Türkiye de Arkeometrinin Ulu Çınarları

Türkiye de Arkeometrinin Ulu Çınarları Two Eminent Contributors to Archaeometry in Turkey Prof. Dr. Ay Melek Özer ve Prof. Dr. Şahinde Demirci ye Armağan To honour of Prof. Dr. Ay Melek Özer and Prof. Dr. Şahinde Demirci Editörler/Editors Ali Akın Akyol - Kameray Özdemir homerkitabevi

Türkiye de Arkeometrinin Ulu Çınarları Two Eminent Contributors to Archaeometry in Turkey Prof. Dr. Ay Melek Özer ve Prof. Dr. Şahinde Demirci ye Armağan To honour of Prof. Dr. Ay Melek Özer and Prof. Dr. Şahinde Demirci

ISBN: 978-9944-483-42-1 Türkiye de Arkeometrinin Ulu Çınarları Prof. Dr. Ay Melek Özer ve Prof. Dr. Şahinde Demirci ye Armağan Two Eminent Contributors to Archaeometry in Turkey To honour of Prof. Dr. Ay Melek Özer and Prof. Dr. Şahinde Demirci Editörler Ali Akın Akyol - Kameray Özdemir Yayın Yönetmeni Betül Avunç Tasarım Sinan Turan Kapak Fotoğrafı Tuna Akçay Ofset Hazırlık Homer Kitabevi Baskı ve Cilt Altan Basım Ltd. 1. Basım: 2012 Homer Kitabevi ve Yayıncılık Ltd. Şti. Tüm metnin yayım hakkı saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yazarın ve yayımcının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz. Homer Kitabevi ve Yayıncılık Ltd. Şti. Yeni Çarşı Cad. No: 12/A Galatasaray 34433 İstanbul Tel: (0212) 249 59 02-292 42 79 Faks: (0212) 251 39 62 e-mail: homer@homerbooks.com www.homerbooks.com

Türkiye de Arkeometrinin Ulu Çınarları Two Eminent Contributors to Archaeometry in Turkey Prof. Dr. Ay Melek Özer ve Prof. Dr. Şahinde Demirci ye Armağan To honour of Prof. Dr. Ay Melek Özer and Prof. Dr. Şahinde Demirci Editörler/Editors Ali Akın Akyol - Kameray Özdemir

İçindekiler Önsöz........................................... 9 Prof. Dr. Ay Melek Özer................................ 11 Biography of Professor Ay Melek Özer......................... 13 Ay Melek Özer in Yayınları / Bibliography of Ay Melek Özer............. 15 Prof. Dr. Şahinde Demirci............................... 21 Biography of Professor Şahinde Demirci........................ 23 Şahinde Demirci nin Yayınları / Bibliography of Şahinde Demirci........... 25 Neden Arkeometri?................................... 39 Ünsal Yalçın Keban Projesi nden Arkeometri Ünitesi ne Türk Arkeolojisinde Çağdaşlaşma Süreci.. 43 Mehmet Özdoğan Ankara Vilayet Meydanı Antik Roma Yolu Kazısı Arkeometrik Analizleri...... 51 Ali Akın Akyol - Yusuf Kağan Kadıoğlu Yakın Doğu Neolitiğinde Ev ve Sosyal Eşitsizlik................... 67 Çiğdem Atakuman Madencilik ve Uygarlık................................. 79 M. Ümit Atalay Arkeometride Spektrometri Yöntemleri........................ 87 O. Yavuz Ataman Bizans Dönemi ne Ait Altın Sikke Orijinalliğinin Tespitinde Tahribatsız Arkeometrik ve Görsel Analiz Yöntemlerinin Kullanılması.............. 97 Mahmut Aydın - Sena Mutlu Glass Finds Recovered in the Excavations at Tekfur Sarayı, İstanbul......... 107 Ömür Bakırer

Ankara Bölgesi nde İlk Tunç Çağ Yerleşimleri..................... 117 Gülçin İlgezdi Bertram - Jan-K. Bertram Ankara Valiliği Bahçesi Roma Caddesi Kazısı..................... 125 Halil Demirdelen - Mustafa Metin Alanya da Erken Hristiyan ve Bizans Dönemi Araştırmaları (2004-2008)....... 137 Sema Doğan Urartu Ayanis Kalesi (Van) Arpa Depolarındaki Ambar Biti Kalıntıları........ 147 Emel Oybak Dönmez - Tuğba Solmaz Nudity of Male Statues in Ancient Greek Art..................... 155 Serra Durugönül Komana ve Çevresinde Çağlar Boyu Yerleşim..................... 163 Burcu Erciyas Ürünlü Kültür Köyü Yemek Geleneği......................... 171 Begümşen Ergenekon Akhaemenid Egemenliği Döneminde Doğu Yunan Bölgesinde Cam......... 183 Emel Erten Türkiye de Taşınabilir Kültürel Mirası Koruma Eğitimi Üzerine............ 195 Bekir Eskici Monokrom Sırlı Mozaik İran Çinilerinin Karakterizasyonu.............. 205 A. Emel Geçkinli - Gülsu Şimşek Antik Cam Üretimine Dair Bilgilere Ulaşmada Arkeometrik Analizlerin Önemi: Elaiussa Sebaste Örneği................................ 213 Çiğdem Gençler Güray Antik Yunan Vazo Betimlemelerinde Zaman ve Mekân Algısı............ 219 Suna Güven Ankara Akköprü Arkeometrik İncelemeleri Kapsamında Jeofizik Çalışmalar..... 229 Selma Kadıoğlu, Yusuf Kağan Kadıoğlu, Ali Akın Akyol, Bekir Eskici Esra Ezgi Baksı, Büşra Bihter Demirci, Kıymet Deniz Arkeometrik Araştırmalarda İstatistiksel Yöntemlerin Kullanımı........... 239 Zeynep I. Kalaylıoğlu - H. Öztaş Ayhan Göltepe den Özgün Bir Buluntu............................ 247 Ergun Kaptan

Some Remarks on the Development of Musical Instruments With Emphasis on Hittite Period..................................... 253 Erhan Karaesmen - Bilge Küçükdoğan Ülkemizde Yazılı Kültürel Mirasın Korunması Alanında Yapılan Çalışmalar ve Sorunlar................................. 261 Esra Mert Kronik Demir Eksikliğine Bağlı Anemi: Klinik ve Paleopatolojik Bulgular Işığında Yeni Değerlendirmeler................................. 269 Metin Özbek Element Analizleri ile Erken Tunç Çağı İkiztepe Toplumunun Yaşadığı Ekolojik Ortam ve Besin Kaynaklarının Belirlenmesi Üzerine Bir Deneme.......... 281 Kameray Özdemir - Yılmaz Selim Erdal Nif (Olympos) Dağı Kazıları Cam Buluntuları.................... 295 Üzlifat Canav Özgümüş - Serra Kanyak Hititlerde Bilimsel Düşünce Örnekleri........................ 303 Aygül Süel Ortaköy-Ağılönü Kurban Çukurlarının Fiziksel Yapılanması............. 313 Mustafa Süel Arkeolojik Alanda Taban Mozaiklerinde Karşılaşılan Bozulmalar........... 329 Y. Selçuk Şener Analysis of Eastern Sigillata B Finds From Troia................... 345 Billur Tekkök - Ernst Pernicka Türkiye nin Yerli Koyunları İçin Bir Antik DNA Çalışması Planlanırken....... 359 İnci Togan - N. Dilşad Dağtaş Radyografi Tekniği ile Eserlerin Değerlendirilmesi.................. 369 A. Beril Tuğrul Spatial Analyses on the Surface Assemblages of a Hellenistic Pottery Workshop, A2 at Tekir, Turkey................................... 375 Numan Tuna Rocks and Minerals in Archaeological Investigations................. 385 Asuman Günal Türkmenoğlu Osmanlı Seramik Araştırmalarında Analizlerin Önemi................ 393 Filiz Yenişehirlioğlu

97 Bizans Dönemi ne Ait Altın Sikke Orijinalliğinin Tespitinde Tahribatsız Arkeometrik ve Görsel Analiz Yöntemlerinin Kullanılması Mahmut Aydın - Sena Mutlu * Özet: Ülkemizde sikke orijinalliğinin tespitinde tahribatsız arkeometrik yöntemlerin kullanımı yok denecek kadar azdır. Sahte eserler uzman bilirkişiler tarafından görsel olarak değerlendirilmekte, sonuç olarak da aynı eserde uzmanlar farklı sübjektif sonuçlara varabilmektedir. Sikkelerin orijinal ya da sahte olduklarına dair müze uzmanları tarafından yazılan raporlar hayati önem taşımaktadır. Elinde gayri meşru olarak tarihi eser ve sikke bulundurmak suçundan emniyet birimleri tarafından gözaltına alınanların serbest bırakılmaları, müzelerden alınan uzman raporlarına bağlı olmaktadır. Bu raporlar doğrultusunda, gözaltına alınanlar tutuklanmakta ya da serbest bırakılmaktadırlar. Dolayısıyla bu kadar önemli bir konuda karar vermek için çok detaylı bilgi ve analiz gerekmektedir. Ülkemizde Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı müzeler, özel müzeler ve koleksiyonerler, şahıslardan eser satın almaktadır. Alınan eserlerin %50 sine yakınını sikkeler oluşturmaktadır. Orijinalliğinden şüphe duyulan sikkelerin uzmanlar arasında görüş ayrılığına neden olduğu veya uzmanların emin olamadıkları çokça vakalarla karşılaşılmaktadır. Bazı arkeolojik objelerin analizi özgün ve ender bulunmuş olduklarından dolayı tahribatsız olmalı, çok sayıda eserde birden çok analiz yapılmasını mümkün kılan yöntemler kullanılmalıdır. Bu çalışmada orijinalliğinden şüphelenilen bir grup altın sikkenin analizinde, tahribatsız bir yöntem olan taşınabilir X-Işınları Floresans Spektrometrisi kullanılmıştır. Bu küçük bir grup sikke ile yapılan çalışmaya tüm sonuçlar yansımasa da M.S. 5-6. yüzyıla ait birçok altın sikke analizinde şu sonuca varılmıştır: Bu dönemlerde basılan değişik ağırlık ve çaplardaki altın sikkelerin %96 nın üzerinde altın oranına sahiptir. Sahtelerde ise, ne ana element miktarı, ne de eser element miktarı orijinalleri ile aynı değildir. Anahtar Kelimeler: Sikke, Sahtecilik, Orijinallik, Bizans, XRF. * Mahmut Aydın, Arkeolog/Arkeometrist ve ODTÜ Arkeometri Yüksek Lisans Programı Doktora Öğrencisi, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Gözcü Sokak, No: 2, Ulus, Ankara. aydinm135@mynet.com Sena Mutlu, Sanat Tarihçisi, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Gözcü Sokak, No: 2, Ulus, Ankara. senamutlu@yahoo.com

98 Mahmut Aydın - Sena Mutlu The Use of Non-Destructive Archeometric and Visual Methods in Determining Authentication of Golden Coins From Byzantine Period Abstract: In our country, the use of non-destructive archeometric methods in determining authentication of coins is significantly rare. Faux artwork can only be assessed visually by experts, which results in different, subjective results with the same artwork assessed by different experts. The reports written by experts in museums as to whether a coin is authentic or faux is of vital importance. The release of individuals arrested for illegal possession of historical artwork and coins can only be possible through the reports written by museum experts. In light of these reports, individuals taken under arrest or custody may be released. Therefore, it requires detailed knowledge and analysis to pass judgment on such an important issue. In our country, the museums under the authority of the Ministry of Culture and Tourism, private museums and collectors purchase artwork from individuals. Coins constitute almost 50% of the purchased artworks. It is a common occasion for a coin of uncertain origin to cause divergence or ambiguity amongst experts. Since the archeological objects are unique and rare, their analysis must be non-destructive and the spectrometers utilized must permit performing multiple analyses on several artworks. In this study, the non-destructive X-ray Spectrometry was utilized for the analysis of several coins with uncertain origins. This study conducted with a small group of coins did not reflect all results but the following result was attained from the analysis of several golden coins from 5-6 A.D.: It is determined that the golden coins produced in these periods with variable weight and diameter had over 96% of gold in their composition. In the fake ones, however, neither the ratio of main element, nor the artwork s elemental ratios were equal to the authentic artworks. Keywords: Coin, Fraudulent, Authentication, Byzantine, XRF. 1. Giriş Teknolojinin gelişmesi ile birlikte müze uzmanlarını ve koleksiyonerleri yanıltmaya yönelik basılan orijinale yakın çok sayıda sikke ile her geçen gün daha fazla karşılaşılmaktadır. Bu yalnızca ülkemizin değil Avrupa ülkelerinin de sorunu olarak görülmektedir. Müze depolarında ve özel koleksiyonlarda, uzmanların raporlarıyla da belgelenmiş sahte eserlerin varlığı bilinmektedir. Koleksiyoner belgesine sahip kişiler de sikke satın almadan önce orijinalliğinden şüphelendikleri eserleri müze uzmanlarına danışmaktadırlar. Bu çerçevede Anadolu Medeniyetleri Müzesi ne sikke getiren bir koleksiyonerin eserleri de tahribatsız yöntemlerle incelenmiştir. Bu grupta, I. Leo nun (M.S. 457-474) 1 adet, Romulus Augustus un (M.S. 475-476) 4 adet ve I. Anastasius un (M.S. 491-518) 1 adet olmak üzere toplam 7 adet altın sikke, dönem üslubu ve kimyasal element içerikleri açısından incelenmiştir. Ayrıca referans olarak kabul edeceğimiz Anadolu Medeniyetleri Müzesi nde (AMM) bulunan aynı dönem imparatorlara ait 3 adet orijinal sikke analiz edilmiştir. Koleksiyonere ait sikkelerin analiz sonuçları müzemizde bulunan sikkelerin analiz sonuçları ile karşılaştırılmıştır. Sikkeler Bizans Dönemi sikke uzmanı tarafından görsel olarak (ikonografik, ağırlık ve çapları açısından) incelenmiştir (Sear, 1987; Kent, 1994). 2. Görsel İnceleme ve Kimyasal Analiz Görsel inceleme sikkelerin orijinalliğinin belirlenmesinde çoğu kez tek başına yeterli olamamaktadır. Görsel inceleme ve kimyasal analiz sonuçlarının orijinallik durumunun değerlendirilme-

Bizans Dönemi ne Ait Altın Sikke Orijinalliğinin Tespitinde Tahribatsız Arkeometrik ve Görsel Analiz Yöntemlerinin Kullanılması 99 sinde birlikte kullanılması gerekmektedir. Bu çalışmada görsel inceleme ağırlık ve çap ölçümleri yanında şekilleri, element içerikleri P-XRF analizi ile belirlenmiştir. Analizde Innov-X omega marka X-Işınları Floresans Spektrometresi (P-XRF) kullanılmış, analitik analiz modunda ve her örnek için 30 saniye analiz süresi seçilerek analiz yapılmıştır. Spektrometrede 40kV/4 Watt X-Işını tüpü kullanılmıştır. Her sikkenin ön ve arka yüzü olmak üzere iki yüzü analiz edilmiştir. Analitik Mod kullanılarak analiz edilebilen elementlerin sayısı 26 olup analize uygun derişim aralıkları Tablo 1 deki gibidir. Elementler Analiz Limitleri Elementler Analiz Limitleri Titan (Ti) 10-100 ppm Paladyum (Pd) 50-150 ppm Vanadyum (V) 10-100 ppm Gümüş (Ag) 50-150 ppm Krom (Cr) 10-100 ppm Kalay (Sn) 50-150 ppm Mangan (Mn) 10-100 ppm Antimon (Sb) 50-150 ppm Demir (Fe) 10-100 ppm Hafniyum (Hf) 10-100 ppm Kobalt (Co) 10-100 ppm Tantal (Ta) 10-100 ppm Nikel (Ni) 10-100 ppm Wolfram (W) 10-100 ppm Bakır (Cu) 10-100 ppm Renyum (Re) 10-100 ppm Çinko (Zn) 10-100 ppm İridyum (Ir) 10-100 ppm Zirkonyum (Zr) 10-100 ppm Platin (Pt) 10-100 ppm Niyobyum (Nb) 10-100 ppm Altın (Au) 10-100 ppm Molibden (Mo) 10-100 ppm Kurşun (Pb) 10-100 ppm Rodyum (Rh) 50-150 ppm Bizmut (Bi) 10-100 ppm Tablo 1: Kullanılan Innov-X Omega modelinin taşınabilir X-Işınları Spektrometresinin (P-XRF) Analitik Mod kullanılarak analiz edebildiği elementler ve analiz limitleri. Analiz edilen eserlerin yüzeyi görsel olarak incelendiğinde herhangi bir kirlenme izine rastlanılmadığı için bir temizlik işlemi yapılmaksızın doğrudan X-Işınları Spektrometresinin analiz haznesine konularak analiz yapılmıştır. Analiz edilen sikkeler altın olduğundan dolayı ve altın X-Işınlarının etkileyecek bir patina oluşturmadığı için temizlik yapılmasına gerek duyulmamıştır. Koleksiyonere ait I. Leo nun (M.S. 457-474) 1 adet sikkesi ve müzemize ait 2 sikkenin analiz sonuçları Tablo 2 de verilmiştir. Env. No Dönem Geldiği Yer Sonuç 18 18 35-1 35-1 103-100/97-90 474) I. Leo (M.S. 457-474) I. Leo (M.S. 457-474) 103-100/97-90 I. Leo (M.S. 457-474) I. Leo (M.S. 457-474) I. Leo (M.S. 457-474) I. Leo (M.S. 457- Anlz. Yüzü Cu Au Ag Fe Pb Zn Mn Ni Mo Bi Ti Ağırlık (gr) Koleksiyoner Orijinal Ö.Y. ND 99,81 ND 0,19 ND ND ND ND ND ND ND 4,30 Koleksiyoner Orijinal A.Y. 0,072 99,75 ND 0,17 ND ND ND ND ND ND ND Ortalama 0,072 99,78 0,18 Standart Sapma 0,042 AMM Orijinal Ö.Y. 0,1 98,71 0,97 0,21 ND ND ND ND ND ND ND 4.33 AMM Orijinal A.Y. 0,13 98,75 0,97 0,15 ND ND ND ND ND ND ND AMM Orijinal Ö.Y. 0,1 99,8 ND 0,1 ND ND ND ND ND ND ND 4.47 AMM Orijinal A.Y. 0,12 99,65 ND 0,21 ND ND ND 0.021 ND ND ND Ortalama 0,11 99,23 0,97 0,17 0,021 Standart Sapma 0,578 Tablo 2: Koleksiyoner ve Anadolu Medeniyetleri Müzesi ne (AMM) ait altın I. Leo sikkelerinin P-XRF analiz sonuçları.

100 Mahmut Aydın - Sena Mutlu Anadolu Medeniyetleri Müzesi Sikkesi Envanter No İmparator Adı Dönemi 35-1 I. Leo M.S. 457-474 Ön Yüz Arka Yüz Solidus. DN.LEOPERPET.AVG İmparatorun miğferli ve zırhlı büstü, cepheden. Asa ve kalkan tutuyor. VİCTORİA AVGGG B Viktorya elinde uzun haç tutuyor. Sağ boşlukta yıldız. Altta, CONOB Ön Yüz Değerlendirmesi Arka Yüz Değerlendirmesi Orijinaldir. Boyut ve ağırlık, literatürdeki örneklerle örtüşmektedir. Koleksiyoner Sikkesi Envanter No İmparator Adı Dönemi 18 I. Leo M.S. 457-474 Ön Yüz Arka Yüz Solidus. DN.LEOPERPET.AVG İmparatorun miğferli ve zırhlı büstü, cepheden. Asa ve kalkan tutuyor. VİCTORİA AVGGG B Viktorya elinde uzun haç tutuyor. Sağ boşlukta yıldız. Altta, CONOB Ön Yüz Değerlendirmesi Arka Yüz Değerlendirmesi Orijinaldir. Boyut ve ağırlık, literatürdeki örneklerle örtüşmektedir. Tablo 3: I. Leo dönemine ait AMM de bulunan ve koleksiyonere ait olan sikkelerin görsel inceleme ve değerlendirme sonuçları. Tablo 2 de bir koleksiyonerin analiz için müzemize getirdiği I. Leo sikkesinin ön ve arka yüz analiz sonuçlarıyla müzemizde bulunan orijinal I. Leo sikkelerinin ana element miktarlarının ağırlık ve çaplarının ve ağırlıklarının birbiriyle tamamen uyuştuğu görülmektedir. Sikkelerin ana element miktarı beklenildiği gibi % 96-99 aralığında bulunmuştur. Eserler nümismatik açıdan görsel olarak incelenmiştir (Tablo 3). XRF analiz sonuçlarını destekler nitelikte bulunmuştur. Koleksiyonere ait 18 envanter numaralı I. Leo sikkesi ve AMM ye ait 103-100/97-90 envanter numaralı sikkenin altın cevherinden elde edildiği içerisinde hiç gümüşe rastlanmamasından anlaşılmaktadır. Diğer sikkelerimizin altın ve gümüş karışımı cevherden elde edildiği, analiz sonucu tespit edilen % 0,10-2 arasındaki gümüş miktarından anlaşılmaktadır. Bu dönemde altın içinde bulunan gümüş en az % 0.10 oranına kadar indirgenebilmektedir (Tablo 10). Altının gümüşten ayrıştırılması Lydia

Bizans Dönemi ne Ait Altın Sikke Orijinalliğinin Tespitinde Tahribatsız Arkeometrik ve Görsel Analiz Yöntemlerinin Kullanılması 101 Env. No 19 19 Dönem Geldiği Yer Sonuç Anlz. Ağırlık Çap Cu Au Ag Fe Pb Zn Mn Ni Mo Bi Ti Yüzü (gr) (mm) Anastasius (M.S. 491- Koleksiyoner Orijinal Ö.Y. 0,23 98,39 1,32 0,059 ND ND ND ND ND ND ND 1,4 15 518) Anastasius (M.S. 491- Koleksiyoner Orijinal A.Y. 0,27 98,29 1,37 0,069 ND ND ND ND ND ND ND 518) Koleksiyoner Minimum 0,23 98,29 1,32 0,059 Maksimum 0,27 98,39 1,37 0,069 Ortalama 0,25 98,34 1,34 0,064 Standart Sapma 0,028 0,071 0,035 0,007 Tablo 4: I. Anastasius dönemi koleksiyonere ait bir sikkenin ön yüz ve arka yüz P-XRF analiz sonuçları. Env. No 15-1 15-1 Dönem Anastasius (M.S. 491-518) Anastasius (M.S. 491-518) Geldiği Yer Sonuç Anlz. Yüzü Cu Au Ag Fe Pb Zn Mn Ni Mo Bi Ti Ağırlık (gr) AMM Orijinal Ö.Y. 0.19 97,99 0,89 0.39 0,051 ND 0.042 0.021 ND ND ND 1.48 16 AMM Orijinal A.Y. 0.22 98,68 0,9 0.17 ND ND 0.042 ND ND ND ND Minimum 0.19 97,99 0,89 0,17 0,051 ND 0.042 ND ND ND ND 1.48 Maksimum 0.22 98,68 0,9 0,39 0,051 ND 0.042 ND ND ND ND Ortalama 0,2 98,34 0,89 0,28 0,051 ND 0.042 0.021 ND ND ND Standart Sapma 0,021 0,488 0,007 0,15 Çap (mm) Tablo 5: I. Anastasius dönemine ait AMM de bulunan bir sikkenin ön yüz ve arka yüz P-XRF analiz sonuçları. Dönemi nde başlamış ve Orta Çağ a kadar da altını gümüşten ayrıştırma teknolojisi pek değişikliğe uğramamıştır (http: //en.wikipedia.org/wiki/gold_parting). I. Anastasius (M.S. 491-518) döneminden koleksiyonere ait bir ve AMM ye ait bir sikke analiz edilerek sonuçlar karşılaştırılmıştır. Koleksiyonere ait bu sikke ile AMM ye ait örneğin element yüzdelerinin (% Au 98.34) aynı olduğu bulunmuştur (Tablo 4-5). Diğer element miktarları da (Cu & Ag) bu dönem sikkeleri birbirleriyle örtüşmektedir. Çalışmada sahte sikkelerde safsızlık yaratan elementler ppm (milyonda bir) düzeyinde olmaktadır (Fleming, 1975). I. Anastasius un AMM ve koleksiyonerde bulunan sikkelerinin görsel olarak incelenmesi ve sonuçların karşılaştırılması sonucu P-XRF sonuçları ile aynı sonuca varılmıştır. Koleksiyonere ait sikke literatürdeki örnekleri ve AMM sikkesi ile görsel ve kimyasal kompozisyonu bakımından aynıdır (Tablo 6) (Sear, 1987). Romulus Augustus (M.S. 475-476) döneminde çok az sayıda altın sikke basılmıştır. İmparatorun bilinen altın sikke baskıları Roma ve Milano darphanelerinde yapılmıştır (Kent, 1994). Bundan dolayı, bu imparatora ait altın sikkeler müzemizde bulunmamaktadır. Romulus Augustus dönemine ait, koleksiyonere satılmak üzere getirilen 4 adet sikke taşınabilir XRF ile analiz edilmiş ve sikkeler bir sonraki dönem sikkeleri ile karşılaştırılmıştır. Buna göre sikkelerde çok daha düşük oranda altın kullanıldığı görülmüştür. Orijinal sikkelerde altın oranı %96 ve üzeri iken bu sikkelerde altın oranının ortalama %82,82 olduğu görülmektedir (Tablo 7).

102 Mahmut Aydın - Sena Mutlu Anadolu Medeniyetleri Müzesi Sikkesi Envanter No İmparator Adı Dönemi 15-1 I. Anastasius M.S. 491-518 Ön Yüz Arka Yüz Tremisis. DNANASTASIVSPPAVG İmparatorun, diademli, zırhlı ve paludamentumlu büstü, sağa. VICTORIA AVGSTORVM Viktorya sağa yürüyor, sağ elinde çelenk, sol elinde haçlı küre tutuyor. Ön Yüz Değerlendirmesi Arka Yüz Değerlendirmesi Orijinaldir. Boyut ve ağırlık, literatürdeki örneklerle örtüşmektedir. Koleksiyoner Sikkesi Envanter No İmparator Adı Dönemi 19 I. Anastasius M.S. 491-518 Ön Yüz Arka Yüz Tremisis. DNANASTASIVSPPAVG İmparatorun, diademli, zırhlı ve paludamentumlu büstü, sağa. VICTORIA AVGSTORVM Viktorya sağa yürüyor, sağ elinde çelenk, sol elinde haçlı küre tutuyor. Ön Yüz Değerlendirmesi Arka Yüz Değerlendirmesi Orijinaldir. Boyut ve ağırlık, literatürdeki örneklerle örtüşmektedir. Tablo 6: I. Anastasius un AMM ve koleksiyonerde bulunan sikkelerinin görsel inceleme sonuçları. Altın sikkelerin günümüz altını kullanılarak yapılıp yapılmadığını anlayabilmek için günümüz altın liraları P-XRF ile analiz edilmiştir. Yapılan analiz sonucunda (Tablo 8) koleksiyonere ait sikkelerdeki Molibden (Mo) ortalama miktarı % 0,016 ve Çinko (Zn) % 0,24 olup modern altında bulunan miktarlarla (Mo; 0,019, Zn; 0,19) uyuşmaktadır (Tablo 8). Görsel inceleme sonucunda da sikkelerin ağırlık ve baskısının literatürdekilerle uyuşmadığı, dolayısıyla sahte olduğu (Tablo 9) gerçeği güçlenmiştir. Görsel ve kimyasal analiz Romulus Augustus a ait bu 4 adet sikkenin sahte olduğunu göstermektedir (Kent, 1994). Romulus Augustus sikkelerinde bulunan gümüş miktarı en az %6,42 ile en çok %11,32 iken, analiz edilen orijinal sikkelerde ve literatür araştırmasında (Tablo 10) bu miktarın % 0,10 ile 1,40 arasında olduğu tespit edilmiştir. Bu açıdan da incelediğinde Romulus Augustus dönemine ait bu 4 adet sikkenin element oranları da orijinallerinki ile örtüşmemektedir. Bu büyük ölçüdeki farklılık da sikkelerin sahte olduğunu göstermektedir.

Bizans Dönemi ne Ait Altın Sikke Orijinalliğinin Tespitinde Tahribatsız Arkeometrik ve Görsel Analiz Yöntemlerinin Kullanılması 103 Env. No Dönem Geldiği Yer Sonuç Yüz Cu Au Ag Fe Pb Zn Mn Ni Mo Bi Ti Cr Ağırlık (gr) Çap (mm) 1 1 2 2 3 3 4 4 Romulus Augustus (475-476) Romulus Augustus (475-476) Romulus Augustus (475-476) Romulus Augustus (475-476) Romulus Augustus (475-476) Romulus Augustus (475-476) Romulus Augustus (475-476) Romulus Augustus (475-476) Koleksiyoner Sahte Ö.Y 9,62 81,61 7,87 0,45 0,09 0,29 0,032 0,018 0,017 ND ND ND 1,14 15 Koleksiyoner Sahte AY 9,94 81,38 7,8 0,31 0,067 0,28 0,035 0,025 0,021 0,14 ND ND Koleksiyoner Sahte Ö.Y 8,58 82,72 8,1 0,19 0,042 0,28 0,034 0,02 0,017 ND ND ND 1,07 15 Koleksiyoner Sahte AY 7,9 83,39 7,8 0,42 0,067 0,25 ND 0,017 0,017 ND 0,14 ND Koleksiyoner Sahte Ö.Y 5,6 82,05 11,18 0,82 0,11 0,2 ND 0,035 0,014 ND ND ND 0,95 15 Koleksiyoner Sahte AY 6,05 81,74 11,32 0,55 0,072 0,21 ND 0,038 0,013 ND ND ND Koleksiyoner Sahte Ö.Y 8,15 84,85 6,5 0,058 0,066 0,2 0,032 0,022 0,013 0,11 ND ND 0,98 15 Koleksiyoner Sahte AY 8,28 84,88 6,42 0,09 0,048 0,23 ND 0,023 0,018 ND ND ND Minimum 5,6 81,38 6,42 0,058 0,042 0,2 0,032 0,017 0,013 0,11 0,95 Maksimum 9,94 84,88 11,32 0,82 0,11 0,29 0,035 0,038 0,021 0,14 1,14 Ortalama 8,01 82.82 8,37 0,36 0,07 0,24 0,033 0,024 0.016 0,12 0,14 1,03 Standart Sapma 1,5 1,41 1,88 0,25 0,02 0,37 0,01 0,01 0 0,21 0,008 Tablo 7: Romulus Augustus a ait 4 adet sikkenin P-XRF analiz sonuçları. Modern Altın Türü ve Tarihi Cu Au Zn Ni Mo 5 Lİ Ata (1998) 9,1 90,69 0.19 ND 0.021 5 Lİ Ata (1998) 9,4 90,37 0.19 0.22 0.020 Tam Lira 8,9 90,89 0.19 ND 0.018 Yarım Lira (2009) 8,65 91,13 0.20 ND 0.018 Çeyrek Lira 8,78 90,96 0.21 0.22 0.022 Ortalama 8,96 90,8 0.19 0,22 0.019 Tablo 8: Modern altınların P-XRF analiz sonuçları.

104 Mahmut Aydın - Sena Mutlu Koleksiyonere ait aynı ikonografiye sahip 4 adet sikkenin görsel değerlendirmesi Envanter No İmparator Adı Dönemi 1, 2, 2, 4 Romulus Augustus M.S. 475-476 Ön Yüz Arka Yüz Tremisis. D N ROMVLS - AVGTVS PF AVG İmparatorun diademli ve zırhlı başı, sağa. Çelenk içinde haç, altta ise CONOB yazısı yer almaktadır. Ön Yüz Değerlendirmesi Tremissis, literatürde bilinen örneklerde olduğu üzere alt sınırı 1.50 gr. civarında olmalıdır. Sahte örneklerde ise, en yüksek değer 1.14 dür. Diğer üç sikke ise 0.95 gr. civarındadır. Arka Yüz Değerlendirmesi İmparator portrelerindeki tıpatıp benzerlik ve yazı üslubu sikkelerin aynı kalıptan döküm tekniği kullanılarak bir seri üretime işaret etmektedir. Aynı zamanda ön ve arka yüz tasvirlerinde de orijinal sikklere oranla stilize bir üslup göze çarpmaktadır. Tablo 9: Romulus Augustus a ait imitasyon sikkelerin nümismatik açıdan inceleme sonucu. Sonuç Kalpazanların sikke basarken bilmedikleri ve göz ardı ettikleri en önemli hususlardan biri sikkelerin belirli bir otoritenin denetiminde yasal olarak belirlenmiş ve denetlenen metal oranları kullanılarak darp edildiği dir. Buradan yola çıkarak sikkelerin orijinalliği test edilmiştir. Orijinal sikkelerde altın oranının yanı sıra gümüş oranları da sikke orijinalliğinin tespitinde çok önemli bir rol oynar. Yukarıda analiz edilen tüm orijinal altın sikkelerde bulunan gümüş oranları Roma Dönemi altın sikkelerinde bulunan gümüş oranları ile (Tablo 10) tamamen örtüşürken Romulus Augustus a ait (Tablo 9) sahte altın sikkelerdeki gümüş oranı Tablo 10 dakilerden çok farklı sonuçlar ortaya koymuştur. P-XRF in analiz sonuçlarının doğru olup olmadığını anlamak için içeriğinde ne kadar altın olduğu bilinen bir altın standardı kullanılmıştır. Good Fellow Metal Ltd. Şti. tarafından üretilen bu altın standardı %99,95 altın içermektedir. Bizim kullandığımız P-XRF in numunede yaptığı analizde de %99,94 altın belirlenmiştir (Tablo 11). Ülkemizde eserlerin orijinallik tespitinde tahribatsız arkeometrik yöntemlerin kullanımı konusunda Avrupa ülkelerine oranla çok geri kalınmıştır. Avrupa ülkelerinde bulunan

Bizans Dönemi ne Ait Altın Sikke Orijinalliğinin Tespitinde Tahribatsız Arkeometrik ve Görsel Analiz Yöntemlerinin Kullanılması 105 Tablo 10: Roma Cumhuriyet ve İmparatorluk Dönemi nde altın sikkelerde bulunan gümüş oranları. (Fleming, 1975) % Element P-XRF Sonucu ± Au Pb 99,94 0,062 0,09 0,04 Metal Au Good Fellox Metals Ltd England Metal Altın oranı Thickness 99,95% 0,025 Tablo 11: Altın standardı saflığı ve P-XRF ile analiz edilen altın standardının sonuçları. birçok müze laboratuvarlar kurarak müzelerine sahte eser girişini engellemeye veya en aza indirgemeye başlamıştır. Ülkemizde de bu tür laboratuvarların hem müzelerde hem de üniversitelerde kurulması ve bu konuda uzmanların yetiştirilmesi çok büyük önem taşımaktadır. Teşekkür Bu makalenin hazırlanmasına izin verdiği için Anadolu Medeniyetleri Müzesi Müdürü Sn. Melih Arslan a, analizlerde emeği geçen Sn. Latif Özen e, bu konuda malzeme ile ilgili çalışmamızı sağlayan Sn. Arkeolog Leyla Zoroğlu na, makalenin düzeltmelerini yapan Sn. Hocam Prof. Dr. Şahinde Demirci ye ve fotoğraf çekimlerini yapan Sn. Ahmet Erdoğan a teşekkür ederiz.

106 Mahmut Aydın - Sena Mutlu Kaynakça Kent, J.P.C., 1994, The Roman Emperial Coinage Volume X, s. 211. Fleming, J., 1975, Authenticity in Art, The Scientific Detection of Forgery, London, s. 123. Sear, D.R., 1987, Byzantine Coins and Their Values, London. http: //en.wikipedia.org/wiki/gold parting.

Ülkemizde arkeolojik çalışmaların başlangıcı oldukça eskiye uzanmasına rağmen, arkeolojik buluntuların değerlendirilmesinde fizik, kimya, jeoloji, jeofizik, malzeme bilimleri, istatistik ve bilgisayar bilimleri gibi bilim dallarına başvurulması oldukça yenidir. Bu çalışmalar, gelişime ve disiplinler arası paylaşıma katkıda bulunmanın yanı sıra arkeometri olarak adlandırılan yeni bir kavramın oluşmasını da sağlamıştır. Yıllar içerisinde ODTÜ nün başından itibaren bu alandaki öncü rolü anlamlı olmuştur. Sadece iyi eğitilmiş akademik kadroların bu alana yönlendirilmesiyle kalınmamış, aynı zamanda kırk yıl içerisinde birçok ulusal ve uluslararası proje de hayata geçirilmiştir. Seçkin Profesörler Ay Melek Özer ve Şahinde Demirci onuruna hazırlanan bu armağan kitapla amaçlanan, hem arkeometrik çalışmaların ülkemizdeki yükselişinin hem de varolan kurumları ile gelecek nesillere ümit verilmesinin vurgulanmasıdır. Although the beginning of archaeological studies dates back to very old times in Turkey, the applications of the disciplines such as physics, chemistry, geology, geophysics, material sciences, statistics and computer sciences in the evaluation of archaeological findings is very recent. These studies have contributed to the development of an interdisciplinary cooperation and brought about a new concept called archaeometry. The pioneer role of METU in this field has a meaning from the beginning of the archaeometrical studies in the years. It not only directed the well educated academics to that field but many national and international projects were also realised in fourty years. The aim of the volume of this Festschrift in honour of two distiguished Proffessors Ay Melek Özer and Şahinde Demirci is to underline both the rising of the archaeometrical studies in Turkey and giving hope to the young generations with existing institutions. Arkeoloji ve Eski Çağ Tarihi ISBN 978-9944-483-42-1 9 789944 483421 Yeni Çarşı Cad. No: 12/A 34433 Galatasaray - İstanbul www.homerbooks.com