Abay (Ýbrahim) Kunanbayulý

Transkript

1 Abay (Ýbrahim) Kunanbayulý ( ) Kazak edebiyatýnýn klasik þâiri, besteci, düþünce adamý. Bugünkü Doðu Kazakistan vilâyeti Abay ilçesindeki Kaska Bulak (önceki Semey vilâyeti Þýnðýstav bölgesi)'ta doðmuþ, Þýnðýstav'ýn Balaþakapak yaylasýnda ölmüþtür. Ciydebay'da defnedilmiþtir. Köy mektebinde okumuþ, on yaþýný geçtikten sonra Semey'deki medresede üç yýl kalmýþ, daha sonra köy hayatýna devam etmiþtir. Abay'ýn bütün hayatý Rusya sömürgecilerinin Kazak bozkýrýna yerleþtirdiði vilâyet yönetim sisteminde geçer. Eserleri o dönemin hayatýný bütün çýplaklýðý ile gözler önüne serer. Kendisi de birkaç defa idareci seçilmiþ, ömrün acý tatlý günlerini çeþitli olaylarla geçirmiþ, idareciliði kendi isteðiyle býrakmýþtýr. Abay, Kazak edebiyatýnda yenileþme akýmýný baþlatan þâirdir. Kazak þiirine farklý deðiþiklikler getirir. Bu büyük þâirin mirasýnýn manevî güç aldýðý bulaklar, doðduðu il ile Doðu klasikleri ve Avrupa'ya ait medeniyet kaynaklarýdýr. Kazak edebî dilini alelâde konuþma dilinden Avrupa klasikleri seviyesine yükselten gösteriþli fikirlerin zirvesi O olmuþtur. Kazak þâirleri içinde edebî mirasý en çok araþtýrýlan ve doðduðu ilin manevî gýdasýna dönüþen meþhur ve dâhi þâir Abay'dýr. Edebiyat dünyasýnda Muhtar Evezov'un birkaç ciltlik "Abay Yolu" adlý kitabý ile tanýndý. Þiirler Kansonarda bürkitþi þýðadý añða, Tastan tülki tabýlar añdýðanða. Jaksý at pen tatuv joldas-bir ðaniybet, Iñðaylý ýkþam kiyim añþý adamða. Salañ etip jolýksa kaytkan izi, Saðadan sýmpýñ kaðýp iz þalðanda. Bürkitþi tav basýnda, kaðuvþý oyda, Izdiñ betin tüzetip andaðanda. Tomaðasýn tartkanda bir kýrýmnan, Kýran kus közi körip samðaðanda. Tömen uþsam, tülki örlep kutýlar dep, Kandý köz kaykañ kaðýp þýksa aspanða. Köre tura kaladý kaþkan tülki Kutýlmasýn bilgen soñ kur kaþkanða. Avzýn aþýp, kokaktap, tisin kayrap, O da talas kýladý þýbýn janða. Kýzýk körer, köñildi bolsa añþýlar, Þabar jerin karamas jýðýlðanða. Kýrýk pýþakpen kýrjýndap turðan tülki, O da - osal jav emes kýran pañða, Segiz nayza kolýnda, köz avdarmay, Batýr da ayal kýlmaydý erteñ tañða. Kanat, kuyrýk suvýldap, ýskýradý, Kökten kýran sorðalap kuyýlðanda. Jarýk-jurýk etip ekevi aykasadý, Jeke batýr þýkkanday kan maydanða. Birevi - kök, Birevi - jer taðýsý, Adam üþin batýsýp kýzýl kanða. Kar - appak, bürkit - kara, tülki - kýzýl, Uksaydý kasa suluv þomýlðanða. Kara þaþýn köterip eki þýntak, O da bülik-bülik etpey me siypanðanda? Appak et, kýp-kýzýl bet, jap-jalañaþ, Kara þaþ kýzýl jüzdi bet, jap-jalañam, Küyevi er, kalýndýðý suluv bolýp, Jene uksar tar tösekte jolýðýskanða. Art jaðýnan javýrýný bülkildeydi, Kýran büktep astýna del baskanda. Kansonarda kartalcý (1) çýkar ava, Taþtan tilki bulunur takip edene. Ýyi at ile iyi yoldaþ, bir ganimet, Uygun, ölçülü giyimli avcý adama. Ansýzýn rastlarsa döndüðü ize, Saðada (2) ansýzýn vurur ize bakarak. Avcý dað baþýnda da iz sürer ovada da, Ýzin yüzünü düzeltir düþünerek, Tomagasýný (3) çekince uzaktan. Kartalýn gözü görür yükselince. Aþaðý süzülsem, tilki kaçar kurtulur der, Kanlý göz tepeye süzülüp çýksa göðe. Görünce durup kalýr kaçan tilki, Kurtulmasýný bilmiyorsan kaçmak boþuna. Aðzýný açýp, yükselip, diþ bileyip, O da telaþlanýr sinek kadar canýna. Merak eder, sevinçli ise avcýlar, Düþerim diye düþünmez, ardýndan koþar. Kýrk býçakla sanat icrâ eden tilki, O da, kötü düþman deðil þanlý kartal için. Sekiz mýzrak elinde, göz ayýrmadan, Yiðit de nefes almaz seherden sabaha. Kanat, kuyruk hemen düþman kesildi, Gökten kartal süzülmeye baþladýðýnda. Paldýr küldür ikisi de savaþýr, Biri yiðit çýkacak gibi kanlý meydanda. Biri, gök, Biri de yer yabânisi, Ýnsan için batarlar kýzýl kana. Kar, apak; kartal, kara; tilki, kýzýl. Benzer düþmanlar birbirine yumulmuþa. Kara saçýný kaldýrýp iki dirsek, O da utanmaz mý okþandýðýnda? Apak et, kýpkýzýl yüz, çýrýlçýplak, Kara saç kýzýl yüzlü, çýrýlçýplak, Kocasý yiðit, niþanlýsý güzel olup, Yine dar döþekte görüþmüþe benzer. Sýrtýnda kürek kemiði yavaþça kýpýrdar, Kartal bükülüp tam altýna alýnca. (1) Kartalcý : Kartalla av yakalayan kiþi. (2) Saða : Nehrin göle, denize veya baþka bir nehre döküldüðü, birleþtiði yer. (3) Tomaga: Kartalýn gözünü kapatmasý için baþýna giydirilen, deriden yapýlmýþ nesne.

2 Kusý da, iyesi de korazdanar, Alpýs eki aylalý tülki alðanda. "Üyirimen üç toðýz" dep jýmýndap, Jasý ülkeni janýna baylanðanda. Silke kiyip týmaktý, nasýbaydý Bir atasýñ köñiliñ jaylanðanda. Tavdan jiyde tergendey ala berse, Bir jasaysýñ kumarýñ er kayðanda. Kökirekte jamandýk eþ niyet jok, Añ boladý keñesiñ kus salðanda. Eþkimge ziyyaný jok, özim körgen Bir kýzýk isim eken sum jalðanda. Kökiregi sezimdi, köñili oylýða Beri de anýk turmay ma oylaðanda? Ukpassýñ üstirt karap bulðaktasañ, Suvretin köre almassýñ, köp bakpasañ. Köleñkesi tüsedi kökeyiñe, Er sözin bir oylanýp salmaktasañ. Muný okýsa, jigitter, añþý okýsýn, Bile almassýñ, kus salýp dem tatpasañ. Köñil kusý kuykýljýr þartarapka, Adam oyý türlenip avðan þakta. Salðan en - köleñkesi sol köñildiñ, Taktýsýna biylesin ol kulakka. Þýrkap, kalkýp, sorðalap, tamýljiydý, Jürek terbep oyatar bastý miydý. Bul düniyeniñ lezzeti beri sonda, Oysýz kulak ala almas onday sýydý. Uyýktap jatkan jürekti en oyatar Ünniñ tetti oralðan meni oyatar. Keyi zavýk, keyi dertin kozðap, Jas balaþa köñildi jaksý uvatar. Adam az muný bilip salarlýk, Týndavþý da az ol ennen behre alarlýk. Muñmen þýkkan, oralðañ tetti küyge Jýlý jürek kayda bar kozðalarlýk? Köbinese en basý keledi aþý, "Kel, týñda!" dep özgege bolar basþý. Kerim tolðap, tavýsar kañðýr-küñgir, Sol jerine oyýñmen aralasþý. Enniñ da estisi bar, eseri bar, Týndavþýnýñ kulaðýn keseri bar. Akýldýnýñ sözindey oylý kündi Týndaðanda köñildiñ eseri bar. Bilimdiden ayaman sözdiñ mayýn, Altý öleñmeñ bildirdim enniñ jayýn. Ezdiñ basý kañðýrsýn, erdiñ köñili Jañðýrsýn dep oyladým aytkan sayýn. Kökireginde otý bar oylý adamða Bul sözimniñ suvreti turar dayýn. - Kuþu da sahibi de diklenir, Altmýþ iki hileli tilki aldýðýnda, Arkadaþlarýyla üç dokuz diye gülümser, Büyük yaþtakisi yanýna baðlanýnca. Silkip giydi þapkayý, enfiyeyi Bir atasýnýn gönlünü hoþ edince. Daðdan iðde derer gibi alýverse, Bir tadýný alýrsan hep yaparsýn. Göðüste hiçbir kötü niyet yok, Av olur meclisin, kuþ salýnca. Kimseye zararý yok, ben gördüm, Ýlginç bir iþ imiþ uðursuz dünyada. Gönlü sezgili, gönlü düþünceliye? Hepsi de açýk deðil mi düþünürsen? Anlamazsýn, dikkatli bakmazsan, Suretini göremezsin, çok bakmazsan. Hayâli düþer aklýna, Her sözünü bir düþünüp ölçsen. Yiðitler! Bunu okuyacaksa, avcý okusun, Bilemezsin, kuþ uçurup tadýna bakmazsan. Gönül kuþu kývrýlýr dört tarafa, Ýnsanýn fikrinin çeþitlenip döndüðü çaðda. Söylediði þarký, hayâli o gönlün, Tahtýna beðlik etsin dinleyenlerin. Baðýrýr, yükselir, iner, yumuþar, Yürek kýpýrdatýp, uyandýrýr baþý, beyni. Bu dünyanýn lezzeti hepsi onda, Fikirsiz anlayamaz böyle saygýyý. Uyuyup duran yüreði þarký uyandýrýr, Nâðmesi tatlýca çýkan mâni uyandýrýr. Bazýsý zevk, bazýsý derdini ayaklandýrýp, Küçük çocuk gibi gönlü iyi avutur. Bunu bilip anlayacak insan çok az, Bu þarkýdan pay çýkaracak dinleyici de az. Dertle çýkan, sarýlan tatlý sese, Kýpýrdanacak hisli yürek nerde var? Bir þarký çoðunlukla acýyla baþlar, "Gel, dinle!" deyip baþkasýna baþ olur. Güzel söyleyip, bitirir tangýr tungur, Bu arada sen de ona katýlsana. Þarkýnýn da güzeli var, çirkini var, Dinleyicinin kulaðýný keseni var. Akýllýnýn sözü gibi sevinçli sesi, Dinleyince gönüllerin esiþi var. Ýlimliden saklamam sözün yaðýný, Altý dörtlükle anlattým þarkýnýn durumunu. Boþ olanýn baþý dolansýn, erin gönlü Yankýlansýn diye düþündüm her söylediðimde. Göðsünde ateþi olan düþünceli insana Bu sözümün sureti durur hazýr.

3 Ömirdiñ aldý - ýstýk, artý - suvýk, Aldý - oyýn, art jaðý - muñða juvýk. Jaksý endi týñdasañ oy köziñmen, Ömir sevle körseter suvday tunýk. Jamanða "jar" degen-ak en köriner, Jaksý en bilse aytuvða kim eriner? Jaramdý endi týndasañ, janýñ erip, Jabýrkaðan köñiliñ köteriler. * * * Adamnýñ keybir kezderi Köñilde alañ basýlsa; Teñiriniñ bergen öneri Kök bulýttan aþýlsa; Sýldýrlap öñkey kelisim Tas bulaktýñ suvýnday, Kirlegen jürek özi iþin Tura almas este juvýnbay. Teñiriniñ küni jarkýrap, Uykýdan köñil aþar köz. Kuvattý oydan bas kurap, Erkelenip þýðar söz. Sonda akýn belin buvýnýp, Aldý-artýna karanar. Düniye kirin juvýnýp, Körinip oyða söz salar. Kýranþa karap kýrýmða Muñ men zardý kolða alar. Köktenip nadan zulýmða, Þiyýrþýk atar, tolðanar. Edilet pen akýlða Sýnatýp körgen-bilgenin, Bildirer, alýs, jakýnða Solardýñ söyle degenin. Izalý jürek, dolý kol, Uvlý siya, aþý til. Ne jazýp ketse, jayý sol, Jek körseñder öziñ bil. * * * Kulaktan kirip, boydý alar, Jaksý en men tetti küy. Köñilge türli oy salar, Endi süyseñ, menþe süy. Düniye oydan þýðadý, Özimdi özim umýtýp. Köñilim endi uðadý, Jüregim boydý jýlýtýp. Añsaðan þölde suv tapsa, Bas koymay ma bastavða? Ömrün önü, sýcak; ardý soðuk, Önü, oyun; öte yaný; derde yakýn. Güzel þarkýyý dinlesen fikir gözüyle, Ömür nur saçar su gibi sakin. Kötüye "car" denen þey þarký görünür, Ýyi þarký bilse, söylemeye kim erinir? Ýþe yarayaný þimdi dinlesen, canýn eriyip, Kederlenen gönlün güler, eðlenir. Bazý zamanlar insanýn Gönlüne ikilikler dolsa; Tanrýnýn verdiði hüner Gök buluttan açýlsa; Þýngýrdayýp hep geliþim Taþ bulaðýn suyu gibi, Kendi kirletir yüreðini Duramaz asla temizlemeden. Tanrýnýn güneþi parlayýp, Uykudan gönül göz açar. Güçlü fikirle birleþip Nazlanarak çýkar söz. O zaman ozan iþe sarýlýp, Ardýna önüne bakýnýr. Dünya kirini yýkayýp, Fikre bürünüp söz söyler. Kartal gibi bakýp uzaða, Dertle kederi ele alýr. Karþý çýkýp cahil zâlime, Rahatýný kaçýrýr, dalgalanýr. Adalet ile akla Sýnatýp görüp bildiðini, Bildirir uzaða yakýna, Onlarýn söyle dediðini. Sinirli yürek, asabî el, Aðýlý mürekkep, acý dil. Ne yazsa da, durumu bu, Nefret edeceksen kendin bil. Kulaktan girip, vücudu sarar, Güzel þarkýyla tatlý ses. Gönle türlü fikir salar, Þarkýyý seveceksen, benim gibi sev. Dünya düþünceyle çýkar, Kendi kendimi unutup, Gönlüm þarkýyý anlar, Yüreðim bedenimi yumuþatýr. Susayan çölde su bulsa, Baþ koymaz mý kaynaða?

4 Birev türtse ya kaksa, Boy toktamas jaskavða. Bir küygizip, süygizip, Eski ömirdi türgizer. Ömir tonýn kiygizip, Joktý bar kýp jürgizer. Esitkendey boladý, Kulaðým eski sýbýrdý. Eski oyða köñilim toladý, Tiriltip ötken kurðýrdý. Iþip tereñ boylaymýn Ötken künniñ uvlarýn. Jene mýñ dep oylaymýn Jurttýñ jalðan þuvlarýn. Taðý sene bastaymýn Künde aldaðýþ kuvlarða. Esim þýðýp kaþpaymýn, Men iþpegen uv bar ma? * * * Ölsem, orným kara jer, sýz bolmay ma? Ötkir til bir uyalþak kýz bolmay-ma? Mahabbat, ðadavat pen maydandaskan, Kayran meniñ jüregim muz bolmay ma? Amalsýz taðdýr bir kün kez bolmay ma? Birevge jay, birevge tez bolmay ma? Asav jürek ayaðýñ þalýs baskan Jerin tavýp artkýða söz bolmay ma? Sonda javap bere alman men beyþara, Sizderge erkin tiyer, baykap kara. Eki küymek bir janða edilet pe? Kaný kara bir janmýn, janý jara. Jüregiñniñ tübine tereñ boyla, Meñ bir jumbak-adammýn, oný da oyla. Soktýkpalý, sokpaksýz jerde östim, Mýñmen jalðýz alýstým, kine koyma! Jasýmda albýrt östim, oydan jýrak, Aylaða, aþuvða da jaktým þýrak. Erte oyandým, oylandým, jete almadým, Etekbastý köp kördim elden birak. Oy kirgeli tiymedi erik özime, Sandalmamen kün keþken tüspe izime. Özi ermey, erik bermey, jurt kor etti, Sen esirke, týnýþ uyýktat, bak sözime! Iþim - tolðan uv men ört, sýrtým dürdey, Men kelmeske ketermin tük endirmey. Öleñ þirkin - ösekþi, jurtka jayar, Sýrýmdý toktatayýn ayta bermey. ˆ Biri dürtse ya da vursa, Beden dayanmaz darbeye. Bir yaktýrýp, sevdirip, Eski hayatý canlandýrýr. Ömür donunu giydirip, Yoðu var eder yaþatýr. Duymuþ gibi olur, Kulaðým eski fýsýltýyý. Eski fikirle gönlüm dolar, Diriltir geçmiþ günleri. Ýçip derine dalarým, Geçmiþ günün acýlarýný. Yine gerçek deyip düþünürüm, Yurdun yalan þamatasýný. Ýnanmaya da baþlarým Her gün dünyayý aramaya. Aklýmý kaybedip kaçmam, Benim içmediðim aðý var mý? Ölünce, yerim kara yer, nemli olmaz mý? Keskin dil, bir utangaç kýz olmaz mý? Muhabbet düþmanlýkla savaþýr, Hayret, benim yüreðim buz olmaz mý? Çaresiz kader, bir gün sýra gelmez mi? Birine uygun, birine tez olmaz mý? Yabanî yürek, ayaðýný eðri basan, Yerini bulursa geridekine söz olmaz mý? Buna cevap veremem ben biçâre, Sizlere rahat ulaþýr, dikkatlice bak. Bir cana iki defa yanmak, adalet mi? Kaný kara bir caným, caný kaygý. Yüreðinin dibine derince dal, Ben bir bilmece insaným, bunu da düþün. Kavgalý, sokaksýz yerde büyüdüm, Binlerle yalnýz güreþtim, kusur bulma! Gençken rahat yaþadým, fikirden uzak, Çözüme, çaresizliðe de yaktým ýþýk. Erken kalktým, düþündüm, yetiþemedim, Fakat uzaklarý elden fazla gördüm. Fikir gireli deðmedi erk bana, Avare gezmekle gün geçmiþ, düþme peþime. Kendi gelmez, erk vermez, yurt hor etti, Sen esirge, sessizce uyut, bak sözüme! Ýçim dolmuþ aðý ile ateþ, sýrtým iyi, Ben dönülmeze giderim hiçbir yere girmeden. Ah þiir, dedikoducu, bunu yurda yayar, Sýrrýmý saklayayým söylemeden.

5 Birinþi Söz Bul jaska kelgenþe jaksý ötkizdik pe, jaman ötkizdik pe, eytevir birtalay ömirimizdi ötkizdik : alýstýk, julýstýk, aytýstýk, tartýstýk evreþilikti köre köre keldik. Endi jer ortasý jaska keldik: kajýdýk, jalýktýk, kýlýp jürgen isimizdiñ beriniñ bayansýzýn, baydavsýzýn kördik, beri korþýlýk ekenin bildik. Al, endi kalðan ömirimizdi kaytip, ne kýlýp ötkizemiz? Soný taba almay özim de kayranmýn. El baðuv? Jok, elge baðým jok. Jok, elge baðým jok. Baðuvsýz derkte uþýrayýn degen kisi bakpasa, ne albýrtkan, köñili basýlmaðan jastar baðamýn demese, bizdi kuday saktasýn! Mal baðuv? Jok, baða almaymýn. Balalar özderine kereginþe özderi baðar. Endi kartayðanda kýzýðýn öziñ tügel köre almaytuðýn, urý, zalým, tilemsekterdiñ azýðýn baðýp beremin dep, kalðan az ðana ömirimdi kor kýlar jayým jok. Ðýlým baðuv? Jok, ðýlým baðarða da ðýlým sözin söyleser adam jok. Bilgeniñdi kimge üyretersiñ, bilmegeniñdi kimnen surarsýñ? Elsiz-künsizde kezdemeni jayýp salýp, kolýna kezin alýp otýrðannýñ ne paydasý bar? Muñdasýn, þer tarkatýsar kisi bolmaðan soñ, ðýlým özi bir tez kartaytatuðýn küyik. Sofýlýk kýlýp, din baðuv? Jok, ol da bolmaydý, oðan da týnýþtýk kerek. He köñilde ne körgen küniñde týnýþtýk jok. Osý elde, osý jerde ne kýlðan sofýlýk? Babalardý baðuv? Jok, baða almaymýn. Baðar edim, kalayþa baðuvdýñ menisin de bilmeymin, ne bolsýn dep baðam, kay elge kosayýn, kay haraketke kosayýn? Balalarýmnýñ özine ilgeri ömiriniñ paydasýn týnýþtýkpen körerlik orýn tapkaným jok, kayda bar, ne kýl derimdi bile almay otýrmýn, ne bol dep baðam? Oný da ermek kýla almadým. Akýrý oyladým: osý oyýma kelgen nerselerdi kaðazða jaza bereyin, ak kaðaz ben kara sýyaný ermek kýlayýn, kimde-kim iþinen kerekti söz tapsa, jazýp alsýn, ya okýsýn, keregi jok dese, öz sözim özimdiki dedim de, akýrý osýðan bayladým, endi munan baska eþbir jumýsým jok. Ekinþi Söz Men bala künimde estüvþi edim, bizdiñ kazak sarttý körse, külüvþi edi: eneñdi urayýn keñ koltýk, þüldiregen tejik, arkadan üy töbesine salamýn dep, kamýs artkan, butadan korýkkan, köz körgende eke-üke desip, þýðýp ketse, kýzýn boktaskan, sart-surt degen osý dep. Noðaydý körse, oný da boktap külüvþi edi: tüyeden korýkkan noðay, atka minse, þarþap, jayav jürse, demin aladý, noðay degenþe, nokay deseñizþi, tükke ýñðayý kelmeytuðýn soldat noðay, kaþkýn noðay, baþalþik 1 noðay dep. Orýska da külüvþi edi: avýldý körse þapkan, jaman sasýr bas orýs dep. Orýs oyýna kelgeni kýladý degen ne aytsa soðan nanadý, uzýn kulaktý tavýp ber depti - dep. Nesir Birinci Söz Bu yaþa gelinceye kadar iyi mi kötü mü yaþadýk, nihayetinde ömrümüzü bir hayli geçirdik: Çekiþtik, tartýþtýk, atýþtýk, eziyet çeke çeke bugünlere geldik. Þimdi yolun yarýsýndayýz: yorulduk, býktýk; yaptýðýmýz iþlerin hepsinin istikrarsýzlýðýný, sonuçsuzluðunu gördük; hepsinin zavallýlýk olduðunu anladýk. Þimdi kalan ömrümüzü nasýl ve ne yaparak geçirelim? Bunun bir yolunu bulamadýðým için ben de þaþkýným. Ülke iþleriyle ilgilenmek? Yok, halkta bakým yok. Bu bakýmsýzlýða çare bulayým diyecek insanlar çýkmazsa, bu iþlerden vazgeçip ben bir þeyler yapayým diye kendi kendini teselli edecek gençler çýkmazsa, bizi Allah korusun! Hayvancýlýk yapmak? Hayýr, bakamam. Çocuklar kendileri için gerekli olan kadarýna kendileri bakarlar. Þimdi þu yaþlý çaðýmda, kendi azýcýk rahatýmý bozup da hýrsýz, zâlim ve çoðunu ben istiyorum, ben yiyeceðim diyenlerin iþini yapýp ömrümün kalanýný heder edecek hâlim de yok. Ýlimle uðraþmak? Hayýr, ilimle meþgul olup, ilimle konuþan insan da yok. Bildiðini kime öðreteceksin, bilmediðini kime soracaksýn? Kimsesiz bir þekilde kumaþýný eline dolayýp oturup durmanýn ne faydasý var? Dert ortaðýn, þer daðýtan biri olmadýðý için, ilmin kendisi de çabucacýk ihtiyarlayan bir keder. Sofuluk yapýp, din iþleriyle uðraþmak? Hayýr, bu da olmaz. Bunun için de sükûnet gerek. Ne gönül de ne de yaþadýðýn dönemde sükûnet var. Bu elde, bu memlekette sofuluk ne yapsýn? Çocuklarla meþgul olmak? Hayýr, bakamam. Bakardým, ama nasýl bakmak gerektiðini ve bu iþin usulünü bilmiyorum. Ne olursa olsun deyip bakayým ama hangi gruba katayým, hangi iþlere yönlendireyim? Çocuklarýma gelecekte ilmin faydasýný sükûnet içinde verecek bir yer bulamadým, nereye git, ne yap diyeceðimi de bilemiyorum, ne ol deyip de bakayým? Bunu da eðlenceli bir iþ olarak görmüyorum. Sonra düþündüm: aklýma gelen þeyleri kaðýda döküvereyim dedim, ak kaðýt ve kara mürekkeple eðleneyim. Kim, içinden birinin gerekli bir söz olduðunu düþünürse, o yazsýn veya okusun. Gereði yok derse, bu söz bana ait olur. Sonunda bu iþe baðlandým. Þimdi bundan baþka hiçbir iþim yok. Ýkinci Söz Çocukluðumda duyardým: bizim Kazaklar bir Sartlý görse, anasýna sövdüðüm geveze, dili anlaþýlmayan Tacik, seni bozkýrdaki ev tepesine koymalý, kamýþ yükleyip çalýdan korkan, göze görününce baba maba deyip kaçýp giden, kýzýna küfreden, zart zurt denen sensin der, alay eder, gülerdi. Nogaylý görünce de; deveden korkan Nogaylý, ata binince yorulur, yaya yürüyünce dinlenir, Nogay diyene kadar Nokay desenize, hiçbir iþe uygun olmayan asker Nogay, kaçak Nogay, küçük tüccar Nogay diyerek alay eder ve gülerdi. Rus a da : köyü görünce koþan, kötü kokan Rus, aklýna geleni yapan Rus, her söylenene inanan Rus, uydurma, þayialara dayanan haberleri buluver Rus diyerek eðlenir gülerdi.

6 Sonda men oylavþý edim: ey, kuday-ay, bizden baska hakýktýñ beri anturðan, jaman keledi eken, eñ tevir halýk biz ekenbiz dep, elgi aytýlmýþ sözderdi bir ülken kýzýk körip, kuvanýp külüvþi edim. Endi karap tursam, Sarttýñ ekðpegen eginijok, þýðarmaðan jemisi jok, savdageriniñ jürmegen jeri jok, kýlmaðan þeberligi jok. Özimenen özi evre bolýp, birimenen biri eþbir þahariy javlaspaydý. Orýska karamay turðanda kazaktýñ ölisiniñ ahirettigin, tirisiniñ kiyimin sol jetkizip turdý. Eke balaða kýymaytuðýn malýñdý kireley, sol aydap ketip turdý ðoy. Orýska karaðan soñ da, orýsýn önerlerin bizden olar köp üyrenip ketti. Ülken baylar da, ülken moldalar da, eptilik, kýrmýzýlýk, sýpayýlýk beri solarda. Noðayða karasam, soldattýkka da þýdaydý, kedeylikke de þýdaydý, kazaða da þýdaydý, molda, medrese saktap, din kütüvge de þýdaydý. Eñbek kýlýp, mal tabuvdýñ da jönin solar biledi, saltanat, esem de solarda. Onýñ maldýlarýna kuzðýn tamaðýmýz üþin, birimiz jalþý, birimiz koþ aluvþýmýz. Bizdiñ eñ bayýmýzdý : seniñ þakþý 2 ayaðýñ bilen pýþýratýrða koyðan iyden tügil, þýk, sasý kazak, -dep üyinen kuvýp þýðaradý. Onýñ beri birin biri kuvýp, kor bolmay, þaruva kuvýp, öner tavýp, mal tavýp zor bolðandýk eseri. Orýska aytar söz de jok. Biz kulý, küñi kadarlý da jokpýz. Baðanaðý maktan, baðanaðý kuvanðan külgen sözderimiz kayda? Üþinþi Söz Kazaktýñ biriniñ birine kaskünem bolmaðýnýñ, biriniñ tilevin biri tilespeytuðýnýnýñ ras sözi az bola tuðýnýnýñ, kýzmetke talaskýþ bolatuðýnýnýñ, özderiniñ jalkav bolatuðýnýnýñ sebebi ne? Hemma ðalamða belgili danýþpandar eldekaþan baykaðan: erbir jalkav kisi korkak, kayratsýz tartadý; erbir kayratsýz korkak, maktanðýþ keledi; erbir maktanþak korkak, akýlsýz, nadan keledi: erbir akýlsýz nadan, arsýz keledi; erbir arsýz jalkavdan suramsak, özi toyýmsýz, týyýmsýz, önersiz, eþkimge dostýðý jok jandar þýðadý. Munýñ beri tört ayaktý maldý köbeyteminnen baska oyýnýñ joktýðýnan, özge egin, savda, öner, ðýlým sekildi nerselerge salýnsa, bulay bolmas edi. Erbir mal izdegen malýn köp bolsa, özimdiki de, balalarým da maldý bolsa eken deydi. Ol mal köbeyse malþýlarða baktýrmak, özderi etke, kýmýzða toyýp, suluvdý jaylap, jüyrikti baylap otýrmak. Kýstavý tarlýk kýlsa, arýzý jetkendik, sýyý ötkendik, baylýk kýzmetimen, bir evdiñ kýstavýn satýp almak, eptep almak, tartýp almak. Ol kýstavýnan ayrýlðan jene birevge tiyispek, ya bolmasa orýnsýzdýðýnan elden ketpek, er kazaktýñ oyý osý. Osýlar birine biri dostýk oylay ala ma? Kedey köp bolsa, akýsý kem bolar edi, maldan ayrýlðandar köbeyse, kýstavý bosar edi dep, men ananý kedey bolsa eken dep, ol meni kedey bolsa eken dep, evelde iþimiz ben kas saðýndýk. Erberden soñ sýrtýmýzða þýktý, javlastýk, davlastýk, partiyalastýk, osýnday kastarða sözim ötimdi bolsýn jene de eptep mal jýyuvða küþim jetimdi bolsýn dep, kýzmetke bolýstýk, biylikke talastýk. Çocukluk bu ya, o zamanlar ey Allah ým, bizden baþka milletler hep kötü, en iyi millet bizmiþiz diye düþünür, biraz önce söylenenleri duyduðumda çok hoþlanýr, komik bulur, gülerdim. Þimdi bakýyorum: Sart ýn ekmediði ekin yok, yetiþtirmediði meyve yok, tüccarýnýn gitmediði yer yok, elinden gelmeyen iþ yok. Hiçbir þehri baþýbozukluk edip, boþ kalýp birbirine düþman olmaz. Ruslara itaat etmediði dönemlerde Kazak ýn ölüsünün kefenini, dirisinin kýyafetini onlar gönderdi. Babanýn evladýna kýyýp veremediði mala, kiralayýp o baktý. Rusya ya baðýmlý olunduðu dönemlerde de onlarýn sanatlarýný bizden önce onlar öðrendi. Büyük zenginler de, ustalýk da, ipekçilik de, görgülü davranma da, hepsi onlarda. Nogaylara bakarsak: Askerliðe de sabreder, fakirliðe de, Kazak a da. Türbe ve medreseleri koruyup dine hürmet etmeyi iyi bilirler. Emek harcayýp mal kazanmanýn yolunu iyi bilirler. Saltanat ve gösteriþ de onlarda. Onun mal mülk sahibi zenginlerine, doymaz boðazýmýz yoluna kimimiz hizmetçi, kimimiz kul oluruz. Onlar, bizi, senin batýk ayaklarýnla evimi daðýtmana izin veremem, bundan memnun deðilim, çið, kokmuþ Kazak diyerek evlerinden kovarlar. Bunlarýn sebebi, birbirinin açýðýný arayýp, eziyet edip iþ aramaya üþenmekten, sanat öðrenip mal sahibi olmanýn zor olmasýndandýr. Ruslara söylenecek söz de yok. Biz kullarý, hizmetçileri kadar da yokuz. Biraz önceki övünç, sevinç Güldüðümüz sözler nerde? Üçüncü Söz Kazaklarýn birbirine düþman olmasýnýn, birinin istediðini diðerinin istememesinin, doðru sözünün az olmasýnýn, verilen hizmetleri kabul etmeyiþinin, tembel oluþunun sebebi ne? Bütün âlemce tanýnmýþ ilim adamlarý her nasýlsa fark etmiþler: Tembel kiþi korkak ve gayretsiz oluyor; her gayretsiz ve korkak olan da övüngeç oluyor; her övüngeç; korkak, cahil ve akýlsýz oluyor; her akýlsýz cahil kiþi arsýz oluyor; her arsýz tembelden de ziyade dilenci, doyumsuz, izinsiz iþler yapan, hünersiz, kimseyle dostluðu olmayan insanlar oluyor ve böyle insanlardan ortaya çýkýyor. Bunlarýn hepsi dört ayaklý malýmý çoðaltayým düþüncesinden baþka bir düþüncesinin olmamasýndan. Ziraatla uðraþsa, ticaret yapsa, sanat ve ilim sahibi olup bu sahalarda çalýþsa bunlar olmaz. Her mal mülk sahibi olmayý arzu eden, malým çok olsa, benim de çocuklarýmýn da bir çok malý olsa der. Malý çok olunca da bunlarý çobanlara baktýrýp, kendisi et ve kýmýzla doyasýya beslenip, güzel yerlerde yaylayýp, atýný da baðlayýp yan gelip yatmak ister. Kýþlakta sýkýlýnca da sözü dinlensin, istekleri yerine getirilsin ister, zenginliðiyle hürmet kazanýp baþka kýþlaklar alýp satmak ister. Sonunda o kýþlaktan ayrýlmak, birileriyle tartýþmak, hiçbir þey yapamazsa da oralardan çekip gitmek Her Kazak ýn düþüncesi ve isteði bu. Böyle kiþiler birbirleriyle dostluk kurmayý düþünebilir mi? Fakir çok olursa hakký az olur; malýný kaybedenler çoðalýrsa kýþlaklar boþalýr derken; herkes önce diðeri fakirleþsin diye beklerken birbirimizle düþman olduk. Bu fikirleri açýkça dile getirdik, düþman olduk; kavga ettik, gruplaþtýk. Hatta partileþtik. Düþmanýma da sözüm geçsin, daha çok mal edineyim diye hizmette taraf tuttuk, kavgalara karýþtýk.

7 Sonan soñ ne momýnnýñ balasý böten jakka þýðýp, eñbek kýlýp, mal izdemeydi, egin, savdanýñ keregi jok boladý. Öz basýn özi osýnday talaspenen kisi köbeytemiz dep partiya jýyðandardýñ bügin birevine, erteñ birevine kezek pen satadý da jüredi. Urýlar týyýlmaydý. El týnýþ bolsa, onýñ urlýðýn eþkim süyemes edi. El eki jar bolgan soñ, kim ant iþip aktap, aramdýðýn jaktap süyeymin dese, soðan jak bolýp süyenip, burýnðýdan urlýðýn eldeneþe ese asýradý. Eldegi jaksý adamdardýñ beriniñ üstinen beker, ötirik þaptý, taladý degen er türli ugolovnýy 3 is körsetip, arýz beredi. Oðan doznaniye 4 -tergev þýðaradý. Ötirik, körmegenin kördim devþi küvelar da eldekaþan dayýndap koyýlðan, baðanaðý jaksý adam saylavða jaramasý üþin. Ol adam basýn kutkarmak üþin jamandarða jalýnsa, onýñ da adamdýðýnýñ ketkeni, eger jalýnbasa, tergevli, sottý adam bolýp, eþbir kýzmetke jaramay, basý katerge tüsip ötkeni. Ol bolýs bolðandar özi kuvlýk, adamdýk penen bolýstýkka jetken soñ momýndý kadirlemeydi, özindey aram, kuvlardý kadirleydi, özime dos bolýp, jerdemi tiyedi dep, eger kas bolsa, bir türli özime de zalal jasavða kolýnan keledi dep. Osý künde kazak iþinde isi bilmes, kisi biler degen makal þýktý. Onýñ menisi: isiñniñ tüzüvliginen jetpessiñ, kisiñniñ amalþý, aylalýðýnan jetersiñ degen söz. Üþ jýlða bolýs saylanadý. Evelgi jýlý: seni biz saylamadýk pa? dep eldiñ buldanðandýðýmen küni ötedi. Ekinþi jýlý kandidatpenen añdýsýp küni ötedi. Üþinþi jýlý saylavða jakýndap, taðý bolýs bolýp kalarða mümkin bolar ma eken dep küni ötedi. Endi nesi kaldý? Osý kazak halkýnýñ osýnday buzýkþýlýkka tartýp, jýldan jýlða tömendep bara jatkanýn körgen soñ, meniñ oyýma keledi: halýktýñ bolýstýkka saylaymýn degen kisisi pelen kaderli orýsþa obrazovaniye 5 alðan kisi bolsýñ. Eger de ortalarýnda onday kisisi jok bolsa, yakiy bar bolsa da saylamasa, üveznýy naçal nik birlen voennýy gubernatordýñ naznaçeniyesi birlen 6 boladý dese, bul halýkka bek paydalý bolar edi. Anýñ sebebi: eveli kýzmetkumar kazak balalarýna obrazovaniye berüvge ol da paydalý is, ekinþi-naznaçeniye birlen bolðan bolýstar halýkka mindetti bolmas edi, ulýktarða mindetti bolar edi. Uva jene naznaçeniye kýlðanda tergevi, suravý barlýðýna karamasa, ötirik arýz berüvþiler azayar edi, belkiy joðalar edi. Uva jene erbir bolýs elde sýtarþiyna basý bir biy saylanðandýk, bul halýkka köp zalal bolðandýðý körinip, sýnalýp bilindi. Bul biylik degen bizdiñ kazak iþinde erbir saylanðan kisiniñ kolýnan kelmeydi. Buvan burýnðý Kasým hannýñ kaska jolýn, Esim hannýñ eski jolýn, Ez Tevke hannýñ Kül töbeniñ basýnda künde keñes bolðanda jeti Jarðýsýn 7 bilmek kerek. Em, ol eski sözderdiñ kaysýsý zaman özgergendikpenen eskirip, bul jaña zamanða kelispeytuðýn bolsa, onýñ ornýna tatýndý tolýk biylik þýðarýp, tölev salarða jararlýk kisi bolsa kerek edi, onday kisi az, yakiy tipti jok. Bu yüzden de bir çoðumuzun çocuðu yabancý yerlere gidip çalýþýp mal mülk sahibi olmak için uðraþmýyor, ziraat ve ticaret gerekli görülmüyor. Kendi baþýný kendi yiyip, bu þekilde kavgayla taraftar toplamaya çalýþanlar, bugün birini yarýn öbürünü satýp gidiyor. Hýrsýzlýk bitmiyor, hýrsýzlar vazgeçmiyor. Ülkede asayiþ olursa, hýrsýzýn hýrsýzlýðý destek bulmaz. Ülke iki gruba ayrýldýðý için biri ant içip diðerinin hýrsýzlýðýný temize çýkarýyor. Diðeri de ona yardýmcý olmak için onun taraftarý olup ona hizmet ediyor. Böyle bir devran sürüp gidiyor. Memleketteki iyi insanlara ise yaðmaladý, talan etti diye boþ ve yalan suçlamalarda bulunuluyor ve onlar þikayet ediliyor. Ona cevap hakký ise sorguda veriliyor. Yalancý þahitlik, görmeyenin gördüm demesi Yalancý þahitlerde hazýr bulunuyor ve iyi insanlara savunma ve seçim hakký bile verilmiyor. Bu insan baþýný kurtarmak için kötü insanlara yalvarýrsa onun da insanlýðý gidiyor. Yalvarmazsa sorgular ve mahkemelerde sürünüyor. Hiçbir þey olmasa da baþý belaya giriyor. Hakimlerse, kendileri yalancý. Ýnsanlýkla yaklaþýp idarî makamlara ulaþtýktan sonra ne insanlýklarý ne de doðru insanlara hizmetleri kalýyor. Kendisi gibi yalancýya ve haram yiyicilere hürmet ediyor. Haklý insana dönüp bakmýyor bile. Eðer ona yardým eder, dost olursam, bunlar bana da her türlü kötülüðü yapar, bana da zarar verir diye düþünüyor. Bugünlerde Kazaklar arasýnda iþi bilmez, insan bilir þeklinde bir ata sözü çýktý. Bunun anlamý: iþini düzeltme yoluna gitmezsin, insanýn üç kaðýtçýlýðýna, hilekarlýðýna gidersin dir. Bir kiþi üç yýllýðýna idareci seçilir. Ýlk yýl: seni biz seçmedik mi? diyen ilin baþa kakmasýyla vaktini geçirir. Ýkinci yýl, idarecilik yolunda çalýþýp bir daha aday olmak mümkün olur mu acaba, diyerek gününü geçirir. Þimdi geriye ne kaldý? Kazak halký arasýnda yýldan yýla daha da gerilediðimizin, bozulmaya baþladýðýmýzýn da delili olan bu olaylar, benim aklýma þu fikirleri getirdi: Halkýn idareci olarak seçeceði kiþi, Rusça öðrenmiþ biri olsun. Eðer aralarýnda böyle bir kiþi yoksa veya var da seçilmediyse, o zaman bölge müdürü veya askerî valinin, birini görevlendirip tayin etmesiyle bu idareci belirlensin. Bu, halk için daha faydalý olacaktýr kanaatindeyim. Bunun sebebi þu: Gelen idareci öncelikle hizmet heveslisi Kazak çocuk ve gençlerine öðretim iþini düzenlesin. Bu faydalý bir iþ. Ýkincisi, tayinle görevlendirilenler, halka borçlu olmazlar, idarecilere borçlu olurlar. Yine, tayin edilen hakimler, taraf tutmaz ve tarafgîr davranmazlarsa, yalan þikayetler ve yalancý þahitlikler azalýr, hatta yok olur. Yine her bir idarî bölgede gruplarýn baþý olsun diye birer bey seçtirdik. Bunun halka çok zarar verdiði anlaþýldý. Bilgi dediðimiz þey, maalesef Kazak ülkesinde her seçilmiþ olan idarecide bulunmuyor. Bu duruma uygun olarak eskiden beri kullanýlagelen þu söz söylenebilir: Kasým Han ýn belli yolunu, Esim Han ýn eski yolunu, Aziz Tevke Han ýn Kültepenin baþýnda her gün meclis kurulduðunda yedi kanun kitabýný bilmek gerek. Bu eski sözlerin hangisi deðiþip de günümüze uyum saðlamamýþ olsun Ýþte bu þekilde tam bir seçme beylik kurmak, ödeme yapacak insanlar bulmak gerekli. Böyle insanlar ise oldukça az.

8 Burýnðý kazak jayýn jaksý bilgen adamdar aytýptý: Biy ekev bolsa, dav törtev boladý dep. Onýñ menisi tak bolmasa, jup biyler talasýp, dav köbeyte beredi degen men aytýlðan söz. Öytip biy köbeytkenþe, erbir bolýs elden tolýmdý, bilimdi üþ-ak kisi biylikke jýl kesilmey saylansa, olar tüsse, jamanþýlýðý eþkere bilingendikpenen tüsse, eytpese tüspese. Ol biylerge dav ger adamdar karamay, ekevi eki kisinin biylikke tañdap alýp, üstine birevdi posrednikke 8 saylap alýp, bite berse, eger oðan da ýntýmaktasa almasa, baðanaðý üþ biydiñ birevin alýp, yakiy jerebemen saylap alýp jüginse, sonda dav uzamay bitim bolar edi. Törtinþi Söz Kazaklarýn önceki durumunu iyi bilen insanlar þunlarý söyler: Bu ikisi olursa dava dört tane olur. Bunun anlamý þudur: Taht olmazsa iki tane olan beyler tartýþýr, kavga çoðalýr. Bu þekilde düþünülüp de beylik talep edenler çoðalýrsa, idarecilerin ilde yetiþmiþ bilgili kiþiler arasýndan üç yýllýðýna seçilmesi iyi olur. Eðer bu üç kiþi görev süreleri bitmeden bir hatalarý yüzünden veya herhangi bir sebeple görevden alýnacak olursa, haklarýndaki þikayetlere bakýlmaksýzýn karar verilse, biri arabuluculuk yapsa ve aralarýndan ikisi beyliðe getirilse problem halledilir. Bu konuda da anlaþma saðlanamazsa, üç beyden birinin hakemliðine müracaat edilerek de problem çözülmüþ olur. Bu þekilde, tartýþmalar da çok uzamaz ve yavaþ yavaþ sona erer. Dördüncü Söz Erbir baykaðan adam bilse kerek: külki özi bir mastýk ekenin, erbir mas kisiden ðafil köp öte tuðýnýn da, olduðunu, her sarhoþ kiþinin gafillik içinde yaþadýðýný Her gözleyici insanýn, gülmenin bir sarhoþluk erbir mastýñ söylegen kezinde bas avýrtatuðýnýn. Bulay ve her sarhoþun konuþtuðu zaman baþ aðrýttýðýný bilmesi gerek. Bu þekilde gülmeye baþlayan insan, hem iþten bolðanda, külkige salýnðan kisi ne þaruvadan, ne akýldan, ne uyat kelerlik isten kur, ðafil köp ötkizip otýrsa hem akýldan hem de utanmadan uzaklaþmýþ, gafilce kerek. Osýnday ðafildik köp ötkizip, elemegem kisiniñ yaþamýþ olsa gerek. Böyle gafillikleri çok yaþamýþ, ne düniyede, ne ahirette basý bir avýrmay kalmasa kerek. saygýsý olmayan insanýn hem ahirette hem de dünyada Erbir uvayým-kayðý oylayýþ kisi ne düniye þaruvasýna, ne ahiyret þaruvasýna özgeden jýynakýrak bolsa Her kaygý ve kederi düþünen insanýn, hem dünya baþý aðrýsýz kalmasa gerek. kerek. Erbir jýynakýlýktýñ tübi keniþ bolsa kerek. Endi iþine, hem ahiret iþine baþkasýndan daha fazla çalýþýyor olay bolðanda ünemi uvayým-kayðýmenen jüre alamýz olmasý gerek. Her çalýþkanlýðýn temeli bolluk olsa gerek. ba? Ünemi uvayým-kayðýða jan þýday ma eken? Ünemi Eðer durum buysa, her zaman kaygý ve kederle yaþamýyor muyuz? Her zaman insan kaygý ve kedere sabrede- külmey jüre alamýz ba, ünemi külmey jürüvge jan þýday ma eken? Jok, men ünemi uvayým-kayðýmenen bol bilir mi ki? Daima gülmeden yaþayabilir miyiz, daima demeymin. Uvayým-kayðýsýzdýðýña uvayým-kayðý kýldaðý, sol uvayým-kayðýsýzdýktan kutularlýk orýndý gülmeden yaþamaya insan sabredebilir mi ki? Hayýr, ben, sürekli kaygý ve kederde ol, demiyorum. Kaygý ve kedersizliðin kaygý, kederolduðu bu keder ve kaygýsýzlýktan kurtulmak için, uygun iþler bulmak ve yapmak gerek. haraket tabuv kerek hem kýluv kerek. Erbir orýndý haraket özi de uvayým-kayðýný azaytadý, orýnsýz Her uygun hareket keder ve kaygýyý azaltýr, kaygýný yersiz gülmeyle azaltma, uygun hareketle azalt! külkimenen azayt pa kayðýný, orýndý haraket pen azayt! Þýðar esigin taba almay, uvayým-kayðýnýñ iþine Çýkar yol bulamayýp, keder ve kaygýya batýp hapsolup kalmak, o da bir mel unluk. Her kötü insanýn kirip alýp, kamalýp kalmak, ol özi de bir anturðandýk jene erbir jaman kisiniñ kýlýðýna külseñ, oðan rahattanýp hareketine gülerken, ona rahatça gülme. Dertlendiðin külme, ýza bolðanýñnan kül, ýzalý külki özi de-kayðý. için gül, dertli gülmenin aslý da kaygý. Böyle gülmeye Onday külkige ünemi öziñ de salýnbassýñ, erbir jaksý her zaman sen de kapýlmazsýn. Her iyi insanýn iyilik adammýñ jaksýlýk tapkanýna rakattanýp külseñ, onýñ jaksýlýktý jaksýlýðýnan tapkandýðýn ðiybrat körip kül. Erbir duðunu ibret olarak al da gül. Her ibret alma da, iþi buluþuna rahatça gülerken, onun bu iyiliði iyiliðiyle bul- ðiybrat almaktýñ özi de mastýkka jibermey, uvakýtýmen sarhoþluk derecesinde mest olmaya getirmeden, vaktinde durdurur. Çeþitçe çok olan gülmeleri övesim yok. toktatadý. Köp külkiniñ berin de maktaðaným jok, onýñ iþinde bir külki bar-av, kuday jaratkan orný menen iþten, Bunlarýn içinde bir gülüþ var ki Allah ýn yarattýðý gibi kökirekten kelmeydi, koldan jasap, sýrtý menen betavzýn tüzep, bay-bay külkiniñ enin sendep, edemiþilik aðýz yüz düzeltilip, kah kah sevincinin sesi süslü bir þek- içten, yürekten gelmiyor. Elle aðýz kapatýlýp, dýþta da üþin kületin boyama külki. ilde yükseltilip, güzellik için yapýlan uydurma gülüþ. Adam balasý jýlap tuvadý, keyin öledi. Eki ortada Ýnsanoðlu aðlayarak doðar, sonra ölür. Ýkisinin bul düniyeniñ rakatýnýñ kayda ekenin bilmey, birin-biri arasýnda bu dünyanýn rahatýnýn nerede olduðunu bilmeden, birbirini takip eden, birbirini öven günleri, asýl añdýp, birine biri maktanýp, esil ömirdi eskerüvsiz, boska, jaramsýz kýlýkpen, kor etip ötkizedi de, tavsýlðan ömrün ne olmasý gerektiðini hatýrlamadan, uygunsuz küninde bir kündik ömirdi bar malýna satýp aluvða taba davranýþlarla, hor ederek geçirir. Ömrünün son almaydý. gününde, bir günlük hayatý bütün malýný vererek almak Kuvlýk savmak, köz süzip, tilenip, adam savmakönersiz iyttiñ isi. Evel kudayða sýyýnýp, ekinþi öz istese de yapamaz. Kurnazlýk yapmak, göz süzüp, dilenmek, insan kayratýña süyenip, eñbegiñdi sav, eñbek kýlsañ, kara kovalamak, hünersiz itin iþidir. Önce Allah a sýðýnýp, ikinci olarak kendi gayretine dayanýp emeðini ortaya koy. jerde beredi, kur tastamaydý. Emek harcarsan kara yer de verir, karþýlýksýz býrakmaz ˆ Latin Harflerine ve Türkiye Türkçesine aktaran : Doç. Dr. Nergis Biray