Dicle Bölgesi Ulaştırma Raporu

Transkript

1 Dicle Bölgesi Ulaştırma Raporu T.C. Dicle Kalkınma Ajansı Araştırma Strateji Geliştirme ve Programlama Birimi 2010

2 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

3 TÜRKİYE ve DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU İçindekiler İçindekiler A. ŞEKİLLER...5 B. TABLOLAR...6 C. HARİTALAR...7 D. FOTOĞRAFLAR...7 GİRİŞ TÜRKİYE DE GENEL DURUM ERİŞEBİLİRLİK ULAŞTIRMA SEKTÖRÜ KAMU YATIRIMLARI KARAYOLU ULAŞIMI...16 a. Türkiye de Genel Durum...16 b. Dicle Bölgesi Karayolu Altyapısı...20 i. Dicle Bölgesi Devlet Yolu, İl Yolu ve Otoyol Ağı...21 ii. Dicle Bölgesi Köy Yolları Ağı DEMİRYOLU ULAŞIMI...33 a. Türkiye de Genel Durum...35 b. Dicle Bölgesi Demiryolu Ağı HAVAYOLU ULAŞIMI...43 a. Türkiye de Genel Durum...43 b. Dicle Bölgesi...46 i. Mardin Havaalanı...47 ii. Siirt Havaalanı...49 iii. Batman Havaalanı...50 iv. Şırnak Havalimanı DENİZ YOLU ULAŞIMI...54 a. Türkiye de Genel Durum...54 b. Dicle Bölgesi Mersin Limanı İskenderun Limanı BORU HATTI...58 a. Ham Petrol Boru Hatları...60 b. Doğalgaz Boru Hatları BİLGİ VE İLETİŞİM...62 a.türkiye de Genel Durum...65 i.sabit ve Mobil Telefon Pazarı...65 ii.internet ve Genişbant...66 b.dicle Bölgesi...67 i.sabit ve Mobil Telefon Pazarı...67 ii.internet...71 GENEL DEĞERLENDİRME...72 KISALTMALAR...73 KAYNAKLAR

4 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

5 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Şekil Listesi Şekil 1 : Türkiye deki Yurtdışı Yük Taşımacılığı Faaliyetlerinin Sınıflara Göre Dağılımı (2010) Şekil 2 : Türkiye Yurtiçi Yük Taşımacılığı (%) Şekil 3 : Türkiye Yuriçi Yolcu Taşımacılığı (%) Şekil 4 : Şekil: 2010 Yılı Reel Fiyatları Cinsinden Dönemi Ulaştırma Sektörü Kamu Yatırımları ( TL) Şekil 5 : 2010 Yılı Reel Fiyatları Cinsinden Dönemi Dicle Bölgesi Ulaştırma Sektörü Kamu Yatırımları (1.000 TL) Şekil 6 : Türkiye ve AB (27) Ülkeleri Bin Kişi Başına Düşen Otomobil ve Otobüs Sayıları (2008) Şekil 7 : TR Bölgesi Devlet Yolu, İl Yolu ve Otoyol Ağı Uzunlukları ve Satıh Cinsi Bazında Dağılımları 19 Şekil 8 : Dicle Bölgesi Devlet Yolu, İl Yolu ve Otoyol Ağının İller Bazında Dağılımı (2010) Şekil 9 : Dicle Bölgesi İlleri Devlet Yolu, İl Yolu ve Otoyol Ağının Satıh Cinsi Bazında Dağılımı (2010) 21 Şekil 10 : Dicle Bölgesi ve Türkiye Devlet Yolu, İl Yolu Ve Otoyol Ağı Uzunluklarının Alan Verileriyle Karşılaştırmalı Göstergeleri Şekil 11 : Dicle Bölgesi ve Türkiye Devlet Yolu, İl Yolu Ve Otoyol Ağı Uzunluklarının Nüfus Verileriyle Karşılaştırmalı Göstergeleri Şekil 12 : Aralık 2009 İtibariyle Türkiye ve Dicle Bölgesi İlleri Araç Sayıları ve Nüfus Verileri Şekil 13 : Aralık 2009 İtibariyle Türkiye ve Dicle Bölgesi İlleri Bin Kişi Başına Düşen Araç Sayıları Şekil 14 : Dicle Bölgesi Köy Yolları Ağı Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı (01/01/2010) Şekil 15 : Mardin Köy Yolları Ağı Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı (01/01/2010) Şekil 16 : Batman Köy Yolları Ağı Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı (01/01/2010) Şekil 17 : Şırnak Köy Yolları Ağı Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı (01/01/2010) Şekil 18 : Siirt Köy Yolları Ağı Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı (01/01/2010) Şekil 19 : AB (27) Ülkeleri ve Türkiye de Demiryolu Yolcu Taşımacılığı (2008) Şekil 20 : Türkiye Demiryolları Ağı ve Yolcu Trafiği Şekil 21 : Dicle Bölgesi Demiryolu Yük Taşımacılığı Verileri Şekil 22 : Avrupa Birliği ve Türkiye Havayolu Yolcu Trafiği Verilerinin Toplam Nüfusla Karşılaştırması 45 Şekil 23 : Türkiye Denizyolu Yük ve Yolcu Taşımacılığı Verileri Şekil 24 : Yıllar İtibariyle Taşınan Ham Petrol Miktarları (Bin Varil) Şekil 25 : Dünya Sabit Telefon Aboneleri Verileri Şekil 26 : Dünya Cep Telefonu Aboneleri Verileri Şekil 27 : Dünya da Tahmini İnternet Kullanıcı Sayıları ve Yüzdeleri Şekil 28 : Dünya da Sabit Genişbant Abonelikleri Şekil 29 : Dünya da Mobil Genişbant Abone Sayıları Şekil 30 : Türkiye Telefon Abone Sayıları ( ) Şekil 31 : Türkiye İnternet Abone Sayıları ( ) Şekil 32 : Dicle Bölgesi ve Türkiye Sabit Hat Abone Sayıları ve Penetrasyonu Şekil 33 : Dicle Bölgesi ve Türkiye Mobil Abone Sayıları ve Penetrasyonu Şekil 34 : Dicle Bölgesi ve Türkiye Sabit İnternet Abone Sayıları ve Penetrasyonu

6 Tablo Listesi Tablo 1 : Dicle Bölgesi İlleri Erişebilrilik Endeksleri Tablo 2 : Karayolları Sınıfları ve Bağlı Bulundukları Kurumlar...17 Tablo 3 : Dicle Bölgesi ve Türkiye Devlet Yolu, İl Yolu Ve Otoyol Ağının Nüfus ve Alan Verileriyle Karşılaştırmalı Göstergeleri...22 Tablo 4 : Dicle Bölgesi Karayolu Altyapısının Geliştirilmesine Yönelik GAP Eylem Planında Yer Alan Eylemler...27 Tablo 5 : GAP Eylem Planında Yer Alan Karayolları Dicle Bölgesi Proje Listesi...28 Tablo 6 : Mardin İli Köy Yolları Verileri ( )...29 Tablo 7 : Batman İli Köy Yolları Verileri ( )...30 Tablo 8 : Şırnak İli Köy Yolları Verileri ( )...31 Tablo 9 : Siirt İli Köy Yolları Verileri...32 Tablo 10 : Dünya Demiryolu Sektörü Yolcu ve Yük Verileri ( )...33 Tablo 11: Dicle Bölgesi Demiryolu Ağı Verileri (2009)...39 Tablo 12: Dicle Bölgesi Demiryolu Altyapısının Geliştirilmesine Yönelik GAP Eylem Planında Yer Alan Eylemler...39 Tablo 13: Hamton-Kilometre Bazında Dicle Bölgesi Demiryolu Yük ve Yolcu Verileri...40 Tablo 14: Mardin, Batman ve Siirt İlleri Demiryolu Yük Taşımacılığı Verileri...40 Tablo 15: Tren-Kilometre Bazında Dicle Bölgesi Demiryolu Yük ve Yolcu Verileri...41 Tablo 16: Türkiye Havacılık Sektörü Yük ve Yolcu Taşımacılığı Verileri...43 Tablo 17: Dicle Bölgesi Havayolu Taşımacılığı Verileri...46 Tablo 18: Mardin Havaalanı Genel Bilgiler...47 Tablo 19: Mardin Havaalanı Direkt Uçuş Bilgileri...48 Tablo 20: Siirt Havaalanı Genel Bilgiler...49 Tablo 21: Siirt Havaalanı Uçuş Bilgileri...50 Tablo 22: Batman Havaalanı Genel Bilgiler...51 Tablo 23: Dicle Bölgesi Havayolu Altyapısının Geliştirilmesine Yönelik GAP Eylem Planında Yer Alan Eylemler...52 Tablo 24: Batman Havaalanı Fiziksel Özellikler...52 Tablo 25: Batman Havaalanı Direkt Uçuş Bilgileri...53 Tablo 26: Şırnak Havaalanı Projesi Detayları...53 Tablo 27: Yıllar İtibariyle Kruvaziyer Gemi ve Yolcu Sayıları...55 Tablo 28: Mersin Limanı Genel Özellikleri...55 Tablo 29: Mersin Limanı nın Dicle Bölgesi ndeki Önemli Noktalara Uzaklığı...56 Tablo 30: Mersin Limanı İhracat ve İthalat Verileri...56 Tablo 31: İskenderun Limanı İhracat ve İthalat Verileri...57 Tablo 32: İskenderun Limanı nın Dicle Bölgesi ndeki Önemli Noktalara Uzaklığı...57 Tablo 33: Türkiye Ham Petrol Boru Hatları Uzunluk ve Kapasiteleri...59 Tablo 34: Dicle Bölgesi ve Türkiye Baz İstasyonu Sayısı...70 Tablo 35: Dicle Bölgesiİlleri Mobil Kapsama Oranları, 2010 Mart...70 Tablo 36: 2010 Yılı İlk Çeyreğinde Mardin, Batman, Şırnak ve Siirt İllerine Ait Toplam Hizmet Kalitesi Değerleri...70 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

7 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Harita Listesi Harita 1: Endeks Puanı Bazında Türkiye Erişebilirlik Haritası...12 Harita 2: Türkiye Karayolları Haritası (2010)...18 Harita 3: Dicle Bölgesi Karayolları Haritası (2010)...20 Harita 4: Karayolları 9. Bölge Otoyollar, İl Yolları ve Devlet Yollarının Yıl Boyu Günlük Ortalama Trafik Değerleri (2009)...26 Harita 5: Türkiye Demiryolu Ağı (2009)...35 Harita 6: Türkiye Demiryolu Ağının ve Uluslararası Bağlantılarınıın Planlanan Yakın Gelecekteki Görünümü...38 Harita 7: Türkiye Ham Petrol Boru Hatları...58 Harita 8: Türkiye Doğalgaz Arzı...61 Harita 9: Türkiye Yurtiçi Doğal Gaz Boru Hattı...61 Fotoğraf Listesi Fotoğraf 1: Mardin Havaalanı...47 Fotoğraf 2: Siirt Havaalanı...49 Fotoğraf 3: Batman Havaalanı

8

9 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Giriş Üretim yapabilmenin başlı başına katma değer oluşturmaya yetmediği küresel ekonomik yapıda ucuz iş gücü, enerji fiyatları, coğrafi konum ve ulaştırma altyapısı gibi faktörlerin önemi giderek artmaktadır. Bu bağlamda ulaştırma altyapısı küresel ve ulusal düzeydeki yatırım kararlarında belirleyici unsurlardan birisi olarak ele alınmaktadır. Ulaştırma altyapısı bölgelerin yaşanabilirlik kriterinin belirlenmesinde önemli bir role sahip olduğundan bölgelerin cazibe merkezi haline gelmesi sürecini önemli ölçüde etkileyen unsurlardan biridir. Kaliteli ve kapsamlı altyapı ağları ekonomik büyümeyi büyük ölçüde etkilerken gelir eşitsizlikleri ve yoksulluğu çeşitli yollarla azaltmaktadır. Bu bakımdan, kaliteli bir ulaştırma altyapısı az gelişmiş toplumların ana ekonomik faaliyetlere ve temel hizmetlere ulaşmasını sağlayan önemli bir faktördür. 1 1 The Global Competitiveness Report ,

10 1. TÜRKİYE DE GENEL DURUM Türkiye genel altyapı kalitesi itibari ile yılları ortalaması baz alındığında dünyanın önde gelen 133 ülkesi arasında Uruguay ın ardından 62. sırada yer almaktadır. 2 Türkiye nin rekabet edebilirlik sıralamasında 61. sırada yer alması altyapı kalitesinin (62.sıra) ekonomik kalkınmadaki önemine işaret etmektedir. 3 Şekil 1: Türkiye deki Yurtdışı Yük Taşımacılığı Faaliyetlerinin Sınıflara Göre Dağılımı (2010) Kaynak: T.C. Başbakanlık Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı, 2010 Türkiye de yurtdışı yük taşımacılığı faaliyetleri karayolu ağırlıklı bir yapıya sahiptir. Karayolu nu %45 lik pay ile deniz yolu izlemektedir. 1, 3 World Economic Forum,The Global Competitiveness Report, T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

11 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Yurt içi yük taşımacılığı değerlerinin yıllara göre değişimi aşağıdaki gibidir: Şekil 2 : Türkiye Yurtiçi Yük Taşımacılığı (%) Kaynak: TCDD, 2010 Yurt içi yük taşımacılığı verilerinde karayolunun payı periyodunda yaklaşık %266 oranındaki artışla %91,7 seviyesine ulaşmıştır. 4 Yurt içi yolcu taşımacılığı değerlerinin yılları arasındaki değişimi aşağıdaki gibidir: Şekil 3: Türkiye Yurtiçi Yolcu Taşımacılığı (%) Kaynak: TCDD, 2010 Yukarıdaki şekil incelendiğinde karayolu taşımacılığının demiryolu taşımacılığını ikame etmesi yolcu taşımacılığında da yaşanmıştır. Nitekim 1950 yılında %50,3 olan karayolu payı 2008 yılında yaklaşık %97,9 seviyesine çıkmıştır. 4 TCDD,

12 2. ERİŞEBİLİRLİK URAK (Uluslararası Rekabet Araştırmaları Kurumu) tarafından hazırlanan erişebilirlik endeksi oluşturulurken bir ildeki kişi başına düşen telefon ve internet abonesi sayısı, ulaştırma ve haberleşme alanında kamu yatırımları, otoyol ve bölünmüş yol uzunluğu, havaalanı varlığı, deniz limanı ve demiryolu ağına bağlı olup olmaması gibi kriterler pozitif olarak, kilometrekare başına düşen araç sayısı ise negatif olarak ele alınmıştır. Türkiye deki illerin endeksine göre gösterimi aşağıdaki gibidir: Harita 1: Endeks Puanı Bazında Türkiye Erişebilirlik Haritası Kaynak: URAK, 2010 Türkiye Erişebilirlik Haritası incelendiğinde erişebilirlik puanı yüksek illerin genel anlamda Marmara Bölgesi, Ege ve Akdeniz Bölgelerinin kıyı kesimlerinde yer aldıkları görülmektedir. Ankara, Eskişehir, Trabzon, Samsun ve Zonguldak yukarıdaki genellemeye istisna sayılabilecek illerdir. Dicle Bölgesi (TRC3 Düzey 2 Bölesi) İllerinin (Mardin, Batman, Siirt, Şırnak) genel anlamda düşük puanlara sahip olduğu gözlemlenmektedir. T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

13 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Dicle Bölgesi İlleri ve endekslerine göre puan ve Türkiye sıralamaları aşağıdaki gibidir: Tablo 1: Dicle Bölgesi İlleri Erişebilirlik Endeksleri Kaynak: URAK, 2010 Yukarıdaki tablo incelendiğinde erişebilirlik sırası ve puanı bakımından en dezavantajlı Dicle Bölgesi İli Şırnak tır endeksine göre son sıradaki Hakkari nin önünde 80. sırada yer alan Şırnak ın sıralamasında da yerinin değişmediği görülmektedir. Türkiye içerisindeki sırası bakımından yükselen tek Dicle Bölesi İli Mardin dir. Diğer taraftan en büyük düşüş sıralamasında 29,17 puanla 52. sırada bulunurken sıralamasında 16,38 puanla 72. sıraya gerileyen Siirt te yaşanmıştır. Tarifeli uçak seferlerinin kalkması, haberleşme ve ulaşım kamu yatırımında azalma ve negatif etkiye sahip olan kilometrekareye düşen araç sayısındaki artış söz konusu düşüşün temel sebepleridir ve endeksleri karşılaştırıldığında erişebilirlik endeks puanı en az değişen ve sıralamada istikrarlı bir eğilime sahip Dicle Bölesi İli Batman dır. Gelişen karayolu altyapısı ve yenilenen havaalanı terminal binası sayesinde Batman ın genel erişebilirlik sıralamasında yükseleceği tahmin edilmektedir. 13

14 3. ULAŞTIRMA SEKTÖRÜ KAMU YATIRIMLARI 1999 yılında yaklaşık 6,699 Milyar TL olan Ulaştırma Sektörü Kamu Yatırımları 2010 yılında 11,077 Milyar TL seviyesine çıkmıştır. Bunun yanı sıra yılları aralığında Ulaştırma Sektörü alanındaki kamu yatırımlarının tüm kamu yatırımları içindeki payının arttığı gözlemlenmektedir dönemi Ulaştırma Sektörü kamu yatırımları aşağıdaki gibidir: Şekil 4: 2010 Yılı Reel Fiyatları Cinsinden Dönemi Ulaştırma Sektörü Kamu Yatırımları ( TL) Kaynak: TCDD, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

15 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Birden fazla ili kapsayan projeler kapsamında yapılan harcamaların toplamını ifade eden Muhtelif İller kaleminin toplam içindeki payı yıllar itibariyle azalmaktadır. Bu durum il içi ulaştırma problemlerinin çözümü için daha fazla kaynak ayrılması şeklinde yorumlanabilir. Dicle Bölgesi Ulaştırma Sektörü Kamu Yatırımları il bazında dağılımı ve toplam ulaştırma sektörü kamu yatırımları ile karşılaştırması aşağıdaki gibidir: Şekil 5: 2010 Yılı Reel Fiyatları Cinsinden Dönemi Dicle Bölgesi Ulaştırma Sektörü Kamu Yatırımları (1.000 TL) Kaynak: DPT, 2010 Not (*): Muhtelif İller Haricinde Alınan Pay Esas Alınmıştır yılında 4,3 Milyon TL olan Dicle Bölgesi Ulaştırma Sektörü kamu yatırımları 2009 yılında 108,6 Milyon TL ve 2010 yılında 71,3 Milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Buna bağlı olarak Dicle Bölgesi nin Türkiye içindeki 1999 yılında %0,3 olan payı artarak 2009 yılında %2,3 ve 2010 yılında %1,5 seviyesini görmüştür. Dicle Bölgesi İlleri bazında Şırnak ın son beş yıl itibariyle en yüksek paya sahip olduğu görülmektedir. 15

16 4. KARAYOLU ULAŞIMI a. Türkiye de Genel Durum Daha önceki kısımda da belirtildiği gibi Türkiye yurtiçi yük ve yolcu taşımacılığı karayolu ağırlıklı bir yapıya sahiptir. Nüfusu AB (27) ülkelerini toplamının yaklaşık %14 ü olan Türkiye de, AB (27) ülkelerinin sahip olduğu minibüs ve otobüs sayısı toplamının yaklaşık %67 si kadar otobüs ve minibüs bulunmaktadır. Türkiye ve AB (27) Ülkeleri bin kişi başına düşen otobüs ve minibüs sayıları Türkiye de yurtiçi yolcu taşımacılığının farklı yapısını daha net ortaya koymaktadır. Bin kişi başına düşen otomobil, minibüs ve otobüs sayıları aşağıdaki gibidir: Şekil 6: Türkiye ve AB (27) Ülkeleri Bin Kişi Başına Düşen Otomobil ve Otobüs Sayıları (2008) Kaynak: Eurostat, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

17 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Şekil 6 da belirtildiği gibi Türkiye AB (27) ülkeleriyle karşılaştırıldığında bin kişi başına düşen otobüs ve minibüs sayısı toplamı bakımında ilk, bin kişi başına düşen otomobil sayısı sıralamasında son sırada yer almaktadır yılı itibariyle AB (27) Ülkeleri nde sadece 1,27 olan bin kişi başına düşen otobüs ve minibüs sayısı toplamı Türkiye de 8,26 dır. Demiryolu ve havayolu ulaşımının AB (27) ülkeleriyle karşılaştırıldığında gelişmemiş olması ve bin kişi başına düşen otomobil sayısının çok az olması, toplam otobüs ve minibüs sayısının yüksek olmasını açıklayan etmenlerden en önemlileridir (Demiryolu ve havayolu yolcu verileri daha sonraki kısımlarda açıklanarak bu ifade desteklenecektir). Türkiye yurtiçi yolcu taşımacılığın ulaşım yolları arasındaki dağılımı daha sonraki bölümlerde daha ayrıntılı olarak ele alınacaktır. Ülkemizde işlevlerine göre otoyollar, devlet yolları, il yolları, şehir içi yolları, köy yolları, turistik yollar ve orman yolları şeklinde adlandırılmış olan karayollarının bağlı bulundukları kurumlara göre dağılımı aşağıdaki gibidir: Tablo 2: Karayolları Sınıfları ve Bağlı Bulundukları Kurumlar Sınıf Sorumlu Kurum Otoyol Devlet Yolu Karayolları Genel Müdürlüğü İl Yolu Köy Yolları Turistik Yollar Orman Yolları Şehiriçi Yolları İl Özel İdare Müdürlükleri T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı Belediyeler Kaynak: Karayolları Genel Müdürlüğü Türkiye karayolu altyapısı kalitesi itibariyle dünyada 48. sırada yer almaktadır. 5 Ülkemizde otoyollar, devlet yolları ve il yolları ağı haritası aşağıdaki gibidir: 5 World Economic Forum,The Global Competitiveness Report,

18 Harita 2: Türkiye Karayolları Haritası (2010) Kaynak: KGM, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

19 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Türkiye de otoyollar, devlet yolları ve il yolları ağının satıh cinsi bazında uzunlukları aşağıdaki gibidir: Şekil 7: TR Bölgesi Devlet Yolu, İl Yolu ve Otoyol Ağı Uzunlukları ve Satıh Cinsi Bazında Dağılımları Kaynak: KGM, 2010 Şekilde de görüldüğü gibi Türki ye de Otoyol, Devlet Yolu ve il Yolu yol türlerinin toplam içindeki payları sırasıyla %3,1, %48,7 ve %48,2 dir. Türkiye otoyol ağının tamamı kaliteli bir yapıya sahip olan asfalt betonu yol cinsindendir. Diğer yandan Devlet Yolu, İl Yolu ve Otoyol Ağı nın sadece %17 lik bir kısmı asfalt betonudur. Geriye kalan yol ağının büyük kısmı (toplamın %78 i) sathi kaplamalıdır. Asfalt betonu ve sathi kaplama yol cinslerine göre daha düşük kaliteye sahip diğer yol cinslerinin toplamının toplam Devlet Yolu, İl Yolu ve Otoyol Ağı içindeki oranı sadece %5 civarındadır. 19

20 DİCLE BÖLGESİ TARIM SEKTÖR RAPORU b. Dicle Bölgesi Karayolu Altyapısı Dicle Bölgesi İlleri karayolu ağı bakımından merkezi Diyarbakır da olan KGM 9. Bölge Müdürlüğü ne bağlıdır. KGM 9. Bölge haritası aşağıdaki gibidir: Harita 3: Dicle Bölgesi Karayolları Haritası (2010) Kaynak: KGM, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

21 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Dicle Bölgesi Devlet Yolu, İl Yolu ve Otoyol Ağı genel anlamda doğu-batı doğrultusunda yapılanmıştır. Güney de Suriye ve Irak a komşu olan Dicle Bölgesi batıda Şanlıurfa, kuzeybatıda Diyarbakır ve kuzeydoğuda Bitlis üzerinden Türkiye nin diğer bölgelerine bağlanmaktadır. Dicle Bölgesi bölge içi yol ağı incelendiğinde Midyat İlçesi merkez konumdadır. i. Dicle Bölgesi Devlet Yolu, İl Yolu ve Otoyol Ağı Otoyol ağının mevcut olmadığı Dicle Bölgesi nde toplam devlet yolu ağı 1054 km, toplam il yolu ağı ise 1245 km dir. Devlet ve İl Yolu uzunluklarının Dicle Bölgesi İlleri ne göre dağılımı aşağıdaki gibidir. Şekil 8: Dicle Bölgesi Devlet Yolu, İl Yolu ve Otoyol Ağının İller Bazında Dağılımı (2010) Kaynak: KGM, 2010 Yukarıdaki tablodan da görülebileceği gibi Mardin İli Bölgedeki en uzun toplam devlet yolu ve il yolu ağına sahiptir. Mardin İli ni sırası ile Şırnak, Siirt ve Baman illeri izlemektedir. 21

22 Şekil 9: Dicle Bölgesi İlleri Devlet Yolu, İl Yolu ve Otoyol Ağının Satıh Cinsi Bazında Dağılımı (2010) Kaynak: KGM, 2010 Yüksek kalite değerine sahip olan asfalt betonu yol cinsi bakımından en fazla karayolu ağına sahip olan Dicle Bölgesi Düzey 2 illeri toplam asfalt betonu yol ağının yaklaşık %91 ine sahip olan Şırnak (102 km.) ve Mardin (65 km.) dir. Mardin ve Şırnak İlleri nin sahip olduğu asfalt betonu yol ağının tamamına yakını E90 karayolunun Kızıltepe-Nusaybin-Cizre-Silopi güzergahındadır. KGM tarafından sürdürülmekte olan yol çalışmaları sonucu yoğun olarak dış ticaret amaçlı faaliyetlerde kullanılan E90 karayolunun asfalt betonu yol uzunluğu artacaktır. Dicle Bölgesi İlleri ve Türkiye nin devlet yolu, il yolu ve otoyol ağının nüfus ve alan verileriyle karşılaştırmalı göstergeleri aşağıdaki gibidir: Tablo 3: Dicle Bölgesi ve Türkiye Devlet Yolu, İl Yolu Ve Otoyol Ağının Nüfus ve Alan Verileriyle Karşılaştırmalı Göstergeleri Kaynak: * KGM, **TÜİK, ***2009 ADNKS TÜİK Nüfus Sayımı T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

23 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Şekil 10: Dicle Bölgesi ve Türkiye Devlet Yolu, İl Yolu Ve Otoyol Ağı Uzunluklarının Alan Verileriyle Karşılaştırmalı Göstergeleri-2009 Kaynak: * KGM(2010), ***TÜİK Şırnak ve Siirt İlleri nin sahip olduğu görece yüksek değerlerin coğrafi yapılarının engebeli olması ve nüfusun dağınık yerleşim sergilemesi nedeniyle yerleşim merkezlerini birbirine bağlayan yolların düz arazi yapısına sahip bölgelere göre daha uzun olmasından kaynaklandığı düşünülebilir. Diğer taraftan Mardin ve Batman ın Şırnak ve Siirt e göre Türkiye ortalamasına daha yakın değerlere sahip olduğu görülmektedir. Şekil 11: Dicle Bölgesi ve Türkiye Devlet Yolu, İl Yolu Ve Otoyol Ağı Uzunluklarının Nüfus Verileriyle Karşılaştırmalı Göstergeleri-2009 Kaynak: *TÜİK, **KGM(2010) 23

24 Bin kişi başına düşen toplam otoyol, devlet yolu ve il yolu uzunluğu göstergeleri, km² başına düşen yol uzunluğu göstergeleriyle büyük ölçüde paralellik göstermektedir. Bin kişi başına düşen toplam otoyol, devlet yolu ve il yolu uzunluğu göstergelerinde Siirt ve Şırnak ile tablodaki diğer bölgeler arasındaki fark km² başına düşen yol uzunluğu verilerine göre artmıştır. Siirt ve Şırnak ın nüfus yoğunluğu rakamlarının daha düşük olması bu duruma neden olarak gösterilebilir. Batman ın bin kişi başına düşen toplam otoyol, devlet yolu ve il yolu uzunluğu bakımından 0,71 km ile en düşük değere sahip olması nüfus yoğunluğunun yüksek olması ve km² başına düşen yol uzunluğu bakımından düşük bir değere sahip olması ile açıklanabilir. Türkiye de ve Dicle Bölgesi nde kayıtlı araç sayıları aşağıdaki tablodaki gibidir. Şekil 12: Aralık 2009 İtibariyle Türkiye ve Dicle Bölgesi İlleri Araç Sayıları ve Nüfus Verileri Kaynak: * KGM, **TÜİK, ***2009 ADNKS TÜİK Nüfus Sayımı Şekil 13: Aralık 2009 İtibariyle Türkiye ve Dicle Bölgesi İlleri Bin Kişi Başına Düşen Araç Sayıları Kaynak: TÜİK, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

25 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Yukarıdaki şekilden de görülebileceği gibi bin kişi başına düşen otomobil sayısında Türkiye ile Dicle Bölgesi İlleri arasıda önemli bir fark vardır. Türkiye genelinde 97,38 olan bin kişi başına düşen otomobil sayısı Dicle Bölgesi ortalaması baz alındığında 16,7 dir. Dicle Bölgesi nin Türkiye ortalamasının üzerinde olduğu tek kategori bin kişi başına düşen kamyon sayısıdır. Bu durumun en önemli nedeni dış ticaret amaçlı taşımalardır. Dicle Bölgesi İlleri nden sınırda yer alan Mardin ve Şırnak ile iç kesimlerde yer alan Batman ve Siirt arasındaki önemli fark bahsedilen çıkarımı destekler niteliktedir. Batman bin kişi başına düşen kamyonet sayısı bakımından Dicle Bölgesi içinde ilk sırada yer almaktadır. Batman ın merkez nüfusunun toplam nüfusa oranı sıralamasında diğer Dicle Bölgesi İlleri nden yukarıda yer almasının ve ticari faaliyetlerin bölge içinde yoğunlaşmasının söz konusu farkın oluşmasına neden olduğu söylenebilir. 6 Şırnak ta yüksek olan kamyon sayısının otomobil ihtiyacını olumsuz yönde etkilemesi bin kişi başına düşen otomobil sayısı bakımından Şırnak ın Dicle Bölgesi içinde son sırada yer almasının nedenlerinden biri olarak gösterilebilir. 6 TÜİK, 2009 ADNKS TÜİK Nüfus Sayımı,

26 Harita 4: Karayolları 9. Bölge Otoyollar, İl Yolları ve Devlet Yollarının Yıl Boyu Günlük Ortalama Trafik Değerleri (2009) Kaynak: Trafik ve Ulaşım Bilgileri, (KGM Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı Ulaşım ve Maliyet Etütleri Şubesi Müdürlüğü, 2009) T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

27 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Dicle Bölgesi 2009 yılı günlük trafik değerleri haritasına bakıldığında E90 (Kızıltepe-Nusaybin-Cizre-Silopi) Karayolunun Habur ve Nusaybin Sınır Kapılarına bağlantıyı sağlaması nedeniyle dış ticaret amaçlı taşımacılık faaliyetleri için yoğun olarak kullanıldığı görülmektedir. Bunun sonucunda noktalar bazında değişiklik göstermekle beraber günlük ortalama adet kamyon geçişine maruz kalmaktadır. Otomobil trafiği açısından Mardin Yeşilli (12684 otomobil /gün), Mardin-Kızıltepe (7112 otomobil /gün), Batman-Beşiri (5010 otomobil /gün) ve Silopi-Habur Sınır Kapısı (4595 otomobil /gün) yolları en yoğun güzergahlardır. GAP Eylem Planı ( ) nında yer alan Dicle Bölgesi Devlet Yolu ve İl Yolu ağını geliştirme amaçlı projeler aşağıdaki gibidir: Tablo 4: Dicle Bölgesi Karayolu Altyapısının Geliştirilmesine Yönelik GAP Eylem Planında Yer Alan Eylemler Kaynak: GAP Eylem Planı, (T.C. Başbakanlık GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, 2008) Dicle Bölgesi Karayolu Ağı altyapısını geliştirmek amacıyla GAP Eylem Planı ( ) na dâhil edilen faaliyetlerin önemli bir kısmının E90 karayolu altyapısını geliştirmeye yönelik olduğu görülmektedir. 27

28 Tablo 5: GAP Eylem Planında Yer Alan Karayolları Dicle Bölgesi Proje Listesi Eylem Adı Yer Sorumlu Kuruluş Başlama Bitiş Tarihi Yapılacak İşlem ve Açıklama Kızıltepe-Nusaybin Nusaybin Ayr.-Oyalı Ayr. Şehvelet Grubu Köprüleri Batman-(Silvan-Kozluk)Ayr. Siirt-Eruh (GAP) Cizre-Şırnak (GAP) (Cizre-Silopi)A.-Irak H.(Hezil K.D.) (GAP) Oyalı Ayr.-Cizre Cizre-Silopi Saklan Grubu Köprüleri Dicle Grubu Köprüleri D.Bakır-Mardin Silvan-Malabadi-H.Köprü-11. Böl. Hd.(GAP) (D.Bakır-Mardin)Ayr.-Bismil-Batman(Kal.İşl.) Midyat-Cizre (GAP) Viranşehir-Kızıltepe Mardin Mardin Mardin Batman Siirt Şırnak Şırnak Şırnak Şırnak Şırnak Şırnak D.Bakır,Mardin Siirt,D.Bakır,Batman Diyarbakır, Batman Mardin,Şırnak Şanlıurfa, Mardin KGM KGM KGM KGM KGM KGM KGM KGM KGM KGM KGM KGM KGM KGM KGM KGM BY 56 Km. BY 45 Km. 315 metre BY 28 Km. 1A 53 Km. 1A 43 Km., BY 10 Km. 1A 15 Km. BY 55 Km. BY 32 Km. 265 metre 600 metre BY 91 Km. 1A 78 Km., BY 20 Km. BY 72 Km. 1A 91 Km. BY 72 Km. Kaynak: GAP Eylem Planı, (T.C. Başbakanlık GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, 2008) ii. Dicle Bölgesi Köy Yolları Ağı Yaklaşık 730 bin kişi belde ve köy nüfusunu barındıran Dicle Bölgesi nde 01/01/2010 tarihi itibariyle 9997 km. uzunluğunda köy yolu mevcuttur. Dicle Bölgesi nde 1000 kişilik Belde ve Köy nüfusu başına düşen köy yolu ağı uzunluğu yaklaşık olarak 13,69 km dir. Km² başına düşen yol uzunluğu ise yaklaşık olarak 0,38 km dir. Dicle Bölgesi Köy Yollarının satıh cinsi bazında uzunluk ve yüzdeleri aşağıdaki gibidir: Şekil 14: Dicle Bölgesi Köy Yolları Ağı Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı (01/01/2010) Kaynak: Dicle Bölgesi İlleri İl Özel İdareleri, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

29 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Yukarıdaki şekilden de görüldüğü gibi Dicle Bölgesi Köy Yolları nın yaklaşık %39 asfalt kaplamadır. Geriye kalan asfalt olmayan yolların büyük bir kısmı stabilize (%37) ve tesviye (%19) yollardan oluşmaktadır. Köy yolları ağı içerisinde %40 oranında asfalt yol oranına sahip Mardin Genel Köy yolu kalitesi itibariyle Dicle Bölgesi ortalamasına en yakın ildir. Şekil 15: Mardin Köy Yolları Ağı Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı (01/01/2010) Kaynak: Mardin İl Özel İdaresi, 2010 Mardin İli Köy Yollarının nüfus ve alan verileriyle beraber ilçeler bazında dağılımları aşağıdaki gibidir: Tablo 6: Mardin İli Köy Yolları Verileri ( ) Kaynak: Mardin İl Özel İdaresi,

30 Mardin de belde ve köy nüfusu ölçü alındığında bin kişi başına düşen köy yolu uzunluğu 12,48 km dir. Mardin de km² başına düşen yol uzunluğu ise yaklaşık olarak 0,45 km dir. Batman köy yolları ağı kalitesi itibariyle Dicle Bölgesi ortalamasının altında yer almaktadır. Dicle Bölgesi nde yaklaşık %39 olan asfalt yol oranı Batman da %31 civarındadır. Şekil 16: Batman Köy Yolları Ağı Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı (01/01/2010) Kaynak: Batman İl Özel İdaresi, 2010T Batman İli sınırları içinde yer alan köy yollarının nüfus ve alan verileriyle birlikte ilçeler bazında dağılımları aşağıdaki gibidir: Tablo 7: Batman İli Köy Yolları Verileri ( ) Kaynak: Dicle Bölgesi İlleri İl Özel İdareleri, 2010 Batman köy yolları ağı uzunluğu belde ve köy nüfusuyla karşılaştırıldığında bin kişi başına düşen köy yolu uzunluğu 16,78 km olarak hesaplanmıştır. Batman da km² başına düşen köy yolu uzunluğu yaklaşık olarak 0,49 km dir. Bin kişi başına düşen köy yolu uzunluğu söz konusu olduğunda Batman ın Dicle Bölgesi ortalamasından yüksek değere sahip olmasının temel nedeni Batman da kırsal nüfusun toplam nüfusa oranının az olmasıdır. 7 7 TÜİK, 2009 ADNKS TÜİK Nüfus Sayımı, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

31 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Şırnak %36 olan asfalt köy yolu oranı ile Dicle Bölgesi ortalamasının altında kalan Dicle Bölgesi İlleri nden biridir. Şekil 17: Şırnak Köy Yolları Ağı Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı (01/01/2010) Kaynak: Şırnak İl Özel İdaresi, 2010 Tablo 8: Şırnak İli Köy Yolları Verileri ( ) Kaynak: Şırnak İl Özel İdaresi, 2010 Şırnak ta belde ve köylere kayıtlı nüfus için bin kişi başına düşen köy yolu uzunluğu 11,84 km dir. Şırnak ta km² başına düşen yol uzunluğu ise yaklaşık olarak 0,26 km dir. Engebeli arazi yapısı nedeniyle köy ve beldelerin toplam arazi içine homojen dağılmaması ve genel itibariyle yerleşime uygun il ve ilçe merkezlerine yakın konumlanması km² başına düşen köy yolu uzunluğu açısından Şırnak ın Dicle Bölgesi içinde son sırada yer almasına neden olmuştur. 31

32 Siirt stabilize yol uzunluğu oranının en yüksek olduğu Dicle Bölgesi ilidir. Şekil 18: Siirt Köy Yolları Ağı Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı (01/01/2010) Kaynak: Siirt İl Özel İdaresi, 2010 Tablo 9: Siirt İli Köy Yolları Verileri Kaynak: Siirt İl Özel İdaresi, 2010 Siirt te belde ve köy nüfusu için bin kişi başına düşen köy yolu uzunluğu 15,85 km ve km² başına düşen köy yolu uzunluğu 0,35 km dir. T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

33 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU 5. DEMİRYOLU ULAŞIMI İki nokta arasında başka bir ulaşım türüne gerek duyulmadan kullanılabilen karayolu ulaşımı, otomotiv sanayisinde meydana gelen gelişmeler sonucu önem kazanmış ve bu gelişmeler demiryolu sektörünü olumsuz yönde etkilemiştir. Bu duruma karşın hızlı tren teknolojisinin gelişmesi, enerji fiyatlarındaki artış, zaman yönetiminin öneminin artması ve karbondioksit salımının çevre üzerindeki olumsuz etkilerinin insan yaşamını tehdit eden boyutlara ulaşması sonucu demiryolu ulaşımının cazibesi artmıştır. Japonya, Fransa, İtalya, Almanya, İspanya ve Güney Kore demiryolu teknolojilerine yatırım yapan başlıca ülkeler olarak adlandırılabilir. 8 Dünya demiryolu sektörü yolcu ve yük taşımacılığı verileri aşağıdaki gibidir: Tablo 10: Dünya Demiryolu Sektörü Yolcu ve Yük Verileri ( ) 8 TCDD, Demiryolu Sektör Raporu,

34 rlanda CIE talya FNM talya FS Letonya LG Lüksemburg CFL Litvanya LDZ Moldova CFM Hollanda NS Polonya PKP Portekiz CP Portekiz CP CARGA Romanya Romanya Romanya CFR Calatori CFR Marfa GFR Romanya SERVTRANS Romanya UNIFERTR ANS sveç SJ Slovenya SZ Slovakya ZSSK Slovakya ZSSK Cargo Ukrayna UZ Asya & Avusturalya Avusturalya QR Azerbaycan AZ Çin Gürcistan Japonya Kazakistan Tayvan Vietnam CR GR JR KTZ TRA DSVN Kongo SNCC Faz ONCFM Ortado u Ürdün ARC Suudi Arabistan SRO Türkiye TCDD Amerika ili TOTAL CHILE ABD AAR ABD AMTRAK Kaynak: UIC (Uluslararası Demiryolu Şirketleri Birliği), 2010 Not (M*): 2009 Yılı Ay Sayısı T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

35 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU a. Türkiye de Genel Durum Türkiye demiryolu ağı kalitesi itibariyle dünyada 63. ve toplam altyapı kalitesi itibari ile 62. sırada yer almaktadır. 9 Bu durum demiryolu ağı kalitesinin toplam altyapı kalitesinin belirlenmesindeki önemine işaret etmektedir. Harita 5 : Türkiye Demiryolu Ağı (2009) Kaynak: TCDD, 2010 Türkiye demiryolu yolcu taşımacılığı verilerine göre Avrupa Birliği Ülkeleri nin çok gerisindedir. Türkiye nüfus başına düşen yıllık demiryolu yolcu-km si bazında 72,21 yolcu-km ile son sırada (demiryolu ağı mevcut olmayan Malta ve Kıbrıs sıralamanın dışında tutulmuştur) yer almaktadır. Diğer yandan Fransa (1.352 yolcu-km/nüfus), Avusturya (1.246 yolcu-km/nüfus) ve İsveç (1.199 yolcu-km/nüfus) sırasıyla ilk üç sırada yer almaktadır. Avrupa Birliği ve Türkiye karşılaştırmalı nüfus ve demiryolu yolcu taşımacılığı verileri aşağıdaki gibidir: 35

36 Şekil 19: AB (27) Ülkeleri ve Türkiye de Demiryolu Yolcu Taşımacılığı (2008) Kaynak: Eurostat, 2010 Not (*): 2008 yılı verileri mevcut olmadığından 2007 yılı verileri baz alınarak hesaplanmıştır.

37 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU TCCD yılları aralığı için yıllık ortalama milyon TL zarar etmiş, periyodundaki %36 oranındaki gelir artışı ve yaklaşık olarak değişmeyen (%2) toplam giderlere rağmen yıllık ortalama 676 milyon TL. zarar etmekten kurtulamamıştır. 10 Mevcut zarar edilen yapıdan kurtulmanın yolunun ek yatırımlar olacağına işaret edilmektedir. 11 Ülkemiz km si elektrikli olmak üzere 2009 yılı sonu itibariyle toplamda km. demiryolu ağına sahiptir yılları arasında yıllık ortalama 134 km., periyodunda yıllık ortalama 17 km., 2003 yılı ve sonrasında ise yıllık ortalama 107 km. demiryolu yapılmıştır. 13 Şekil 20: Türkiye Demiryolları Ağı ve Yolcu Trafiği Kaynak: TCDD, yılı ve sonrasında yapılan çalışmalar sonucu demiryolu şebekesinde yer alan elektrikli hat uzunluğu ve yüzdesi artmıştır. 12, 11 TCDD, T.C.Devlet Demiryolları İstatistik Yıllığı,

38 Harita 6 : Türkiye Demiryolu Ağının ve Uluslararası Bağlantılarının Planlanan Yakın Gelecekteki GörünümüA Kaynak: TCDD, 2010 Kurtalan-Irak Projesi Türkiye ayağı, günümüzde Nusaybin (Mardin) ve Kurtalan da(siirt) bulunan Dicle Bölgesi demiryolu ağı son noktalarının Cizre de birleştirildikten sonra Irak a bağlanmasını kapsamaktadır. 14 Türkiye Demiryolu Ağı nın Habur a Bağlanması projesi ancak Irak Demiryolu Ağı nın da Habur a kadar uzatılması durumunda anlam kazanacaktır. Söz konusu projenin sadece Nusaybin-Cizre-Habur güzergahı DLH (T.C. Demiryolu, Limanlar ve Hava Meydanları İnşaatı Genel Müdürlüğü) tarafından projelendirilmiştir. 15 Kurtalan-Habur Demiryolu Projesi henüz bu konudaki yetkili kuruluş olan DLH ın gündemine girmiş değildir. 16 Toprakkale- Karkamış istikametinde elektrikli-sinyalli yeni bir çift yönlü demiryolu hattının yapılması ve Karkamış-Nusaybin kesiminin de çift yönlü elektrikli-sinyalli olacak şekilde yenilenmesi Türkiye Demiryolu Ağı nın Habur üzerinden Irak Demiryolu Ağı na bağlanması projesi dahilinde planlanan diğer faaliyetlerdir. 17 Karkamış-Nusaybin kesiminin yenilenmesi çalışması arazinin uygunluğu nedeniyle düşük maliyetle yapılabilir. Diğer yandan söz konusu kesimin yenilenme çalışmalarının sürdürülmesi için mayın temizleme çalışmalarının yapılması gerekmektedir. 14 TCDD, ,16,17 DLH, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

39 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU b. Dicle Bölgesi Demiryolu Ağı Dicle Bölgesi demiryolu ağı elektriksiz ve sinyalli olmayan bir yapıya sahiptir. TCDD Kurumu tarafından tarihinde yapılan açıklamada 6.Bölge Müdürlüğü sınırları içinde yer alan ve 58 km lik Şenyurt-Nusaybin istasyonları arasının yıllarında içerisinde tamamlandığı ve toplam 326 km uzunluğundaki Karkamış-Nusaybin hattın kalan 268 km kısmının 120 km lik bölümünün de 2010 yılı sonuna kadar yenileneceği belirtilmiştir. Dicle Bölgesi İlleri demiryolu ağı uzunluk bilgileri aşağıdaki gibidir: Tablo 11: Dicle Bölgesi Demiryolu Ağı Verileri (2009) Kaynak: TCDD, 2010 Akdeniz Bölgesinin Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve Suriye ile bağlantısını sağlayan demiryolu olma özelliğine sahip Karkamış-Nusaybin demiryolu hattının fiziksel altyapısının geliştirilmesi için GAP Eylem Planı ( ) nda yer alan projeler ve detayları aşağıdaki gibidir. Tablo 12: Dicle Bölgesi Demiryolu Altyapısının Geliştirilmesine Yönelik GAP Eylem Planında Yer Alan Eylemler Kaynak: GAP Eylem Planı, (T.C. Başbakanlık GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, 2008) Dicle Bölgesi demiryolu ulaşımı Kurtalan-Batman-Diyarbakır ve Hudut (Nusaybin)=Mardin-Şenyurt-Karkamış hat kesimlerinde gerçekleştirilmektedir. Dicle Bölgesi ni diğer bölgelere bağlayan söz konusu 2 güzergahla ilgili yük ve yolcu verileri aşağıdaki gibidir. 39

40 Tablo 13: Hamton-Kilometre Bazında Dicle Bölgesi Demiryolu Yük ve Yolcu Verileri Kaynak: TCDD İstatistik Yıllığı ( ), 2010 Yukarıda Tablo da belirtilen Maden-Batman ve Karkamış Hudut hat kesimleri verileri söz konusu hat kesimlerini oluşturan istasyonlar arasında Dicle Bölgesi nde yer almayan istasyonları da içerdiğinden %100 oranında Dicle Bölgesi ne ait değildir. TCDD Hareket Dairesi Başkanlığı nın yayımlamış olduğu verilere göre Dicle Bölgesi Demiryolu İstasyonları ndan Batman İstasyon u genel itibariyle Dicle Bölge si dışına yapılan petrol ürünleri taşımacılığında kullanılmaktadır. Kurtalan İstasyonu muhtelif yük cinslerine aracılık yapmaktadır. Nusaybin İstasyonu çoğunlukla Dicle Bölgesi dışından yurtiçinden gelen ihracat amaçlı yüklere aktarma bölgesi olarak hizmet vermektedir. Çimento ve diğer ihracat amaçlı muhtelif yükler Nusaybin İstasyonu nun yoğun olarak ev sahipliği yaptığı yük cinsleridir. Mardin İstasyonu na gelen ağırlıklı yük türü is kömürdür. 18 Tablo 14: Mardin, Batman ve Siirt İlleri Demiryolu Yük Taşımacılığı Verileri Kaynak: TCDD, TCDD Hareket Dairesi Başkanlığı, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

41 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Şekil 21: Dicle Bölgesi Demiryolu Yük Taşımacılığı Verileri Kaynak: TCDD, 2010 Dicle Bölgesi toplam demiryolu yük taşımacılığı yılları arasındaki 3 yıllık dönemde yaklaşık 3 kat artmıştır. Mardin in toplamda %60 gibi yüksek paya sahip olmasının en önemli nedeni dış ticaret amaçlı taşımalardır. Bu bakımdan Mardin de bulunan Hudut (Nusaybin) istasyonu transit bölge görevi görmektedir. Tablo 15: Tren-Kilometre Bazında Dicle Bölgesi Demiryolu Yük ve Yolcu Verileri Kaynak: TCDD İstatistik Yıllığı ( ),

42 Dicle Bölgesi yolcu taşımacılığı Bölgesel Trenler, Karma Trenler ve Güney Ekspresi aracılığı ile yapılmaktadır. Bölgesel Trenler her gün Diyarbakır-Batman ve Kurtalan-Diyarbakır güzergahlarında yapılan karşılıklı toplam 4 seferden oluşmaktadır. Dicle Bölgesi nin Doğu Anadolu Bölgesi, İç Anadolu Bölgesi ve Marmara Bölgesi ile demiryolu ağı üzerinden bağlantısını sağlayan Güney Ekspresi Haydarpaşa (İstanbul) Kurtalan (Siirt) seferlerini Salı, Cuma ve Pazar günleri gerçekleştirmektedir. Kurtalan (Siirt) Haydarpaşa (İstanbul) seferleri ise Pazartesi, Çarşamba ve Cuma günleri yapılmaktadır. TCDD tarafından yapılan açıklamaya göre 18/06/2010 tarihi itibariyle başlayan yaz uygulamasında Güney Ekspresi nin Haydarpaşa (İstanbul) Kurtalan (Siirt) Haydarpaşa olan güzergahı Haydarpaşa (İstanbul) Elazığ Haydarpaşa (İstanbul) olarak değiştirilmiştir.

43 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU 6. HAVAYOLU ULAŞIMI a. Türkiye de Genel Durum Türkiye Havayolu Ağı kalitesi itibariyle dünyada 54. sırada yer almaktadır. 19 Aşağıdaki tabloda da görülebileceği gibi Türkiye Havacılık Sektörü yılları aralığında büyük bir gelişme sergileyerek kargo taşımacılığında yaklaşık %96, toplam yolcu taşımacılığında ise %153 oranında büyümüştür periyodunda gerçekleşen % 66 oranındaki koltuk kapasitesi artışına karşılık toplam yolcu sayısındaki %120 oranındaki artış havacılık sektöründe verimlilik artışı olduğuna işaret etmektedir. Tablo 16: Türkiye Havacılık Sektörü Yük ve Yolcu Taşımacılığı Verileri Kaynak: TÜİK, 2010 Not (*): DHMİ, Tüm Uçak Trafiği (2009), World Economic Forum,The Global Competitiveness Report,

44 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

45 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Şekil 22: Avrupa Birliği ve Türkiye Havayolu Yolcu Trafiği Verilerinin Toplam Nüfusla Karşılaştırması Kaynak: Eurostat, 2010 Not (*): 2008 yılı verileri mevcut olmadığından 2007 yılı verileri baz alınarak hesaplanmıştır. 45

46 b. Dicle Bölgesi Dicle Bölgesi nde 2010 yılı Temmuz ayı itibariyle 3 havaalanı faal durumdadır. Bunlar yolcu kapasitelerine göre sırasıyla Mardin, Batman ve Siirt Havaalanlarıdır. Dicle Bölgesi havaalanlarının tümü sadece iç hat seferlerine ev sahipliği yapmaktadır. Dicle Bölgesi nde havayolu taşımacılığı yılları aralığında hızla gelişerek 2004 yılında olan yolcu sayısı 2009 yılı sonu itibariyle sayısına ulaşmıştır. Taşınan yük verilerindeki artış yaklaşık %99 oranında yolcu bagajları kaynaklıdır. 21 Tablo 17: Dicle Bölgesi Havayolu Taşımacılığı Verileri Kaynak: TÜİK, 2010 Not(*): DHMİ, 2010 Dicle Bölgesi nde yer alan havaalanlarından Mardin ve Siirt Havaalanları sivil nitelikte olup DHMİ sorumluluğunda faaliyet göstermektedirler. Dicle Bölgesi nde yer alan askeri-sivil nitelikteki Batman Havaalanı askeri amaçlarla kullanılmakla beraber sivil uçuşlara da ev sahipliği yapmaktadır TÜİK, İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflamasına Göre Hava Meydanlarında İniş-Kalkış Yapan Uçak Sayısı İle İç Ve Dış Hatlarda Taşıma,1., 2., 3. Düzey, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

47 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU İ. Mardin Havaalanı Sivil kategoride yer alan Mardin Havaalanı 1999 yılında hizmete girmiştir. Şehir Merkezini Kızıltepe İlçesine bağlayan karayolu üzerinde bulunan havaalanı şehir merkezine 15 km Kızıltepe İlçesi ne yaklaşık 8 km mesafededir. 03x21 pisti 2500x36 boyutlarında olup beton kaplamadır. Yolcuya açık alanlar 736 m2 olup 54 araçlık park kapasitesine sahiptir. 23 Sadece iç hat seferlerine açık olan Mardin Havaalanı yıllık kapasite ile Dicle Bölgesi nin en büyük havaalanıdır. 24 Fotoğraf 1: Mardin Havaalanı Kaynak: DHMİ, 2010 Tablo 18: Mardin Havaalanı Genel Bilgiler Kaynak: DHMİ, DHMİ, DHMİ, Meydan Bilgileri,

48 Tablo 19: Mardin Havaalanı Direkt Uçuş Bilgileri Kaynak: DHMİ Mardin Havaalanı Müdürlüğü, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

49 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU ii. Siirt Havaalanı 1998 yılında hizmete giren ve sivil kategoride değerlendirilen Siirt Havaalanı nın şehir merkezine uzaklığı 14 km dir. 06/24 pisti 2000x30 boyutunda olup beton kaplamadır. Yolcuya açık alanlar 356 m2 olup otopark kapasitesi 20 dir. 25 Siirt havaalanı yıllık kişi yolcu kapasitesi ve ortalama yolcu trafiği rakamı ile Dicle Bölgesi havaalanları arasında son sırada yer almaktadır. 26 Fotoğraf 2: Siirt Havaalanı Kaynak: DHMİ, 2010 Tablo 20: Siirt Havaalanı Genel Bilgiler Kaynak: DHMİ, DHMİ, DHMİ, Meydan Bilgileri,

50 30 Temmuz 2010 tarihi itibari ile Siirt Havaalanı uçak seferleri verileri aşağıdaki gibidir tarihinde başlayan özel sektör kuruluşlarına ait seferlerle haftanın 1 günü İstanbul, 2 günü Ankara ya seferler yapılmaktadır. Tablo 21: Siirt Havaalanı Uçuş Bilgileri Kaynak: Bora Jet Havacılık Taşımacılık Uçak Bakım Onarım ve Ticaret Anonim Şirketi, 2010 iii. Batman Havaalanı Sivil-Askeri kategorisinde değerlendirilen Batman Havaalanı yolcu trafiği açısından Mardin Havaalanından sonra Dicle Bölgesi nde ikinci sırada yer almaktadır DHMİ, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

51 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Fotoğraf 3: Batman Havaalanı Kaynak: DHMİ, 2010 Tablo 22: Batman Havaalanı Genel Bilgiler Kaynak: DHMİ, 2010 Son 3 yılda yolcu trafiğinde yaklaşık %70 oranında artış olan Batman Havaalanı nın artan ihtiyaca cevap verebilmesi amacıyla Batman Havaalanı Terminal Binası Tamamlanması Projesi ne GAP Eylem Planı nda yer verilmiştir. Projenin detayları aşağıdaki gibidir: 51

52 Tablo 23: Dicle Bölgesi Havayolu Altyapısının Geliştirilmesine Yönelik GAP Eylem Planında Yer Alan Eylemler Kaynak: GAP Eylem Planı, (T.C. Başbakanlık GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, 2008) Söz konusu proje 2010 yılı içinde sonuçlandırılarak yeni terminal binasının açılışı 29/08/2010 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Batman Havaalanı 30/08/2010 tarihinden itibaren DHMİ Genel Müdürlüğü tarafından işletilmektedir. 28 Batman Havaalanı şehir merkezine uzaklığı 7 km. dir. Batman havaalanının fiziksel özellikleri aşağıdaki gibidir: Tablo 24: Batman Havaalanı Fiziksel Özellikler Kaynak: DHMİ, 2010 İki şirketin faaliyet gösterdiği Batman Havaalanı haftanın tüm günleri İstanbul ve Ankara ya yapılan direkt seferlere ev sahipliği yapmaktadır. Batman Havaalanına ait uçuş bilgileri aşağıdaki gibidir: 28 DHMİ, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

53 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Tablo 25: Batman Havaalanı Direkt Uçuş Bilgileri Kaynak: THY, 2010 iv. Şırnak Havaalanı 09/09/2009 tarihinde yapılan ihale ile ,11 TL bedel üzerinden Doğusan Doğu Demir Sanayi İnşaat ve Tic. A.Ş. ne ihale edilen Şırnak Havalimanı Projesi nin sözleşmesi tarihinde imzalanmıştır. Projenin yer teslimi, İş alanınında mevsimsel şartların uygun olmaması nedeniyle tarihinde yapılmıştır. Şırnak Havalimanı nın Şırnak il merkezine 60 km, Cizre ilçe merkezine 13 km uzaklıkta olması planlanmıştır. 29 Bitiş tarihi 24 Nisan 2012 olan projenin detayları aşağıdaki gibidir: Tablo 26: Şırnak Havaalanı Projesi Detayları 29 DLH, 2010 Kaynak : DLH,

54 7. DENİZ YOLU ULAŞIMI a. Türkiye de Genel Durum Türkiye liman altyapısı kalitesi itibariyle dünyada 78. sırada yer almaktadır. 30 Toplam rekabet edebilirlik sıralamasında 61. sırada yer alan ve 3 tarafı denizlerle çevrili olan Türkiye nin denizcilik konusunda yeterli gelişmeyi sağlayamadığı ve doğru politikalarla denizcilik konusunda kısa zamanda önemli gelişmeler katedebileceği düşünülebilir. 31 Şekil 23: Türkiye Denizyolu Yük ve Yolcu Taşımacılığı Verileri Kaynak: Başbakanlık Denizcilik Müsteşarlığı, 2010 Not: Yolcu sayıları sadece kruvaziyer gemi yolcu sayılarını içermektedir. 30, 31 World Economic Forum,The Global Competitiveness Report, T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

55 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU b. Dicle Bölgesi Mersin ve İskenderun Limanları Dicle Bölgesi nin denizyoluna bağlantısını sağlayan en önemli limanlardır. Her iki liman da ithalat ağırlıklı bir yapıya sahip olmakla beraber 2009 yılı verilerine göre Mersin Limanı ndan yapılan ihracat miktarı İskenderun Limanı ihracat miktarının yaklaşık iki katı olarak gerçekleşmiştir yılı öncesine kadar Kruvaziyer Gemilere ev sahipliği yapmamış Mersin ve İskenderun Limanlarının 2008 ve 2009 yılları toplam kruvaziyer gemi ve yolcu trafiği aşağıdaki gibidir: Tablo 27: Yıllar İtibariyle Kruvaziyer Gemi ve Yolcu Sayıları Kaynak: Başbakanlık Denizcilik Müsteşarlığı, 2010 Not (*) : Bir veya daha fazla limanda tarifeli geçici turistik ziyaret yapmak amacıyla, bir grup programına katılan yolcuları taşıyan ve sefer boyunca normal olarak, diğer herhangi bir yolcuyu almayan veya indirmeyen, herhangi bir yükü yüklemeyen veya tahliye etmeyen uluslararası sefer yapan gemilere verilen addır Mersin Limanı T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından 2005 yılında ihalesi yapılan ve 2007 yılında MIP- Mersin Uluslararası Liman İşletmeciliği A.Ş. ye devredilen Mersin Limanı Dicle Bölgesi nin dış ticaretteki önemli ayaklarından biridir. Tablo 28: Mersin Limanı Genel Özellikleri Kaynak: MIP (Mersin Uluslararası Limanı İşletmeciliği A.Ş.), 2010 Not (*): 20 lik konteyner 32 Başbakanlık Denizcilik Müsteşarlığı,

56 MIP-Mersin Uluslararası Liman İşletmeciliği A.Ş. ye devredildikten sonra Mersin Limanı ek yatırımlarla daha cazip hale gelmiştir. Bu bakımdan Dicle Bölgesi için öneminin artarak devam edeceği söylenebilir. Liman Dicle Bölgesi İlleri nin tümüne karayolu ağı ile Mardin, Batman ve Siirt (Kurtalan) İllerine ise demiryolu ağıyla da bağlıdır. Tablo 29: Mersin Limanı nın Dicle Bölgesi ndeki Önemli Noktalara Uzaklığı Kaynak: KGM, 2010 Mersin Limanı dış ticaret verileri aşağıdaki gibidir: Tablo 30: Mersin Limanı İhracat ve İthalat Verileri Kaynak: Başbakanlık Denizcilik Müsteşarlığı, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

57 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU İskenderun Limanı T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından 2005 yılında ihalesi yapılan ve sonuçlandırılan fakat ihale sonucunun ÖYK nın tarih ve 2007/09 sayılı Kararı ile iptal edilen İskenderun Limanının özelleştirme ihalesinin yenilenmesi ve 2010 yılı içinde sonuçlandırılması planlanmaktadır. 33 Dicle Bölgesi ne en yakın liman olma özelliği ile ön plana çıkan İskenderun Limanı Ortadoğu ülkelerine olan aktarma trafiğine ev sahipliği yapmakla beraber, Güneydoğu Anadolu Bölgesine de dış ticaret konusunda hizmet vermektedir. Bu açıdan, aktarma limanı olarak önemli bir role sahiptir. Özelleştirme sonrası yapılması olası verimlilik artışı amaçlı faaliyetler de düşünüldüğünde Dicle Bölgesi için dış ticaret konusunda global ekonomiye bağlantı sağlaması anlamında öneminin artacağı düşünülebilir. İskenderun Limanı dış ticaret verileri aşağıdaki gibidir: Tablo 31: İskenderun Limanı İhracat ve İthalat Verileri Kaynak: Başbakanlık Denizcilik Müsteşarlığı, 2010 Liman Dicle Bölgesi İlleri nin tümüne karayolu ağı ile Mardin, Batman ve Siirt (Kurtalan) İllerine ise demiryolu ağıyla da bağlıdır. Tablo 32: İskenderun Limanı nın Dicle Bölgesi ndeki Önemli Noktalara Uzaklığı Kaynak: KGM, T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı,

58 8. BORU HATTI a. Ham Petrol Boru Hattı Türkiye de 4 adet ulusal ve 2 adet uluslararası niteliğe sahip toplam 6 adet ham petrol boru hattı mevcuttur. Türkiye petrol boru hatları haritası aşağıdaki gibidir: Harita 7: Türkiye Ham Petrol Boru Hatları Kaynak: BOTAŞ, , 31 World Economic Forum,The Global Competitiveness Report, T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

59 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Türkiye yerli petrol üretiminin büyük bir bölümünün gerçekleştirildiği Batman İli nin içinde yer aldığı Dicle Bölgesi nde 4 adet petrol iletim hattı mevcuttur. 34 Bunlardan I. ve II. Irak - Türkiye Ham Petrol Boru Hatları uluslararası, Batman Dörtyol ve Şelmo - Batman Ham Petrol Boru Hatları ulusal özelliktedir. Ham petrol boru hatlarımıza ait bilgileri gösteren tablo aşağıda gösterilmiştir: Tablo 33: Türkiye Ham Petrol Boru Hatları Uzunluk ve Kapasiteleri Kaynak: BOTAŞ, 2010 Türkiye ham petrol boru hattı toplam yıllık kapasitesi yaklaşık 133,5 Milyon Ton civarındadır periyodunda boru hatları aracılığı ile taşına ham petrol miktarları aşağıdaki gibidir: Şekil 24: Yıllar İtibariyle Taşınan Ham Petrol Miktarları (Bin Varil) Kaynak: BOTAŞ, 2010 Not (*): Temmuz 2010 itibariyle gerçekleşme miktarlarıdır. 34 TPAO,

60 yılları arasındaki düşüşün nedeni Körfez Krizi nedeniyle Birleşmiş Milletler (BM) tarafından Irak a uygulanan ambargodur. Yaklaşık 385 Milyon varil/yıl seviyelerinden 47 Milyon varil/yıl seviyesine inen ham petrol iletimi 1996 yılına kadar bu çizgide seyretmiştir yılı sonrasında tekrar yükselen taşınan petrol miktarı 2003 Amerika-Irak Savaşı nedeniyle tekrar düşmüştür. Bakü-Tiflis-Ceyhan Hattı nın faaliyete geçmesi nedeniyle tekrar yükselen toplam boru hatları aracılığı ile taşınan ham petrol miktarı 2009 yılı itibariyle bin varil / yıl rakamını görmüştür. b. Doğalgaz Boru Hatları Rusya, Azerbaycan, Türkmenistan ve İran Türkiye nin doğalgaz ithal ettiği başlıca ülkelerdir. Türkiye doğalgaz arzını gösteren harita aşağıdaki gibidir: Harita 8: Türkiye Doğalgaz Arzı Kaynak: BOTAŞ, 2010 BOTAŞ tarafından yapılan açıklamaya göre; tarihinde Türkiye ve Irak arasında imzalanan Mutabakat Zaptı neticesinde Irak Petrol Bakanlığı ile TPAO ve BOTAŞ temsilcilerinin Dicle Bölgesi nden de geçmesi planlanan Irak-Türkiye Doğal Gaz Hattı için fizibilite çalışmalarına başlanmasına karar verilmiştir. Türkiye de 2008 yılı itibariyle km uzunluğunda doğal gaz hattı mevcuttur. Aynı yıl içinde taşınan doğalgaz miktarı Milyon m 3 olarak gerçekleşmiştir. 35 Yurtiçi doğalgaz boru hattı haritası aşağıdaki gibidir. 35 TÜİK, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

61 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Harita 9: Türkiye Yurtiçi Doğal Gaz Boru Hattı Kaynak: BOTAŞ, 2010 Yapım ihalesi sonucu tarihinde MAKRO-TEL İL. İNŞ. NAKL. ENER. DANŞ. SAN. ve TİC. LTD. ŞTİ. ile sözleşmesi imzalanan Diyarbakır-Batman-Siirt Doğalgaz Hattı Projesi nin gerçekleşme durumu üstlenici firmadan alınan bilgiye göre yaklaşık olarak %50 oranındadır. Yine üstlenici firmanın verdiği bilgiye göre projenin planlanan zamanda (2011) biteceği tahmin edilmektedir. 61

62 9. BİLGİ VE İLETİŞİM Dünyada bilgi ve iletişim harcamaları 2008 yılında %8 artışla toplamda 2,4 trilyon $ seviyesine ulaşmıştır. 36 Bilgi ve iletişim yatırımları genel anlamda tamamlayıcı ve destekleyici nitelikte olup diğer alanlarda yapılan özel sektör ve kamu yatırımlarının verimliliğini artırıcı etkiye sahiptir. 37 Dünya Sabit Telefon Pazarı na bakıldığında toplam abone sayısı bakımından 2006 yıllından başlayan bir düşüş gözlemlenmektedir. Dünya Sabit Telefon Pazarı verileri aşağıdaki gibidir: Şekil 25: Dünya Sabit Telefon Aboneleri Verileri Kaynak: ITU, T.C. Başbakanlık Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı. (2010), Türkiye Bilgi ve Telekomünikasyon Teknolojileri Endüstrisi. İstanbul, Türkiye 37 Reynolds, T.(2009), The Role Of Communıcatıon Infrastructure Investment In Economıc Recovery. T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

63 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Dünya cep telefonu aboneleri verileri incelendiğinde sabit telefon abone sayısından farklı olarak istikrarlı bir artış göze çarpmaktadır yılında yaklaşık %34 olan toplam cep telefonu aboneliği penetrasyon oranı 2009 yılında %68,2 seviyesine ulaşmıştır yılları aralığında cep telefonu abone istatistikleri Şekil deki gibidir. Şekil 26: Dünya Cep Telefonu Aboneleri Verileri Kaynak: ITU,

64 Şekil 27: Dünya da Tahmini İnternet Kullanıcı Sayıları ve Yüzdeleri Kaynak: ITU, 2010 Geniş bant abone sayısı yılları aralığında %121 artarak 479 milyon kişiye ulaşmıştır. Bu sayının büyük kısmı veri akış hızı bakımından daha ileride olan gelişmiş ülkelere aittir. Şekil 28: Dünya da Sabit Genişbant Abonelikleri Kaynak: ITU, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

65 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Dünya da mobil geniş bant üyelikleri sabit geniş bant üyeliklerine göre daha hızlı bir artış sergileyerek 2009 yılı sonunda 667 milyon seviyesine ulaşmıştır. Bu rakam aynı yıl 479 milyon olan sabit genişbant abone sayısını da geride bırakmıştır. Şekil 29: Dünya da Mobil Genişbant Abone Sayıları Kaynak: ITU, 2010 a. Türkiye de Genel Durum Türkiye sahip olduğu genç nüfus nedeniyle Bilgi ve iletişim Sektörü açısından gelişmeye açık bir pazardır yılı toplam değeri 29 Milyar $ olarak hesaplanan Türkiye Bilgi ve İletişim Sektörü nün aynı yıla ait cirosu 13,3 Milyar $ seviyesinde gerçekleşmiştir. 38 i. Sabit ve Mobil Telefon Pazarı Sabit telefon abone sayısı yılları arasında küçük iniş-çıkışlar sergilemekle beraber aynı düzeyde seyretmiştir yılı sonrasında ise yıllık ortalama %3,5 düzeyinde bir azalış görülmektedir. Sabit hatlarda numara taşınabilirliği uygulamasının başlatıldığı 10 Eylül 2009 tarihinden itibaren sabit hat abone sayısının daha hızlı azalacağı tahmin edilmektedir periyodunda %237 büyüyen cep telefonu abone sayısı 9 Kasım 2008 tarihinde yürürlüğe giren mobil numara taşınabilirliği uygulamasının da etkisiyle %3,5 azalışla 63,6 milyon kişiye düşmüştür. 38 T.C. Başbakanlık Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı. (2010), Türkiye Bilgi ve Telekomünikasyon Teknolojileri Endüstrisi. İstanbul, Türkiye 65

66 Şekil 30: Türkiye Telefon Abone Sayıları ( ) Kaynak: BTK,2009 ii. İnternet ve Genişbant Türkiye internet abone sayıları grafiği incelendiğinde toplam abone sayılarında 2003 yılında başlayan hızlı bir artış olduğu görülmektedir. T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

67 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Şekil 31: Türkiye İnternet Abone Sayıları ( ) Kaynak: BTK,2009 Kurumsal internet abone sayısı yılları arasında hızlı artış sergileyerek 382,2 bin rakamını görmüştür yılı sonrasında yaşanan küçük düşüşlere rağmen aynı çizgide seyretmesi kurumsal internet pazarının doygunluğa erişmesi şeklinde yorumlanabilir. b. Dicle Bölgesi i. Sabit ve Mobil Telefon Pazarı Sabit telefon hattı aboneliğinde Türkiye genelinde yaşanan düşüş Dicle Bölgesi nde de yaşanmıştır. Dicle Bölgesi sabit hat abone sayısındaki söz konusu düşüş zaman diliminde yaklaşık %11 olarak gerçekleşmiştir. Dicle Bölgesi sabit hat abone sayısı Aralık 2009 tarihinden itibaren de düşmeye devam ederek Mart 2010 tarihinde kişiye gerilemiştir. Aralık 2008 Mart 2010 aralığını kapsayan Dicle Bölgesi ve Türkiye sabit hat abone sayıları ve penetrasyonu grafiği aşağıdaki gibidir: 67

68 Şekil 32: Dicle Bölgesi ve Türkiye Sabit Hat Abone Sayıları ve Penetrasyonu Kaynak: BTK, kişi başına düşen abonelik sayısını ifade eden penetrasyon oranı rakamlarına bakıldığında Dicle Bölgesi sabit hat penetrasyonunun Türkiye ortalamasının çok altında olduğu görülmektedir Aralık itibariyle Dicle Bölgesi sabit hat penetrasyonu 6,48 iken, Türkiye geneli sabit hat penetrasyonu 22,79 olarak hesaplanmıştır. 9 Kasım 2008 tarihinde yürürlüğe giren mobil numara taşınabilirliği uygulaması Dicle Bölgesi mobil abone sayısına da Türkiye genelinde olduğu gibi olumsuz yansımıştır. Aralık 2008 Mart 2010 aralığını kapsayan Dicle Bölgesi ve Türkiye mobil abone sayıları ve penetrasyonu grafiği aşağıdaki gibidir: T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

69 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU Şekil 33: Dicle Bölgesi ve Türkiye Mobil Abone Sayıları ve Penetrasyonu Kaynak: BTK, 2010 Dicle Bölgesi ve Türkiye mobil abone penetrasyonu oranları göz önüne alındığında sabit telefon abone penetrasyonu tablosundaki gibi Dicle Bölgesi nin Türkiye ortalamasının gerisindedir. Türkiye geneli için 86,52 olan rakam Dicle Bölgesi için 60,07 dir. Mobil abone penetrasyonu bakımından Batman 65,88 ile Dicle Bölgesi İlleri arasında ilk sırada yer almaktadır. Batman ı sırası ile Mardin (61,07), Siirt (61,07) ve Şırnak (61,07) izlemektedir. Türkiye içinde alan bakımından yaklaşık %3,4 ve nüfus açısından %2,7 oranında bir paya sahip olan Dicle Bölgesi Mart 2010 itibariyle 2G baz istasyonu sayısı bakımından %1,94, 3G baz istasyonu sayısı bakımından %0,89 luk bir paya sahiptir. 39 Bu durumun coğrafi yapı ve nüfus dağılımı özellikleri kaynaklı olduğu söylenebilir. Aralık 2008 Mart 2010 dönemi Dicle Bölgesi ve Türkiye baz istasyonu sayısı tablosu aşağıdaki gibidir: 39 TÜİK,

70 Tablo 34: Dicle Bölgesi ve Türkiye Baz İstasyonu Sayısı Kaynak: BTK, 2010 Mobil kapsama alanı bakımından tüm Dicle Bölgesi İlleri erişebilir durumdadır. Bina dışı nüfus kapsama oranı açısından tüm Dicle Bölgesi İlleri %96 seviyesinin üzerindedir. Coğrafi alan kapsama oranı bakımından Şırnak ve Siirt in düşük değerlere sahip olması yeryüzü şekillerinin engebeli olması yerleşim yapısının farklılığı ile açıklanabilir. Mart 2010 tarihine ait Dicle Bölgesi İlleri mobil kapsama oranları tablosu aşağıdaki gibidir: Tablo 35: Dicle Bölgesi İlleri Mobil Kapsama Oranları, 2010 Mart Kaynak: BTK, 2010 Dicle Bölgesinin 2010 ilk çeyreğindeki hizmet kalitesi değerleri tablosu aşağıdaki gibidir: Tablo 36: 2010 Yılı İlk Çeyreğinde Mardin, Batman, Şırnak ve Siirt İllerine Ait Toplam Hizmet Kalitesi Değerleri Kaynak: BTK, 2010 T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

71 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU ii. İnternet İnternet abone sayısı Türkiye genelinde döneminde %13 oranında artmış, Aralık Mart 2010 döneminde ise yaklaşık %3 oranında azalmıştır yılı 3. çeyreğinde uygulamaya geçen 3G mobil hizmetlerinin söz konusu azalışta önemli rol oynadığı düşünülmektedir. 40 Dicle Bölgesi sabit internet abonesi rakamları döneminde Türkiye geneli ile paralel bir davranış sergileyerek %13 oranında artmıştır. 3G mobil uygulamasının etkileri Dicle Bölgesin de daha az hissedilmiştir. Sabit internet abonesi sayısı Aralık Mart 2010 döneminde de %6 oranında artmıştır. Aralık 2008 Mart 2010 aralığını kapsayan Dicle Bölgesi ve Türkiye sabit internet abone sayıları ve penetrasyonu grafiği aşağıda yer almaktadır: Şekil 34: Dicle Bölgesi ve Türkiye Sabit İnternet Abone Sayıları ve Penetrasyonu Kaynak: BTK, 2010 Dicle Bölgesi sabit internet abone penetrasyonu Aralık 2009 dönemi için 2,22 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönem Türkiye ortalamasının 9,35 olduğunu göz önüne aldığımızda Dicle Bölgesi nin bu konuda Türkiye ortalamasının çok gerisinde olduğu söylenebilir yılına ait Dicle Bölgesi ortalama hane halkı sayısı 7,74 iken aynı yıla ait Türkiye ortalama hane halkı sayısı yaklaşık 4,49 civarındadır. Şekil 34 te verilmiş olan penetrasyon rakamları ortalama hane halkı sayısı ile birlikte düşünüldüğünde sabit internet hizmetlerinin Dicle Bölgesi nde nüfusun yaklaşık %17 sine, Türkiye genelinde ise nüfusun %42 sine hitap ettiği söylenebilir. ( ) yılları arasında hane halkı büyüklüğünün önemli derecede değişmediği varsayılmış ve kurumsal internet abone sayısı etkisi göz ardı edilmiştir.) 40 BTK,

72 Genel Değerlendirme Türkiye de, sosyal ve ekonomik hayat kalitesini birçok yönden önemli ölçüde etkileyen ulaştırma altyapısı alanında son yıllarda önemli mesafeler katedilmiştir. Hızlı tren projeleri, yeni otoyol projeleri, karayolları kalitesinin arttırılması çalışmaları, mevcut havaalanlarının modernizasyonu ve yeni havaalanları projeleri, mevcut limanların özelleştirilerek verimliliğin arttırılması, bilgi ve iletişim hizmetlerinin geliştirilmesi ulaştırma alanındaki başlıca gelişmelerdir. Türkiye genelinde yaşanan gelişmelere paralel Dicle Bölgesi nde de ulaştırma alanında önemli mesafeler katedilmiştir. Bölünmüş yol çalışmaları, demiryolu altyapısını geliştirmeye yönelik projeler, Batman Havaalanı yeni terminal binasının hizmete girmesi, Mardin Havaalanı yeni terminal binası projesi, Şırnak Havalimanı projesi bu konudaki önemli adımlardır. Yukarıda bahsedilen gelişmelere rağmen 2010 yılı ulaştırma altyapısı istatistikleri bu konuya verilen önemin artarak devam etmesi gerektiğini göstermektedir. Türkiye genelinde devlet yolu, il yolu ve otoyol ağının sadece %17 lik bir kısmının asfalt betonu olması ve AB27 ülkelerinden farklı olarak yurtiçi yolcu ve yük taşımacılığında karayolunun aşırı yoğunlukta kullanılması bu konudaki başlıca göstergelerdir. Dicle Bölgesi için toplam devlet yolu ve il yolunun sadece %7 sinin asfalt beton yol türünde olması, köy yollarının %39 unun asfalt olması, internet kullanıcı sayısının Türkiye ortalamasının çok gerisinde olması ve demiryolu ağının önemli bir oranda elektriksiz ve sinyalsiz bir yapıda olması ulaştırma alanında ek yatırımlara ihtiyaç duyulduğuna işaret eden başlıca verilerdir. T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

73 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU KAYNAKLAR 1. Uluslararası Rekabet Araştırmaları Kurumu. İllerarası Rekabetçilik Endeksi İstanbul: Uluslararası Rekabet Araştırmaları Kurumu. İllerarası Rekabetçilik Endeksi İstanbul: T.C. Ulaştırma Bakanlığı. Dicle Bölgesi Coğrafi Bilgi Sistemleri Veritabanı. Ankara: T.C. Karayolları Genel Müdürlüğü.Karayolları 9. Bölge Haritası. Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu. İller ve İlçeler Bazında Alan Verileri. Ankara : T.C. Karayolları Genel Müdürlüğü. Devlet Yolu, İl Yolu ve Otoyol Ağı Uzunlukları. Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu. İllere Kayırlı Araç Sayıları. Ankara : Türkiye İstatistik Kurumu ADNKS TÜİK Nüfus Sayımı. Ankara : T.C. Karayolları Genel Müdürlüğü. Trafik ve Ulaşım Bilgileri. Ankara: KGM Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı Ulaşım ve Maliyet Etütleri Şubesi Müdürlüğü, Mardin İl Özel İdaresi. Mardin Köy Yolları Ağı Uzunluğu ve Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı. Mardin: Batman İl Özel İdaresi. Batman Köy Yolları Ağı Uzunluğu ve Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı. Batman: Şırnak İl Özel İdaresi. Şırnak Köy Yolları Ağı Uzunluğu ve Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı. Şırnak: Siirt İl Özel İdaresi. Siirt Köy Yolları Ağı Uzunluğu ve Satıh Cinsleri Bazında Dağılımı. Siirt: T.C.Devlet Demiryolları. TCDD İstatistik Yıllığı ( ). Ankara: T.C.Devlet Demiryolları. Yük Taşıma Veritabanı. Ankara: TCDD Hareket Dairesi Başkanlığı, DLH. Devam Eden Havaalanı Projeleri. Ankara : T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı. Mersin ve İskenderun Limanları Özelleştirmeleri. Ankara: T.C. Başbakanlık Denizcilik Müsteşarlığı. Limanlar İhracat ve İthalat Verileri. Ankara: BOTAŞ. Türkiye Ham Petrol Boru Hatları. Ankara: BOTAŞ. Nabucco Projesi ve Irak-Türkiye Doğalgaz Boru Hattı Planı. Ankara: BOTAŞ. Türkiye Yurtiçi Doğal Gaz Boru Hattı. Ankara: Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu. Sabit Hat Abone Sayıları ve Penetrasyonu. Ankara: Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu. Mobil Abone Sayıları ve Penetrasyonu. Ankara: Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu. Baz İstasyonu Sayıları. Ankara: Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu. Mobil Kapsama Oranları. Ankara: Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu. Toplam Hizmet Kalitesi Değerleri. Ankara: Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu. Sabit İnternet Abone Sayıları ve Penetrasyonu. Ankara: Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu. Sabit İnternet Abone Sayıları ve Penetrasyonu. Ankara:

74 KISALTMALAR UIC : Uluslararası Demiryolları Birliği ITU : Uluslararası Telekomünikasyon Birliği KGM : Karayolları Genel Müdürlüğü DHMİ : Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü DLH : T.C. Demiryolu, Limanlar ve Hava Meydanları İnşaatı Genel Müdürlüğü TPAO : Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı BOTAŞ : Boru Hatları ile Petrol Taşıma A.Ş. BTK : T.C. Bilgi Teknolojileri Ve İletişim Kurumu Urak : Uluslararası Rekabet Araştırmaları Kurumu YBBO : Yıllık Bileşik Büyüme Oranı T.C. DİCLE KALKINMA AJANSI

75 DİCLE BÖLGESİ ULAŞTIRMA RAPORU 75

76 Tasarım: A N K A R A Cinnah Caddesi Güneş Sokak 17/2 Çankaya T F İ S T A N B U L Akatlar Mah. Hare Sokak No: 16 Beşiktaş T F