Sjögren Sendromu Nedir? (Kuru Göz-Kuru Ağız)

Sjögren Sendromu Nedir? (Kuru Göz-Kuru Ağız) Prof. Dr. Yasemin KABASAKAL Doç. Dr. Gonca KARABULUT Bornova - İZMİR

EGE ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HALK KİTAPLARI SAĞLIK SERİSİ 29 Sjögren Sendromu Nedir? (Kuru Göz-Kuru Ağız) Prof. Dr. Yasemin KABASAKAL Doç. Dr. Gonca KARABULUT Şubat 2013, Birinci baskı ISBN: 978-975-483-984-5 Bu kitabın tüm yayın hakları Ege Üniversitesi ne aittir. Kitabın tamamı ya da hiçbir bölümü yazarının önceden yazılı izni olmadan elektronik, optik, mekanik ya da diğer yollarla kaydedilemez, basılamaz, çoğaltılamaz. Ancak kaynak olarak gösterilebilir. Proje Üst Yöneticileri Ege Üniversitesi Rektörü: Prof. Dr. Candeğer Yılmaz EÜ Tıp Fakültesi Dekanı: Prof. Dr. Kamil Kumanlıoğlu Yayın Yönetmenleri: Prof. Dr. Ayşenur Oktay, Prof. Dr. Tahir Yağdı Yayın Alt Kurulu Başkanı: Prof. Dr. Ufuk Çağırıcı Sağlık Kitapları Serisi Çalışma Grubu: Prof. Dr. Elvan Erhan, Prof. Dr. Mehtap Çınar, Prof. Dr. Alpaslan Çakan Koordinasyon: EÜ Tıp Fakültesi Yayın Bürosu Kapak İllüstrasyonu: Merve Evren Sayfa Tasarım: Hülya Sezgin Fotoğraf: BİTAM Basım Yeri: Ege Üniversitesi Basımevi Bornova, İZMİR Tel : 0 232 388 10 22 e-posta : bsmmd@mail.ege.edu.tr

Değerli Okuyucumuz; Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi; 2012 yılının sonu itibariyle 500 öğretim üyesi, 600 e yakın araştırma görevlisi, 2000 in üzerinde tıp öğrencisi ile yaklaşık 2000 yataklı hastanede eğitim, öğretim ve araştırma yapmakta ve sağlık hizmeti vermektedir. Bu dönemde yaklaşık 900 bin poliklinik hastasına ve 54 bin yatan hastaya tedavi uygulanmış, 2750 doğum gerçekleştirilmiş, 80 bin acil servis hizmeti verilmiştir. Ülkemizin en büyük sağlık kurumlarından olan fakültemiz hastanesinde 2011 yılında 16 bin olan özellikli ameliyat sayısı 2012 yılında yaklaşık 18 bine çıkmıştır. Verilen sağlık hizmetleri yanında Öğretim Üyelerimizin ulusal ve uluslararası dergilerde 1 yıl içinde yayınlanan bilimsel makale sayısı 800'ün üzerindedir. Bu rakamlar Ege Üniversitesi Tıp Fakültesini ülkemizin en büyük sağlık kurumlarından birisi yapmaktadır. Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi nin en önemli vizyon ve misyonunu toplumsal sorumluluk bilinci oluşturmaktadır. Bu bilinçle çalışan Ege Tıp topluma nitelikli ve kaliteli sağlık hizmeti vermekte; Toplum Sağlığı Hizmeti ni diğer tüm görevlerinin üzerinde tutmaktadır. Ege Tıp Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Bilim Dalı, Türkiye de bir ilk olarak ve 10 yıldır Sağlık Halk Kongresi düzenleyerek toplum sağlığı için hizmet anlayışını gerçek bir bilgilendirme, uygulama ve deneyim paylaşımı şeklinde sürdürmektedir. Bilimsel araştırmalarla elde edilen bilgilerin kalıcılığı ve yaşama geçirilmesi; bunların başvuru kaynağı belgelere III

dönüştürülmesi ile sağlanır. Ege Tıp Halk Kitapları Sağlık Serisi bu anlayışımızın bir ürünüdür. Bu seride yayınlanan kitaplarımızın önemi ve farkındalık yaratacak temel özelliği; ülkemizin önceliğinde olan güncel sağlık konuları yanında; güncelliğini yitirmiş olsalar bile, ciddi bir sağlık sorunu olduğunu düşündüğümüz konuları da ele almış olmalarındadır. Ege Tıp Halk Kitapları Sağlık Serisi yazarlarının tümü Ege Üniversitesi nde görev yapan ve konusunda uzman öğretim üyeleridir. Serideki kitapların konu seçimleri ve içeriklerinin hazırlanmasında birden çok bilim insanının görüşlerinin yansıtılması sağlanmıştır. Seride yayınlanan kitaplardaki grafik ve fotoğraflar çoğunlukla kurumumuzun ürünüdür. Serimizin dil editörü her kitabı sadelik ve anlaşılabilirlik yönünden incelemektedir. Neden böyle bir seriye gereksinim duyulmuştur? Sağlık konularında dolaşımda olan, kolay ulaşılan ve günlük yaşamda kullanılan bilgilerin çoğunun gerçek bilimsel bilgi olup olmadığı kaygısı, bilim insanları olarak bizleri daha da sorumlu davranmaya ve güven sarsılmasına neden olan özensizliklerden uzak durmaya sevk etmektedir. Birçok konuda doğru ve güvenilir bilginin üretimi ve yayılması üniversitelerin öncelikli görevleri arasındadır. Saygılarımızla... Prof. Dr. Kamil Kumanlıoğlu Prof. Dr. Candeğer YILMAZ Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Ege Üniversitesi Dekanı Rektörü IV

Prof. Dr. Yasemin KABASAKAL 1981 yılında Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi nden mezun olmuştur. İç hastalıkları ve Romatoloji Bi lim Dallarındaki uzmanlıklarını aynı üniversitede tamamlamıştır. 1994 yılında doçent, 2000 yılında profesör ünvanlarını almıştır. Halen EgeÜniversitesi Tıp Fakültesi Romatoloji Bilim Dalı öğretim üyesi olarak çalışmaktadır. Doç. Dr. Gonca KARABULUT 1992 yılında Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi nden mezun olmuştur. İç hastalıkları ve Romatoloji Bilim Dallarındaki uzmanlıklarını aynı üniversitede tamamlamıştır. 2012 yılında doçent ünvanını almıştır. Halen Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Romatoloji Bilim Dalında öğretim üyesi olarak çalışmaktadır. V

İÇİNDEKİLER Giriş 1 1. Sjögren sendromu nedir?...3 2. Sjögren sendromunun kısa tarihçesi...3 3. Sjögren sendromu nedenleri nelerdir?...4 4. Sjögren sendromu kimlerde görülür?...4 5. Sjögren sendromunun bulguları nelerdir?...5 6. Sjögren sendromunda yakınmalar nelerdir?...5 7. Sjögren sendromu yönünden ne zaman araştırılmalısınız?...6 8. Sjögren sendromunda gelişebilecek sistem tutuluşları... 7 9. Sjögren sendromu nasıl tanınır?...16 10. Sjögren sendromu nasıl tedavi edilir?...18

GİRİŞ Sjögren Sendromu Nedir? (Kuru Göz-Kuru Ağız) Sjögren sendromu; (okunuşu Şögren sendromu), kronik, otoimmün bir hastalıktır. Vücudun bağışıklık sistemi, kendi salgı üreten bezlerine karşı savaş açmıştır. Kitabın amacı; Sjögren Sendromu olan hastalara ve yakınlarına hastalık hakkında bilgi vermek ve ağız, göz kuruluğu gibi semptomların altta yatan nedenlerden birinin de Sjögren sendromu olabileceğini hatırlatmaktır. Böylece hastalık farkındalığının artırılması hedefimizdir. Bu kitap bir tedavi rehberi değildir. Sjögren sendromu ile ilgili güncel ve özet bilgileri içermektedir. Bu nedenle, doktor tavsiyesi olmadan, içinde adı geçen ilaçların kullanılmaları uygun değildir. Sjögren sendromu hakkındaki en detaylı bilgi ve önerileri, sizi tedavi eden romatoloji hekiminizden alabilirsiniz. Sağlıklı günler dileklerimizle 1

EÜ Tıp Fakültesi Halk Kitapları Sağlık Serisi ~ 29 2

Sjögren Sendromu Nedir? (Kuru Göz-Kuru Ağız) 1- SJÖGREN SENDROMU NEDİR? Sjögren sendromu, kronik, otoimmün bir hastalıktır. Vücudun bağışıklık sistemi, kendi salgı üreten bezlerine karşı savaş açmıştır. Beyaz kan hücrelerinden lenfositler, tükürük ve gözyaşı üreten bezleri istila edip, yapısını bozarak, onların tükürük ve gözyaşı üretimini azaltır. Böylece, Sjögren sendromunun ağız ve göz kuruluğu yakınmalarına yol açar. Ayrıca, ter bezlerinde ve/veya vajende (kadın genital yolu) salgı üreten bezlerde de aynı mekanizma ile salgı azlığına yol açmakta, deri kuruluğuna ve/veya vagen kuruluğuna da neden olmaktadır. Sjögren sendromu, tek başına olduğu zaman birincil Sjögren sendromu, bir başka bağ doku hastalığı, yani romatoid artrit, lupus gibi bir hastalık ile birlikte olduğu zaman ikincil Sjögren sendromu adı verilir. 2- SJÖGREN SENDROMUNUN KISA TARİHÇESİ Sjögren sendromu, göreceli olarak yeni bir hastalıktır. 19.yy sonlarına doğru vaka sunumları şeklinde bildiriler yayınlanmıştır. 1933 de İsveçli göz doktoru Henrik Sjögren ağız ve göz kuruluğu olan 19 kadın olgunun özelliklerini ayrıntılı bir şeklide yayınlamıştır (Resim-1). 1953 yılında da, literatürde Sjögren sendromu olarak yerini almıştır. Resim-1. Dr. Henrik Sjögren 3

EÜ Tıp Fakültesi Halk Kitapları Sağlık Serisi ~ 29 3- SJÖGREN SENDROMU NEDENLERİ NELERDİR? Sjögren sendromunun nedenler tam bilinmemektedir. Hastalık genetik olarak yatkın bir bireyde, enfeksiyon ve hormonal faktörler gibi çevresel faktörlerin etkisi ile bağışıklık sisteminin tetiklenmesi söz konusu olabilmektedir. Sjögren sendromunda, bağışıklık sisteminin kontrol mekanizmasında bozukluk vardır. Böylece, lenfosit adı verilen kan hücreleri aşırı miktarda üretilir. Bu hücreler gözyaşı ve tükürük bezleri başta olmak üzere salgı bezlerinde harabiyet yapar. Bu bezlerin salgılarında azalma olur ve zaman içerisinde kuruluk meydana gelir. Sjögren sendromu vücudun diğer organlarında da sorunlara neden olabilir. Kas iskelet sistemi, sinir sistemi, akciğer, karaciğer, böbrek ve tiroid bezinde tutulum yapabilir. 4- SJÖGREN SENDROMU KİMLERDE GÖRÜLÜR? Genel nüfus içinde görülme sıklığı ortalama %0,2-0,7 arasında olan bu hastalığın, Bornova bölgesinde saptadığımız sıklığı %0,72 dir. Sjögren sendromuna sahip hastaların çoğunun klinik bulguları uzun süreçte gelişmekte ve tanı geç konabilmektedir. 4

Sjögren Sendromu Nedir? (Kuru Göz-Kuru Ağız) Sjögren sendromlu on hastanın dokuzu kadındır (Kadın: Erkek oranı=9:1). Ortalama görülme yaşı 40-50 yaşları olmasına karşın, çocuklarda, adolesanlarda ve genç yetişkinlerde de görülebilir. Sjögren sendromlu genç kadınlarda, gebelik sırasında anne ve bebek açısından problemler olabilir; bu nedenle gebelik öncesi ve gebelik sırasında kontrol ve yakından izlem gerekir. 5- SJÖGREN SENDROMUNUN BULGULARI NELERDİR? Sjögren sendromu, ağız ve göz kuruluğu yanı sıra; deri, burun kuruluğu da yapabilir ve akciğer, böbrekler, kan damarları, karaciğer, pankreas, mide ve beyin gibi vücudun diğer organlarını da tutabilir. İleri derecede halsizlik ve yorgunluk, eklem ağrıları, sabah tutukluğu yaşam kalitesini bozabilir. Yüzde yanaklarda, kulak önlerinde ve altlarında, çene altında zaman zaman, tükürük bezi yangısına bağlı, kısa süreli şişlikler olabilir. Bu şişlikler uzun süreli olursa, yakından izlem gerektirir. 6- SJÖGREN SENDROMUNDA YAKINMALAR NELERDİR? Sjögren sendromunun belirtileri değişken ve çok sayıdadır. Aynı tanıya sahip iki kişinin belirtileri ve öyküleri birbirinden çok farklı olabilir. Tıptaki hastalık yok, hasta vardır biçimdeki klasik tanımlamaya uyan bir hastalıktır. Klinik gidiş de değişken olup, belirtiler bir süre aynı gidebilir, kötüye gidebilir veya iyilik dönemine girebilir. Bazı hastalarda kuru göz ve kuru ağız en önemli yakınma iken, bazı hastalarda iyilik ve aktif hastalık dönemleri birbirini izleyebilir. 5

EÜ Tıp Fakültesi Halk Kitapları Sağlık Serisi ~ 29 7- SJÖGREN SENDROMU YÖNÜNDEN NE ZAMAN ARAŞTIRILMALISINIZ? Aşağıdaki soruların çoğuna olumlu yanıt veriyorsanız Sjögren sendromu yönünden araştırılmanız gerekir. Gözlerinizde yanma, batma, kaşınma, kum batma hissi, bir şey kaçmış hissi oluyor mu? Gözleriniz ışığa duyarlı mı? Gıdaları yutarken zorlanma, takılma oluyor mu? Konuşurken, sıklıkla su içme gereksinimi oluyor mu? Sesinizde kabalaşma, kısılma oluyor mu? Dilinizde ağrı veya çatlaklar var mı? Ağzınızda sık sık yaralar veya mantar infeksiyonu oluyor mu? Diş çürümesinde ve/veya diş kayıplarında, hızlı bir artış yaşadınız mı? Çene ve kulak çevresinde tükürük bezlerinde şişmeler oluyor mu? Tat ve koku alma duyunuzda bir değişiklik fark ettiniz mi? Çoğu zaman kendinizi yorgun, halsiz hisseder misiniz? Bu yorgunluğunuz, yaşam kalitenizi bozuyor mu? Romatoid artrit, lupus veya skleroderma (deri sertliği ile giden bir bağ doku hastalığı) gibi bir bağ doku hastalığınız var mı? 6

Sjögren Sendromu Nedir? (Kuru Göz-Kuru Ağız) 8- SJÖGREN SENDROMUNDA GELİŞEBİLECEK SİSTEM TUTULUŞLARI Gözler Göz kuruluğu, korneada (gözün saydam bölümü) ülserlere neden olabilir ve iyileşmede ortaya çıkan skar dokusu, görme azalmasına, kontakt lens takamamaya yol açabilir (Resim-2). Gözyaşı kanalı Resim-2. Gözyaşı bezi ve kanalı Ağız Ağız kuruluğu, sinsi olarak başlayıp giderek şiddetlenir. Hasta kuruluk nedeni ile yutmada güçlük çeker, konuşma sırasında sık sıvı alımına ihtiyaç duyar. Hastalığın başlangıcında ağız içine bakıldığında kuruluk anlaşılmayabilir ama, hastalığın ilerlemesi ile birlikte, dil altında tükürük birikimi olmadığı kolayca anlaşılır (Resim-3). 7

Sjögren Sendromu Nedir? (Kuru Göz-Kuru Ağız) Not: 25

Yayımlanmış Kitaplarımız Hipertansiyon Osteoporoz (Kemik Erimesi) Düşmeler ve Önlenmesi Obezite Meme Kanseri Cerrahisine Bağlı Lenfödem

Yayımlanmış Kitaplarımız Kan Yağları ve Kalbimiz Her Yaş İçin Spor ve Sağlık Diyabetik Ayak Sağlıklı Beslenme Varis

Yayımlanmış Kitaplarımız Göğüs Ağrısı, Kalp Krizi, Aspirin Kullanımı Herediter Anjioödem Kanın Pıhtılaşmasını Önleyen İlaçlar ve Kalbiniz, Atriyal Fibrilasyonlu Yaşam Kalp Yetersizliği ile Yaşamak, Kalp Pili İle Yaşamak, Kalp İlaçlarını Nasıl Kullanalım Kalp Hastalığında Cinsel Yaşam/Şeker Hastalığı/ İnme Teşhis ve Ameliyatsız Tedavi

Yayımlanmış Kitaplarımız Mitral Kapak Sarkması Nedir? Koroner Arter Baypas Ameliyatınız, Kalp Kapağı Ameliyatınız Damar Sertliği ve Risk Faktörleri Guatr ve Tiroid Hastalıkları Diyabetim ve Ben Çocuklarda Yanık ve Korunma Yolları

Yayımlanmış Kitaplarımız Sünnet Çocuklarda Fıtık ve İnmemiş Testis Sağlığımız ve Genetik Uyku Bozuklukları ve Tedavi Yaklaşımları Şaşılık ve Tedavisi

Yayımlanmış Kitaplarımız Kadınlarda İdrar Kaçırma Şikayeti ve Tedavi Yöntemleri Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar Sağlıklı Beslenme ve Zeytinyağı Sjögren Sendromu Nedir? (Kuru Göz-Kuru Ağız)

Yayıma Hazırlanan Kitaplarımız Demans (Bunama) Sağlık İçin Vazgeçilmez Kaynak: SU