FİNANSAL PİYASALAR VE FİNANSAL KURUMLAR

Transkript

1 T.C SAKARYA ÜNİVERSİTESİ SAPANCA MESLEK YÜKSEKOKULU FİNANSAL PİYASALAR VE FİNANSAL KURUMLAR Hafta 8 Öğr.Gör. Eyüp ALBAYRAK Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. Öğretim tekniğine uygun olarak hazırlanan bu ders içeriğinin bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan ders içeriğinin tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Her hakkı saklıdır 2015 Sakarya Üniversitesi

2 BORSALAR İstanbul Menkul Kıymetler Borsası İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB), 91 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye dayanılarak kurulan, yetkilerini kendi sorumluluğu altında bağımsız olarak kullanan ve Sermaye Piyasası Kurulu nun gözetim ve denetimine tabi, kamu tüzel kişiliğine haiz bir kurumdur sayılı Sermaye Piyasası Kanunu nun Borsa İstanbul Anonim Şirketi başlıklı 138 maddesi uyarınca borsacılık faaliyetlerinde bulunmak üzere Borsa İstanbul Anonim Şirketi ünvanıyla bir anonim şirket kurulmasına karar verilmiştir. İlgili maddenin 4. Fıkrası çerçevesinde yukarıdaki paragrafta yer alan ve 91 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye dayanılarak kurulan ve 2499 sayılı mülga Sermaye Piyasası Kanunu nun 40/A maddesi uyarınca kurulan İstanbul Altın Borsasının tüzel kişilikleri Borsa İstanbul Anonim Şirketinin esas sözleşmesinin tescili ile son bulacaktır. İMKB 26 Aralık 1985 tarihinde kurulmuş ve 3 Ocak 1986 tarihinde faaliyete başlamıştır. İMKB piyasalarında pay senetleri, kamu ve özel sektör borçlanma araçları, borsa yatırım fonları, varantlar, sertifikalar, alım ve satım opsiyon sözleşmeleri ile vadeli işlem sözleşmeleri işlem görmektedir. İMKB, menkul kıymetlerin, organize piyasalarda güven ve şeffaflık ortamında işlem görmesini ve fiyatlarının rekabet koşullarında oluşmasını sağlamaktadır. Yatırımcıların, İMKB piyasalarında menkul kıymet alım-satımı yapabilmesi için yetkili bir aracı kuruluş nezdinde hesap açtırmaları gerekmektedir. İMKB de halka açık anonim şirketlerin pay senetleri, pay piyasası ve gelişen işletmeler piyasası olmak üzere iki piyasada işlem görmektedirler. Pay piyasası, Ulusal Pazar, Kurumsal Ürünler Pazarı, Fon Pazarı, İkinci Ulusal Pazar, Gözaltı Pazarı, Birincil Piyasa, Toptan Satışlar Pazarı ve Serbest İşlem Platformundan oluşmaktadır. Kotasyon şartlarını sağlayamayan, gelişme ve büyüme potansiyeline sahip şirketlerin hisse senetleri ise Gelişen İşletmeler Piyasası nda işlem görebilir. İMKB; Genel Kurul, Yönetim ve Denetleme Kurulu ile Komiteler ve Borsa Başkanı ile Borsa Başkanına bağlı Başkanlık teşkilatından oluşmaktadır. 2

3 Hisse Senetleri Piyasası nda işlemler elektronik alım-satım sistemi aracılığıyla fiyat ve zaman önceliği kuralı baz alınarak Çoklu Fiyat-Sürekli Müzayede esaslarına göre otomatik olarak gerçekleşmektedir. İşlemler biri sabah diğeri öğleden sonra olmak üzere iki ayrı seansta yapılmaktadır. Sabah birinci seansın başında Tek Fiyat Sistemine göre Açılış Seansı düzenlenmektedir. İMKB üyeleri yatırımcılardan elektronik olarak topladıkları emirleri uzaktan erişim ağı üzerinden ExAPI mesajlaşma ara yüzü (ExAPI) ile İMKB ye göndermektedirler. Buna ilave olarak, üye temsilcileri, alıcı ve satıcıların emirlerini İMKB de ve üye merkez ofislerinde bulunan işlem terminalleri aracılığı ile Elektronik Alım-Satım Sistemi ne girebilmektedirler. Hisse senedi piyasalarında alım satım işlemleri borsa üyesi olan ve Sermaye Piyasası Kurulu nun vermiş olduğu Alım Satım Aracılığı Yetki Belgesi ne sahip aracı kurumlar tarafından gerçekleştirilmektedir. Geçmiş dönemlerde Bankaların da hisse senedi piyasalarında alım satım yapma izinleri bulunmakta idi. Ancak Sermaye Piyasası Kurulu nun Ağustos 1996 da aldığı ilke kararı uyarınca bankalara 02 Ocak 1997 tarihinden itibaren hisse senedi işlemlerini kuracakları veya devralacakları bir aracı kurum üzerinden gerçekleştirmeleri zorunluluğu getirilmiştir. Genel Kurul; borsanın üst karar organı olup Borsa üyelerinden oluşmaktadır. Üyeler aracı kurumlar, ticari bankalar ile yatırım ve kalkınma bankaları olmak üzere üç grupta sınıflandırılabilir. Genel Kurul un görevleri arasında, Borsanın yetkisinde bulunan yönetmelikleri karara bağlama, yönetim kurulunca hazırlanan yıllık faaliyet raporu ile denetçi raporunu inceleyerek onaylama, borsanın bilançosunu ve gelir-gider hesaplarını inceleyerek karara bağlama, kendisine tanınan yetki doğrultusunda yönetim kurulunun üç üyesini seçme sayılabilir. Genel kurul kararları Sermaye Piyasası Kurulu nun onayı ile yürürlüğe girmektedir. İMKB Yönetim Kurulu bir başkan ve altı üye olmak üzere yedi kişiden oluşur. Borsa Başkanı, yönetim kurulunun da başkanıdır.borsa Başkanı ve yönetim kurulunun üç üyesi, Bakanlar Kurulu tarafından müşterek kararname ile atanır. Yönetim kurulunun diğer üç üyesi, İMKB Genel Kurulunca üyeleri arasından grup ayrımı yapılmaksızın seçilir. Yönetim kurulu ilk toplantısında kendi üyeleri arasından bir Başkan Vekili seçer. Borsa Başkanı nın görev süresi dört yıl, yönetim kurulu üyelerinin görev süreleri ise üç yıldır. 3

4 İMKB kendisine ait özel bütçe ile yönetilmektedir. İMKB gelirleri; üyelerin giriş ve yıllık aidatlar, menkul kıymetlerin kotasyon ücretleri, borsa işlemlerinin tescil ücretleri, disiplin cezası nedeniyle tahsil olunan paralar, üye kurtaj ücretlerinden borsa yönetimine ödenecek paylar, Yönetim Kurulu nca belirlenecek sair aidat, ücret ve tarife payları ile sair gelir ve bağışlardan oluşmaktadır. Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası A.Ş (VOB) 4 Şubat 2005 tarihinde faaliyete başlamıştır. VOB bünyesinde hisse senedi, döviz, faiz ve emtia olmak üzere dört ayrı piyasa mevcuttur. Hisse senedi piyasasında hisse senedi endekslerine, döviz piyasasında yabancı paralara, faiz piyasasında hazine bonosu, devlet tahvili veya diğer kısa ve uzun vadeli faiz oranlarına, emtia piyasasında ise hisse senedi, döviz ve faiz dışında kalan emtia ve diğer dayanak varlıklara dayalı vadeli işlem sözleşmelerinde işlem yapılmaktadır. VOB ta işlemler üyeler aracılığı ile gerçekleştirilmektedir. Üyeler, VOB tarafından belirlenen sınırlar içerisinde kalmak kaydıyla, kendi nam ve hesabına, başkası nam ve hesabına ve başkası hesabına kendi namına, sözleşme alım satım faaliyetinde bulunabilmektedirler. Yönetim Kurulu, üyelerin işlem yapma yetkilerini, Borsada açılabilecek pazarlar, Borsaya kote edilmiş sözleşmeler veya sözleşme grupları bazında belirlemeye yetkilidir. Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde, sözleşme hükümlerinin yerine getirilmesini sağlamak amacıyla yatırımcılar, aldıkları veya almak istedikleri her pozisyon için üyeye, üyeler de kendileri veya yatırımcıları adına aldıkları veya almak istedikleri her pozisyon için Takas Merkezine (İMKB Takas ve Saklama Bankası A.Ş.) teminat yatırmak zorundadırlar. İşlem teminatları baslangıç ve sürdürme teminatı olarak iki kademede tespit edilmektedir. Baslangıç teminatı, pozisyon açılırken, yatırılması zorunlu olan tutardır. Bu teminatın tutarı, sözleşme bazında belirlenir ve Vadeli İşlem ve Opsiyon Yönetmeliği hükümleri uyarınca değiştirilebilir. Sürdürme teminatı, piyasadaki günlük fiyat hareketleri karşısında güncellenen teminat tutarlarının ve teminat olarak bulundurulması gereken varlık kompozisyonunun olması gereken alt düzeydir. Vadeli işlem veya opsiyon sözleşmelerinde değer kaybı veya diğer nedenlerle mevcut teminatın sürdürme teminatının altına düşmesi durumunda, Takas 4

5 Merkezi tarafından teminat tamamlama çağrısı yapılır ve teminat tutarı ve bunun kompozisyonu baslangıç teminatı seviyesine çıkarılır veya ayarlanır. VOB ın ortakları, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, İzmir Ticaret Borsası, İMKB, İMKB Takasbank A.Ş, Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşlar Birliği, İş Yatırım Menkul Değerler A.Ş, Yapı ve Kredi Bankası A.Ş, Vakıf Yatırım Menkul Değerler A.Ş, Türkiye Garanti Bankası A.Ş, Akbank T.A.Ş ve Türkiye Sınai ve Kalkınma Bankası A.Ş, dir. VOB organizasyon yapısı, görevlerin yerine getirilme ve yetkilerin kullanılmasına iliskin esaslar Yönetim Kurulu kararı ile yürürlüğe giren Teşkilat Yönetmeliği nde belirlenmiştir. Genel Kurul, ortaklardan oluşan üst seviyedeki karar organıdır. Genel kurul tarafından yönetim kurulunun dokuz üyesi ve denetim kurulunun iki üyesi seçilmektedir. VOB genel müdürü aynı zamanda Yönetim Kurulu nun da üyesidir. Vadeli İşlem ve Opsiyon Yönetmeliği nde yer alan esaslar çerçevesinde, her türlü dayanak varlık üzerine düzenlenmiş sözleşmeler VOB a kote edilebilir. Hangi dayanak varlık üzerine düzenlenmiş sözleşmelerin kote edileceğine ilişkin olarak Yönetim Kurulu nun önerisi üzerine Kurul karar vermektedir. VOB ın gelirleri, üyelerin giriş aidatı, yıllık aidatlar, disiplin ceza tutarları, işlemlerden alınacak paylar, Yönetim Kurulu nca belirlenecek sair aidatlar, ücret ve tarife payları ile sair gelir ve bağışlardan oluşmaktadır Sayılı Kanunun 138 maddesinin 6. fıkrasının b. bendi çerçevesinde; VOB un mevcut ortaklarına, talepleri halinde, VOB taki payları karşılığında sahip oldukları pay oranının 0,05 ile çarpılması suretiyle bulunacak oranda Borsa İstanbul Anonim Şirketinin payları verilecektir. Bu durumda VOB un tüzel kişiliği sona erecektir. İstanbul Altın Borsası İstanbul Altın Borsası (İAB), 1993 yılında Kıymetli Maden Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esaslarına Dair Genel Yönetmelik çerçevesinde 26 Temmuz 1995 tarihinde faaliyete başlamıştır. 5

6 İAB da standart, standart dışı, cevherden üretim altın, gümüş ve platin üzerine spot işlemlerin yapıldığı Kıymetli Madenler Piyasas ı, ödünç ve sertifika işlemlerinin yapıldığı Kıymetli Madenler Ödünç Piyasası ile elmas ve kıymetli taşların işlem gördüğü Elmas ve Kıymet Taş Piyasası bulunmaktadır. Piyasada işlemler TL/kg, USD/ons, EUR/ons üzerinden gerçekleştirilmektedir İAB nın görev ve yetkileri; Hazine Müsteşarlığı tarafından tanımlanan ve standartları belirtilen kıymetli madenlerin işlem göreceği kıymetli maden piyasalarını oluşturma, Teşekkül ettirilecek piyasalarla ilgili hukuki düzenlemeleri ve organizasyonu yapmak, borsada yapılan alım, satım işlemlerinin güven ve istikrar içinde serbest rekabet şartları altında kolayca ve düzenli bir şekilde yürütülmesini sağlama, Bu kuralların dışına çıkan Borsa üyelerine Borsa Yönetmeliği nde belirtilen müeyyideleri uygulama, Borsada, olağandışı menfi gelişmelerin meydana gelmesi halinde, mevzuatın verdiği yetkiler içinde gerekli önlemleri alma, Kıymetli madenlere dayalı ve bunların ödünç verilmesini konu alan sermaye piyasası araçlarının işlem göreceği piyasaları oluşturma ile Kurul ve Hazine Müsteşarlığı tarafından tevdi edilen görevleri yapma olarak belirlenmiştir. Kıymetli Madenler Piyasası'nda takas işlemleri, Takas Merkezi ve Borsa'nın anlaştığı takas bankası aracılığıyla (Mevcut durumda İMKB Takas ve Saklama Bankası (Takasbank) yürütülür. Borsa Takas Merkezi; alıcı için satıcı, satıcı için alıcı rolünü üstlenerek altın ve nakit alacaklarını, tarafları fiziken karşılaştırmadan yerine getirir. Sermaye Piyasası Kurulu nun borsa yatırım fonları, yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarına ilişkin ilgili tebliğleri uyarınca fon işlemlerine ve yatırım ortaklıklarına ilişkin kıymetli madenlerin saklaması İstanbul Altın Borsası tarafından yapılmakta ve ayrıca bu fonların kıymetli maden alım satım işlemleri de İstanbul Altın Borsası nda yapılmaktadır. İAB nın organları; Genel Kurul, Yönetim Kurulu, Denetleme Kurulu ve Borsa Başkanı ile Borsa Başkanı na bağlı Başkanlık Teşkilatından oluşur. İAB Genel Kurulu, Borsa üyelerinden meydana gelir ve üst karar organıdır. İdari Teşkilatı ise Borsa Başkanlığı, Başkan Yardımcılıkları ve Hizmet Birimleri şeklindedir. 6

7 6362 Sayılı Kanunun 138 maddesinin 4. fıkrasının b. bendi çerçevesinde; İAB nin tüzel kişiliği, Borsa İstanbul Anonim Şirketinin esas sözleşmesinin tescili ile sona erer. İAB nin mevcut ortaklarına, binde 3 oranında Borsa İstanbul Anonim Şirketinin payları verilecektir. Bu dağıtım üyelere eşit ve bedelsiz olarak gerçekleşecektir. TAKAS VE SAKLAMA KURULUŞLARI İMKB Takas ve Saklama Bankası İMKB nin faaliyete geçtiği ilk dönemlerde, hisse senedi alım satım işlemlerinin takası üyelerin kendi arasında gerçekleşiyordu. Takas işlemleri 1988 yılından itibaren İMKB bünyesinde kurulan müdürlük tarafından yapılmaya başlanmış, Ocak 1992 tarihinde ise takas ve saklama yetkisi, İMKB ve üyelerinin ortaklığı ile kurulan İMKB Takas ve Saklama A.Ş. ye verilmiştir Ocak ayından itibaren İMKB Takas ve Saklama Bankası A.Ş. (Takasbank) adıyla kalkınma ve yatırım bankasına dönüşmüştür. Takasbank ın ortaklık yapısında, İMKB ve 85 banka ve aracı kurum ortak olarak yer almaktadır. Ana sözleşmesi gereği İMKB dışında diğer ortakların sermayedeki payı %5'i geçememektedir. Takasbank Yönetim Kurulu, Kurul, İMKB, aracı kuruluşların temsilcileri ve Takasbank Genel Müdürü olmak üzere 11 kişiden oluşmaktadır. İMKB Başkanı, aynı zamanda Yönetim Kurulu nun da Başkanıdır. Takasbank merkezi takas kuruluşu olarak, İMKB tarafından, İMKB bünyesinde mevcut piyasalarda gerçekleşen işlemlerin nakit ve menkul kıymet takaslarını sonuçlandırmaktadır. Borsa üyelerinin alım satım işlemlerinden doğan menkul kıymet teslim etme ve teslim alma taahhütleri ile alım satıma konu olan menkul kıymet karşılığındaki ödeme taahhütleri Takasbank aracılığıyla hesaben sonuçlandırılmaktadır. Takasbank, aynı zamanda VOB a Takas Merkezi olarak hizmet vermektedir. Takasbank, üyelerine yukarıda belirtilen hizmetlere ilişkin bankacılık hizmetlerini ve diğer tamamlayıcı hizmetleri de sunmaktadır. Yatırım fon ve ortaklıkları için saklama, takas, değerleme, kontrol ve izleme ile raporlama işlemlerini de yapmaktadır. 7

8 Aracı kurumların Takasbank nezdinde sermaye blokajı olarak tutmak zorunda bulundukları kıymetlerin takibi görevi Sermaye Piyasası Kurulu nca Takasbank a verilmiştir. Ayrıca, aracı kurumların, Takasbank sistemi aracılığı ile TCMB-EFT Sistemi ne bağlanma olanağı da sağlanmaktadır. Kurul tarafından yapılan görevlendirme çerçevesinde, Takasbank Uluslararası Numaralandırma Kuruluşu olarak Türkiyede ihraç edilen menkul kıymetlere ISIN ve CIF kodu tahsis etmektedir. Takasbank, aracı kuruluşların kısa süreli fon arz ve fon taleplerini Takasbank Para Piyasasında, gerekli teminatlar ile Takasbank garantisi altında organize bir şekilde karşılanmasını da sağlamaktadır. Takasbank bünyesinde Ödünç Pay Senedi Piyasası da bulunmaktadır. Bu piyasa, önceden belirlenen tür ve miktarda teminat ile belirli bir dönem için pay senedi ve borsa yatırım fonu katılma belgesini ödünç almak isteyen aracı kuruluş talepleri ile bunları ödünç vermek ve vade sonunda pay senetlerini mislen geri almak isteyen aracı kuruluş tekliflerinin karşılaştığı organize bir yapıdır. Banka, alınan teminatlar çerçevesinde, takasın sonlanmasına aracılık eden bir kurum olarak yer almaktadır. Takasbank bünyesinde ayrıca Türkiye Elektronik Fon Platformu yer almaktadır. Bu platform ile fon kurucuları/yöneticileri yatırım fonu katılma belgelerini, elektronik ortamda diğer platform üyelerine ve bu kurumların müşterilerine satma olanağına sahip olmuşlardır sayılı Kanunun Merkezi Takas Kuruluşları başlıklı 77. Maddesinde, merkezi takas kuruluşlarına ilişkin genel düzenlemeler yapılmış, işlemlerin detayları için ikincil mevzuat beklenmektedir. Ayrıca, Geçici 8 maddesinin ilk fıkrası çerçevesinde, Takasbank, yürütmekte olduğu sermaye piyasası faaliyetleri ile ilgili iş ve işlemleri herhangi bir izne ve yetkiye gerek kalmaksızın Merkezi Takas Kuruluşu olarak yetkilendirilmiştir. Merkezi Kayıt Kuruluşu Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK), Sermaye Piyasası Kanunu nun 10/A maddesi uyarınca, sermaye piyasası araçlarını ve bunlara bağlı hakları, bilgisayar ortamında, üyeler ve hak sahipleri itibariyle kayden izlemek üzere kurulmuş bir anonim şirket olarak faaliyette bulunmaktadır. Ayrıca Yatırımcıları Koruma Fonu nu idare ve temsil etmektedir. Sermaye Piyasası Kurulu tarafından tedrici tasfiyelerine karar verilen aracı kurumların tasfiye işlemlerini Yatırımcıları Koruma Fonu adına ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde yürütülmesinden de sorumludur. Merkezi Kayıt Kuruluşu'nun organları, genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu dur. Teşkilat yapısı Genel Müdür, Genel Müdür Yardımcıları ve bunlara bağlı birimlerden oluşur. 8

9 Genel kurul, Kuruluş ortaklarından oluşur ve en üst karar organıdır. MKK nın ortakları, İMKB, Takasbank, Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşları Birliği ve İstanbul Altın Borsası dır. Yönetim kurulu, genel kurul tarafından seçilen beş üye, Genel Müdür ve Kurul temsilcisi ile birlikte dokuz üyeden oluşur. Kurul temsilcisi olarak atanan üye aynı zamanda yönetim kurulu başkanıdır. Merkezi Kayıt Kuruluşu özel bütçe ile yönetilir. Bütçe yılı takvim yılıdır. Gelir ve gider tahminleri yıllık bütçesinde gösterilir. Üyelerinden tahsil edilecek ücret ve komisyonlar ile bunların tahsil zaman ve şekilleri Yönetim Kurulu nun önerisi ve Sermaye Piyasası Kurulu nun onayı ile yürürlüğe girmektedir. MKK nın görev ve yetkileri, Bakanlar Kurulu nun tarafından 21 Haziran 2001 tarihinde Resmi Gazetede yayımlanan Merkezi Kayıt Kuruluşu nun Kuruluş, Faaliyet, Çalışma ve Denetim Esasları Hakkındaki Yönetmelik ile belirlenmiştir. İlgili mevzuata göre, MKK nın görev ve yetkileri aşağıda maddeler halinde yer almaktadır: Sermaye piyasası araçlarını ve bunlara bağlı hakları, bilgisayar ortamında, üyeler ve hak sahipleri itibariyle kayden izleme, Kayıtların üyeler itibariyle tutarlılığını izlemek, tutarsızlık ve kaydi sisteme ilişkin düzenlemelere aykırılık tespiti halinde üyeler nezdinde gerekli düzeltmelerin yapılmasını istemek ve durumu derhal Kurul'a bildirmek, sistemin güvenli çalışmasını sağlayacak önlemler almak ve uygulama, Kayıtların mevzuatta öngörülen çerçevede gizliliğini sağlama, Kurul tarafından Kanun'un 13 maddesine göre kaydı tutulmasına karar verilen sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesine ilişkin işlemleri yapmak, öngörülen sürenin sonuna kadar teslim edilmeyen araçların yönetime ilişkin haklarını kullanmak ve mali haklarını kayden izleme, Kurul tarafından tedrici tasfiyelerine karar verilen aracı kurumların tasfiye işlemlerini Yatırımcıları Koruma Fonu adına ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde yürütme, Kurul tarafından sermaye piyasası mevzuatı, çerçevesinde verilen diğer görevleri ve düzenlemelerin gerektirdiği işlemleri yapma, MKK üyeleri veya üyelerle MKK arasında sistemin işleyişine ilişkin olarak çıkabilecek uyuşmazlıkların çözümünde tarafların 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu çerçevesinde tahkim sistemini kullanabilmelerine yardımcı olmak. MKK nezdinde 2012 yılı itibariyle hisse senetleri, devlet iç borçlanma araçları, yatırım 9

10 fonları, özel sektör borçlanma araçları, borsa yatırım fonları, varantlar, varlık teminatlı menkul kıymetler ve varlığa dayalı menkul kıymetler kaydileştirilmiş olup, bunlara ilişkin işlemler kayden yapılmaktadır. Kaydi Saklama hizmeti sadece kaydi sermaye piyasası araçlarına verilmekte olup, herhangi bir fiziki saklama hizmeti verilmemektedir. MKK tarafından kaydileştirilecek ve kayden izlenecek menkul kıymetler Sermaye Piyasası Kurulu tarafından belirlenmektedir. Saklama üyeler itibariyle hak sahibi bazında yapılabilmektedir. Bu amaçla kaydi bir sermaye piyasası aracına yatırım yapacak kişilerin MKK üyesi kuruluşlarda kendi adlarına hesap açtırmaları zorunludur. Mevzuat uyarınca yatırımcı adına hesap açtırmaksızın toplu saklama veya yatırımcı kimliği bildirilmeksizin hamiline saklama yapılmamaktadır. Saklama hizmetinin bir parçası olarak, üyeler ve sermaye piyasası aracı sahipleri, temettü veya itfa bedeli tahsilatı, sermaye artırımlarına katılım, genel kurullara katılım, rehin tesis edilmesi vb pek çok hizmetten de faydalanabilmektedirler. Finansal piyasalarda faaliyet gösteren aracı kurum ve bankalar, vadeli işlemler aracılık şirketleri, sermaye piyasası aracı ihraç eden yerli ve yabancı ihraççı kuruluşlar, yetkili takas ve saklama kuruluşları ile Sermaye Piyasası Kurulu tarafından belirlenen diğer kuruluşlar MKK'ya üye olabilmektedir. Takas Prensipleri, Üye Hesaplarının Açılması tarihinde Kaydi sisteme geçilmesiyle Takasbank nezdinde bulunan aracı kuruluş saklama hesaplarında bulunan kıymetler kaydileştirilerek Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş.(MKK) nezdinde açılan saklama hesaplarına aktarılmıştır. Hisse Senedi Piyasası nda sadece kaydileşmiş hisse senetleri işlem görebildiğinden takas işlemleri aracı kuruluşların MKK nezdindeki saklama hesapları üzerinden sonuçlandırılmaktadır. Aracı kuruluşların MKK nezdindeki hesapları altında takas işlemlerinin sonuçlandırılmasında kullanılan takas hesapları açılmıştır. (AK Takas Havuz Hes., AK Temerrüt Havuz Hes., Saklamacı Kurum Netleştirme Havuz Hs., AK Hata Portföy Hesabı v.s.) Alım satım işlemlerinin takası, temerrüt, şartlı virman işlemleri, yatırım fon/ortaklık virman işlemleri Takasbank ve MKK arasındaki entegre sistem aracılığıyla gerçekleştirilir. 10

11 Hisse Senedi Takasında Uygulanan Temel Prensipler Takasbank tarafından gerçekleştirilen takas hizmetleri Borsaların birbirleriyle uyumlu bir şekilde daha etkin çalışmalarını sağlayarak riski ve maliyeti azaltmayı amaçlayan Otuzlar Grubu nun önerileriyle paralellik göstermektedir. Otuzlar Grubu nun Londra da düzenlediği sempozyum sonrasında, alış ve satış işlemlerinin gerçekleşmesinden takas işlemlerine kadar geçen süre içinde her ülkede farklı şekilde uygulanan işlemlere bazı standartlar önerilmiştir. Otuzlar Grubunun önerilerini ve Takasbank ın verdiği takas ve saklama hizmetleri ile paralellik gösteren prensipleri şu şekilde sıralayabiliriz: Netleştirme ( Net Bakiye ) Prensibi Aracı kuruluşların, iki seans süresince gerçekleştirilen işlemlerinde, hisse bazında ve toplam TL. olarak netleştirme yapılır. Aynı tarihli iki seans süresince, bir hisse senedinden hem satış hem de alış işlemi yapan aracı kuruluş, satış toplamı alış toplamına mahsup edilerek çıkan net bakiyeye göre söz konusu hisse senedinden takasa borçlandırılır veya alacaklandırılır. Tüm hisse senetlerindeki alış veya satışlarının bedelleri ise genel olarak netleştirilir ve aracı kuruluşun alış tutarları fazla ise takasa borçlu, satış tutarları fazla ise takastan alacaklı olur. Günlük netleştirme uygulanır. Günler arasında yükümlülük ve alacak geçişi mümkün değildir. Teslim Karşılığı Ödeme Prensibi Aracı kuruluşlar takas merkezine olan borçlarını kapatmadıkça, takastan olan alacakları kendilerine ödenmez. Borcun kısmen kapatılması halinde alacak, kapatılan borca orantılı olarak ödenir. Aracı kuruluşların takas borçları karşılığında alacaklarına bloke konması en likit hisse senedinden en az likit hisse senedine doğru, borçların kapatılması durumunda blokelerin kaldırılması da en az likitten en likide doğru gerçekleştirilir. Ulusal Pazar (İMKB 100 Endeksi), Ulusal Pazar (Endeks dışı), İkinci Ulusal Pazar, Kurumsal Ürünler Pazarı (İMKB 100 End.), Kurumsal Ürünler Pazarı (Endeks dışı), Gözaltı Pazarı ve Gelişen İşletmeler Piyasası şeklindedir. Kaydi Takas Prensibi Takasa olan para borçları ile takastan olan para alacakları hesaben ödenir. Takasa olan kıymet borçları aracı kuruluşlarca saklama hesaplarından virman (borç kapatma) suretiyle kapatılır.aracı kuruluşların takastan olan alacakları ise saklama hesaplarına virman (alacak aktarımı) suretiyle aktarılır. Takas hesaplarına fiziken kıymet tevdiatı veya takas hesaplarından fiziken kıymet 11

12 teslimi mümkün değildir. Merkezi Takas Prensibi Borsa Yönetim Kurulu'nca kapsam dışında tutulanlar hariç, bütün Borsa pazar ve piyasalarında gerçekleşen işlemlerin takasının Takas Merkezi'nde yapılması zorunludur. Sadece, Toptan Satışlar Pazarı nda gerçekleşen işlemlerin takası, alıcı ve satıcının talebi, Borsa Başkanlığı nın uygun görmesi durumunda, Borsa dışında üyelerin kendi aralarında gerçekleştirilebilir. Ödemelerde Aynı Gün Valörlü Ödeme Prensip olarak takas gününde takas borcunu kapatan aracı kuruluşlar, aynı gün içinde takas alacaklarını alırlar. 12