TÜRKİYE ve IRAK. I I. TARİHSEL ARKA PLAN: ABD İŞGALİNE KADAR TÜRKİYE-IRAK İLİŞKİLERİ İngiliz Ordusu, 30 Ekim 1918'de imzaladığı Mondros Mütarekesi'ne rağmen, kuzeye doğru yaptığı son bir hamle ile Musul vilayetini ve daha sonra Türkiye ile Irak arasında siyasi sınır haline gelecek hatta kadar olan alanı işgal ederek fiili bir durum oluşturmuştu. Başlangıçta Hindistan yolunun güvenliği ve Mezopotamya'nın verimli toprakları ile İngilizlerin dikkatini çeken Irak, içten patlamalı motorların yaygınlaşması ve zengin petrol yataklarının keşfi ile öncelikli politik hedef haline gelmişti. Böylece Osmanlı İmparatorluğu'ndan koparılan Irak, İngiliz işgalinden bu güne kadar çeşitli biçimlerde Türk dış politikasının gündeminde yer aldı. Misak-ı Milli sınırları içinde yer alan Musul vilayetinin konumu Lozan'da açıklığa kavuşturulamamış, bir dizi siyasi ve askeri gelişmelerden sonra ancak 1926'da çözülebilmişti. Görünen o ki, önümüzdeki dönemde de Irak bütün veya 139 140 parçalanmış olarak Türk dış politikasının gündeminde kalmaya devam edecektir. Kuruluşundan bu güne kadar iki ülke ilişkilerini belirleyen faktörleri altı başlık altında toplamak mümkündür: Osmanlı İmparatorluğu'nun tarihi mirası, sömürgeci İngiliz yönetiminin etkileri, jeopolitik unsurlar, iki devletin bölgesel ve küresel politikaları, güvenlik alanı olarak Kürt sorunu ve ekonomik ilişkiler. Osmanlı İmparatorluğu bugünkü Irak coğrafyasını 1517'de topraklarına kattı. İmparatorluk, bu topraklar için 19. yüzyılın ortalarına kadar İran'la, daha sonra da İngiltere ile rekabet etmek zorunda kaldı. Merkezileşme sürecinde Irak üç vilayete ayrılmış, yönetimi elinde bulunduranlar genelde Sünni ailelerden seçilmişti. Yine de, çoğunlukla göçebe olan Irak ahalisi, özellikle de Şii Araplar, Osmanlı 139 Olayların askeri yönden gelişimi için bkz. Enver Koray, Hayat Mücadeleleri, Selahattin Adil Paşa'nın Hatıraları, İstanbul, Zafer Matbası, 1982; Orhan Avcı, Irak'ta Türk Ordusu 1914-1918, Ankara, Vadi, 2004; Zekeriya Türkmen, Musul Meselesi, Askeri Yönden Çözüm Arayışları 1922-1925, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi, 2003; Mim Kemal Öke, Belgelerle Türk-İngiliz İlişkilerinde Musul ve Kürdistan sorunu 1918-1926, Ankara, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1992. 140 Türkiye-Irak andlaşmaları için bkz. İsmail Soysal, Tarihçeleri ve Açıklamaları ile Birlikte, Türkiye'nin Siyasal Andlaşmaları I. Cilt (1920-1945), Ankara, Türk Tarih Kurumu, 1983, s. 304-320. Musul tarihi hakkında bkz., Cengiz Eroğlu, Murat Babuçoğlu ve Orhan Özdil, Osmanlı Vilayet Salnamelerinde Musul, Ankara, Global Strateji Enstitüsü, 2005. 141 Mehmet Saray, Türk-İran İlişkileri, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi, 1999. 71