Hasan ÇİÇEK*, Çetin ŞENKUL**

Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Hayvancılık Sektöründe Kullanım Olanakları Hasan ÇİÇEK*, Çetin ŞENKUL** Özet 21. yüzyıl bilgi çağının ve bu çağa ayak uyduran bilgi toplumlarının yüzyılıdır. Bilginin derlenmesi, depolanması, sınıflandırılması, yönetimi ve kullanımını etkinleştirmek, kolaylaştırmak ve ilgili birimlere aktarmak için de, bilgisayar ve iletişim teknolojilerine son derece büyük bir gereksinim bulunmaktadır. 1980 li yıllardan itibaren kullanılan Coğrafi Bilgi Sistemleri(CBS), bu alandaki boşluğu önemli ölçüde dolduran bir bilgisayar teknolojisidir. Türkiye bu sistemden haberdar olmasına rağmen, değişik alanlarda henüz yeni uygulamaya başlamıştır. Bu çalışmada CBS kısaca tanıtılarak, hayvancılık sektöründeki kullanımıyla ilgili olarak; dünyadan örnekler verilmiş ve Türkiye de de bu alanda nasıl ve ne şekilde bir kullanım olanağının bulunduğu açıklanmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Coğrafi bilgi sistemleri, hayvancılık sektörü, bilgisayar teknolojisi Geographical Information Systems and It s Usage Possibilities in Livestock Sector Summary It has been widely accepted that 21st century is called as the information age and information society. Computer and communication technologies have provided a great deal of help for collecting, storing, classifying, managing and using information to facilitate the most effective transfer of knowledge to the unit it may be concerned. Since 1980 s, the use of computerisised GIS technology has been serving a great deal of need. Although Turkey is aware of this system of technology she has recently started it s use in various field. Therefore, in this paper, GIS is explained briefly, the examples of its use in livestock sectors in several countries are given and opportunity of how and what kind of usage could be applied in Turkey. Key Words: Geographical information systems, livestock sector, computer technology 1. Giriş İnsanoğlu 21. yüzyıla girdiğinde iki temel konuda çok önemli gelişmeyle karşılaşmıştır. Bunlar; Biyoteknoloji ve Bilgi ve İletişim Teknolojileri dir. Bu teknolojiler yalnız ilgili oldukları sektörde değil, ekonominin ve toplumsal yaşamın tüm alanlarında değişiklik yapabilecek bir güce sahiptir(20). Bu nedenledir ki, gelecekte küresel refahtan en fazla payı alacak olanlar, bu teknolojiler sayesinde bilgiyi üretenler, kullananlar ve onu paylaşanlar olacaktır. Yani bu teknolojileri kullanarak araştırma-geliştirme çabasında olmayan, üretim yapmayan, ülkesel ve bölgesel ekonomik katkıyı dışarıdan teknoloji satın alarak araştırmaya çalışan toplumların ayakta kalabilmeleri oldukça zordur. Bu sebepten dolayı, bilgi ve bilişim teknolojileri alanında ortaya çıkan yenilikler dikkatle izlenmeli ve gelişmeler hızlı bir şekilde ülke koşullarına uyarlanmalıdır(1, 17). Bilgisayar teknolojisine dayanan Coğrafi Bilgi Sistemleri(CBS), farklı alanlarda ve o alanlardaki sorunların çözümü için yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Dünyada yaklaşık olarak 2 milyon kişinin kullandığı tahmin edilen CBS, son yıllarda Türkiye de de bazı kuruluşlar tarafından kullanılmaya başlanmıştır. Sistemi kullanacak uzman eleman yetiştirilmesiyle ilgili olarak; üniversitelerde genelde yüksek lisans düzeyinde eğitim verilmekte ve çeşitli araştırmalar yapılmaktadır. Örneğin, 1991-2000 yılları arasında Türkiye de CBS nin kullanımı ile ilgili olarak, 111 yüksek lisans ve 33 doktora tezi hazırlanmıştır(24). * Yard.Doç.Dr., AKÜ Veteriner Fakültesi Hayvancılık Íşletme Ekonomisi AD., 03200, AFYON ** Arş.Gör., AKÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü, 03200, AFYON 32 Veteriner Hekimler Derneği Dergisi Cilt: 77 Sayı: 4 Yıl: 2006

Bu çalışmada, CBS kısaca tanıtılarak, özellikle hayvancılık sektöründe kullanımıyla ilgili olarak dünyadan örnekler verilmiş ve Türkiye deki kullanım olanakları ve araştırma alanları hakkında bilgiler sunulmuştur. 2. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) CBS, araştırma, planlama ve karar organları için ihtiyaç duyulan bilgilerin coğrafi esaslara göre toplanması, depolanması, sorgulanması, analizi, sunulması ve değişimi fonksiyonları için bir araya gelen coğrafi veri tabanı, yazılım, donanım, personel, standartlar ve yöntemler bütünüdür(9). CBS nin çalışmasını mümkün kılan, coğrafi varlıkların özelliklerini çeşitli ihtiyaçlara göre kullanıma sunan bileşenler bir bütün halinde Şekil 1 de verilmiştir. Şekil 1. Coğrafi bilgi sistemlerinin temel bileşenleri Gerçek dünyadaki coğrafi nesnelerin, hızlı ve sağlıklı bir şekilde işlenebilmesi için, bu nesnelerin matematiksel gösterimlere dönüştürülüp, bilgisayar ortamına aktarılması gereklidir. Dönüşüm için öncelikle veriler grafik ve grafik olmayan (sözel) veriler şeklinde iki gruba ayrılır (Şekil 2). Şekil 2. CBS için gerekli olan temel veriler. Coğrafi verilerin, matematiksel gösterimlere dönüştürülüp, bilgisayar ortamına aktarılmasından sonra bilgisayarda işlenmesi ve görüntülenmesi için öncelikle söz konusu verilerin bilgisayarca anlaşılır hale dönüştürülmesi gereklidir. Bu dönüşüm gerçek modeli yansıtacak konumsal veri modelleri ile mümkün olmaktadır. Bunlar Şekil 3 de görüldüğü gibi mekanı oluşturan raster ve vektör veri olmak üzere iki şekilde olmaktadır(11). Veteriner Hekimler Derneği Dergisi Cilt: 77 Sayı: 4 Yıl: 2006 33

Şekil 3. Coğrafi veri modellerinin gösterimi CBS veri tabanında analiz edilecek ve sorgulanacak konu ile ilgili çok farklı kaynaklardan gelen veriler (iklim, toprak, arazi kullanımı, yükseklik, yağış, sıcaklık, nüfus, yollar, v.b.) katmanlar olarak bilgisayarda tutulurlar ve belirli bir metot dahilinde sorgulanarak yeni bilgiler üretilir. Örneğin, belirli bir hayvansal üretim için en uygun alanların seçilmesinde; arazi yapısı, mera alanlarının potansiyeli, yağış, sıcaklık v.b. kriterlerin sorgulanarak, uygun alanların belirlenmesi gibi. Bu çalışmanın sonucunda ise, harita, grafik, istatistiksel listeler gibi veriler çıkarılarak en doğru kararı almaya yönelik değerlendirmeler yapılmaktadır. Bu nedenle CBS teknolojisi, kamu ve özel kullanıcılara ait hizmetlerin dağıtımının optimizasyonu, istatistiksel verilerin değerlendirilmesi, toplumsal ve doğal kaynakların yönetimi konularında çok etkin çözümler sunmaktadır. CBS nin sağladığı katkılar şu şekilde sıralanabilir: 1. İş verimliliğinin, performansın ve başarının artırılması, 2. İşlem yapabilme etkinliğinin artırılması, 3. Bilgi akışının hızlandırılması, 4. Mevcut veriye ulaşımın çabuklaştırılması, 5. Mevcut kaynak ve verilerle etkili ve doğru analiz yapılabilmesi, 6. Veri güncelleştirmenin kolaylıkla sağlanması, 7. Bürokrasiden kaynaklanan işgücü ve zaman kaybının önlenmesi. Bilgisayar, coğrafya, matematik, istatistik, haritacılık, mühendislik, peyzaj mimarlığı, çevre bilimi, uzaktan algılama, karar verme, veri işleme, planlama, modelleme ve araştırma disiplinleri, CBS nin yeterince etkin, güçlü ve esnek olması için incelenen konuya göre destek veren birimlerdir. Sistemin bütünlüğü bu disiplinlerin katkısı olmadan sağlanamaz(19). CBS nin işlevini daha da artıran Uzaktan Algılama Tekniği(UA) ise, veri toplama ve veri işleme aşamalarından oluşan bir teknolojidir. Cisim, arazi yapısı veya doğal bir olayın fiziksel ve kimyasal özellikleri hakkında, arada herhangi bir fiziksel ilişki olmaksızın; yer yüzeyinde, havada veya uzayda konumlandırılmış platformlara yerleştirilen çeşitli algılayıcı sistemler tarafından toplanan veriler yardımıyla bilgi edinme yöntemi ya da bilimidir (9). CBS ve UA teknolojileri iki farklı bilimsel disiplin ve uygulama alanı olarak gelişmesine karşılık günümüzde çeşitli uygulamalarda yaygın olarak kullanılan birleşik bir teknoloji haline dönüşmektedir. Uzaktan algılanan verinin görüntü olarak işlenmesi ve CBS teknolojileri, her iki teknolojinin de yersel veri kullanması ve sayısal haritalamaları açısından benzerlik göstermektedir. Sayısal yersel verinin basit değişkenleri olması açısından UA ve CBS teknolojileri birbirini tamamlamaktadır (2). 3. Kullanıldığı Alanlar Bilindiği gibi yanlış ve yetersiz bilgi; kaynak israfına, verim düşüklüğüne, bilinçsiz ve plansız üretime, pazarlama sorunlarına ve düşük rekabet gücüne, gelir kaybına ve çevre ile ilgili sorunlara neden olabilmektedir. O nedenle bilgi doğru kaynaktan ve belirli bir sistem dahilinde sağlanmalıdır(17). Sürdürülebilir bir hayvancılık sektörü için, Türkiye genelinde veri tabanı anlayışına dayanan bilişim ağının kurulmasına mutlak surette ihtiyaç vardır. Ancak bu şekilde bir gelişmenin, hayvancılıkta kalkınmaya önemli ölçüde katkı sağlayabileceği tespitini yapmak yanlış olmayacaktır. Bu yüzden bu konuda bir bakış açısı sergileyebilecek küçük bir veri setine model olarak Şekil 4 te yer alan örnek verilmiştir(23). 34 Veteriner Hekimler Derneği Dergisi Cilt: 77 Sayı: 4 Yıl: 2006

Şekil 4. Veri tabanında bulunan katman, katman tipi ve katman adları CBS nin bir bilgi sistemi oluşu ve coğrafi bilgilere mükemmel bir şekilde uyarlanması gibi özelliklerinden dolayı, bugün dünyada çok farklı alanlarda kullanılabilmektedir. CBS nin uygulama alanları olarak; çevre ve doğal kaynakların yönetimi, jeoloji uygulamaları, bilgisayar destekli haritalama, arazi tapulaştırılması, şehir planlarının yapılması, tarımsal alanlarda ürünlerin rekolte tahminleri, ürün desenleri, arazi yapısı, herhangi bir yatırım için en uygun yerin seçimi, alternatif yatırım özelliği, pazarlama, eğitim, sağlık(hastane hizmetleri), askeri uygulamalar, turizm, nüfus yoğunluklarının ve nüfus artış oranlarının belirlenmesi vs. sayılabilir(12, 19). 4. Hayvancılık Sektörü ve CBS CBS, özellikle bağlı bulunduğu kurumun ya da birimin ihtiyaçlarına göre konumsal verinin toplanması, depolanması, işlenmesi ve gösterimini yapan, karar destekleme işlevi olan, sayısal bir bilgi sistemi olduğuna göre, hayvancılık sektöründe de çok rahatlıkla kullanılabilmektedir. Bugün dünyada pek çok ülkede hayvancılık sektörü için de bu sistemden faydalanılmakta ve ekonomik kaynakların tespiti yanında, hayvan hastalıklarının kontrolü dahil yapılabilmektedir. CBS nin hayvancılık sektörü ile ilgili olarak şu alanlarda kullanıldığı söylenebilir: Belli bir bölgedeki hayvan sayılarının türlerine göre tespiti, buna ilişkin bölgesel haritaların oluşturulması ve hayvan hareketlerinin gözlenmesi(4, 5, 13, 22), Belli bir bölgedeki hayvansal üretimle uğraşan işletmelerin; belirli kaynaklar(tarım Bakanlığı na bağlı taşra teşkilatları, üretici birlikleri, kooperatifler vs.) dan elde edilen bilgilerle oluşturulan veri tabanları sayesinde, sayıları ve hangi üretim dalında(sığır besi, süt sığırcılık, yumurta tavukçuluğu vs.) faaliyette bulunduklarının tespiti ve buradan hareketle etkili bir üretim planlamasının yapılabilmesi(4), Belirli bir alanda ve belirli bir ürüne yönelik üretimde bulunan üreticilerin koordinasyonunun sağlanması ve bunun neticesinde aralarında örgütlenmeye kadar götürülebilecek bir uyumun oluşturulması ile pazarlama hizmetlerinde de etkinliklerinin artırılması, Mera alanlarının tespiti ve doğru kullanımı, Hayvancılığın en önemli girdisi olan yem bitkisi üretimi için uygun arazilerin tespiti ve alternatif ürün yetiştirilmesinin sağlanması, Belirli bir hayvansal üretim için verilecek yatırım kararında işletmelerin kuruluş yeri seçiminde doğru arazinin tespiti(13), İnsan ve hayvan sağlığını tehdit eden ve belirli bir alanda ortaya çıkan salgın ve zoonoz hayvan hastalıklarının, yakınında bulunan veya temas edebileceği düşünülen diğer canlılara bulaşmasını engellemek üzere; hastalığın konumu, nedeni ve yayılış biçimine dair sorgulama ve analizlerle elde edilen risk haritalarının oluşturulması ve acil eylem planlarının hazırlanması(4, 13, 15), Doğal afetler ya da diğer acil durumlarda ortaya çıkan faturanın tam olarak tespit edilmesi ve zamanında müdahalenin yapılabilmesi(4), Hayvancılığı sınırlayıcı faktörlerin (sıcaklık, kuraklık, arazi problemleri vb.) belirlenmesi ve bunlara yönelik stratejilerin oluşturulması, Veteriner Hekimler Derneği Dergisi Cilt: 77 Sayı: 4 Yıl: 2006 35

Doğal ortam koşulları ve potansiyellerinin belirlenmesi, doğal ortamda meydana gelen değişim sürecinin etkin ve hızlı bir şekilde sayısal ifadelerle belirlenerek hayvancılık için maksimum koşulların tespitinin yapılması, Hayvancılıkla ilgili kurum ve kuruluşların sundukları hizmetler dolayısıyla aralarında yeterli ve etkin bir koordinasyonun sağlanmasında önemli bir araç olması, Hayvancılık sektöründe uygulanacak stratejilerin oluşturulmasında, geçmişten günümüze gelen mevcut durumun sayısal olarak tespitinin yapılması ve böylece ilerleyen dönemlerde izlenecek politikalara projeksiyon oluşturması nedeni ile planlamada önemli bir rol üstlenmesi. Görülüyor ki CBS, aslında hayvancılık sektörü için de geniş bir kullanım alanı sunan çok önemli bir bilişim teknolojisidir. Bu teknolojinin kullanılması, değişen ve hızlı bir şekilde gelişen dünyaya ayak uydurmanın kaçınılmazıdır. 4.1. Dünyadan Örnekler Dünya da birçok ülke ekonomik kaynaklarını doğru kullanma ve en üst düzeyde verim elde edebilmek için teknolojiden önemli ölçüde faydalanmaktadır. CBS nin hayvancılık sektöründe kullanımıyla ilgili olarak dünyadan birçok örnek bulunmaktadır. Bunlardan bazıları şu şekilde sıralanabilir: Çin de nüfusa bağlı olarak hayvansal ürünlere olan talebin de artmasıyla; sektördeki mevcut durumun araştırılması için CBS den faydalanılarak bir çalışma yapılmıştır. Bu çalışmada, hayvan türlerinin ülkenin farklı bölgelerindeki yoğunlukları ve o bölgelerdeki arazi kullanım şekilleri incelenmiş ve bunlarla ilgili haritalar oluşturulmuştur(22). Kanada da CBS yardımıyla mevcut hayvan populasyonu ve populasyon içinde hayvan türlerinin farklı bölgelerdeki dağılımı incelenmeye çalışılmıştır. Çalışmada hayvan populasyonu km² düşen hayvan birimi esasına göre hesaplanmıştır(5). Yine Kanada da CBS kullanılarak hayvancılık sektörü için bir acil eylem planı oluşturulmuştur. Özellikle bulaşıcı hayvan hastalıklarının verdiği ekonomik ve çevresel zararları en aza indirebilmek amacıyla faydalanılan sistem sayesinde; belirli alanlardaki üretim işletmelerinin yerleri, üretici bilgileri, hayvan sayı ve türlerine ait bilgiler, mevcut veteriner klinikleri, mezbaha ve kombinalarla ilgili bilgileri içeren bir veri tabanı oluşturulmuştur. Böylece önemli bir vak ayla karşılaşıldığında, bölgeye acil olarak müdahalenin yapılabilmesi için ciddi bir koordinasyonun sağlanması hedeflenmiştir(4). CBS nin özellikle vahşi yaşam hayvan hastalıklarının kontrolü ve hastalığın yayılma riskleri ile ilgili bilginin yönetiminde de kullanıldığı görülmüştür. Örneğin belli bir bölgede çıkan tüberküloz hastalığının yayılması ve kontrol çalışmaları için bu sistemden faydalanılarak bölge haritaları oluşturulmuştur. Sonuçta hastalığın hangi bölgeler için risk oluşturduğu ve gereken müdahalenin nasıl yapılabileceğine ilişkin kararların daha hızlı bir şekilde alınması imkanı ortaya çıkarılmıştır(15). İngiltere de yürütülen bir araştırmada porsuklarda görülen tüberküloz hastalığının yayılma riski ile ilgili olarak; görüldüğü bölgenin koordinatları belirlenmiş, bununla ilgili bir veritabanı oluşturulmuş ve risk haritaları çıkartılmıştır(8). Yeni Zelanda da Avustralya keseli sıçanları olarak bilinen(trichosurus vulpecula) hayvanlardaki tüberküloz hastalığının çevreyle olan teması ve bulaşma tehditleri üzerinde çalışılmıştır. Bölgeyle ilgili coğrafik veri modelleri oluşturulmuş ve çok detaylı haritalar hazırlanmıştır(14). Şap hastalığının yayılışı ve kontrol çalışmalarının daha etkin bir şekilde yürütülmesi için İngiltere de, sistemden faydalanılarak çok yönlü bir çalışma yürütülmüştür. Sonuç olarak bu ve benzeri infeksiyöz hastalıkların kontrolünde önemli stratejiler belirlenmiş ve oluşturulan veri tabanıyla, ilgili kurum ve kuruluşlar bilgilendirilmiştir(3). Bugün Dünya da CBS ve UA teknikleri, Bilgisayar Destekli Hastalık Enformasyon Sistemi nin bir parçası olarak salgın hayvan hastalıkları ile mücadelede çok etkin bir biçimde kullanılmaktadır. Konuyla ilgili olarak, Amerika ve Kanada başta olmak üzere bir çok ülkede önemli çalışmalar yürütülmektedir(6, 18). Bu sistemle, konumsal bir altlık üzerinde hastalığın görüldüğü bölgeler, görülme sıklığı ve hastalıkların takibine 36 Veteriner Hekimler Derneği Dergisi Cilt: 77 Sayı: 4 Yıl: 2006

yönelik hızlı, doğru ve güvenilir bir koordinasyonun oluşturulması amaçlanmaktadır. Bu çerçevede oluşturulan veri tabanları sürekli güncelleştirilerek sisteme daha fazla işlerlik kazandırılmaktadır. 4.2. Türkiye deki Durum Kullanım alanı giderek artan ve sınırsız uygulamaları olan CBS, ülkemizde de özel ya da resmi bir çok kuruluşta değişik amaçlara yönelik olarak etkin bir biçimde kullanılmaktadır. CBS nin sağladığı olanaklar nedeniyle birçok kurum ve kuruluş hızla bu konudaki altyapıyı oluşturmuş, yakın bir geçmişte geleneksel yöntemlerle sürdürdükleri çalışmalarda CBS donanım ve yazılımlarından yararlanmaya başlamışlardır(9). Buna karşılık Türkiye de hayvan varlığı ve hayvan varlığından elde edilen üretimdeki değişimi ve mevcut durumu ortaya koyacak yeterli kapsam ve nitelikte veri tabanı halen kurulamamıştır. Bu sorun, yalnızca geçmişi değerlendirmeyi değil, geleceğe yönelik gerçekçi plan yapmayı da önemli ölçüde güçleştirmektedir. Bu nedenle, gelişmiş ülkelerdeki örneklerine benzer bir veri toplama ve değerlendirme sisteminin hızla kurulması ve yaygılaştırılması şarttır(10). Türkiye de CBS ve Uzaktan Algılama tekniklerinin tarım alanında kullanımı; Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) ve Tarla Bitkileri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü (TARM) bünyesinde faaliyet gösteren CBS ve UA Bölüm Başkanlığı tarafından yürütülmektedir. Oluşturulan bu birimde genellikle bitkisel üretime yönelik olarak CBS ve UA teknikleri kullanılmaktadır. Örneğin burada hazırlanan proje dahilinde Adıyaman, Gaziantep, Kahramanmaraş ve Şanlıurfa İllerinde 2000 yılında pamuk ekiliş alanlarına yönelik birtakım çalışmalar yapılmıştır(21). Yine Trabzon İli nde CBS tekniği kullanılarak mevcut arazi özelliğine göre potansiyel fındık alanları tespit edilmiş, bunun dışında kalan ve halen fındık üretilen alanlar için ise alternatif ürün yetiştirilmesi uygun görülmüştür(16). CBS ve UA tekniğinin Türkiye de hayvancılık sektöründe kullanımıyla ilgili olarak mevcut bir literatür bilgisine ulaşılamamıştır. Ancak sistemin bu sektörde ne gibi kullanım imkanlarına sahip olduğu yukarıda belirtilmiştir. 5. Sonuç Hayvancılık sektöründe üretim ve verimliliğin yanı sıra, iç ve dış pazarlarda üretici ve hayvancılığa dayalı sanayicilerin rekabet gücünün artırılabilmesi için ciddi yapısal önlemlerin alınması gerekmektedir. Dolayısıyla bu sektörde bulunan resmi ya da özel tüm kurum ve kişiler arasında iyi bir koordinasyona, doğru ve sağlıklı bilgi akışına ihtiyaç vardır. Hayvansal üretim, pazarlama, satış, araştırma-geliştirme ve yayım faaliyetlerinde gerek üreticiler gerekse araştırıcıların ihtiyaç duyduğu her türlü bilginin ortaya çıkarılması, depolanması ve dağıtımına imkan verecek olan teknolojinin kullanılması günümüzde artık bir zorunluluktur. Bu alanda yapılacak tüm faaliyetler, özellikle bir devlet politikası şeklinde desteklenmelidir. Sonuçta desteklenen, teşvik edilen ve gelir düzeyi artan üreticilerin verim ve kalite artışına yönelik olarak yeni teknolojilere yatırım yapması kaçınılmaz olacaktır. CBS nin popülaritesi büyük oranda analiz gücünden kaynaklanmaktadır. Geleneksel yöntemlerle uzun bir süreci kapsayacak analizler çok daha basit ve hızlı bir biçimde yapılabilmektedir. Dolayısıyla, CBS günümüzde karar verme mekanizmasında yer alan kişi ya da kuruluşların vazgeçilmez araçlarından birisi haline gelmiştir(5). CBS nin ülke çapında oluşturulması ve yaygınlaştırılması amacı ile, kamu kuruluşlarına bağlı tüm merkez, bölge ve taşra teşkilatlarının, üniversitelerin ve özel sektörün koordineli bir işbölümü çerçevesinde çalışması, mevcut verilerin ve kullanıcı ihtiyaçlarının doğru bir şekilde belirlenmesi ve tüm bu bilgilerin Coğrafi Bilgi Sistemine entegrasyonunun yapılması gerekmektedir. Kaynaklar 1. Akça, H., Esengün, K. (2003) Coğrafi bilgi sisteminin tarım ekonomisi alanında kullanım olanakları. Türk-Koop, Ekin Derg, 25: 33-37. 2. Alparslan E., Divan, N.J. (2001) Uzaktan algılama ve coğrafi bilgi sistemleri teknolojilerinin birleşimi. Coğrafi Bilgi Sistemleri Bileşim Günleri Bildiriler Kitabı 13-14 Kasım 2001, İstanbul. 3. Anonim. (2001) Quantitative Analysis of the Spatio-Temporal Dynamics and Control of foot-and-mouth disease. Erişim: http://www.statslab.cam.ac.uk/~steve/ Wellcome/Details.pdf. Erişim Tarihi: 12.04.2006. Veteriner Hekimler Derneği Dergisi Cilt: 77 Sayı: 4 Yıl: 2006 37

4. Anonim. (2002) Geographic information systems for emergency preparedness in the Canadian livestock sector. Canadian Pork Council. 5. Anonim. (2003) A Geographic Profile of Canadian Livestock, 1991-2001. Statistics Canada, Agriculture Division, Working Paper No.62(Prepared by Martin S. Beaulieu, Frédéric Bédard). 6. Boone, J.D., McGwire, K.C., Ottesan, E.W., DeBaca, R.S., Kuhn E.A., Villard P., Brussard, P.F., St. Jeor, S.C. (2000) Remote sensing and geographic information systems: charting Sin Nombre virus infections in deer mice. Emerg. İnfect. Dis., 6(3), 248-258. 7. Cömert, Ç., Bostancı, H.T. (1999) Turist bilgi sistemleri ve Trabzon örneği. Yerel Yönetimlerde Kent Bilgi Sistemi Uygulamaları Sempozyumu, KTÜ, Trabzon. 8. Delahay, R.J., Langton, S., Smith, G.C., Clifton-Hadley R.S., Cheeseman, C.L.(2000) The spatio-temporal distribution of Mycobacterium bovis(bovine tuberculosis) infection in a high-density badger population. J. Anim. Ecol., 69(3), 428-441. 9. DPT (2001) Harita, Tapu Kadastro, Coğrafi Bilgi ve Uzaktan Algılama Sistemleri. 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ö.İ.K.R., Ankara. 10. DPT (2001) Hayvancılık Özel İhtisas Komisyonu Raporu, DPT 2524-ÖİK 587, Ankara 11. İşlem Şirketler Grubu (2004) ArcGIS 9 Uygulama Dokümanı, İşlem Şirketler Grubu Eğitim Dokümanları, Ankara. 12. Köse, S., Başkent, E.Z. (1993) Coğrafi Bilgi Sistemlerinin Ormancılığımızdaki Önemi. T.C. Orman Bakanlığı I. Ormancılık Şurası, No: 13, Cilt: 3, Yayın No: 6, Ankara. 13. Paterson, A.D., Otte, M.J., Slingenbergh, J., Wint, W., Rogers, D. (2002) The application of GIS and remote sensing based modelling techniques, for use in the economic and epidemiological assessment of disease control interventions, as a regional or national level. Erişim: http//.www.fao.org/ag/aga/agal/paperpro/pproc02. pdf, Erişim Tarihi: 05.05.2005. 14. Pfeiffer, D.U., Morris, R.S., Harris, A., Jackson, R., Paterson, B. (1991) The epidemiology of bovine tuberculosis in the common brushtail possum. In Proc. 6th International Symposium for Veterinary Epidemiology and Ecocnomics(S. W. Martin, ed.), 12-16 August, Ottawa, 430-433. 15. Pfeiffer, D.U., Hugh-Jones, M. (2002) Geographical information systems as a tool in epidemiological assessment and wildlife disease management. Rev. sci. tech. Off. int. Epiz., 21, 91-102. 16. Reis, S., Yomralıoğlu, T. (2002) Landsat ETM+ kullanılarak Trabzon İli kullanım haritasının elde edilmesi. 8. ESRI ve ERDAS Kullanıcıları Toplantısı, Ankara. 17. Sındır, K.O. (2001) Dünya ve Türkiye tarımında bilişim-mevcut durum ve gelecekten beklentiler. Tarımda Bilişim Teknolojileri 4. Sempozyumu. 18. Staubach, C., Thulke, H.H., Tackman, K., Hugh-Jones, M.E., Conraths, F.J. (2001). Geographic information systemaided analysis of factors potentially influencing the spatial distribution of Echinococcus multilocularis infections of foxes. Am. J. Trop. Med. Hyg., 65(6), 943-948. 19. Tecim, V. (1997) A Geographical information systems based decision support system for tourism planning and development. Proceedings of the International Conference on Information and Communication Technologies in Tourism. 20. Tübitak (2000) BTYKA-2000 Bilgi Teknolojileri Yaygınlık ve Kullanım Araştırması. Kamusal Değerlendirme Raporu, Ankara. 21. Ünal, E., Doğan, H.M., Mermer, A. (2002) Coğrafi bilgi sistemleri ve uzaktan algılama ile pamuk ekim alanlarının tahmini. Türktarım Derg, Sayı: 144, Mart-Nisan, Sayfa: 32-33. 22. Verburg, P.H., Keulen, H. van (1999) Exploring changes in the spatial distribution of livestock in China. Agricultural Systems, 62, 51-67. 23. Yıldırım, Ü., Özdemir, M. (2001) Dijital Türkiye Atlası, Coğrafi Bilgi Sistemleri Bileşim Günleri Bildiriler Kitabı 13-14 Kasım 2001, İstanbul. 24. Yomralıoğlu, T. (2002) GIS Activities in Turkey. International Symposium on GIS, Semtember 23-26, İstanbul. 38 Veteriner Hekimler Derneği Dergisi Cilt: 77 Sayı: 4 Yıl: 2006