ULUSLARARASI..... TURK DUNYASI INANÇ... MERKEZLERI KONGRESI.. BILDIRILERI 23-27 EYLÜL 2002 MERSİN ANKARA - 2004
SÜRY ANİ ORTODOKS DiNi MİMARİSİ ElifKESER Mimarlık ve onun ifadesi olduğu kültürel birikim arasında karşılıklı okumalar yapmak yaygındır ve her iki alan hakkında söylenebilecekleri bulmak açısından verimlidir. Söz konusu mimari ve kültür, kilise kurumu dışında kurumsallaşamamış, sınırlı sayıda yazılı belgesi olan azınlık bir gruba aitse, az sayıda kaynak içinde, mimari, kültür hakkında ipuçları veren en önemli kaynak haline gelir. Bu çerçevede Süryani Mimarisi, Süryani topluluğunu anlama adına çıkılacak yolda önemli bir araçtır. Mardin ve çevresi, Hıristiyanlığın erken dönemlerine şahit olmuş bir coğrafyadır. Yüzyıllardır bölgede yaşayan Süryani Ortodoks cemaati, Hıristiyanlığı kabul eden ilk topluluklardan biridir. Eski Süryaniler anlamına gelen Kadim Süryaniler tanımı Ortodoks Süryanileri tanımlamak için kullanılan yaygın ifadedir. Hıristiyanlığın kabulü ile gelen yeni rnekanlaşma ihtiyacı bölgede pek çok dini yapının inşasıyla sonuçlanmıştır. Süryani topluluğundaki belirgin kurum kilisedir ve bu topluluğun dini yapılan diğer yapılarından açık biçimde ayrılır. Kadim Süryani evlerini Mardin'deki diğer toplulukların evlerinden ayıran şey, genel mimari özellikler değil, evin içindeki süslemelerdir. Bu nedenle, Kadim Süryanilerin mimarisinden bahsedilecekse, başlık, kilise ve manastır gibi dini yapıları içerecektir. Kadim Süryaniler, dini mimarileriyle kendilerini ifade etme aracı bulmuşlardır. Bu topluluğun dini yapıları onların bölgedeki tarihlerinin ve bugünkü varlıklarının tanıklığını yapmaktadır. Kadim Süryanilerin mekanlaşması, gelenek ve kültürün sürekliliğine katkıda bulunmaktadır. Bu karşılıklı bir etkileşimdir. Kültür de rnekanlaşmayı etkilemiştir. Böylece rnekaniann okunması, kültüre dair ipuçları verir. Kadim Sütyanilere ait dini yap ıların en yoğun olarak bulunduğu bölge, antik ismi Tur Abdin olan bölgedir. Bugün, dünyanın dört bir tarafında Süryani Ortodoks cemaatine mensup topluluklar vardır ve gittikleri yerlerde ibadethane inşa etmektedirler. Ancak Tur Abilin'deki yapılar, birçok nedenle eşsizdirler. Buradaki yapılar, erken Hıristiyan mimarisi örnekleri olmakla kalmayıp, çok çeşitli mimari mirastarla beslenmiş özel bir mimarinin örnekleridir. 765
Önce bu mimarinin örneklerini banndıran Tur Abdin bölgesinden bahsedelim. Tur Abdi n' in kelime anlamı-yla ilgili iki farklı görüş vardır. Biri, Gabriel Akyi.iz'ün de kitabında belirttiği, Tur Abdin'in köleler dağı anlamına geldiğidir (Akyi.iz, 1998e:25-26). Bu iddia Romalıların esir aldıklan putperest topluluğu bu bölgeye yerleşlirdikleri düşüncesine dayanır. Andrew Palmer ise bölgedeki yoğun manastırlaşma hareketinden dolayı Tur Abdin'i manaslır hayatına dair anlamında olduğunu söyler (Palmer,l990:xxü). Tur Abdin bölgesinin sınırlarının tarifi, Mardin şehrini içine alıp almama konusunda tartışmalıdır. Gertrude Beli, Tur Abdin'i, Amida (Diyarbakır), Edessa (Urfa), ve Nsibis'in (Nusaybin)'in oluşturduğu üçgenin doğusunda katan bölge olarak tanımlamıştır. Çevresi; kuzey ve doğuda Dicle nehri; batıda, güneye uzanan Mardin Dağı ve güneydoğu' da Cizre ile kuşatılmıştır. Dolayısı ile Hasarıkeyf, Mardin, Dara, Nusaybin ve Cizre bölgeyi çevreleyen yerleşimlerdir (Mango-Bell,l982:111). Andrew Palmer'a göre; Tur Abdin bölgesinin güney ve doğu sınırları, Roma ve Pers imparatorluklannın arasındaki sınırta aynıydı, ancak balı sınırını tanımlamak zordu. Palmer, İS 900'den sonra yazılmış Knofeli Yuhanna efsanesine dayanarak der ki: ne Mardin; ne Batman, ne Fenek ne de İzala dağı Tur Abdin'e dahildir (Palmer,1990:7). Ancak coğrafi olarak incelendiğinde; kuzey ve doğudan Dicle'yle, batı ve güneyden dağlarla çevrilmiş bir alan, özel bir bölge olarak adlandınlmaya daha uygundur. Gabriel Aleyüz'ün de belirttiği gibi, Mardin, bu coğrafık tanımın içine girer. Orta Çağda çok önemli bir rota olan ve Tur Abdin' den geçen 'İpek Yolu', antik çağlarda da önemli bir gi.izergahtı. Yazılı belgeler, Tur Abdin bölgesinin A~urlar dönemindeki stratejik önemini vurgular. Asurlar, Akadlar'la aym coğrafi bölgede yaşadıklarına göre, Tur Abdin'in önemi daha erken dönemlere dayanır. Tur Abdin'deki tarihi yapıların çoğu Hıristiyanlık dönemine denk düşse de, bölge, çok eski tarihlerden itibaren önemli bir yerleşim olma özelliğini sürdürmi.iştür. Daha önce de beliettiğim gibi, Tur Abdin'de Kadim Süryaniler' e ait dini yapılar birçok nedenle eşsizdirler. Erken Hristiyan mimarisini örneklemeleri dışında, sosyal olarak da bu rnekaniann büyük önemi vardır. Bu mekanlar yalnız ibadetin değil, eğitimin yapıldığı ve cemaatin toplandığı yerlerdir. Dolayısıyla dini mekanlaşma, bu top luluğun bir araya gelişine olanak verecek şekilde olmuştur. Şehir merkezinde ve köylerdeki kiliseler, yalmzca ibadet mekanından oluşan yapılar değillerdir. Bunlar, avlu etrafında toplanan 766
çeşitli işlevlere hizmet eden rnekaniann birlikteliğinden oluşmuş yapı gruplandır. Bu yapı grup!anru, misafir odalan, komisyon odası (yani, duadan sonra cemaatin toplandığı odadır, diğer adı divanhanedir), medrese, papaz veya ldliseden sorumlu kişi ve ailesinin evi gibi mekanlar oluşturur. Papaz ve ailesi kilisenin bakımından ve kor~masından sorumludur. Papazı olmayan kiliselerde, bu işi ya kiliseye yakın ya da kilise avlusunda oturan aile yapar. Bu aile, kilisenin anahtanna sahiptir, ve metropolitin yardımıyla kiliseye göz kulak olur. Manastıdar ldliselerden büyük yapı gruplandır ve dini eğitimin merkezleıidirler. Manastırlarda yer alan mekanlar ise kiliselerdeki gibi misafir odaları, komisyon odası, medrese, kiliselerden farklı olarak bir yerine üç kilise, vaftizhane, anıt mezar, öğrenci odaları, mutfak ve yemekhanedir. Yani,Tur Abdin'de kilise ve manastırdan bahsedilince yapı gruplan anlamalıyız. Ancak kilise ve manastır olarak iki gruba ayırabileceğimiz bu yapı gruplan birbirinden, büyüklükleri, ibadet mekanlannın sayısı ve ibadet mekanının plan tipi açısından farklılık gösterir. Kiliselerde ibadet mekanlan en eski mekanlardır. Diğer mekanlar genellikle sonradan yapılmış eklerdir. Ancak manastırlarda vaftishane, anıt mezar gibi yapılar ilk ibadet mekanıyla birlikte inşa edilmiştir. Tur Alıdin'deki ldliseler, genellikle, içinde hatırası bulunan bir Azizle anılır. Manastırlann ana kiliseleri ise, o manastırda yaşamış kutsal kişilerle adlandınlır. Manastırlann diğer kiliseleri de yine azizierin adlarıyla anılır. Andrew Palmer, dışarda yazlık kilise bulunmasımn, mahalle kiliselerini manastır kiliselerinden ayıran önemli bir özellik olduğunu söyler (Palmer,1990:63). Bunun sebebi, cemaatin duaya günde üç kez gelmesi ve her seferinde ayakkabılannı çıkarmalarının güçlüğü olabilir. Aynca, kiliseye ölüyü ve kokusunu sokmamak için, cenaze törenlerinde de cemaat yazlık kilisede toplanır. Benim üzerinde duracağım, kilise ve manastırlardaki ibadet mekanları dır. Tur Abdin'deki Kadim SUryanilere ait ibadet mekanları, planlan açısından dört tipe aynlır: parokial (köy ve mahallelerde görülen) tip, manastır tipi, merkezi tip ve paroldal tiple manastır tipirıin birleşimi olan kompozit bir tip. 767
Aodrew Palmer'a göre parokial tip (bu tip planı Pagnon 'parokial' diye adlandırrnıştır), tipik bir mahalle kilisesi planıdır ve ekmek ve şarabın kutsanıp, lsa'nın ızdrrabı ve ölümünün anıldığı dini törene göre düzenlenmiştir (Palmer,l990:63). Uzunlamasına bir nef, dikkati apsitteki mezbaha yönlendirir. Mezbah, birkaç basamakla yükseltilmiştir ve önündeki perde, kutsal insanlarla cemaati sembolik olarak ayınr. Halı'taki Mor Sobo kilisesi, Arnas' taki Mor Kuryakos kilisesi, Keferzi' deki Mor!zozoel kilisesi, Kafro Tahtayto'daki Mor Yakup, K.farbe'deki Mor Estefanos, Bsorino'daki Mor Dodo, Zaz'daki Mor Dimet, Ayn Vardo'daki Mor Had Bşabo kilisesi parokial tipte kiliselerdir.,manastır tipi kiliselere genellikle manastrrların ana kiliselerinde rastlanır. Kuzey-güney aksında uzayan, üç bölürnlü mezbalu olan manastır tipi kiliselerden bazılan, Mor Gabriel'deki Anasıasya Kilisesi, Mor Yakup Kilisesi ve Mor Abrohom Kilisesi'dir. Üçüncü tip plan merkezi plandır. Halı'taki haç planlı kubbeli Meryem Ana kilisesi bunlardan biridir. Bu tip plan Deyrul-Zafaran'ın ana kilisesinde de görülür. Merkezi planlı kiliselere çoğunlukla 6.yi.izyıl' da rastlanır. Sonuncu tip ise, parokial ve manastır tipi kiliselerio birleşmesiyle oluşmuş kompozit tiptir. ibadet mekanı parokial tipteki gibi doğu- batı aksında uzarken, doğuda manasur tipindeki gib1 i.iç veya son dönemlerde daha çok sayıda mezbah bölümü doğuda yer alır. Midyat'taki Mort Şimuni ve Mor Şarbel kiliseleri, Mardin'deki Mor Petrus ve Pavlus kilisesi bu tip plana sahiptir. Mardin' deki Kırklar kilisesi de aynı mantıkta plana sahiptir, ancak i.iç yerine beş nefi vardrr. 20.yü zyıl'da inşa edilen Midyat'taki Mor Barsavmo ise yalnız kolonlarla üçe bölünmüş bir plana sahiptir. Tur Abdin'deki manastırlarda üçer tane kilise vardır. Ana kilise dışındaki kiliselerde,. manastır tipi piandan farklı planlar görülebilir. Mor Gabriel'in Anasıasya Kilisesinin ve Mor Abraham'ın Bizans İmparatorluğu tarafından 6.yüzyıl' da yapıldıği bilinmektedir. 6.yüz~ıl 'da, imparatorluğun diğer bölgelerinde görülen merkezi planlı kiliseleriiı imparatorluk tarafından yaptınldığı düşünülebilir ancak manastır tipi plana imparatorluğun başka bölgelerinde rastlanmaz. Parokial tip kiliseler?.yüzyıl ve erken 8.yüzyıl'a tarihlendirilebilirler. Eğer bu tarihlendirme doğruysa plan tiplerinin gelişim süreci İstanbul'la pa- 768
ralel olmaıruştır. Konstantin dönernindeki bazilikal plan, Justinyen dönerninde merkezileşrniştir, ancak Tur Abdin'de bazilikal plan merkezi planı izlemiştir. Köy tipi ve manastır tipi kiliselerin birleşmesiyle oluşan kompozit tip, 9.yüzyıl'da görülmeye başlaıruştı.r. Midyat'taki Mart Şimuni kilisesi bu dönemin ilk ömeklerindendir. Akyü~: Kırklar kilisesini 6.yüzyıl'a tarihlendiise de, bu dönemde parokial tip kilise olmadı~ı için parokial tiple manastır tipin birleşmesinden oluşan kompozit tipin de olmama ihtimali yüksektir. Bu plan tiplerini örten örtü sistemlerinde de çeşitlilik görünür. Tonozlar, Tur Abdin'deki en yaygın örtü sistemleridir. Süryanilerin dini mimarisi, başarılı beşik, çapraz ve manastır tonaziarını örnekler. Kubbe de yaygın bir örtü sistemidir. Ana yapı malzemesi olan taşın yanısıra tuğla da Süryanilerin kullanınakta usta olduğu bir malzemedir. Romalılar ve Persler arasındaki Tur Abdin, sonradan, Sasaniler ve BizansWar arasında bir tampon bölge olmuştur. Sasanilerin erken Mezopotamya uygarlıklarına dayanan toprak ile inşa yöntemleri ve BizansWarın, Roma ve Yunan uygarlıklarına dayanan taşla yapıın teknikleri, Süryani Ortodoks mimarisinde birleşrniştir. Yapıların cephelerinde içeriye dönük, kapalı bir karakter hakimdir. Hatta manastırlar kontrollü geçitler veren kaleler gibidir. Geç dönem kiliselerio ve ek yapıların cephelerinde daha geniş pencere açıklıkları vardır, ancak yine de bu pencerelerin baktığı avlular, sağır ve yüksek duvarlarla çevrilmiştir. Bölgenin karışık geçmişi ve kiliselerio içlerindeki de~erli eşyalar yüzünden ya~a edilmiş olması, bu yapıların koruma amaçlı kapalı cepheleri olmasına neden olmuş olabilir. Kiliselerde ibadet mekanının güney cephesinde, biri erkekler, di~eri kadınlar için aynlrruş iki kapı bulunur. Kadınlar, nefin arka tarafında, bir paravanın arkasında dururlar. Bazı manastırların ibadet mekanlarında da iki kapı bulunur, ancak bunlardaki aynm, cemaatle din adamları arasındadır. Papazlar ve rahipler, mezbaha açılan kapıyı kullanırlar. Manastır tipi plana sahip kiliselerio güney, parokial tip kiliselerio batı duvarlannda üçlü veya dörtlü pencere düzeni oluştunnak gelenek halini alrruştır. Bu pencerelerden biri diğerlerinden daha yukardadrr. Pencerelerin bu düzeni Baba, Oğul ve Kutsal ruhun kutlanmasının sembolik ifadesi gibidir. Bu pencereler genellikle dışandan dar, içeriye do~ genişleyen pencereler- 769
di. Dışarda küçük açıklık yapmak güvenlik, iklim, yansıyan ışıkla daha aydınlık bir ortam oluşturmak gibi çeşitli nedenlerle açıklanabilir. Çan kuleleri, kilise ve manastırlara sonradan eklenen yapıların en belirgin olanlarıdır. Bunlar genellikle sekizgendir ve bir yarım daireyle biterler. Sekizgen prizma, silindir, dikdörtgen ve kare çan kulelerinde görülen formlardır. Birçok kilisenin çan kulesi yokken, bazılarının iki çan kulesi vardır. Süryani Ortodoks Kilise ve manastırlarında revaklara çok sık rastlamr. Güneydoğu Anadolu'nun sıcak yaz aylarında, revaklar en çok tercih edilen oturma mekanları dır. Faİklı dönemlere tarihlenen rev ak örnekleri, Süryani Ortodoks Mimarisinin gelişimine dair ipuçları verir. Dışarıya kapalı bu yapıların içieri oldukça renkli ve dekoratiftir. Erken kiliselerdeki dekoratif elemanlar, Helenistik özellikler gösterirler. Köy kiliselerinde, dekoratif elemanlar apsit kemerinde yoğunlaşır. Taş bezemelerin yanı sıra, bu kiliseler de diğerleri gibi birçok objeyle süslenmiştir. Bu kiliselerin mezbahlan, dekoratif objelerin yoğunlaştığı yerlerdir. Kduşkudşinler, yani mezbahın ortasında yer alan ve dua okunurken yönelinen mihraplar, en değerli objeleri banndınrlar. tkenalar iç mekanları süsleyen diğer unsurlardır. İkonalar, diğer Ortodoks kiliseleri gibi doğrudan duvarın üstüne değil, kağıt veya bez üzerine resmedilmiştir. Tur Abdin'de bez üzerinde resmedilen ikenaları yapma sanatı olan basınacılık oldukça yaygındı. Genel olarak Süryani dini mimarisi ile ilgili bir çerçeve oluşturduk. Bu mimarinin gelişiminde, Tur Abdin'in coğrafi konumu çok etkili olmuştur. Güneyinde Mezopotamya, batısında Suriye ve kuzeyinde Anadolu olan Tur Abdin'in mimarisini beslemek için çok geniş bir kaynağı vardır. Bu üç önemli uygarlık dışında, İS 331 yılında İskender'le bölgeye gelen Helenizmin de bu mimariye etkisi büyük olm~ştur. Grabar'a göre parokial tip planın Yakın Doğu'da kökleri vardır. Grabar, Roma İmparatorluğunun, Hıristiyanlıkla ilişkilendirilen formların hepsini, Hıristiyanlıktan önce de bildiğini idda eder ve bu formların üretildikleri yerin Roma o lmadığını, bunların Doğu formlan olduğunu ve oradan belli bir zaman sürecinde bu etkilerin geldiğini söyler. Ona göre Hıristiyanlı.k. zaten varolan bu formlan kendisine mal etmiştir (Hamazkaine,1972:7). Ermeni mimaris~ 5. ve 6.yüzyıl'da görülen uzun ince beşik tonozlu bazilikalarımn parokial tip kiliselerle bir ilişkisinin olduğunu düşünmek kaçınılmazdır. Ro- 770
ma dünyasında 1. ve 2. yüzyıl' dan itibaren bilinen bazilika, Konstantin dönemi kiliselerinde görülür. Gertrude Bell, bu tipi Hititlerin yıllar önce kullandı ğı bir plan tipiyle karşılaştınr. Asurlularca Hilani olarak bilinen Hitit saray ve tapınak planından bahseder (Bell,1982:57). Kuzey-güney aksında uzayan manastır tipi plan Bizans veya Eilfl:eni mimarisinde görülmez. Krautheimer' e göre, bu Suriye ve Mezopotamya etkilerinin birleşmesinden oluşmuş bir Süryani Ortodoks buluşudur (Krautheimer,1965:217). Naos enine ve tonozludur. Batıda narteks, doğuda Mezopo tamya'nın üç bölümlü sunağı ya da Suriye'nin apsit ve iki yanında iki oda tipi sunağı görülür. Merkezi p lanlı kiliseler, ya Ermeni mimarisinden ya da Justinyen'in merkezdeki mimarisinden esinlenmişlerdir. Bu tip plan, Süryani Ortodoks mimarisinde 6.yüzyılla birlikte görülmeye başlanmıştır. Deyrul-Zafaran'daki Mor Ananias kilisesi ve Meryem Ana kilisesi, merkezi planlı kiliselerdir. Sağır kütleleri ve okunınası zor karakteriyle, Ermeni mimarisiyle paralellikler gösterirler. Strzygowkski'ye göre, İran'daki ateş tapınaklannda kullanılan kare üzerine kubbe, oradan Ermenistan'a geçmiş ve 4.yüzyıl'da inceleştirilerek, başka tip kubbelerin oluşmasına da ön ayak olmuştur. Sonra Ermeni mimarlar, Bizans'a ve batıya giderek bilgilerini yaymışlardır (Hamazkaine,1972:6). Eğer yapılan tarilılendirrnerniz doğru ise, mimarinin Tur Abdin'de izlediği yol, lstanbul'daıa.oın tersi yöndedir. Konstantin döneminin bazilikal planı, Justinyen döneminde merkezileşmiş tir; Tur Abdin' de ise bazilikal plan, merkezi planı izler. Justinyen dönemi (525-565), Bizans mimarisinin başladığı dönem kabul edilir. Justinyen'in rnimarlan, merkezi plana dayanan v~ kubbeyle neticelenen çok çeşitli tonoz deneyleri yapmışlardır. Merkezi planlı kiliseler, 6.yüzyıl'ın ikinci yansına kadar çok nadir ve yalnızca, saray kilisesi, şehit anıtı gibi özel amaçlı mekanlarda kullanılıyordu. Batı, bazilikayı, kilise yapısı için uygun plan olarak seçmişken, Justinyen'in mimarlan arasında kubbeli merkezi plan yaygın hale geldi. Erken Hıristiyan mimarisi tartışmalan merkezi planlı kiliseler etrafında dolaşsa da Süryani Ortodoks mimarisi pek anılmaz, oysa bölgede çok erken örnekleri vardır. Kiliseleri tarihlendirmedeki güçlük, bölgedeki mimari gelişimi algılarnayı engeller. Bu güçlük, bölgedeki çok çeşitli mimari egilimden kaynaklanır. Bizans ve Ortaçağ'daki Batı sanatının gelişiminde Doğu Hıristiyanlığının ve Ermeni mimarisinin rolü tartışmalarında, Tur Abdin' deki Süryani Ortodoks mimarisi de yerini almalıdır. 771
Şimdiye kadar bahsedilen etkileşimler dışında, 637'de, Emevilerle bölgeye gelen İslam, Tur Abclin mimarisini besleyen diğer bir kaynaktır. Bazı araştırmacılar, bölgedeki İslam etkisini çok önemli bulurlar. Gertrude Beli, Tur Abdin'deki kiliseleri, 640 Arap istilasırıdan önce ve sonra diye ikiye ayınr. Bizans yardımlarının kesilmesi ve Müslüman yöneticilerin engelleyici tutumu Hıristiyan yapı geleneğini, bu tarihten sonra değişti.rmiştir. Arap istilasından sonra inşa edilen yapıların lslam mimarisiyle ilişkileri vardır ve Herzfeld'e göre, Tur Abdin'deki kijiselerin değeri buradan kaynaklanır (Bell,1989:vü). Tur Abdin; Mısır, Billcanlar ve Bulgaristan gibi bir Bizans eyaletiydi. Tur Abdin'deki mimariden söz ederken, Krautheimer şöyle der: Justinyen döneminde, ilkel yerel mimarinin yapım teknikleri, plan ve tasarımına bağlı kalan mimari, detaylarda, yeni mimariden etk.ilenrniştir (Krautheimer, 1965:214). Ancak Tur Abdin'deki Süryani Ortodoks dini mimarisini yalnızca Bizans mimarisinin yerel yöntemlerle birleştirilmiş hali olarak kabul etmek, bu mimariyi tanımlamak için yeterli olmaz. Bahsettiğim çeşitli etkileşimler sonucunda bölgede varolmuş ve hala yaşayan özgün bir mimari vardır ve bu mimari yaratıcısıyla birlikte anılmalıdır: Süryani Ortodoks Dini Mimari.si. Ancak Süryani Ortodoks nüfusu giderek azalmakta, kalanlar, yardımlarla, varolan kültürel miraslarını korumaya çalışmaktadırlar. Binlerce yılın tanıklığını yapan bu yapıların iyi durumda olması Süryani kültürünün Tur Abdin'deki sürekliliği açısından önemlidir. KAYNAKÇA Akyüz, Gabriel; Mardin ilinin Merkezinde, Civar Köylerde ve nçelerinde Bulunan Kiliselerio ve Manastırlann Tarihi, Mardin, 1998 Beli, Gertrude; The Churches and Monasteries of Tur Abdin, Reprint with an introduction and notes by Marlia Mundell Mango, Pindar Press, London, (1911) 1982 ' Palmer, Andrew; Monk and Mason on the Tigns Frontier: The Early History of Tur Abdin, Cambridge University Press, Canıbrige, 1990 Hamazkain Association; Monuments of Armenian Architecture, Garrnirian Fund Publication, Beirut, 1972 Krautheimer, :R; Early Christian and Byzantine Architecture, Penguin Books, Middlesex, 1965 772