AKILCI İLAÇ KULLANIMI Dr.Ahmet EVLİCE
İlaç ancak doğru kullanılırsa etkilidir. Tüm dünyada ilaçların yaklaşık %50 si uygunsuz şekilde kullanılmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü bu konuda ilk düzenlemeleri 1985 yılında ele almış ve akılcı ilaç kullanımını; kişilerin klinik bulgularına ve bireysel özelliklerine göre uygun ilacı, uygun süre ve dozajda, en düşük fiyata ve kolayca sağlayabilmeleri olarak tanımlamıştır
Bir endikasyon için uygun ilaç, etkililik, güvenlik, uygunluk ve maliyet kriterleri dikkate alınmışsa akılcı olarak seçilebilir. Akılcı ilaç kullanımı, öncelikli olarak halkın sağlığını ve toplumun çıkarını gözetir. Bu hususlar göz önünde bulundurulduğunda;
Öncelikle hastanın probleminin tanımlanması, yani hekim tarafından doğru teşhisin konulması gerekmektedir. İlaçlı veya ilaçsız, etkili ve güvenilir tedavinin tanımlanması, eğer ilaçla tedavi uygulanacaksa, uygun ilaçların seçimi, her bir ilaç için uygun dozun ve uygulama süresinin belirlenmesi ve uygun reçetenin yazılması basamakları izlenmelidir.
Bir hastalığın önlenmesi, kontrol altına alınması veya tedavi edilmesi için bir ilacın kullanılmadan önce mutlaka 5 yönden doğru olduğundan emin olmaktır. o o o o o Doğru ilaç Doğru kişi için Doğru miktarda. Doğru zamanda. Doğru şekilde (yutma, çiğneme gibi).
Kullanılmakta olan ve en son kullanılan ilaçlar, hastanın alerjik durumları sorgulanmalı ve hasta tarafından belirtilmeli İlaçların nasıl, hangi sıklıkta, ne kadar süre kullanılacağı ve hangi koşullarda saklanacağı hastaya tam olarak anlatılmalı ve hasta tarafından eksiksiz olarak uygulanmalı, Hasta/hasta yakını ilacın olası yan etkileri, ilacın besin ve ilaç etkileşimleri konusunda bilgilendirilmeli, Hamilelik ve emzirme döneminde, çocuklarda, yaşlılarda, böbrek ve karaciğer yetmezliği olan hastalarda, ilaç alerjisi öyküsü olanlarda ilaç kullanımı konusunda daha dikkatli olunmalıdır.
İlaçlar çocukların göremeyeceği, ulaşamayacağı yerlerde ve ambalajında saklanmalı, İlaç kullanımı yarıda kesilmemeli, hekime danışmadan doz değişikliğine gidilmemeli, Kesilmiş veya açılmış ambalajlar satın alınmamalı, son kullanma tarihi geçmiş olan ilaçlar kesinlikle kullanılmamalıdır. Ülkemizde, doğru ilaç kullanımı konusunda farkındalığın oluşturulmasında hekim, eczacı ve bu konuda hizmet veren sektörün Akılcı İlaç Kullanımı konusunda toplum bilincini arttırmaya yönelik desteğinin bulunması önemlidir. Hangi ilacın kullanılacağına karar veren hekim, ilacı uygun şartlarda sağlayan eczacı ve ilacı uygulayan hemşire veya hasta, akılcı ilaç kullanımının sağlanmasında sorumluluk sahibi taraflardır.
AKILCI İLAÇ KULLANIMI İÇİN İlaç, hekim önerisi ve eczacının uyarısı doğrultusunda kullanılmalı, İlaçların nasıl kullanılacağı ve saklanacağı tam olarak öğrenilmeli ve eksiksiz olarak uygulanmalı, Hekim ve eczacı ile görüşüldüğünde, en son kullanılan ilaçlar belirtilmeli, Bünyedeki alerjik durumlar sağlık personeline bildirilmeli, İlacın yan etkileri konusunda hekim ve eczacıdan bilgi alınmalı, İlaç kullanımı yarıda kesilmemeli,
AKILCI İLAÇ KULLANIMI İÇİN İlaç kullanırken alkollü içkiler tüketilmemeli, Hamilelik süresince ve emzirme döneminde hekime danışmadan hiçbir ilaç kullanılmamalı, İlaçlar kilit altında ve çocukların ulaşamayacağı yerlerde muhafaza edilmeli, Son kullanma tarihi geçmiş olan ilaçlar kesinlikle kullanılmamalıdır.
İlaç kullanılmaya başlamadan önce, hekim ve eczacıya SORUN! Bu ilacı niçin kullanmam gerekir? İlacı doğru biçimde kullanmazsam ne olur? İlacı nasıl hazırlayacağım? (sulandırma, suya atma, çalkalama gibi) İlacı günün hangi saatlerinde kullanacağım?
İlaç kullanılmaya başlamadan önce, hekim ve eczacıya SORUN! İlaç tedavim kaç gün sürecek? İlacı kullanırken kaçınmam gereken yiyecek ve içecekler var mı? Tedavim sırasında istenmeyen bir etkiyle karşılaşırsam ne yapmalıyım? İlacımı nasıl (hangi şartlarda) saklamam gerekiyor?
Akılcı olmayan ilaç kullanımının ortaya çıkardığı SONUÇLAR; Hastanın tedavisinde yetersiz kalınması, İstenmeyen etki riskinde artış, İlaç etkileşmeleri olasılığında artış, Gereksiz tedavi maliyeti, işten kalma ve kazanç kaybı gibi ekonomik zararlar, İlaç tedavisinin kalitesinin düşmesi, bunun kaçınılmaz sonucu olarak hasta sayısının ve ölüm oranının artması
Akılcı olmayan ilaç kullanımının ortaya çıkardığı SONUÇLAR; Boşa kaynak harcanması, ve bunun sonucunda temel ilaçlara ulaşabilirliğin azalması,tedavi maliyetinin yükselmesi Acil ve temel ilaçlara karşı direnç gelişmesi, bunun sonucu olarak ta tedavinin ekonomik ve sosyal maliyetinin artması Yan etki riskinin artması Hastaların ilaç bağımlısı olması veya ilaca ihtiyaç olmadığı halde ilaca olan talebin artması
HASTALARA YÖNELİK BROŞÜRLER Kendiliğinizden ya da konu-komşunuza danışarak ilaç almayınız. İlaçlarınızı, yalnızca hekiminizin önerisi ve eczacınızın uyarısı doğrultusunda kullanınız. İlaçlarınızı nasıl kullanacağınızı ve nasıl saklayacağınızı tam olarak öğreniniz ve eksiksiz uygulayınız.
HASTALARA YÖNELİK BROŞÜRLER Hekiminize ve eczacınıza başvurduğunuzda, son haftalarda kullandığınız her türlü ilacı belirtiniz. Allerjik bir bünyeniz varsa, sağlık personelini uyarmayı unutmayınız.
HASTALARA YÖNELİK BROŞÜRLER İlaçların yan etkileri konusunda hekiminizden ve eczacınızdan bilgi alınız. Kendinizi iyileşmiş hissetseniz bile, ilaç (özellikle antibiyotik) kullanımını yarıda kesmeyiniz. İlaç kullanırken, alkollü içki içmekten kaçınınız. Hamilelik süresince ve emzirme döneminde, hekiminize danışmadan hiçbir ilaç kullanılmaması gerektiğini unutmayınız.
HASTALARA YÖNELİK BROŞÜRLER İlaçlarınızı, kilit altında ve çocukların ulaşamayacağı yerlerde bulundurunuz. Son kullanma tarihi (hükmü) geçmiş olan ilaçları kesinlikle kullanmayınız. Evinizde, işyerinizde ve taşıtınızda bulunan ilaçları zaman zaman gözden geçiriniz. Bu konuda eczacınıza danışınız.
HAMİLELİK ve EMZİRME DÖNEMİNDE İLAÇ KULLANIM İLKELERİ Hamilelik süresinde ilaç kullanılması son derece dikkat edilmesi gereken bir konu olup, nedenleri: (a) Aralarında ilaçların da bulunduğu kimyasalların ana rahmindeki bebek açısından taşıdığı riskler, (b) Hamileliğin sebep olduğu fizyolojik değişikliklerdir
Hamilelik sırasında kullanılan ilaçların doğacak bebeğe geçişi sözkonusudur. Bunun sonucunda da doğacak bebek üzerinde anormallikler olabilir. İlaçların doğacak bebek üzerindeki olumsuz etkileri, çeşitli organların yapılarındaki ve/veya fonksiyonlarındaki anormallikler, büyümenin gecikmesi veya davranışsal bozukluklar şeklinde olabilir. Diğer taraftan, hamilelikte toplam vücut sıvı miktarı artar, karaciğer ve böbrek fonksiyonlarında değişmeler olur. Bunların sonucunda, ilaçların vücuttaki dağılım ve atılımı değişir. Bu durumda ise bazı ilaçların dozları yetersiz kalarak tedaviyi etkisiz kılar.
İhtiyaç duyulan ilaç dozu, hamilelik ilerledikçe genellikle yükselir, doğumdan sonraki devrede ise düşer. Hamilelik boyunca ve emzirme döneminde ilaç kullanılması, hassas bir dengenin devam ettirilmesini gerektirir. Bir taraftan bebeğin, ilaç kullanımından zarar görmesine izin verilmemeli, diğer taraftan bir hastalığın yeterli tedavi edilmemesinden dolayı annenin veya bebeğin zarar görmemesi üzerinde de aynı titizlikle durulmalıdır.
İlaçların hemen tamamı anne sütüne geçebileceği için, emzirme döneminde ilaç kullanan annelerin bebeklerinde bazı istenmeyen etkiler ortaya çıkabilir. Eğer annenin ilaç kullanması gerekiyorsa, ilacı, emzirmeden hemen önce ya da hemen sonra alması en doğrusudur. Böylece, ilacın anne sütüyle bebeğe geçişi büyük ölçüde engellenmiş olur.
Eğer hamileyseniz ya da böyle bir olasılık sözkonusu ise: -Birçok ilacın hamilelikte kullanımının güvenli olup olmadığı konusunda kesin kanıtlar bulunmadığını; -Bazı ilaçların doğacak bebekte çeşitli üzücü sonuçlara neden olabileceğini; -Hamilelikte (özellikle ilk üç aylık dönemde) hekim önerisi dışında kesinlikle ilaç kullanılmaması gerektiğini UNUTMAYINIZ. "Hamilelikte ilaç kullanımının taşıdığı risklerin yalnızca ilk üç aylık dönemle sınırlı olduğunu düşünmeyiniz." "Hamile ya da emzikli iseniz, bu durumu hekiminize ve eczacınıza bildirmeyi unutmayınız."
İLAÇLARIN İSTENMEYEN ETKİLERİNE DİKKAT! İlaçların istenmeyen etkisi;koruma, teşhis ve tedavi amacıyla kullanılan dozlarda ortaya çıkan ve istenmeyen (ve zararlı olabilen) bir etkisi olarak tanımlanmaktadır. İlaçların istenmeyen etkilerinden söz ederken; ilacın; 1-Öngörülen (önceden bilinen-kaçınılmaz) etkisinin (yan etki) ve 2-Öngörülmeyen (önceden bilinmeyen-alışılmışın dışında kalan) etkisinin olduğunu bilmekte yarar vardır.
İLAÇLARIN İSTENMEYEN ETKİLERİNE DİKKAT! İlacın bilinen yan etkileri (örneğin yatıştırıcı ilaçların uyku durumu yaratması) genellikle hasta tarafından nispeten kolay tolere edilebilen istenmeyen etkilerdir. İlacın önceden bilinmeyen etkisi ise hasta tarafından kolayca tolere edilemeyen olumsuz etkisidir. Çok yararlı ve hiçbir istenmeyen etkisi olmayan maddeler olarak "bilinen" vitaminlerin de-diğer ilaçlar gibi-çeşitli yan etkileri vardır.
İlaçların İstenmeyen Etkilerine Zemin Hazırlayan ve Hastaya İlişkin Faktörler; -İlacın yanlış dozda (gereken dozun üstünde veya altında) kullanılması, -İlacın yanlış biçimde kullanılması (örneğin yanlış uygulama yolundan kullanılması), -İlacın yanlış zamanda-yanlış sıklıkta, yanlış süreyle-kullanılması, -Yanlış ilaç kullanılması ya da ilacın yanlış amaçla kullanılması, -Yaşa, cinsiyete, kalıtsal faktörlere (genetik yapıya), ırka, kiloya, allerji öyküsüne, mevcut hastalıklara (böbrek ve karaciğer yetmezliği gibi), daha önce görülmüş istenmeyen etki öyküsüne ilişkin faktörler
İlaçların istenmeyen etkilerine yol açan nedenlerden bir grup da ilaç tedavisine ilişkin olanlardır. Bunlar; -İlaç-ilaç etkileşimi sonucu oluşan istenmeyen etkilerinin, -İlaç-besin etkileşimi sonucu oluşan istenmeyen etkilerinin, -Zehirlenme tablosunun ortaya çıkması şeklindedir
Kullanılan ilaç sayısı arttıkça, istenmeyen etkilerin görülme riski yükselmektedir. Yaşlılık, doza bağımlı istenmeyen ilaç etkilerinin ortaya çıkmasında büyük rol oynamaktadır. Yaşlılıkla birlikte azalan vücut sıvısı oranı, gerileyen böbrek fonksiyonları veya özellikle karaciğer başta olmak üzere bozulan diğer organ fonksiyonları nedeniyle ilacın tedavi dozları ile toksik (zehirlenmeye yol açan) dozları arasındaki "güvenlik aralığı" daralmaktadır. Dolayısı ile ilaçların istenmeyen etkileri daha sık ve daha şiddetli olarak ortaya çıkmaktadır. Bebekler ve çocuklarda istenmeyen etkiler, genç ve yetişkinlere oranla daha yüksektir. Fizyolojik ve biyokimyasal profil, ilacın vücut tarafından emilimi ve dağılımını etkilemektedir.
Tüm ilaçların-istenen etkilerinin yanısıra-istenmeyen etkilerinin de olabileceğini aklınızda bulundurunuz. Hekim Önerisi ve Eczacı Uyarısı Dışında (Kendiliğinizden) İlaç Kullanmayınız. İlaçların istenmeyen etkilerini (özellikle ilaç allerjisi) daha önce yaşamış iseniz, hekiminizi ve eczacınızı uyarmayı unutmayınız. İlacınızı kullandığınız sırada ortaya çıkabilecek şikayetinizi hekiminize/eczacınıza bildiriniz. İstenmeyen etkileri şiddetlendirebileceği için, ilaç kullanırken alkol almayınız