ULUSLARARASI İLİŞKİLER LİSELER İÇİN KAYNAK DERS KİTABI
ULUSLARARASI İLİŞKİLER Prof. Dr. Tayyar ARI aritayyar@uludag.edu.tr ISBN: 978 605 5911 15 7 Sayfa Düzeni: MKM Yayıncılık Kapak Tasarımı: Star Ajans Baskı ve Cilt: Star Ajans 2009 MKM Yayıncılık Kitabın tüm yayın hakları MKM Yayıncılık Ltd Şti ne aittir. Yayınevinden yazılı izin alınmadan kısmen ya da tamamen alıntı yapılamaz, hiçbir şekilde kopya edilemez, çoğaltılamaz ve yayımlanamaz. MARMARA KİTAP MERKEZİ Yayın ve Dağıtım Ltd. Şti. Altıparmak Mah. Şirin Sok. 7/A Osmangazi/ BURSA Tel&Faks: (224) 2230300 Web: www.mkmyayin.com e-mail: info@mkyayin.com
ULUSLARARASI İLİŞKİLER LİSELER İÇİN KAYNAK DERS KİTABI Hazırlayan Prof. Dr. Tayyar ARI
SUNUŞ Uluslararası ilişkiler alanında yaşanan hızlı ve yoğun gelişmeler ister istemez her bireyi ilgilendirmektedir. Ekonomik, siyasal, güvenlik, mali, ticari ve diğer toplumsal alanlarda yaşanan olaylar yalnız devletlerin değil, bireylerin yaşamlarını da doğrudan etkiliyor. Özellikle Soğuk Savaş ın sona ermesine paralel olarak ulaşım ve iletişim teknolojisindeki gelişmeler küresel ve bölgesel gelişmelerle ilgili bilgi ve haber akışını hızlandırmıştır. Bu gelişmeler bazen bir güvenlik sorunu, bazen bir ülkede yaşanan ekonomik kriz, bazen bir toplumsal felaket bazen de bir teknolojik gelişme olabiliyor. Özellikle iki kutuplu dünyanın sona ermesiyle ortaya çıkan küreselleşme gezegendeki tüm insanların bir paylaşım ve işbirliği sürecini daha doğrudan ve daha hızlı yaşamasına yol açmıştır. Bu durum devlet adamlarının, gelişmeler karşısında daha hızlı davranmasını ve ülkelerini etkileyen ya da etkileme potansiyeli olan gelişmelerle ilgili tedbirler almasını ve politika geliştirmesini gerektirirken, bilim adamlarını da bugünü doğru anlamayı ve yarına ilişkin tutarlı ve isabetli öngörülerde bulunmayı sağlayacak bilgi üretimine daha fazla önem vermelerini zorunlu hale getirmiştir. Bir ülkede yaşayan herkes öyle ya da böyle bu gelişmelerin ne anlama geldiğini ve bundan sonra ortaya çıkabilecek muhtemel gelişmelerin neler olduğunu merak etmektedir. Bütün bunlar doğal olarak daha fazla bilgiye gereksinim duyulması anlamına gelmektedir. Bu nedenle elimizde bulunan kitap özellikle Lise gençliğinin dünyayı daha iyi anlamasını, karmaşık olaylar karşısında kaybolmadan, berrak bir düşünce ve yorum kapasitesine sahip olmasını ve hem kendisi hem de çevresi için daha bilinçli ve daha entelektüel bir birey haline gelmesini sağlamaya dönük bir çalışmadır. Konuların ayrıntıları arasında boğmamak için kavramlar olabildiğince kısa tutulmaya çalışılmış, olayların ayrıntısına girmemeye özen gösterilmiş, anlatımda mümkün olduğunca sade bir üslup tercih edilmiştir. Kitap esas olarak yazarın üniversitede Uluslararası İlişkiler Bölümlerinde okutulan Uluslararası İlişkiler ve Dış Politika ve Uluslararası İlişkilere Giriş kitaplarının Milli Eğitim Bakanlığı, Talim Terbiye Kurulu tarafından hazırlanan müfredata uygun şekilde hazırlanmış bir uyarlamasıdır. Kitapta ağır teknik terimler kullanmamaya özen gösterilmekle beraber aşırı basitleştirmeye gitmekten de kaçınılmıştır. Kitap, ileride uluslararası ilişkiler okumayı düşünen öğrenciler için de bir yol gösterici ve zihni hazırlık niteliğindedir. Prof. Dr. Tayyar ARI
İÇİNDEKİLER 5 ÜNİTE 1 ULUSLARARASI İLİŞKİLERE GİRİŞ A. ULUSLARARASI İLİŞKİLERİN FARKLI ANLAMLARI... HATA! YER İŞARETİ B. ULUSLARARASI İLİŞKİLER BİLİM DALININ İNCELEME ALANLARI... HATA! YER İŞARETİ 1. ULUSLARARASI POLİTİKA... HATA! YER İŞARETİ 2. DİPLOMASİ TARİHİ... HATA! YER İŞARETİ 3. ULUSLARARASI EKONOMİ... HATA! YER İŞARETİ 4. ULUSLARARASI HUKUK... HATA! YER İŞARETİ C. ULUSLARARASI İLİŞKİLERDE ÜÇ TEMEL YAKLAŞIM... HATA! YER İŞARETİ 1. REALİZM: BAŞLANGIÇ NOKTALARI VE TEMEL KAVRAMLARI... 18 2. ÇOĞULCULUK: BAŞLANGIÇ NOKTALARI VE TEMEL KAVRAMLARI... HATA! YER İŞARETİ 3. İDEALİZM: BAŞLANGIÇ NOKTALARI VE TEMEL KAVRAMLARI... HATA! YER İŞARETİ ÜNİTE 2 ULUSLARARASI İLİŞKİLERDE AKTÖRLER VE AKTÖRLERİN İLİŞKİ TÜRLERİ A. ULUSLARARASI AKTÖR TÜRLERİ...HATA! YER İŞARETİ 1. DEVLET... HATA! YER İŞARETİ 2. DEVLET DIŞI ÖRGÜTLER... HATA! YER İŞARETİ a. Uluslararası (Hükümetler arası) Örgütler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. b. Uluslararası (Hükümet dışı) Örgütler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. c. Çokuluslu Şirketler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. B. AKTÖRLERİN İLİŞKİ TÜRLERİ...HATA! YER İŞARETİ 1. ÇATIŞMA TÜRLERİ VE ÇÖZÜM YOLLARI... HATA! YER İŞARETİ 2. İŞBİRLİĞİ... HATA! YER İŞARETİ ÜNİTE 3 ULUSLARARASI İLİŞKİLERİN TARİHSEL GELİŞİMİ A. İLKÇAĞLARDA ULUSLARARASI İLİŞKİLER... HATA! YER İŞARETİ B. ORTAÇAĞLARDA ULUSLARARASI İLİŞKİLER... HATA! YER İŞARETİ
6 İÇİNDEKİLER C. MODERN ÇAĞDA ULUSLARARASI İLİŞKİLER... 59 ÜNİTE 4 DIŞ POLİTİKA A. DEVLETLERİN DIŞ POLİTİKA AMAÇLARI.HATA! YER İŞARETİ 1. GÜVENLİK AMACI... HATA! YER İŞARETİ 2. REFAH AMACI... HATA! YER İŞARETİ 3. SAYGINLIK... HATA! YER İŞARETİ 4. ÖZERKLİK... 75 B. DEVLETLERİN DIŞ POLİTİKADA KULLANDIKLARI ARAÇLAR... HATA! YER İŞARETİ 1. DİPLOMASI... HATA! YER İŞARETİ 2. PROPAGANDA... 80 3. İKTİSADİ YARDIM VE YAPTIRIMLAR... HATA! YER İŞARETİ 4. SAVAŞ... HATA! YER İŞARETİ C. DIŞ POLİTİKAYI BELİRLEYEN TEMEL ETKENLER... HATA! YER İŞARETİ 1.YÖNETİM ŞEKLİ... HATA! YER İŞARETİ a. Demokratik Olan ve Olmayan Ülkelerde Dış Politikayı Kimler Şekillendirir?... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. b. Hükümetin Rolü...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. c. Dışişleri Bakanlığının Rolü...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. 2. FİZİKİ ETKENLER... HATA! YER İŞARETİ a. Coğrafi Etkenler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. b. Beşeri Etkenler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. c. Ekonomik Etkenler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. 3. KÜLTÜREL ETKENLER... HATA! YER İŞARETİ 4. GÜÇ KAVRAMI... HATA! YER İŞARETİ 5. ULUSAL VE DÜNYA KAMUOYU... HATA! YER İŞARETİ 6. ULUSLARARASI HUKUK... HATA! YER İŞARETİ ÜNİTE 5 ULUSLARARASI ÖRGÜTLER A. ULUSLARARASI ÖRGÜTLERİN TEMEL ÖZELLİKLERİ... HATA! YER İŞARETİ 1. ÇOK AMAÇLI EVRENSEL ÖRGÜTLER... HATA! YER İŞARETİ 2. ÇOK AMAÇLI BÖLGESEL ÖRGÜTLER... HATA! YER İŞARETİ 3. TEK AMAÇLI EVRENSEL ÖRGÜTLER... HATA! YER İŞARETİ 4. TEK AMAÇLI BÖLGESEL ÖRGÜTLER... HATA! YER İŞARETİ B. HÜKÜMETLER ARASI ULUSLARARASI ÖRGÜTLER... HATA! YER İŞARETİ
İÇİNDEKİLER 7 1. ASKERİ ÖRGÜTLER... HATA! YER İŞARETİ 2. EKONOMİK ÖRGÜTLER... HATA! YER İŞARETİ 3. SOSYAL ÖRGÜTLER... HATA! YER İŞARETİ 4. SİYASİ ÖRGÜTLER... HATA! YER İŞARETİ C. HÜKÜMET DIŞI ULUSLARARASI ÖRGÜTLER... HATA! YER İŞARETİ ÜNİTE 6 ULUSLARARASI SORUNLAR A. KÜRESEL SORUNLAR... 151 1. GÜVENLİK... HATA! YER İŞARETİ a. Silahlanma, Silahların Denetimi ve Silahsızlanma...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. b. Uluslararası Terörizm...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. 2. İNSANİ SORUNLAR... HATA! YER İŞARETİ a. Nüfus artışı, Göç ve Mülteciler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. b. Irk, Etnik Grup, Dil, Din ve Mezhep Sorunları...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. c. Yoksulluk ve Sağlık İle İlgili Sorunlar...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. d. Yönetim İle İlgili Sorunlar...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. 3. EKONOMİK VE ÇEVRE SORUNLARI... HATA! YER İŞARETİ a. Enerji ve Yeraltı Kaynaklarının Paylaşımı Sorunu...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. b. Çevre Sorunları...Hata! Yer işareti tanımlanmamış. B. BÖLGESEL SORUNLAR...HATA! YER İŞARETİ 1. ORTA DOĞU... HATA! YER İŞARETİ 2. ASYA PASİFİK ÇİN JAPONYA... HATA! YER İŞARETİ 3. KITA AMERİKASI... HATA! YER İŞARETİ 4. KAFKASYA... HATA! YER İŞARETİ 5. ORTA ASYA... HATA! YER İŞARETİ 6. BALKANLAR... HATA! YER İŞARETİ 7. AVRUPA... HATA! YER İŞARETİ ÜNİTE 7 TÜRKİYE NİN DIŞ POLİTİKASI A. TÜRK DIŞ POLİTİKASININ TEMEL İLKELERİ... HATA! YER İŞARETİ B. TÜRKİYE NİN JEOPOLİTİK ÖNEMİ...HATA! YER İŞARETİ C. 1923 1939 DÖNEMİ...HATA! YER İŞARETİ D. II. DÜNYA SAVAŞI...HATA! YER İŞARETİ E. 1945 1960 DÖNEMİ...HATA! YER İŞARETİ F. 1960 1980 DÖNEMİ...HATA! YER İŞARETİ G. 1980 1990 DÖNEMİ...HATA! YER İŞARETİ
8 İÇİNDEKİLER H. SOĞUK SAVAŞ SONRASI DÖNEM...HATA! YER İŞARETİ SÖZLÜK... 235 KAYNAKÇA...HATA! YER İŞARETİ CEVAP ANAHTARI... 251