MEME KANSERİ HASTALARI İÇİN EL KİTABI Prof. Dr. F. Rüçhan USLU Uzm. Dr. Burcu ÇAKAR Yük. Hem. Yasemin GÜZEL Bornova - İZMİR
EGE ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HALK KİTAPLARI SAĞLIK SERİSİ 59 Meme Kanseri Hastaları İçin El Kitabı Prof. Dr. F. Rüçhan USLU Uzm. Dr. Burcu ÇAKAR Yük. Hem. Yasemin GÜZEL Mart 2015, Birinci baskı ISBN: 978-605-338-117-4 Bu kitabın tüm yayın hakları Ege Üniversitesi ne aittir. Kitabın tamamı ya da hiçbir bölümü yazarının önceden yazılı izni olmadan elektronik, optik, mekanik ya da diğer yollarla kaydedilemez, basılamaz, çoğaltılamaz. Ancak kaynak olarak gösterilebilir. Proje Üst Yöneticileri Ege Üniversitesi Rektörü: Prof. Dr. Candeğer Yılmaz EÜ Tıp Fakültesi Dekan Vekili: Prof. Dr. Yeşim Kirazlı Yayın Yönetmenleri: Prof. Dr. Ayşenur Oktay, Prof. Dr. Tahir Yağdı Yayın Alt Kurulu Başkanı: Prof. Dr. Ufuk Çağırıcı Sağlık Kitapları Serisi Çalışma Grubu: Prof. Dr. Elvan Erhan, Prof. Dr. Mehtap Çınar, Prof. Dr. Alpaslan Çakan Koordinasyon: EÜ Tıp Fakültesi Yayın Bürosu Kapak Tasarım: Elif Ceren Cümen Sayfa Tasarım: Hülya Sezgin Basım Yeri: Ege Üniversitesi Basımevi Bornova, İZMİR Tel : 0 232 388 10 22 e-posta : bsmmd@mail.ege.edu.tr
Değerli Okuyucumuz; Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi; 2014 yılının sonu itibariyle 455 öğretim üyesi, 600 e yakın araştırma görevlisi, 2000 in üzerinde tıp öğrencisi ile yaklaşık 2000 yataklı hastanede eğitim, öğretim ve araştırma yapmakta ve sağlık hizmeti vermektedir. Bu dönemde yaklaşık 1 milyon 150 bin poliklinik hastasına ve 66 bin yatan hastaya tedavi uygulanmış, 3143 doğum gerçekleştirilmiş, 80 bin acil servis hizmeti verilmiştir. Ülkemizin en büyük sağlık kurumlarından olan fakültemiz hastanesinde 2013 yılında 18 bin olan özellikli ameliyat sayısı 2014 yılında yaklaşık 140 bine çıkmıştır. Verilen sağlık hizmetleri yanında Öğretim Üyelerimizin ulusal ve uluslararası dergilerde 1 yıl içinde yayınlanan bilimsel makale sayısı 800'ün üzerindedir. Bu rakamlar Ege Üniversitesi Tıp Fakültesini ülkemizin en büyük sağlık kurumlarından birisi yapmaktadır. Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi nin en önemli vizyon ve misyonunu toplumsal sorumluluk bilinci oluşturmaktadır. Bu bilinçle çalışan Ege Tıp topluma nitelikli ve kaliteli sağlık hizmeti vermekte; Toplum Sağlığı Hizmeti ni diğer tüm görevlerinin üzerinde tutmaktadır. Ege Tıp Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Bilim Dalı, Türkiye de bir ilk olarak ve 12 yıldır Sağlık Halk Kongresi düzenleyerek toplum sağlığı için hizmet anlayışını gerçek bir bilgilendirme, uygulama ve deneyim paylaşımı şeklinde sürdürmektedir. Bilimsel araştırmalarla elde edilen bilgilerin kalıcılığı ve yaşama geçirilmesi; bunların başvuru kaynağı belgelere dönüştürülmesi ile sağlanır. Ege Tıp Halk Kitapları Sağlık Serisi bu anlayışımızın bir ürünüdür. Bu seride III
yayınlanan kitaplarımızın önemi ve farkındalık yaratacak temel özelliği; ülkemizin önceliğinde olan güncel sağlık konuları yanında; güncelliğini yitirmiş olsalar bile, ciddi bir sağlık sorunu olduğunu düşündüğümüz konuları da ele almış olmalarındadır. Ege Tıp Halk Kitapları Sağlık Serisi yazarlarının tümü Ege Üniversitesi nde görev yapan ve konusunda uzman öğretim üyeleridir. Serideki kitapların konu seçimleri ve içeriklerinin hazırlanmasında birden çok bilim insanının görüşlerinin yansıtılması sağlanmıştır. Seride yayınlanan kitaplardaki grafik ve fotoğraflar çoğunlukla kurumumuzun ürünüdür. Serimizin dil editörü her kitabı sadelik ve anlaşılabilirlik yönünden incelemektedir. Neden böyle bir seriye gereksinim duyulmuştur? Sağlık konularında dolaşımda olan, kolay ulaşılan ve günlük yaşamda kullanılan bilgilerin çoğunun gerçek bilimsel bilgi olup olmadığı kaygısı, bilim insanları olarak bizleri daha da sorumlu davranmaya ve güven sarsılmasına neden olan özensizliklerden uzak durmaya sevk etmektedir. Birçok konuda doğru ve güvenilir bilginin üretimi ve yayılması üniversitelerin öncelikli görevleri arasındadır. Bu nedenle, bu kitap, Daha İyi Bir Dünya İçin Yeni Yollar, Herkes İçin Sağlık sloganlarıyla hareket eden Ege Üniversitesi tarafından İzmir e armağan edilmiştir. Saygılarımızla... Prof. Dr. Yeşim KİRAZLI Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Dekan Vekili Prof. Dr. Candeğer YILMAZ Ege Üniversitesi Rektörü IV
Prof. Dr. F. Rüçhan USLU 1968 yılında Gördes/Manisa da doğmuştur. 1985 yılında İzmir Atatürk Lisesi ve 1991 yılında Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi nden mezun olmuştur. İç Hastalıkları ve Tıbbi Onkoloji Uzmanlık eğitimini Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde tamamlamıştır. YÖK bursunu kazanarak 1993-1995 yılları arasında ABD California Üniversitesi Los Angeles Tıp Fakültesinde (UCLA) kanser konusunda araştırmalar yapmıştır. 2000 yılında yardımcı doçent, 2003 yılında doçent ve 2010 yılında profesör ünvanını almıştır. Prof. Dr. F. Rüçhan Uslu halen Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Onkoloji Bilim Dalı nda öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır. Birçok uluslararası ve ulusal meslek kuruluşu üyeliği yapan Prof. Dr. F. Rüçhan USLU özellikle meme kanseri, palyatif bakım ve moleküler kanser araştırmaları ile ilgilenmekte olup iyi derecede İngilizce bilmektedir. Uzm. Dr. Burcu ÇAKAR 1976 yılında Ankara'da doğmuştur. 1994 yılında Bornova Anadolu Lisesinden, 2000 yılında Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi nden mezun olmuştur. Hacettepe Üniversitesinde acil hekimi olarak görev aldıktan sonra 2009 yılında Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nde İç Hastalıkları Uzmanı olmuştur. 2009 yılında mecburi hizmet görevlisi olarak Samsun Terme Devlet Hastanesinde çalışmıştır. 2009-2013 yılları arasında Ege Üniversitesinde Tıbbi Onkoloji yan dal eğitimini tamamlamış olup, halen Eskişehir Yunus Emre Devlet Hastanesinde Tıbbi Onkoloji Hekimi olarak görev yapmaktadır. V
Yük. Hem. Yasemin GÜZEL 1981 yılında İzmir de doğmuştur. 2004 yılında Süleyman Demirel Üniversitesi Burdur Sağlık Yüksekokulu ndan mezun olmuştur. Ege Üniversitesi Tülay Aktaş onkoloji hastanesi erişkin hasta kliniğinde sorumlu hemşire olarak görev yapmaktadır. Birçok ulusal meslek kuruluşuna üyedir. VI
Giriş İÇİNDEKİLER 1. Meme Kanseri Tedavi Ekibiniz... 3 2. Meme Kanseri Sık Görülür Mü?... 5 3. Meme Kanserine Ne Sebep Olmaktadır?... 6 4. Meme Anatomisi... 9 5. Meme Kanserinin Belirtileri Nelerdir?... 11 6. Meme Kanseri Teşhisi Nasıl Konur?... 12 7. Meme Cerrahisi... 13 8. Lenfödem... 18 9. Patolojik Değerlendirme... 19 10. Meme Kanseri Tipleri... 21 11. Meme Kanseri Evrelemesi... 23 12. Meme Kanseri Tedavisinde Kemoterapi... 27 13. Meme Kanseri Tedavisinde Hedefe Yönelik Ajanlar... 28 14. Meme Kanseri Tedavisinde Hormonoterapi... 29 15. Meme Kanseri Tedavisinde Radyoterapi... 30 16. Komplementer (Tamamlayıcı) Tedavi... 32 17. Beslenme ve Fiziksel Aktivite... 32 18. Meme Rekonstrüksiyonu... 33
19. Klinik Çalışma... 33 20. Takip... 34 21. Meme Kanserinde Doğru Bilinen Yanlışlar... 38
Meme Kanseri Hastaları İçin El Kitabı Giriş Meme kanseri olduğunuzu yeni öğrendiğiniz bu anda korku ve belirsizlikler içinde hissetmeniz son derece normaldir. Ancak; unutmayın ki yalnız değilsiniz. Milyonlarca meme kanseri hastası modern tıp sayesinde başarılı bir şekilde tedavi edilmektedir. Meme kanseri tanısı aldıktan sonra tedaviye saatler içerisinde başlanması gerektiğini düşünmeyin. Zamanınız var. Hastalığınıza sahip çıkın, doğru bilgi edinin ve bilinçli kararlar verin. Tedavi ekibinin bir parçası olduğunuzu unutmayın. Doktorunuzla sorularınızı ve endişelerinizi paylaşın. Bu el kitabı, geçireceğiniz bu önemli süreçte size kılavuz olmak üzere hazırlanmıştır. Yararlı olması dileğiyle, Prof. Dr. F. Rüçhan USLU Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Tülay Aktaş Onkoloji Hastanesi Tıbbi Onkoloji Bilim Dalı 1
Meme Kanseri Hastaları İçin El Kitabı 1. MEME KANSERİ TEDAVİ EKİBİNİZ Meme kanserinin teşhis ve tedavisi bir ekip tarafından yürütülür. Bu ekip sizin yeterince bilgi sahibi olmanızdan ve tedavinizin başarılı bir şekilde yapılmasından sorumludur. Siz de bu ekibin bir parçasısınız, sorular sorarak ve kararlara katılarak ekibin aktif bir üyesi olun. Tedavi ekibi birçok sağlık profesyonellerinden oluşmaktadır. Meme Cerrahı Meme kanseri kesin teşhisini koymak için biyopsi yapar, gerekli cerrahiyi planlar, tümörlü memeyi kısmen ya da tamamen alır, aynı taraf koltuk altı lenf bezlerini gerekli sayıda çıkarır. Patolog Meme cerrahı tarafından çıkarılan tümörü mikroskop altında inceler, hücrelerin analizini yapar ve kesin teşhisi koyar. Radyolog Mammografi, meme ultrasonu, meme MR ı ve gerekli diğer tüm görüntülemeleri yapar, filmleri değerlendirir ve rapor yazar. Nükleer Tıp Uzmanı Kemik sintigrafisi ve PET/CT Scan gibi nükleer tıp görüntülemelerini yapar, filmleri değerlendirir ve rapor yazar. Tıbbi Onkolog Meme kanserinin sistemik tedavisini yapar. Kemoterapi, hormonal tedavi, hedefe yönelik tedavileri ve diğer ilaçları 3
EÜ Tıp Fakültesi Halk Kitapları Sağlık Serisi ~ 59 kullanır. Tedavi sonrası takiplerinizi yapar. Radyasyon Onkoloğu Meme kanserinin bölgesel radyasyon ile tedavisini gerçekleştirir. Plastik Cerrah Meme kanseri cerrahisi sırasında eş zamanlı olarak veya daha sonra uygun bir zamanda yeniden meme oluşturmak için estetik cerrahi yapar. Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Uzmanı Meme kanseri cerrahisi ile koltuk altı lenf bezleri çok sayıda çıkarılmışsa kolda oluşabilecek lenfödem için önlem alır ve tedavi eder. Psikiyatri Uzmanı/Psikolog Teşhis ve tedavi sırasında karşılaşabileceğiniz psikolojik sorunlarla ilgilenir, önlem alır ve ilaçlı ya da ilaçsız tedavi eder. Diyetisyen Beslenmenizi düzenler. Onkoloji Hemşiresi Tıbbi onkoloji uzmanın uygun gördüğü kemoterapi ve diğer ilaç tedavilerini uygular. Tedavi ile ilgili eğitim ve hemşirelik bakımınızı verir. 4
Meme Kanseri Hastaları İçin El Kitabı 2. MEME KANSERİ SIK GÖRÜLÜR MÜ? Meme kanseri kadınlarda en sık görülen kanser tipidir. Avrupa da her 9 kadından 1 i meme kanseri olmaktadır. Meme kanseri hastalarının çoğu 50 yaş ve üzerindedir. Hastaların ¼'ü ise 50 yaş altındadır. Meme kanseri 35 yaş altında nadiren görülür. Meme kanseri erkeklerde de görülmekle birlikte son derece nadirdir. Her 100 meme kanseri hastasının sadece 1 i erkektir. 5
EÜ Tıp Fakültesi Halk Kitapları Sağlık Serisi ~ 59 3. MEME KANSERİNE NE SEBEP OLMAKTADIR? Meme kanserinin sebebi tam olarak bilinmemektedir. Bazı risk faktörleri tanımlanmıştır. Ancak bu risk faktörlerini taşıyanlarda hiç meme kanseri görülmeyebileceği gibi, hiçbir risk faktörü olmayan kişilerde de meme kanseri ortaya çıkabilir. Meme kanseri hücrelerinin önemli kısmı büyümek ve çoğalmak için östrojene (kadınlık hormonu) ihtiyaç duyar. Bu nedenle istisnalar olmakla birlikte meme kanseri için tanımlanan risk faktörlerinin çoğu östrojenle ilişkilidir. Meme Kanseri İçin Başlıca Risk Faktörleri: 1- Yaşlanma: Kadınlarda ileri yaşlarda meme kanseri riski artar. Gençlerde meme kanseri daha az sıklıktadır. 2- Genler: Anne veya babadan geçen bazı genlerdeki mutasyonlar meme kanseri riskini arttırır. Ancak bu durum tüm meme kanserlerinin %10 undan azına neden olur. 3- Ailede meme kanseri öyküsü: Birinci derece akrabalarda (annede, kız kardeşte, kızında, babada ve erkek kardeşte) meme kanseri varlığı ve özellikle bu tanının 45 yaşından önce konulması meme kanseri riskini artırır. Ailede birden fazla bireyde ve çok genç yaşta or- 6
Meme Kanseri Hastaları İçin El Kitabı taya çıkan meme ve over (yumurtalık) kanseri öyküsü varsa BRCA1 ve BRCA2 denilen genlerin risk altındaki aile bireylerinde araştırılması gerekir. BRCA1 mutasyonu taşıyanlarda tüm yaşam süresi boyunca meme kanseri ortaya çıkma riski %80-85 tir ve %60 oranla da iki taraflıdır. Profilaktik cerrahi ile (her iki memenin de alınması) meme kanseri görülme riski büyük oranda azaltılabilir. 4- Kişide meme kanseri öyküsü olması: Meme kanseri olan bireylerde tekrar meme kanseri olma riski artar. 5- Östrojen ve progesterona uzun süreli maruziyet: Adet görmeye erken yaşta başlama (12 yaş öncesi) ve menopoza geç yaşta girme (55 yaş sonrası) meme kanseri riskini arttırır. Hiç çocuk doğurmamış ya da 30 yaşından sonra doğum yapmış kadınlarda meme kanseri riski artar. 6- Bazı iyi huylu meme hastalıkları: Atipik lobuler hiperplazi ve atipik duktal hiperplazi hastalığı bulunan kadınlarda meme kanseri riski belirgin şekilde artar. 7- Coğrafik ve sosyal faktörler: Batı ülkelerinde yaşayan ve iyi eğitimli kadınlarda meme kanseri riski artar. 8- Östrojen ve progesteron içeren ilaç kullanma: Özellikle ilk gebelik öncesi doğum kontrol hapı kullanımı meme kanseri riskini arttırır. Doğum kontrol ilacını 10 yıl önce bırakmışlarda risk normale döner. 7
EÜ Tıp Fakültesi Halk Kitapları Sağlık Serisi ~ 59 Tüp bebek için kullanılan yüksek dozda ve uzun süreli hormon ilaçları da meme kanseri riskini arttırır. Menopoz sonrası uzun süreli hormon yerine koyma tedavisi alanlarda meme kanseri riski artar. Tedavisi 5 yıl önce bitmiş kişilerde risk normale döner. 9- Radyoterapi: Çocukluk ve ergenlik döneminde meme bölgesine radyoterapi (ışın tedavisi) yapılan kişilerde erişkin dönemde meme kanseri riski artar. 10- Obezite: Aşırı kilolu olma özellikle menopoz sonrasında meme kanseri riskini arttırır. Bu muhtemelen menopoz sonrası yağ dokularında aşırı üretilen östrojene bağlıdır. 11- Alkol ve sigara kullanımı: Sigara ve alkol kullanımı meme kanseri riskini arttırır. Mekanizması tam bilinmemektedir.
4. MEME ANATOMİSİ Meme Kanseri Hastaları İçin El Kitabı Kadın memesi aslında kadının süt üretmesini sağlayan karmaşık bir organdır. Başlıca yağ ve bağ dokusundan oluşur. Memede bebeğin beslenmesi için süt üreten bezler lobüller ve bunun meme başına taşınmasını sağlayan duktus adı verilen küçük kanallar bulunmaktadır (Resim-1). Resim-1. 9
EÜ Tıp Fakültesi Halk Kitapları Sağlık Serisi ~ 59 Bu bezler ve kanallar kadınlık hormonları olan östrojen ve progesterona çok duyarlıdır. Meme kanserinin esas kaynağı bu bez ve kanallardır. Burada kontrolsüz olarak çoğalan hücreler eğer tedavi edilmez ise önce komşu yapılar ardından kan akımı ve lenf yoluyla uzak organlara sıçrayabilir. Memedeki hücrelerde oluşan lenf sıvısı, lenf damarları aracılığıyla koltuk altındaki lenf bezlerine boşalır. Lenf bezleri vücudumuzun bağışıklık sisteminin önemli bir parçasıdır ve lenf sıvısını filtre ederler. Filtre edilen sıvı daha sonra kan dolaşımına aktarılır. Memede oluşan lenf sıvısının koltuk altında ulaştığı ilk lenf bezine bekçi (sentinel) lenf bezi adı verilir. Eğer memede kanser hücreleri oluşmuşsa, yukarıda bahsedilen lenf sistemi aracılığı ile ve ilk bekçi lenf bezine olmak üzere diğer koltuk altı lenf bezlerine metastaz (sıçrama) yapar. Memede kas yoktur. Ancak göğüs duvarını oluşturan ve meme kol hareketlerini sağlayan kaslar üzerinde yer alır. Memede ayrıca hücrelere besin ve oksijen taşıyan kan damarları bulunur. 10
Meme Kanseri Hastaları İçin El Kitabı 5. MEME KANSERİNİN BELİRTİLERİ NELERDİR? 1- Memede ele kitle gelmesi; Genellikle ağrısız, sertçe, hareket ettirilebilen veya yerinden oynamayan, zamanla büyüyebilen kitle varlığı 2- Memenin boyutunda veya şeklinde oluşan değişiklik 3- Meme cildinde kızarıklık, morluk, yara, damar genişlemesi, içeri doğru çöküntü, yaygın küçük şişlikler, portakal kabuğu görünüşü gibi noktasal çekintiler şeklinde değişikliklerin meydana gelmesi 4- Meme başı ve çevresinde renk ve şekil değişikliği, meme başında genişleme, düzleşme, içe çökme, yön değiştirme, kabuklanma, çatlaklar oluşması, yaralar çıkması 5- Meme başından gelen kanlı veya kansız akıntı 6- Koltuk altında görülebilen veya elle fark edilen ağrılı ya da ağrısız kitlelerin varlığı 11
Yayımlanmış Kitaplarımız Hipertansiyon Osteoporoz (Kemik Erimesi) Düşmeler ve Önlenmesi Obezite Meme Kanseri Cerrahisine Bağlı Lenfödem
Yayımlanmış Kitaplarımız Kan Yağları ve Kalbimiz Her Yaş İçin Spor ve Sağlık Diyabetik Ayak Sağlıklı Beslenme Varis
Yayımlanmış Kitaplarımız Göğüs Ağrısı, Kalp Krizi, Aspirin Kullanımı Herediter Anjioödem Kanın Pıhtılaşmasını Önleyen İlaçlar ve Kalbiniz, Atriyal Fibrilasyonlu Yaşam Kalp Yetersizliği ile Yaşamak, Kalp Pili İle Yaşamak, Kalp İlaçlarını Nasıl Kullanalım Kalp Hastalığında Cinsel Yaşam/Şeker Hastalığı/ İnme Teşhis ve Ameliyatsız Tedavi
Yayımlanmış Kitaplarımız Mitral Kapak Sarkması Nedir? Koroner Arter Baypas Ameliyatınız, Kalp Kapağı Ameliyatınız Damar Sertliği ve Risk Faktörleri Guatr ve Tiroid Hastalıkları Diyabetim ve Ben Çocuklarda Yanık ve Korunma Yolları
Yayımlanmış Kitaplarımız Sünnet Çocuklarda Fıtık ve İnmemiş Testis Sağlığımız ve Genetik Uyku Bozuklukları ve Tedavi Yaklaşımları Şaşılık ve Tedavisi
Yayımlanmış Kitaplarımız Kadınlarda İdrar Kaçırma Şikayeti ve Tedavi Yöntemleri Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar Sağlıklı Beslenme ve Zeytinyağı Sjögren Sendromu Nedir? (Kuru Göz-Kuru Ağız) İşitme Kayıpları
Yayımlanmış Kitaplarımız Sağlık İçin Vazgeçilmez Kaynak: SU Sağlık İçin Süt İçin İnsanoğlunun Evrimsel Sağlık Sorunu Çölyak Hastalığı Glutensiz Yaşam Biçimi Ses Kısıklığı ve Nedenleri
Yayımlanmış Kitaplarımız Vertigo (Baş Dönmesi) Çocukluk Çağında Epilepsi Kefir Sağlığıma Kefil Akciğer Kanseri Doğum Sonrasında Anne ve Bebek Sağlığı
Yayımlanmış Kitaplarımız Çocukluk Yaş Grubu İdrar Yolu Enfeksiyonunu Ne Kadar Biliyoruz? İlkyardım En Tehlikeli Deri Kanseri: Melanom Bebek ve Çocukların 1001 Yüzlü Hastalığı: REFLÜ Kronik Böbrek Hastası Olmak
Yayımlanmış Kitaplarımız Çocukların ve Hekimlerin Korkulu Rüyası: Karın Ağrısı Yapay Kalp Eyvah! Grip Oldum Prostat Bezi ve Hastalıkları Kalp Nakli
Yayımlanmış Kitaplarımız Mide ve Onikiparmak Bağırsağı Ülseri Bunama (Demans) Morarmayan (Asiyanotik) Çocuk Kalp Hastalıkları Cerrahisi Ağrısız Doğum Çocuğum Yemek Yemiyor Neden?
Yayımlanmış Kitaplarımız Mor Çocuk (Siyanotik) Kalp Hastalıkları Cerrahisi Prematüre Bebekler Meme Kanseri Hastaları İçin El Kitabı
Yayıma Hazırlanan Kitaplarımız Onkoloji Hastaları İçin Kemoterapi El Kitabı Alerjiler