Yeni Medyada Nefret Söylemi Tuğrul Çomu Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi Ayrımcılığa Karşı Dersler 20 Mart 2015
1. Nefret söylemi kaba kışkırtıcı küçümseyici alaycı saldırgan öfkeli kızgın sert küfürlü argo kural dışı/sıra dışı ayrımcı etiketleyici sözcük kullanımlarını içerir.
Özetle nefret bir duygudur ama bu duygu söylemsel pratiklerle dille- aktarılır Somut olarak medya metinlerinde bakarsak, Çeşitli noktalama işaretleri (?,!, ) Belirli sözcüklerin iyelik eki alarak koyu renkle ve çoğunlukla büyük harfle yazılması Büyük harf ve büyük punto kullanımı Tehdit eden, küçümseyen, aşağılayan eğretileme kullanımı Söz dizimindeki aktiflik veya pasiflik ile Genelleştirici sözcükler ile karşıdakini homojenleştirme/tektipleştirme Hedef gösteren ve ima içeren görsel temsiller
Nefret söylemini Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi 30 Ekim 1997 tarihinde şu şekilde tanımlamıştır: Irkçı, nefret, yabancı düşmanlığı, antisemitizm veya hoşgörüsüzlük ifade eden saldırgan milliyetçilik de dahil olmak üzere, hoşgörüsüzlüğe dayalı diğer nefret biçimlerini yayan, teşvik eden, savunan ya da haklı gösteren her türlü ifade biçimidir
2. Yeni Medya Nedir? Yeni medya, web 2.0, cep telefonları, PDA ler, dijital oyunlar ve oyun ortamları gibi yeni iletişim araçlarından oluşmaktadır.
3. Yeni medya ortamında nefret söylemi nasıl yayılır? Nefret siteleri, elektronik nefret postaları, forumlar, haber siteleri ve okur yorumları, tarayıcı oyunları ve dijital oyunlar, IRC ler ve çeşitli diğer sosyal ağ uygulamaları aracılığıyla olmaktadır.
Güncel bir sorun olarak yeni medyada nefret söylemi (2) Osce Odihr i Preventing and Responding to Hate Crimes adlı (2009) kitabında İnternet ortamındaki nefret söylemine de dikkat çekilmiştir. Internet ortamı ırkçılık ve diğer nefret biçemlerini yaymaktadır. Nefret websiteleri hem rahatsızlık vericidir hem de yıkıcı bir etkiye sahiptir. Web sitelerindeki bu söylemler şiddet imgeleri ve sözleri içermektedir. Bu içerikler yeni üyeler kazamayı amaçlamakta, özellikle gençleri hedef almaktadır. Web forumları ve liste sunucuları üzerinden de günlük olarak ırkçı iletiler hızla dağıtılmaktaır. Hackerlar etnik ve dinsel grupların websitelerine saldırmakta, içerikleri ortadan kaldırmakta ve bu sayfalara ırkçı ve küçük düşürücü imgeler ve ifadeler yerleştirmektedir. Nefret müzik websiteleri ise, nefret ve önyargılı sözleri olan şarkıları içerir ve bu nefret müzikleri nefret websitelerindeki linkler aracılığıyla da yayılır (55-56).
Güncel bir sorun olarak yeni medyada nefret söylemi (3) Söz konusu el kitabında, Internet ortamındaki ırkçı ve hoşgörüsüzlük söylemlerinin nefret suçlarıyla nedensel bir ilişkisinin olduğu da belirtilmektedir. Nefret grupları İnternet i bazı insanları şiddet eyleminin hedefi olarak göstermek, bu tür saldırıları teşvik etmek, hedef gösterilmiş bireylerin ev adreslerini ve diğer kişisel bilgilerini yaymak için kullanmaktadır. Örneğin, 2006 Mayıs ında İngiltere de bir çok nefret websitesinde ırkçılığa karşı mücadele eden bir aktivistin adı ve ev adresi yayınlanmıştır. Ardından bu kişi bir çok kez ölüm tehditi almış, daha sonra da öldüresiye dövülmüştür (56).
Yeni medya ortamında nefret söylemine çeşitli örnekler: Nefret söylemini üretimi ve yaygınlaşması Dijitallik Yeni medyanın özellikleri Etkileşimsellik Multimedya biçemselliği Hipermetinsellik Kullanıcı türevli içerik Yayılım Sanallık Nefret Söylemi Türleri: Siyasal Nefret söyleminin türleri ve söylem pratikleri Stigma Stereotip Önyargı Ayrımcılık Yabancılara veya göçmenlere yönelik Cinsel kimlik temelli Kadınlara yönelik Engellilere yönelik İnanç ve mezhep temelli
4. Yeni medya ortamında nefret söylemine karşı mücadele yolları 4.1. Çeşitli uluslararası düzenlemeler: Durban bildirgesi 31 Ağustos-8 Eylül 2001 yılında Güney Afrika-Durban da gerçekleşen Irkçılık, Irkçı Ayrımcılık, Yabancı Düşmanlığı ve Diğer İlgili Hoşgörüsüzlük üzerine 3. Dünya Toplantısınının sonunda Durban Bildirgesi yayınlanmıştır (http://www.un.org/wcar/durban.pdf, Erişim 11 Temmuz 2010). Durban Bildirgesi nde, ırkçılığın, ırkçı ayrımcılığın, yabancı düşmanlığının ve diğer hoşgörüsüzlük biçimlerinin yeni örüntülerine dikkat edilmesi gerektiği, bu yeni örüntülerin gençleri hedef aldığı belirtilmektedir.bildirgede, yoksulluğun, az gelişmişliğin, marjinalleştirmenin, toplumsal dışlamanın ve ekonomik eşitsizliklerin, ırkçılık, ırkçı ayrımcılık, yabancı düşmanlığı ve diğer hoşgörüsüzlük biçimleriyle yakından ilişkili olduğu da vurgulanmaktadır.bunların yanısıra, bildirgede, bazı dinsel inanışlara yönelik dini hoşgörüsüzlüğün, anti-semitizmin ve İslamfobisinin arttığına da dikkat çekilmektedir. Bildirgede özellikle medya ve yeni medya dolayımı ile (İnternet dahil) fikirlerin özgürce ifade edilmesi hakkı desteklenmekte, ırkçılık, ırkçı ayrımcılık, yabancı düşmanlığı ve diğer hoşgörüsüzlüklere karşı mücadele için enformasyon aranması ve elde edilmesi özgürlüğü savunulmaktadır.
Durban bildirgesi II Bildirgede medyanın incinebilir birey ve gruplara yönelik olarak -özellikle göçmenler ve sığınmacılarla ilgili- olumsuz stereotipleri ve yanlış imgeleri dolaşıma soktuğu, böylece kamuda yabancı düşmanlığının ve ırkçı ayrımcılığın yayılmasına katkıda bulunduğuna, ırkçı birey ve grupların şiddet eylemlerini teşvik ettiğine de dikkat çekilmektedir. Bu bildirgede yeni medya dolayımı ile yaygınlaşan nefret söylemine karşı özellikle vurgu yapılmaktadır. İnternet in ırkçılık, ırkçı ayrımcılık, yabancı düşmanlığı ve diğer hoşgörüsüzlük biçimleriyle mücadele için kullanılması, eşitlik ve ayrımcılıkla mücadele ilkelerini desteklemek için yeni iletişim teknolojilerinin kullanılmasının desteklemesi önerilmektedir. Durban Bildirgesi, devletleri, fikir ve ifade özgürlüğünü garanti edecek şekilde, bazı önlemleri almaya davet etmektedir.bildirgede geleneksel medya ve yeni medya ortamında sektörün aktörlerinin gönüllü olarak düzenleyici bir takım etik kodlar geliştirmeleri ve uygulamaları talep edilmektedir. İnternet Hizmet Sağlayıcıları (İHS) ırkçı iletilerin dağıtılması konusunda bazı gönüllü kodları uygulamaya ve özdenetimsel önlemleri almaya çağrılmaktadır. İHSler, ilgili sivil toplum kuruluşlarıyla birlikte ulusal ve uluslar arası düzeylerde konuyla ilgili düzenleyici organlar oluşturulmaya da teşvik edilmektedir.
OSCE (AGİT) ODIHR in nefret söylemiyle mücadele önerileri (1) OSCE ODIHR tarafından hazırlanan Preventing and Responding to Hate Crimes adlı el kitabında (2009) (Varşova, ODIHR) STK lara nefret suçları ile mücadelede oynayabilecekleri roller arasında ayrımcılık, hoşgörüsüzlük ve nefret suçların varlığına karşı farkındalık geliştirmeyi de sıralamaktadır (13). Nefret suçu ve nefret söylemi arasında da bir bağ olduğu belirtilir (53). Doğrudan bağın kanıtlanması zor olsa dahi, nefret temelli şiddet çoğunlukla nefret söylemi içerisinde ortaya çıkar. Örgütlü nefret grupları fikirlerini çeşitli yayınlar, popüler müzik, Internet ve gösterilerle dile getirirler. Tüm bunlar nefret söylemini ve nefret suçlarını normalleştirmeye ve meşru kılmaya yöneliktir. Bu el kitabında STK ların nefret söylemi tarafından oluşturulan hoşgörüsüzlük ortamına karşı mücadele edebileceği belirtiliyor. Farkındalık geliştirme, izleme ve eğitim etkinlikleri bu mücadelede önemli araçlardandır, ancak bazı durumlarda daha etkili mücadele statejilerine başvurulmalıdır (53).
OSCE (AGİT) ODIHR in nefret söylemiyle mücadele önerileri (2) El kitabında, STK ların ebeveynlere, öğretmenlere ve öğrencilere yönelik olarak siberuzamda nefret sorununa karşı eğitim içeriği geliştirmeleri de önerilmektedir. Bu eğitim malzemeleri emniyet güçlerine ve savcılara da İnternet ortamı kullanılarak gerçekleştirilen nefret suçlarının soruşturmalarında yardımcı olacak beceri ve donanımı da kazandırabilir. Bu malzemeler, ebeveynlere, nefret söylemi içeren websiteleri ve uygulamaları fark etmesini ve çocuklarını nasıl takip edeceklerini gösterebilir. STK lar ebeveynlere nefret içerikli web sitelerini engelleyecek filtreler dağıtabilir.
Avrupa Siber Suç Sözleşmesi (ASSS) Ek Protokol Avrupa Konseyi (AK) tarafından hazırlanan Avrupa Siber Suç Sözleşmesi (The Convention on Cybercrime) (ETS No.185) 1 Temmuz 2004 de yürürlüğe girmiştir ve bugüne kadar 42 ülke tarafından imzalanmış, 26 ülke de onaylanmıştır. Türkiye, bu sözleşmeyi 10 Kasım 2010 tarihinde imzalamış, ve ancak 22 Nisan 2014 te TBMM de kabul etmiştir. Avrupa Parlamentosu Meclisi 1543 sayılı Siber Uzamda Irkçılık ve Yabancı Düşmanlığı Üzerine Tavsiye kararında (2001) ırkçılığın bir kanaat olmadığını, suç olduğunu belirtmiştir. Bu tavsiye kararını izleyerek AK, Ek Protokol ü hazırlamıştır. Ancak Türkiye henüz ek protokolü imzalamamıştır. Ek Protokol, bilgisayar sistemleri aracılığıyla işlenen ırkçılık ve yabancı düşmanlığını suç olarak kabul eder ve bu suçlarla mücadele için hukuki bir çerçeve çizer. Ek Protokol, Siber Suç Sözleşmesinin kapsamını genişletir, ırkçı, yabacı düşmanlığı propagandası suçlarını kapsayacak şekilde maddi, usül ve uluslararası işbirliği hükümlerini içerir. Madde 2(1) de ırkçı ve yabancı düşmanı malzemelerin tanımı yer almaktadır. Madde 3 ise bilgisayar sistemleri aracılığıyla ırkçı ve yabancı düşmanı malzemelerin yayılmasını/dağıtılmasını düzenler. Bu düzenleme katılımcı ülkelerin yerel hukuk sistemlerinde, bilgisayar sistemleri aracılığıyla ırkçı ve yabancı düşmanı malzemelerin kamuya yayılmasının/dağıtılmasının cezai yaptırımı olan suçlar olarak düzenlenmesini sağlamaya yöneliktir. Madde 4 ise, bilgisayar sistemleri aracılığı ile ırkçılık ve yabancı düşmanlığı içeren tehditlerin de suçlanmasını talep eder. Madde 4, ırkçı ve yabancı düşmanlığı esaslı/saikli tehditin; ya (i) dinin yanı sıra bir gruba ait olması, ırk, renk, milliyet, etnik kökenlerinden dolayı bu sayılanlar bahane edilerek bir kadın ya da erkeğe ya da (ii) bu sayılan özelliklerinden dolayı ayrı tutulmuş bir grup insana, yönelik olmasını gerektirmektedir. Madde 4 ayrıca e-posta aracılığıyla bu tür tehditlerin bireysel iletişim ortamlarına gelmesini de cezai yaptırımı olan suç olarak görür.
4.2. Çeşitli ulusal düzenlemeler TCK 216.madde Halkı kin ve düşmanlığa tahrik veya aşağılama (1) Halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini, diğer bir kesimi aleyhine kin ve düşmanlığa alenen tahrik eden kimse, bu nedenle kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması halinde, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (2) Halkın bir kesimini, sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge farklılığına dayanarak alenen aşağılayan kişi, altı aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (3) Halkın bir kesiminin benimsediği dinî değerleri alenen aşağılayan kişi, fiilin kamu barışını bozmaya elverişli olması hâlinde, altı aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.(resmi Gazete 2004)
Radyo Televizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında Kanun (3984 Sayılı) 4. madde Radyo, televizyon ve veri yayınlarında uyulması gereken yayın ilkeleri şunlardır: b) Toplumu şiddete, teröre, etnik ayrımcılığa sevk eden veya halkı sınıf, ırk, dil, din, mezhep ve bölge farkı gözeterek kin ve düşmanlığa tahrik eden veya toplumda nefret duyguları oluşturan yayınlara imkân verilmemesi. d) İnsanların dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri nedenlerle hiçbir şekilde kınanmaması ve aşağılanmaması. u) Kadınlara, güçsüzlere, özürlülere ve çocuklara karşı şiddetin ve ayrımcılığın teşvik edilmemesi... v) (Değişik:03/08/2002-4771/8 md.) Yayınların şiddet kullanımını özendirici veya ırkçı nefret duygularını kışkırtıcı nitelikte olmaması (Resmi Gazete, 1994).
5651 sayılı yasa* madde 8/a: (1) İnternet ortamında yapılan ve içeriği aşağıdaki suçları oluşturduğu hususunda yeterli şüphe sebebi bulunan yayınlarla ilgili olarak erişimin engellenmesine karar verilir: a) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan; 1) İntihara yönlendirme (madde 84), 2) Çocukların cinsel istismarı (madde 103, birinci fıkra), 3) Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılmasını kolaylaştırma (madde 190), 4) Sağlık için tehlikeli madde temini (madde 194), 5) Müstehcenlik (madde 226), 6) Fuhuş (madde 227), 7) Kumar oynanması için yer ve imkân sağlama (madde 228), suçları. b) 25/7/1951 tarihli ve 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanunda yer alan suçlar (Resmi Gazete, 2007). * 04.05.2007 tarihinde kabul edilen İnternet ortamında yapılan yayınların düzenlenmesi ve bu yayınlar yoluyla işlenen suçlarla mücadele edilmesi hakkında kanun
5. Öneriler ve genel değerlendirme Teknik Çözümler (filtre programları, moderasyon ve kurallar vb.) Yasal Çözümler Toplumsal Çözümler
Teknik çözüm örnekleri Filtreler koymak Moderasyon ve kuralları koymak İzleme ve şikayet etme mekanizmaları geliştirmek Endüstrinin, yeni medyada nefret söylemine karşı etik kodlar geliştirmesini sağlamak Nefret söylemini körükleyen sitelere karşı kapsamlı bir hizmet sözleşmesi oluşturmak
Yasal çözümler Türkiye de İnternet ortamını düzenleyen yasal mevzuat ayrımcılık ve/veya nefret söylemine karşı herhangi bir müdahale içermemektedir.
Toplumsal çözümler: Dijital okuryazarlık Dijital okuryazarlık, bu bağlamda, burada kavramsallaştırılan eleştirel medya okuryazarlığının bir alanıdır ve yeni medya kullanım bilgi ve becerisi, toplumsal, siyasal, kültürel ve ekonomik ardyöreye yerleştirilmeli, sadece kullanım/tüketim temelli değil üretim merkezli de tanımlanmalı, yaşama geçirilmelidir.
Yeni Medyada Nefret Söylemi İstanbul: Kalkedon Yayınları, Eylül 2010
Nefret Söylemi Okuma Irkçı Değilim Ama... Yazılı Basında Irkçı Ayrımcı Söylemler, Eser Köker ve Ülkü Doğanay, İHOP, 2010 Nefret Suçları ve Nefret Söylemi, UHDV, 2010 Ulusal Basında Nefret Suçları: 10 Yıl, 10 Örnek, SDD, 2009 Türkiye de Nefret Suçları, İHGD, 2009
Yararlanabileceğiniz İnternet Kaynakları Odihr www.osce.org/odihr Partners against hate www.partnersagainsthate.org Nefretme www.nefretme.org Durde www.durde.org Sdd www.sosyaldegisim.org İhd www.ihd.org.tr İhgd www.rightsagenda.org Uhdv www.hrantdink.org Nefretsoylemi.org www.nefretsoylemi.org Magenta (NL) www.magenta.nl
İletişim için: tugrul.comu@ankara.edu.tr BLOG: http://yenimedya.wordpress.com