AVRUPA, ORTA ASYA VE ORTA DOĞU ÜLKELERİNDEKİ ORTALAMA YAŞAM SÜRESİ İLE SOSYO-EKONOMİK ÖZELLİKLER ARASINDAKİ İLİŞKİNİN İNCELENMESİ



Benzer belgeler
yanında ortalama yaşam süresinin artışı gelişmiş ülkelerde daha yavaş, gelişmekte olan ülkelerde ise daha hızlı olmaktadır. Çünkü insanın biyolojik ol

A.ERDAL SARGUTAN EK TABLOLAR. Ek 1. Ek 1: Ek Tablolar 3123

HALI SEKTÖRÜ. Mart Ayı İhracat Bilgi Notu. TDH AR&GE ve Mevzuat Şb. İTKİB Genel Sekreterliği. Page 1

TÜ ROFED TÜRİ ZM BÜ LTENİ

TÜ ROFED TÜRİ ZM BÜ LTENİ

TÜ ROFED TÜRİ ZM BÜ LTENİ

HALI SEKTÖRÜ 2015 YILI İHRACATI

HALI SEKTÖRÜ. Nisan Ayı İhracat Bilgi Notu. TDH AR&GE ve Mevzuat Şb. İTKİB Genel Sekreterliği. Page 1

HALI SEKTÖRÜ. Mayıs Ayı İhracat Bilgi Notu. TDH AR&GE ve Mevzuat Şb. İTKİB Genel Sekreterliği. Page 1

ŞUBAT 2018 TAŞIMACILIK İSTATİSTİKLERİ DEĞERLENDİRME RAPORU

TÜ ROFED TÜRİ ZM BÜ LTENİ

HALI SEKTÖRÜ. Mart Ayı İhracat Bilgi Notu. TDH AR&GE ve Mevzuat Şb. İTKİB Genel Sekreterliği. Page 1

HALI SEKTÖRÜ. Ocak Ayı İhracat Bilgi Notu. TDH AR&GE ve Mevzuat Şb. İTKİB Genel Sekreterliği. Page 1

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü 2015 Mart Ayı İhracat Bilgi Notu

TÜ ROFED TÜRİ ZM BÜ LTENİ

İSLAM ÜLKELERİNDE NÜFUS ÖNGÖRÜLERİ 2050 ARALIK 2011

UNCTAD DÜNYA YATIRIM RAPORU 2015 LANSMANI 24 HAZİRAN 2015 İSTANBUL

2011 YILI OCAK- MART DÖNEMİNDE HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ

TÜ ROFED TÜRİ ZM BÜ LTENİ

H.Ü. Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü BBY 208 Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri II (Bahar 2012) SPSS Ders Notları II (19 Nisan 2012)

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü 2015 Haziran Ayı İhracat Bilgi Notu

TÜ ROFED TÜRİ ZM BÜ LTENİ

TÜ ROFED TÜRİ ZM BÜ LTENİ

01/05/ /05/2016 TARİHLERİ ARASINDAKİ EŞYA TAŞIMA GEÇİŞLERİ

TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU DIŞ TİCARET İSTATİSTİKLERİ VERİ TABANI

2010 OCAK AYI HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü

TÜ ROFED TÜRİ ZM BÜ LTENİ

HALI SEKTÖRÜ. Kasım Ayı İhracat Bilgi Notu. TDH AR&GE ve Mevzuat Şb. İTKİB Genel Sekreterliği. Page 1

Medikal Turizmde Tanıtım, Pazarlama Stratejileri ve Hedef Ülkeler

TÜRKİYE DEKİ YABANCI ÜLKE TEMSİLCİLİKLERİ

HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜ 2016 MAYIS AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU. İTKİB Genel Sekreterliği Hazırgiyim ve Konfeksiyon Ar-Ge Şubesi

HALI SEKTÖRÜ. Eylül Ayı İhracat Bilgi Notu. TDH Ar&Ge ve Mevzuat Şb. İTKİB Genel Sekreterliği. Page 1

BAŞVURUDA KABUL EDİLEN DİPLOMALAR / SINAVLAR VE MİNİMUM PUANLARI (TABLO 1) Uluslararası Sınav Taban Puanları Geçerlilik Süreleri

1/11. TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU DIŞ TİCARET İSTATİSTİKLERİ VERİ TABANI Rapor tarih 30/03/2018 Yıl 01 Ocak - 28 Subat 2018

TÜ ROFED TÜRİ ZM BÜ LTENİ

Tekstil ve Hammaddeleri Sektörü 2015 Yılı Eylül Ayı İhracat Bilgi Notu

TR33 Bölgesi nin Üretim Yapısının ve Düzeyinin Tespiti ve Analizi. Ek 5: Uluslararası Koşulların Analizi

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü 2016 Mayıs Ayı İhracat Bilgi Notu

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü

2010 OCAK NİSAN DÖNEMİ HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ

TR 71 BÖLGESİ 2013 YILI İHRACAT RAPORU AHİLER KALKINMA AJANSI

ZİYARETÇİ ARAŞTIRMASI ÖZET SONUÇLARI Nisan 2012

INCOMING TURİZM RAPORU / ARALIK 2017

01/03/ /03/2014 TARİHLERİ ARASINDAKİ KAPILARA GÖRE EŞYA TAŞIMA GEÇİŞLERİ

NİSAN 2018 TAŞIMACILIK İSTATİSTİKLERİ DEĞERLENDİRME RAPORU

Türkyılmaz, O. (2007). "Dünya'da ve Türkiye'de Enerji Sektörünün Durumu." Mühendis ve Makina 48(569): s.

Reel Efektif Döviz Kuru Endekslerine İlişkin Yöntemsel Açıklama

2010 YILI OCAK-MART DÖNEMİ TÜRKİYE DERİ VE DERİ ÜRÜNLERİ İHRACATI DEĞERLENDİRMESİ

TÜRKİYE NİN JEOPOLİTİK GÜCÜ

HALI SEKTÖRÜ. Ekim Ayı İhracat Bilgi Notu. TDH AR&GE ve Mevzuat Şb. İTKİB Genel Sekreterliği. Page 1

TÜRKĠYE DÜNYANIN BOYA ÜRETĠM ÜSSÜ OLMA YOLUNDA

TOPLAM

MART 2018 TAŞIMACILIK İSTATİSTİKLERİ DEĞERLENDİRME RAPORU

TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU DIŞ TİCARET İSTATİSTİKLERİ VERİ TABANI

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü 2015 Nisan Ayı İhracat Bilgi Notu

TOPLAM

AR& GE BÜLTEN ARAŞTIRMA VE MESLEKLERİ GELİŞTİRME MÜDÜRLÜĞÜ HAZİRAN. Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetlerinin Sorunları ve Çözüm Önerileri

2010 OCAK MART DÖNEMİ HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ

KASTAMONU ÜNİVERSİTESİ YABANCI UYRUKLU ÖĞRENCİ SAYILARI (MAYIS 2018) BAYAN ERKEK TOPLAM AFGANİSTAN BEDEN EĞİTİMİ VE SPOR YÜKSEKOKULU 10 36

TOPLAM

Artan Sağlık Harcamaları Temel Sağlık Göstergelerini Nasıl Etkiliyor? Selin Arslanhan Araştırmacı

2013 YILI OCAK-HAZİRAN DÖNEMİ ADANA DIŞ TİCARET RAPORU. HAZIRLAYAN : CENK KADEŞ Ekonomik Araştırmalar Şefi

Asya dan Dünya ya Yükselen Çin Ekonomisi

2017 YILI İLK İKİ ÇEYREK BLOK MERMER TRAVERTEN DIŞ TİCARET VERİLERİ

Rapor tarihi:13/06/ HS6 ve Ülkeye göre dış ticaret. İhracat Miktar 1. İhracat Miktar 2. Yıl HS6 HS6 adı Ulke Ulke adı Ölçü adı

TOPLAM

SESSION 2C: Finansal Krizler 381

TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU DIŞ TİCARET İSTATİSTİKLERİ VERİ TABANI. İthalat İthalat Ulke adı

KASTAMONU ÜNİVERSİTESİ YABANCI UYRUKLU ÖĞRENCİ SAYILARI BAYAN ERKEK TOPLAM AFGANİSTAN

TOPLAM

2010 OCAK HAZİRAN DÖNEMİ HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ

TİCARİ İLİŞKİLER DURUM İKÖ ÜLKELERİ ARASINDA AVRUPA BİRLİĞİ >>

TÜRK DÜNYASINI TANIYALIM

2017 NİSAN DIŞ TİCARET RAPORU

Birleşik Arap Emirlikleri Ekonomisinin Temel Özellikleri

2011 YILI OCAK- KASIM DÖNEMİNDE HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ

The Study of Relationship Between the Variables Influencing The Success of the Students of Music Educational Department

PLASTİK POŞET ÜRETİCİLERİ İÇİN ALTERNATİF PAZARLAR ARAŞTIRMA RAPORU

2010 ŞUBAT AYI HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ

YÜRÜRLÜKTE BULUNAN ÇİFTE VERGİLENDİRMEYİ ÖNLEME ANLAŞMALARI. ( tarihi İtibariyle) Yayımlandığı Resmi Gazete

İÇ TİCARET MÜDÜRLÜĞÜ. HAZIRLAYAN : CENK KADEŞ Ekonomik Araştırmalar Şefi

GLOBAL EKONOMİK GELİŞMELERİN SAĞLIK SEKTÖRÜNE ETKİLERİ. Uğur Genç CEO Memorial Sağlık Grubu

TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU

TOPLAM

1. SOSYAL SERMAYE 1. (1) (2) 2. (3). (4) 3. (5) (6) 4.

2019 ŞUBAT DIŞ TİCARET RAPORU

TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU DIŞ TİCARET İSTATİSTİKLERİ VERİ TABANI

SANAYİ İŞÇİLERİNİN DİNİ YÖNELİMLERİ VE ÇALIŞMA TUTUMLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ - ÇORUM ÖRNEĞİ

TÜİK VERİLERİNE GÖRE ESKİŞEHİR'İN SON 5 YILDA YAPTIĞI İHRACATIN ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI (ABD DOLARI) Ülke

ERASMUS + YÜKSEKÖĞRETİM PROGRAMI DÖNEMİ "ORTA ASYA" BÜTÇE KATEGORİSİNE AİT LİSTE

TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ?

TOPLAM

TOPLAM

TÜRKİYE PLASTİK İŞLEME MAKİNELERİ SEKTÖRÜNÜN 2014 YILI İLK 3 AYLIK DEĞERLENDİRMESİ Barbaros Demirci PLASFED Genel Sekreteri

TOPLAM

PETROL PİYASASI SEKTÖR RAPORU HAZİRAN 2011

TOPLAM

TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU

Transkript:

455 AVRUPA, ORTA ASYA VE ORTA DOĞU ÜLKELERİNDEKİ ORTALAMA YAŞAM SÜRESİ İLE SOSYO-EKONOMİK ÖZELLİKLER ARASINDAKİ İLİŞKİNİN İNCELENMESİ GÜRBÜZ, Mehmet -KARABULUT, Murat ** TÜRKİYE/ТУРЦИЯ ÖZET Bu çalışmada, Avrupa, Orta Asya ve Orta Doğu ülkelerinde ortalama yaşam süresi ile sosyo-ekonomik özelikler arasındaki ilişkiler incelenmiştir. Oluşturulan ikili değişkenler arasındaki ilişkinin yönünü ve gücünü tespit etmek için korelasyon tekniği kullanılmıştır. Bağımlı değişken olarak seçilen ortalama yaşam süresi ve diğer değişkenler arasında fonksiyonel ilişki olup olmadığını bulmak için de doğrusal regresyon modelleri üretilmiştir. Diğer taraftan, ülkeler arasındaki sosyo-ekonomik benzerlikleri ortaya koymak amacıyla hiyerarşik kümeleme analizi kullanılmıştır. Sonuçlar; ülkelerin olumsuz coğrafi ve ekonomik koşulları, politik istikrarsızlıkları, düşük ekonomik gelir düzeyi, hızlı nüfus artışı, etnik çatışmalar, yetersiz sağlık harcamaları, yüksek doğurganlık oranı ve yüksek ölüm oranı gibi özelliklerin ortalama yaşam süresi üzerinde negatif etkilerinin olduğunu göstermektedir. Özellikle ekonomik faktörler ve sağlık koşulları ortalama yaşam süresini belirleyen değişkenler olarak ortaya çıkmaktadır. Anahtar Kelimeler: Sosyo-ekonomik indikatörler, Avrupa, Orta Doğu, ortalama yaşam. ABSTRACT An Examination of the Relationships Between Life Expectancy and Socio-Economic Conditions in European, Central Asian and Middle Eastern Countries This study identifies relationship among socio-economic and environmental factors with life expectancy for European, Central Asian and Middle Eastern Countries. In this study, correlation coefficient were used to be able determine linear relationships between paired socio-economic variables. And also, Yrd. Doç. Dr., Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü, Kahramanmaraş/TÜRKİYE. e-posta: mgurbuzksu@gmail.com ** Yrd. Doç. Dr., Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü, Kahramanmaraş/TÜRKİYE. e-posta: mkarabulut@ksu.edu.tr

456 regression analysis used for identification of the relationships between life expectancy and specified independent variables (predictors). In addition, hierarchical cluster analyses were used for determination of resembling country groups in terms of socio-economic status. The results showed that poor geographic and economic conditions which are limited export products, political instability, low income, rapid population growth, ethnic conflicts, lack of clean water, insufficient health expenditure, high fertility rates, high infant mortality rate and etc. have great impact on the life expectancy in some underdeveloped countries. Health conditions and economic growth are especially affected on life expectancy. Key Words: Socio-economic indicators, Europe, Middle East, life expectancy. GİRİŞ Ekonomik gelir uzun yıllar bir ülkenin, bir bölgenin veya bir toplumun gelişmişlik durumunu ölçen kriter olarak kabul edilmiştir. Son yıllarda ise insanların gelişme ve refahının sadece ekonomik gelirle değil İnsanî gelişmişlik kavramı ile belirlenebileceği kabul edilmiştir. Burada ifade edilen gelişme, bir toplumda sadece üretimin ve kişi başına gelirin artması değil, iktisadi, kültürel ve politik yapısında görülen iyileşmedir (Günsoy, 2005: 37). Yani gelişmenin amacı toplumun ekonomik açıdan gelişmesiyle birlikte bireylerin uzun, sağlıklı ve mutlu bir yaşam sürmesidir (Günsoy, 2005: 37). Bu görüşler doğrultusunda oluşan İnsanî gelişmişlik kavramı dünyada gelişme göstergelerinin boyutlarını da değiştirmiş ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) gelişmenin artık ne kadar büyümeyle değil, ne tip büyümeyle değerlendirilmesi gereği karşısında İnsanî Gelişme Endeksi ni (İGE) geliştirmiştir. İGE, ortalama yaşam beklentisi (sağlıklı ve uzun bir ömür), eğitim ve bilgi düzeyi (okuryazarlık ve okuma oranı) ve yaşama standardı (kişi başına yurt içi hasıla) ile ölçülmektedir (Günsoy, 2005: 38). İnsani Gelişmişlik Endeksi ni belirleyen en önemli kriterlerden biri ortalama yaşam süresidir. Türkiye de ortalama yaşam süresinin İGE ne katkısı 1998 yılında % 34 olmuştur (Günsoy, 2005: 41). Dünyada ortalama yaşam süresi açısından yirminci yüzyılda bir devrim yaşanmış, 1955 yılında 48 olan ortalama yaşam süresi 2004 yılında 19.3 yıl artarak 67.3 e yükselmiştir. Ortalama yaşam süresindeki bu artışın 2050 yılına kadar devam ederek 10 yaş daha artması beklenmektedir. Çünkü halk sağlığı, beslenme ve tıp alanındaki gelişmeler ortalama yaşam süresini yükseltmektedir. Bununla beraber ortalama yaşam süresinin artışı gelişmiş ülkelerde daha yavaş iken, gelişmekte olan ülkelerde daha hızlı gerçekleşmiş ve bu ülkelerde 1950 yılında ortalama yaşam süresi 40 iken 1990 da 63 e yükselmiştir (Taban, 2006: 33). Çünkü insanın biyolojik olarak bir ömrü vardır ve gelişmiş ülkelerde bu ömrün sınırlarına yaklaşıldığı için artışlar yavaşlamaktadır. Ortalama yaşam süresi dünyadaki farklı kıtalar, ülkeler ve bölgeler arasında büyük değişiklikler göstermektedir. Ortalama yaşam süresi dünyanın gelişmiş

457 ülkelerinde daha yüksek iken az gelişmiş ülkelerinde daha düşüktür. Bu verilerden de anlaşıldığı gibi, ortalama yaşam süresi ülkelerin ekonomik yapısından, sağlık koşullarından, eğitim düzeyinden, beslenme şartlarından ve çevresel faktörlerden etkilenmektedir (Eherlich ve Lui, 1991: 1030). Bu faktörler nedeniyle 2004 yılında dünyada ortalama yaşam süresi 67.3 iken, yüksek gelire sahip ülkelerde 78.8, orta gelire sahip ülkelerde 70.3, az gelire sahip ülkelerde ise 58.7 dir. Bunun yanında, beşerî gelişmişlik seviyesi yüksek olan ülkelerde 78, orta olan ülkelerde 67.3, az ülkelerde ise 45.8 dir. Diğer bir ölçekte, yüksek gelir seviyesine sahip OECD ülkelerinde 79 iken, Arap ülkelerinde 67.3, Doğu Asya ve Pasifik te 70.8, Güney Asya da 63.7 ve Subsahra Afrikası nda 46.1 dir. Ülkeler ölçeğinde ise, en yüksek ortalama yaşam süresi 82.2 ile Japonya da, en düşük ise 31.3 ile Swaziland adır (McCarthy ve Wolf, 2001: 3). Ortalama yaşam süresinin büyük değişiklikler gösterdiği alanlardan biri de Türkiye nin çevresinde yer alan Avrupa, Orta Asya ve Orta Doğu ülkeleridir. Bir Avrupa ülkesi olan İrlanda da ortalama yaşam süresi 80.9 iken, bu değer Orta Asya ülkelerinden Türkmenistan da 62.5 e, Orta Doğu ülkelerinden Yemen de 61.5 e, Irak ta 55 e düşmektedir. Avrupa ile Orta Asya ve Orta Doğu ülkeleri iki ayrı sosyo-ekonomik kültüre sahip bölgelerde yer almaktadır. Bir yanda sosyo-ekonomik bakımdan gelişmiş ve ekonomisi sanayi ve hizmete dayalı Avrupa ülkeleri, diğer tarafta sosyo-ekonomik bakımdan gelişmekte olan ve ekonomisi daha çok hammadde üretimine dayalı Orta Asya ve Orta Doğu ülkeleri bulunmaktadır. Çalışma alanı olarak belirlenen Avrupa, Orta Asya ve Orta Doğu daki 48 ülkenin toplam nüfusu 1.238.680.000 kişidir. Bu sayı dünya nüfusunun yaklaşık %19.3 ünü oluşturmaktadır. Dünya nüfusunun önemli bir kısmını barındıran bu bölge ülkelerinde ortalama yaşam süresi farklılık göstermektedir. Ortalama yaşam süresindeki bu farklılığın sosyo-ekonomik faktörlerden önemli oranda etkilendiği düşünülmektedir. Bu nedenle çalışmada Avrupa, Orta Asya ve Orta Doğu ülkelerindeki ortalama yaşam süresi ile sosyo-ekonomik özellikler arasındaki ilişkiler incelenmiştir. 1. Materyal ve Metot Çalışma alanı içerisindeki ülkelerde en yüksek ile en düşük yaşam süresi arasında 25.9 gibi yüksek miktarda bir fark vardır. Bu farklılığın ülkeler arasındaki sosyo-ekonomik ve çevresel faktörlerden kaynaklandığı düşünülmektedir. Bu çalışmada ülkelerin ortalama yaşam süresini etkilediği düşünülen 41 sosyo-ekonomik değişken kullanılmıştır (Tablo 1).

458 Tablo 1: Çalışmada Kullanılan Ülkelere Ait Sosyo-Ekonomik Değişkenler (2004) Çalışmada, 48 ülkeyi ortalama yaşam süresi ve sosyo-ekonomik benzerliklerine göre gruplamak için hiyerarşik kümeleme analizi uygulanmıştır. Analizler yapılırken birçok istatistiksel çalışmada olduğu gibi uzaklık ölçüsü olarak Kareli Öklid Uzaklığı ve Ward Metodu kullanılmıştır (Karabulut ve diğ., 2004: 67). Değişkenler arasında doğrusal ilişkilerin yönünü ve gücünü tespit etmek amacıyla pearson korelasyon katsayısı hesap edilmiş ve sonuçlar % 95 güven aralığında test edilmiştir. Bu analizler Avrupa Birliği ne üye ülkeler kendi aralarında ve geriye kalan diğer ülkeler kendi aralarında olmak üzere ayrı ayrı yapılmış, böylece iki farklı kültür ve ekonomik yapıya sahip ülkeler karşılaştırılmıştır. Daha sonra, bağımlı değişken olarak kabul edilen ortalama yaşam süresi ile sosyo-ekonomik değişkenler arasındaki fonksiyonel bir ilişkinin var olup olmadığı regresyon modelleri üretilerek değerlendirilmiştir.

459 Çalışmada istatistiksel hesaplamalar için SPSS Windows 11,0 programı ve elde edilen sonuçların haritalanması sırasında ise ArcGIS 9.1 yazılımı kullanılmıştır. 2. Bulgular ve Tartışma 2.1. Kümeleme Analizi Bu çalışmada, incelenen ülkeler sosyo-ekonomik özelliklerine göre hiyerarşik kümeleme analizine göre gruplandığında bir birimlik mesafede 13 küme oluşmakta, beş birimlik mesafede küme sayısı 3 e inmektedir (Şekil 1 ve 2, bkz.: s. 506-507) Üç birimlik mesafede Batı Avrupa nın gelişmiş ülkeleri Orta Doğu dan İsrail i de yanlarına alarak on beş ülkeden oluşan bir küme oluşturmaktadır (Şekil 3, bkz.: s. 507). Doğu Avrupa ülkeleri on ülkeden oluşan bir küme oluşturmaktadır. Beş birimlik mesafede Orta Asya ve Orta Doğu ülkeleri birleşerek yirmi bir ülkeden oluşan büyük bir küme meydana getirmektedir. Altı birimlik mesafede Batı Avrupa ile Doğu Avrupa ülkeleri kümesi birleşerek yirmi beş ülkeden oluşan bir küme oluştururken, Orta Asya ve Orta Doğu ülkeleri yirmi bir ülkeden oluşan bir küme meydana getirmektedir. Buradan da anlaşıldığı gibi sosyo-ekonomik veriler bakımından Avrupa ülkeleri ile Orta Asya ve Orta Doğu ülkeleri tamamen birbirinden ayrılmaktadır. Sadece Orta Doğu da yer alan İsrail, Avrupa ülkeleri ile birleşmektedir. Sadece ortalama yaşam süresi kullanılarak yapılan kümelemeye göre ise; bir birimlik mesafede dört küme oluşmaktadır. Ortalama yaşam süresi özelliğine göre de Batı Avrupa ülkeleri İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri ni de yanlarına alarak on sekiz ülkeden oluşan küme oluşturmaktadır. Doğu Avrupa ülkeleri Orta Asya dan Gürcistan ve Ermenistan ı, Orta Doğu dan Suriye, Umman, İran, Mısır, Ürdün, Lübnan ve Suudi Arabistan ı alarak on altı ülkeden oluşan küme meydana getirmektedir. Orta Asya ülkelerinden Kazakistan, Pakistan, Tacikistan, Türkmenistan Orta Doğu dan Yemen i de alarak beş üyeli küme oluşturmaktadır. Doğu Avrupa dan Moldova, Ukrayna ve Rusya, Orta Asya dan Azerbaycan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkiye yedi ülkeden oluşan küme oluşturmaktadır. İki birimlik mesafede Kazakistan kümesi ile Moldova kümesi birleşmekte ve küme sayısı üçe inmektedir (Şekil 4, bkz.: s. 508). Dokuz birimlik mesafede Doğu Avrupa ülkeleri ile Orta Asya ve Orta Doğu (İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri hariç) birleşmekte ve küme sayısı ikiye düşmektedir (Şekil 5, bkz.: s. 508). Sosyo-ekonomik verilere göre oluşan kümeleme ile ortalama yaşam süresine göre oluşan kümeleme arasında bazı farklılıkların olduğu anlaşılmaktadır. Sosyo-ekonomik yönden gelişmiş olan Batı Avrupa ülkeleri ortalama yaşam süresi bakımından da birleşmektedir. Bunun yanında sosyo-ekonomik bakımdan Batı Avrupa ülkeleri kümesinde yer almayan Yunanistan, Portekiz ve Birleşik Arap Emirlikleri, ortalama yaşam süresi bakımından gelişmiş Batı Avrupa

460 ülkeleri içerisinde yer almaktadır. Aynı zamanda sosyo-ekonomik bakımından benzerlik gösteren Doğu Avrupa ve Orta Asya ülkeleri aynı benzerliği ortalama yaşam süresi bakımından göstermemektedir. Buradan da anlaşıldığı gibi, Doğu Avrupa, Orta Asya ve Orta Doğu ülkelerinde ortalama yaşam süresi sosyoekonomik özelliklerden Batı Avrupa ya göre daha farklı şekilde etkilenmektedir. Bununla beraber, ortalama yaşam süresini sadece bugünkü sosyo-ekonomik veriler değil, günümüzden daha önceki yıllardaki verilerde etkilemektedir. Özellikle Doğu Avrupa ve Orta Asya ülkelerinin bir çoğunda otuz yıl önce daha değişik sosyo-ekonomik faktörler olduğu için bugünkü ortalama yaşam süresi üzerindeki etkileri hala hissedilmektedir. Ülkeler sosyo-ekonomik ve ortalama yaşam süresi benzerliklerine göre iki kümeye ayrıldığında farklılıklar ortaya çıkmaktadır. Sosyo-ekonomik özelliklere göre benzerlikler bakımından Doğu Avrupa ülkeleri Batı Avrupa ülkeleri ile birleşirken, ortalama yaşam bakımından Doğu Avrupa ülkeleri Orta Asya ve Orta Doğu ülkeleri ile birleşmektedir. Bunun yanında sosyo-ekonomik özellikler bakımından Batı Avrupa ülkelerine benzemeyen Portekiz, Yunanistan ve Birleşik Arap Emirlikleri ortalama yaşam süresi bakımından Batı Avrupa ülkelerine benzemektedir. Ortalama yaşam süresine göre ülkeler belirli yaş gruplarına ayrıldığında; 77-81 yaş grubunda Batı Avrupa ülkeleri, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri nden oluşan on sekiz ülke yer almaktadır (Şekil 6, bkz.: s. 508 ). Bu ülkeler ortalama yaşam süresi benzerlikleri ile tamamen uyuşmaktadır. 73-76.9 yaş ortalamasında Doğu Avrupa ülkeleri ve Orta Doğu dan altı ülke yer almaktadır. 69-72.9 yaş aralığında Balkanlar, Orta Asya ve Orta Doğu dan on ülke yer almaktadır. 65-68.9 yaş ortalaması olan ülkeler ise Türkiye, Doğu Avrupa ülkelerinden Rusya, Ukrayna, Moldova, Türk Cumhuriyetlerinden Azerbaycan, Kırgızistan ve Özbekistan olmak üzere 7 ülkeden oluşmaktadır. 61-64.9 yaş aralığında ise Orta Asya ülkelerinden Kazakistan, Pakistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Orta Doğu dan yemen yer almaktadır. Ortalama yaşam süresi belirli aralıklarla gruplara ayrıldığında sosyo-ekonomik benzerlik grupları ile paralellik oluşturmaktadır. 2.2. Korelasyon ve Regresyon Analizi Ülkelerin tamamı için kullanılan 41 sosyo ekonomik değişkenden sadece 5 tanesinin ortalama yaşam süresi ile istatistiksel anlamda önemli ilişkisinin olmadığı, geriye kalan 36 değişkenin ilişkili olduğu görülmektedir (Tablo 2, bkz.: s. 462). Değişkenlerden 9 u ortalama yaşam süresi ile negatif yönde ilişkili iken, geriye kalan 27 değişken ile ortalama yaşam süresi arasında pozitif bir ilişki vardır. Ortalama yaşam süresi ile negatif ilişkili olan faktörlerin başında çocuk ölüm oranı (r=-0, 79), enflasyon (r=-0, 67), doğum oranı, işsizlik oranı (r=-0, 53) ve beş yaşın altındaki çocuklarda ölüm oranı (r=-0, 70) gelmektedir (Tablo 2, Şekil 7, bkz.: s. 462-463-464). Ortalama yaşam süresi ile pozitif ilişkili olan faktörlerin bazıları; kişi başına sağlık harcamaları (r=0, 83),

461 kişi başına milli gelir (r=0, 83), İnsani Gelişmişlik Endeksi (r=0, 89), 65 ve yukarı yaşlardakilerin oranı (r=0, 61) olarak sıralanabilir. Bu ülkelerin ortalama yaşam süresi ile tarım alanlarının oranı, kızamık aşısı oranı, HIV oranı ve çalışan kadınların oranı arasında çok düşük ilişki çıkmaktadır. Avrupa Birliği ne üye olan ülkeler kendi aralarında değerlendirildiğinde, yarıya yakınının ortalama yaşam ile istatistiksel olarak ilişkili olmadığı görülmektedir (Tablo 2 bkz.: s. 462). Ortalama yaşam süresi ile 6 değişken negatif yönlü ilişkili iken, geriye kalan 12 değişken pozitif ilişkilidir. Özellikle çocuk ölüm oranı (r=-0.67), enflasyon (r=-0.68), ticarette çalışanların oranı (r=-0.62), beş yaşın altındaki çocuklarda ölüm oranı (r=-0.51) ve kızamık aşısı oranı (r=-0.49) negatif ilişkilidir. Bunun yanında; İnsanî gelişmişlik endeksi (r=0.89), kişi başına sağlık harcamaları (r=0.86), kişi başına mîlli gelir (r=0.83) ile ortalama yaşam süresi arasında pozitif ilişki vardır. Buradan da anlaşıldığı gibi Avrupa Birliği ülkelerinde ekonomik kalkınmışlık seviyesi ortalama yaşam süresini olumlu yönde etkilemektedir. Avrupa Birliği ülkelerinde ortalama yaşam süresi ile yüksek ilişkili olduğu düşünülen kişi başına eğitime ayrılan harcama, sanayi sektöründe çalışanların oranı, karbondioksit emisyon oranı arasında çok düşük ilişki çıkmaktadır (Tablo 2, Şekil 8, bkz.: s. 465-466). Orta Asya ve Orta Doğu ülkelerinde ise; değişkenlerin çoğunluğunun ortalama yaşam ile istatistiksel öneme sahip bir ilişki olmadığı, sadece 10 değişkenin ilişkili olduğu görülmektedir (Tablo 2, bkz.: s. 462). Bu değişkenlerden 3 ü ile (enflasyon, çocuk ölüm oranı, beş yaşın altındaki çocuklarda ölüm oranı) ortalama yaşam süresi arasında negatif ilişki bulunmaktadır. Diğer taraftan satın alma gücüne göre kişi başına düşen milli gelir, milli gelir endeksi, milli gelir, İnsanî gelişmişlik endeksi, kişi başına sağlık harcamaları arasında pozitif bir ilişki vardır. Orta Asya ve Orta Doğu ülkelerinde ortalama yaşam süresi ile yüksek ilişkili olduğu düşünülen tarım alanlarının oranı, kişi başına düşen doktor sayısı ve okuryazar oranı arasında çok düşük ilişki çıkmaktadır (Tablo 2, Şekil 9, bkz.: s. 467). Avrupa Birliği ülkeleri ile Orta Asya ve Orta Doğu ülkeleri karşılaştırıldığında daha değişik sonuçlar ortaya çıkmaktadır. Örneğin; işsizlik oranı, HIV oranı ve eğitim endeksi Avrupa da önem kazanırken, Orta Doğu ve Türk Cumhuriyetlerinde anlamlı bir ilişki ortaya koymamaktadır. Diğer taraftan bebek ölüm oranları ve şehirleşme Orta Doğu ve Türk Cumhuriyetlerinde anlamlı ilişki üretirken, Avrupa da daha önemsiz değişkenler olarak gözükmektedir.

462 Tablo 2: Ortalama Yaşam Süresi ve Sosyo-Ekonomik Değişkenler Arasındaki İlişki Seviyeleri.

Şekil 7: Ortalama Yaşam ile Sosyo-Ekonomik Değişkenler Arasındaki Ilişki 463

464 Şekil 7 (Devamı)

Şekil 8: Avrupa Ülkelerinde Ortalama Yaşam ile Sosyo-Ekonomik Değişkenler Arasındaki İlişki 465

466 Şekil 8: Avrupa Ülkelerinde Ortalama Yaşam ile Sosyo-Ekonomik Değişkenler Arasındaki İlişki. (Devamı)

Şekil 9: Orta Asya ve Orta Doğu Ülkelerinde Ortalama Yaşam ile Sosyo- Ekonomik Değişkenler Arasındaki İlişki 467

468 SONUÇ Son yıllarda ortalama yaşam süresi ülkelerin gelişmişlik düzeylerinin belirlenmesinde kullanılan en önemli indikatörlerden biri olarak kabul edilmektedir. Dünyada ortalama yaşam süresi açısından yirminci yüzyılda bir devrim yaşanmış, 1955 yılında 48 olan ortalama yaşam süresi, 2004 yılında 67.3 e yükselmiştir. Bu çalışmada, Avrupa, Orta Asya ve Orta Doğu ülkelerinde ortalama yaşam süresi ile sosyo-ekonomik özelikler arasındaki ilişkiler incelenmemiştir. Analiz sonuçları, sosyo-ekonomik verilere göre oluşan kümeleme ile ortalama yaşam süresine göre oluşan kümeleme arasında yüksek oranda bir uyumun olduğunu ortaya koymaktadır. Sosyo-ekonomik yönden gelişmiş olan Batı Avrupa ülkeleri ortalama yaşam süresi bakımından da aynı kümede birleşmektedir. Diğer taraftan daha az gelişmiş ekonomik yönden zayıf Orta Doğu ve Orta Asya ülkeleri kendi aralarında bir küme oluşturmaktadır. Ancak Birleşik Arap Emirlikleri gibi bazı petrol zengini ülkelerde yüksek gelir düzeyine bağlı olarak ortalama yaşam süresi Avrupa düzeyine ulaşmaktadır. Bu çalışmada elde edilen dikkat çekici sonuçlardan biri de Doğu Avrupa ve Türk Cumhuriyetlerinin sosyo-ekonomik bakımından aynı grupta yer almalarıdır. Bu durum da ülkelerin henüz Eski Sovyetler Birliği etkisinden tamamen kurtulamadıklarını göstermektedir. Ancak daha olumsuz coğrafi koşullara sahip Türk Cumhuriyetlerinde ortalama yaşam süresinin Orta Doğu ülkelerine benzediği de ortaya çıkmaktadır. Korelasyon ve regresyon sonuçlarına göre ortalama yaşam süresi ile ekonomik değişkenler arasında güçlü bir ilişkin var olduğu görülmektedir. Özellikle kişi başına düşen milli gelir ve kişi başına düşen sağlık harcamaları bunların başında gelmektedir. Diğer taraftan hızlı nüfus artışı ve bebek ölüm oranı, gelişmekte olan ülkelerde ortalama yaşam süresini ciddi anlamda negatif yönde etkilemektedir. KAYNAKÇA Ehrlich, I. ve Lui, F. T., (1991), Intergenerational Trade, Longevity, and Economic Growth, Journal of political Economy, Vol. 99, No 5, pp. 1029-59. Günsoy, G., (2005), İnsani Gelişme Kavramı ve Sağlıklı Yaşam Hakkı, ZKÜ Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 1, Sayı: 2, ss. 35-52. Karabulut, M.-Gürbüz, M. ve Sandal, E. K., (2004), Hiyerarşik Kluster (Küme) Tekniği Kullanılarak Türkiye İllerinin Sosyo-Ekonomik Benzerliklerinin Analizi, Coğrafi Bilimler Dergisi, Sayı: 2(2), ss. 65-78, Ankara. McCarthy, F. D. ve Wolf, H., (2001), Comparative life expectancy in Africa, Policy Research Working Paper-2668, Policy Research Paper

WPS2668, The World Bank Development Research Group, Public Service Delivery, 18. Taban, S., (2006), Türkiye de Sağlık ve Ekonomik Büyüme Arasındaki Nedensellik İlişkisi, Sosyoekonomi, Sayı: 2, ss. 32-46. 469

470