OECD 2013 EĞİTİM GÖSTERGELERİ RAPORU: NE EKERSEN ONU BİÇERSİN (4) Prof. Dr. Hasan Şimşek İstanbul Kültür Üniversitesi (www.hasansimsek.net) 5 Ocak 2014 Geçtiğimiz üç hafta boyunca 2013 OECD Eğitim Göstergeleri ("Bir Bakışta Eğitim") raporunu irdeliyoruz. Bundan önceki üç yazıyı "Eski Yazılar" linki altında bulabilirsiniz. Geçen haftalardaki değerlendirmelerimizde de belirttiğimiz gibi, rapor dört alt bölümden oluşmaktadır: 1. Eğitime ilişkin çıktı göstergeleri, yani eğitimden bireyin ve toplumun elde ettiği kazanımlar, 2. Eğitime yapılan mali ve insan kaynakları yatırımı, 3. Eğitime erişim, katılma oranları ve eğitim süreçleri, 4. Öğrenme ortamları ve okul örgütleri. Bu son hafta artık raporun dördüncü ve son bölümünü değerlendirerek OECD incelememize son vereceğiz. Raporun dördüncü ve son bölümü "öğrenme ortamları ve okul örgütleriyle ilgili çeşitli karşılaştırmalı verilere ayrılmış. Raporun 351-400. sayfaları arasında yer alan bu başlık altında da ilginç karşılaştırmalar var. Raporun dördüncü bölümünün ilk alt başlığı öğrenciler sınıfta ne kadar vakit geçiriyor sorusuyla ilgili verileri kapsıyor. İki ana bulgu var: 1. OECD ülkelerinde ilkokul ve ortaokulda öğrenciler 7.715 saat öğrenim görüyorlar ve bu sure çoğu ülkelerde zorunlu. 2. OECD ülkeleri içinde zorunlu olan bu toplam öğrenim zamanının ilkokullarda %51 i okuma, dil ve yazma, matematik ve fene ayrılırken, bu oran ortaokullarda %41 e düşüyor. OECD ülkeleri içinde 7.715 saat olan toplam öğrenme zamanı Türkiye için 7.000 saat dolaylarında. Bu 7.000 saatin yaklaşık 5.900 saati Türkiye de zorunlu. Okulda geçen eğitimöğretim zamanı Avustralya da 11.000, Irlanda da 9.600, Hollanda da 9.500, Lüksemburg da 9.100, İzlanda da 9.500, İsrail ve Fransa da 8.900 saat civarındadır. Zorunlu eğitim zamanının en az olduğu ülkeler Macaristan (5.500), Estonya (6.200), Rusya (6.300), Kore (6.400), Çek Cumhuriyeti (6.400), Slovenya (6.500), İsveç (6.500) ve Finlandiya dır (6.500). Bu oranlara bakıldığında, geçen haftaki yazımızda da değindiğimiz gibi, Türkiye nin hızlı biçimde zorunlu eğitimi 12 yıla çıkarmasında yarar vardır.
Rapor dersler bazında da bazı istatistiklere yer vermektedir. İlkokul programları içinde en büyük ağırlığı okuma, yazma ve dil dersleri oluşturmaktadır. Türkiye, Yunanistan, İrlanda ve Kore gibi ülkelerde tek başına Matematik %14 lere varan bir oransal ağırlığa sahiptir. Bu oran Arjantin, Belçika, Fransa, Meksika ve Portakiz de %20 yi dahi bulmaktadır. OECD ülkelerinde ortaokullarda zorunlu eğitim kapsamındaki toplam zamanın %43 e yakını üç derse ayrıolmaktadır: Okuma, yazma ve dil grubu %16, yabancı dil %14 ve Matematik %13. Aşağıda Chart D1.2a da ilkokul programlarında; Chart D1.2b de ise ortaokul programlarında çeşitli derslerin ağırlıkları
karşılaştırmalı olarak gösterilmiştir (s. 355, 356). Ortaokullara ilişkin D1.2b grafiğinde Türkiye yer almamaktadır, çünkü grafik 2011 verileri üzerine bina edilmiştir. Türkiye de 2011 de ilkokul ve ortaokulu kapsayan tek yapılı ilköğretim sistemi uygulanmaktaydı, dolayısıyla grafikteki Türkiye verileri ilköğretim 1-8 arası eğitim kademesine aittir.
"Öğrenme ortamları ve okul örgütleriyle ilgili alt bölümün ikinci alt başlığı öğrenci-öğretmen oranları ve sınıf büyüklükleriyle ilgili verileri içeriyor. Bu alt başlık altında iki ana bulgu bizim açımızdan önemlidir: 1. OECD ülkeleri içinde ilkokullarda (burada da veriler 2000-2011 arasını kapsadığı için Türkiye açısından bu ilköğretim demektir) ortalama sınıf büyüklüğü 21 dir (OECD üyesi olmayan G20 ülkelerinde bu sayı daha yüksektir, dolayısıyla sınıflar daha kalabalıktır). 2. İlköğretimde 2000 yılından 2011 yılına sınıf başına düşen öğrenci sayısında azalma eğilimi gözlenmiştir. Bu azalma eğilimi gösteren ülkelere Kore ve Türkiye de dahildir. Türkiye ve Kore sınıf büyüklüklerini azaltmada başarı göstermelerine rağmen hala OECD ülkeleri arasında en kalabalık sınıf ortalamalarına sahiptir: Çin 30, Şili 31, Japonya 28, İsrail 27, Türkiye ve Kore 26. Türkiye 2000 ve 2011 arasında 30 dan 26 ya düşerken Kore aynı yıllar arasında sınıf başına öğrenci sayısını 37 den 26 ya düşürmeyi başarmıştır. Öte yandan, rapora göre Türkiye sınıf mevcutları açısından değişkenliğin en fazla olduğu ülkelerden birisidir (bkz. Chart D2.1). En
küçük ve en kalabalık sınıflar arasındaki farkın zaman zaman 30 öğrenciyi bulduğu ülkeler Brezilya, İzlanda, Malezya, Meksika ve Türkiye dir. Bu durum özel ve devlet okulları farklarından ya da okulların bağlı olduğu yerleşim yerlerinin nüfus özelliklerinden kaynaklanıyor olabilir (s. 365). Değişik eğitim kademelerinde öğretmen başına düşen öğrenci sayıları da ilginç sonuçlar vermektedir. Verilere göre ilk, orta ve lise eğitim kademelerinde öğretmen başına düşen öğrenci sayısının en yüksek olduğu ülkeler sırasıyla Meksika, Şili, Brezilya ve Türkiye dir (istatistik 2011 yılına aittir; Türkiye 1-8 arası ilköğretim olarak okunmalıdır) (Bkz. Chart D2.3). Okul öncesi için öğretmen başına düşen öğrenci sayısı konusunda OECD ortalaması 15 iken bu sayı Meksika için 25, Türkiye için 23, Şili için 22, Brezilya için 17 dir. İlköğretim açısından (Türkiye de 1-8 dönemi) OECD ortalaması 15; Meksika 25, Türkiye 23, Şili, 22, Brezilya 17 dir. Lise açısından bakıldığında öğretmen başına düşen öğrenci konusunda OECD ortalaması 14 civarında iken bu oran Meksika için 27, Şili için 26, Hindistan için 20 Türkiye için 18 civarındadır. Yükseköğretim açısından da Türkiye benzer bir performans göstermektedir. Öğretmen başına öğrenci oranında OECD
ortalaması 15 civarındayken bu sayı Hindistan da 29, Çek Cumhuriyeti nde 21, Türkiye de 19 dur. Ana hatlarıyla bakıldığında okul öncesi, ilkokul ve ortaokul kademelerinde OECD ortalamaları ile karşılaştırıldığında Türkiye de öğretmen başına düşen öğrenci oranlarında yükseklik, dolayısıyla öğretmen istihdamında eksiklik gözlenmektedir.
"Öğrenme ortamları ve okul örgütleriyle ilgili alt başlık altında üçüncü ilginç veri seti öğretmen maaşlarıyla ilgilidir. Rapor bu başlık altında iki ana bulguya vurgu yapmaktadır: OECD ülke ortalamalarına bakıldığında 15 yıllık bir öğretmen yıllık bazda okul öncesinde 36.135 ABD Doları, ilköğretimde 38.136 ABD Doları ve ortaokul düzeyinde 39.934 ABD Doları ve Lise düzeyinde 41.665 ABD Doları kazanmaktadır. Diğer yandan, eğitim kademeleri arasında maaş farklılıklarına bakıldığında okul öncesi öğretmeni yüksek öğretimde çalışanların ortalama maaşının %80 ni, ilköğretim çalışan öğretmenler %82 sini, ortaokul öğretmenleri %85 ini ve lise öğretmenleri %89 unu kazanmaktadır. Bu başlık altında Türkiye hakkında veri yoktur. Verilere bakıldığında karşılaştırmalı verilerin sadece ortaokul düzeyinde grafik olarak gösterildiği görülmektedir. Öğretmenlerine en fazla maaş ödeyen ülkeler (15 yıllık öğretmenler baz alınmıştır) Lüksemburg (100.000 ABD Doları), İsviçre (70.000 ABD Doları), Almanya ve Hollanda dır (65.000 ABD Doları). En düşük ödeyen ülkeler Estonya, Slovakya, Macaristan, Polonya, Çek Cumhuriyeti gibi eski Sosyalist ülkeler ve Arjantin, Şili, Meksika gibi ülkelerdir. Meksika, Şili ve Arjantin de yıllık öğretmen maaşları 20.000 ABD Doları civarındadır. Pek çok istatistikte benzer performans gösterdiğimiz bu ülkeler ile Türk öğretmenlerinin maaşlarının da benzer olması bizi şaşırtmasa gerektir. Ortaokul öğretmen maaşları konusunda OECD ortalaması 40.000 ABD Doları civarındadır (bkz. Chart D3.1).
Öğretmen maaşları konusundaki en ilginç bulgu öğretmen maaşlarının yıllar içinde nasıl değiştiğine ilişkindir (bkz. Chart D3.3). Macaristan, İskoçya, Yunanistan gibi birkaç ülke hariç 2000-2011 yılları arasında öğretmen maaşları pek çok ülkede yükselmiştir. Macaristan, İskoçya ve Yunanistan daki düşüş büyük ölçüde 2008 de başlayan ekonomik krizle ilgili olabilir.
"Öğrenme ortamları ve okul örgütleriyle ilgili alt başlık altında son veri seti öğretmenlerin öğretim yüküyle ilgilidir. Rapor bu başlık altında iki ana bulguya vurgu yapmaktadır: 1. Devlet okullarında öğretmenler yılda yaklaşık olarak okul öncesinde 994 saat, ilköğretimde 790 saat, ortaokul düzeyinde 709 saat ve lise düzeyinde 664 saat öğretim yüküne sahiptir. 2. Hakkında veri olan ülkeler dikkate alındığında 2000 ve 2011 yılları arasında ilkokul, ortaokul ve lisede %10 lara varan artış veya azalmalar olmuştur (öğretim yükü bazı ülkelerde artmış, bazı ülkelerde azalmıştır) (bkz. Chart D4.1)
Türkiye de öğretmenlerin öğretim yüküne ilişkin veriler aşağıdaki grafikte bulunabilir (bkz. Chart D4.2). Türkiye de de genel eğilim değişmemektedir. En fazla öğretim yükü yaklaşık olarak yıllık 1.100 saat ile okul öncesi öğretmenlerindeyken, ilköğretimde bu yük yıllık 600, lisede 580 saat civarındadır. Dolayısıyla, raporun da değindiği gibi eğitim kademelerinde öğretmen olarak yukarı çıktıkça çalışma yükü azalırken elde edilen gelir artmaktadır. Okul öncesi öğretmenleri dünyanın pek çok ülkesinde öğretmenler arasında en fazla çalışan fakat en az kazanan öğretmenlerdir.