TÜRKİYE SELÇUKLULARI NDA PARA VE DEVLETİN PARA POLİTİKASI

Transkript

1 Tarih Okulu Dergisi (TOD) Journal of History School (JOHS) Eylül 2014 September 2014 Yıl 7, Sayı XIX, ss Year 7, Issue XIX, pp DOI No: TÜRKİYE SELÇUKLULARI NDA PARA VE DEVLETİN PARA POLİTİKASI Yaşar BEDİRHAN Özet Türkiye Selçuklu sultanlarından günümüze ulaşan en eski sikke I. Rükneddin Mesud a ( ) aittir. Türkiye Selçuklularında İlk altın sikke ise II. Kılıç Arslan zamanında yıllarında darp edilmiştir. Türkiye Selçuklu Devletinde fels denilen bakır sikke dirhem adı verilen gümüş sikke ve dinar adı verilen altın sikkeler bulunmaktadır. Türkiye Selçukluları nın temel para ölçüsü olan gümüş paralara akçe-i Rum, Sultani yahut da Sim-i Sultani adları verilmekteydi. Bu gümüş sikkeler genel anlamda para sözcüğünün karşılığı olarak kullanılıyordu. Türkiye Selçukluları Abbasi, Bizans, Ermeni, Gürcü, Süryani, Mısır ve Halep paralarını da günlük ticaret esnasında kullanıyorlardı. Türkiye Selçukluları bakır ve gümüş paraları darp etme konusunda herhangi bir sorun yaşamazken altın madeni hususunda sıkıntı çektiklerinden bu açığı ticaret ve vergi yolu ile kapatmaktaydılar. Selçuklu sikkelerinin ticari hayatta ve reel ekonomide sahip olduğu alım gücü ile ilgili birçok misal, o devrin kaynaklarında bulunmaktadır. Ülkede altın ve gümüş miktarını artırmak için bunların ülkeye girişinden hiçbir gümrük vergisi alınmamıştır. Hatta Avrupalı devletlerin ülke içerisinde kullandıkları altın paranın ülke içerisinde tedavülde kalması teşvik edilmiştir. Yabancı ülkelerle yapılan birçok anlaşmada, o ülkelerin altın ve gümüş paralarının Selçuklu Türkiye sinde rahatça dolaşımının sağlanması da anlaşmalarla garanti altına alınmıştır. Anahtar kelimeler: Sikke, Türkiye Selçukluları, para, ekonomi, ticaret Money and the monetary policy of the state in Turkey Seljuks Abstract The oldest coin reaching to our day from Turkey Seljuks belongs to I. Rükneddin Mesud ( ). The first golden coin in Turkey Seljuks was minted in era of II. Kılıç Arslan in years In Turkey Seljuk state there were copper coins named Yrd. Doç. Dr., Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi

2 Yaşar Bedirhan fels, silver coins named dirhem and golden coins named dinar. The silver coins which were the basic limping standard in Turkey Seljuks was named as akçe-i Rum, Sultani or Sim-i Sultani. These silver coins were used as a correspondence to money concept in general. Turkey Seljuks were using Abbasi, Byzantine, Armenian, Georgian, Assyrian, Egyptian and Aleppo coins during daily trade. Turkey Seljuks has no problem in minting copper and silver coins but they had difficulty in gold so they were trying to compensate this deficit by trade and tax. Many examples of the purchasing power of Seljuk coins in trading life and real economy can be found in the sources of that period. In order to increase the gold and silver amount in the country no customs tax was collected from them during their access to the country. Moreover the circulation of golden coins used by European states within the country was promoted. In many agreements made with foreign countries, the easy circulation of golden and silver coins of those countries within Turkey Seljuk was taken under guarantee. Key words: coin, Turkey Seljuks, money, economy, trade Giriş Türkiye Selçuklu Devleti sultanlarından I. Rükneddin Süleyman Şah ( ) ve I. Rükneddin Kılıç Arslan ( ) ın paralarına henüz rastlanamamıştır 1. Her iki sultanın Büyük Selçuklular ( ), Haçlılar ve Bizans İmparatorluğu ( ) ile savaşmakla meşgul olmaları, Sultan Sancar ın ( ) 1153 te Oğuzlara esir düşmesine kadar 2 müstakil bir devlete sahip olamadıkları; Büyük Selçuklu, Abbasi, Bizans ve İtalyan devletlerinin paralarının (filori) 3 kullanımda olması gibi sebeplerden dolayı para bastırmaya fırsat bulamadıkları ileri sürülmüşse de bunların tutarlı bir tarafı yoktur 4. Çünkü tam istiklali hedefleyen ve bu uğurda Büyük Selçuklu 1 İsmail Galip, Takvim-iMeskukat-ı Selçukiye, Mihran Matbaası, İstanbul 1903 s. 1-2; Ahmet Tevhid, Meskukat-ı Kadime-i İslamiye Kataloğu, Mihran Matbaası, İstanbul 1321, s M. Altay Köymen, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi İkinci İmparatorluk Devri, C. V. TTK Yayınları, Ankara 1991, s Ahmet Eflâki, Ariflerin Menkıbeleri, Mevlânâ ve Etrafındakiler, C. II, (çev. Tahsin Yazıcı), Remzi Kitabevi, İstanbul 1986, s. 180; Aydın Taneri, Türkiye Selçukluları Kültür Hayatı, (Menakıbı l-arifine Göre), Bilge Yayınları, Konya 1977, s İ. Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti Teşkilatına Medhal, TTK Basımevi, Ankara 1988, s. 62; Vladimir Gordlevski Aleksandroviç, Anadolu Selçuklu Devleti, (çev. Azer Yaran), Onur Yayınları, Ankara 1988, s. 223; M.Altay Köymen, Selçuklularda Devlet, Belleten, C. LI, Sayı, CCI, Ankara 1987, s.1371; Tuncer Baykara, I. Gıyaseddin Keyhüsrev (Gazi Şehit), TTK. Yayınları, Ankara 1997, s. 59; Ş. Nezihi Aykut,Türkiye Selçuklu Sikkeleri, I. Mesud dan I. Keykubad a Kadar ( / ), C. I, Seçil Ofset, İstanbul 2000, s. 99; A. Altıntaş, Selçuklu Türkiye sinde Para, Türkler, C. VII, Ankara 2002, s.386; Muharrem Kesik, Türkiye Selçuklu Devleti Tarihi Sultan I. Mesud Dönemi ( ), TTK Yayınları, Ankara 2003, s.121. [308]

3 Türkiye Selçukluları nda Para ve Devletin Para Politikası İmparatorluğu ile savaşmaktan kaçınmayan, nihayet hayatlarını aynı gaye için kaybeden söz konusu iki sultanın hakimiyet sembollerinden olan sikke darp ettirmemeleri düşünülemez. Hattı zatında sikke darp ettirmek için eski Türk devlet geleneğine göre tam bağımsız olmak gibi bir şart da yoktur. Kısmi bir bölgeyi yöneten, diğer sultanlar veya meliklerce varlığı ve metbuluğu tanınmayan melikler kendi adlarına hutbe okutabilir, nevbet çaldırabilir hatta sikke bastırabilirlerdi 5. Nitekim, II. Rükneddin Kılıç Arslan ( ) ülkesini on bir oğlu arasında paylaştırdığında ( arasında, muhtemelen 1186 yılında) her biri bağımsız bir melik gibi hareket ederek kendi adlarına para bastırmışlardır 6. I. Rükneddin Süleyman Şah ın ( ), Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah ( ) tarafından melik olarak Türkiye ye tayin edildiği şeklindeki rivayet 7 doğru kabul edilirse ve hatta I. Rükneddin Süleyman Şah ın İznik i sultanlık merkezi (başkent) yaptığı, Antakya yı fethetmeden (1084) önce sultan unvanı taşıdığı 8 göz önüne alındığında kendi adına sikke bastırmamış olması düşünülemez. Aynı durum I. Rükneddin Kılıç Arslan ( ) için de geçerlidir. Üzerinde Kılıç Arslan b. Süleyman yazan bir bakır sikke (fels), I. Rükneddin Kılıç Arslan a ait olduğu ileri sürülmekle birlikte darp tarihi olmadığı için, bunun III. Rükneddin Kılıç Arslan a ( ) ait olması ihtimal dahilindedir 9. Bütün bunlarla birlikte bastırdığı sikkeleri günümüze ulaşan ilk Türkiye Selçuklu sultanı, Sultan I. Mesut tur. Basım yeri ve basım tarihi silinmiş olan bu sikke hakkında Ahmed Tevhid, eserinde şu açıklamaları yapmaktadır. 10 Bizantin imparatoru tarzında bir nim tasvir bulunmakta ve İmparator Birinci AleksisKomnenos meskûkâtına müşabihtir 11 Aynı sikke, 1994 yılında 5 Yaşar Bedirhan, İslam Öncesi Türk Tarihi ve Kültürü, Nobel yayınları 4. Baskı, Ankara 2014, s. 213 vd. 6 Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, Ötüken Yayınları İstanbul 1998, s ; Aykut, a.g.e. s. 92, 231 vd. 7 Sadru d-din Ebu l-hasan Ali İbn Nâsır İbn Ali el- Hüseyni, Ahbaru d-devleti s-selçukiyye (çev. Necati Lugal), TTK Yayınları, Ankara 1943, s. 49;Yaşar Bedirhan, Türkiye Selçuklularında Dış Ticaret, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/5 Spring 2014, p , 8 Anna Komnena, Alexiad (Malazgirt Sonrası), (çev. B. Umar), İnkilap Kitabevi, İstanbul 1996, s. 124, Halil Erkiletlioğlu- Oğuz Güler, Türkiye Selçuklu Sultanları ve Sikkeleri, Erciyes Üniversitesi Yayınları, Kayseri 1996, s. 22, Ahmed Tevhid,Meskûkât-ı Kadim-i İslâmiye Kataloğu Cilt 4, s.108 [309]

4 Yaşar Bedirhan yayınlanan bir katalogda, (muhtemelen yanlış okumadan kaynaklanan bir nedenle) yanlış şekilde yorumlanmış ve şu ifadelere yer verilmiştir: Ön yüzünde Bizans İmparatoru I. Alexius Comnenus un tasviri bulunmaktadır. 12 Bu şekilde bir yorum, tarihi gerçekleri yansıtmamaktadır. Çünkü böyle bir uygulama, (Anadolu Selçuklu parasında Bizans İmparatorunun resminin bulunması) bağımlılık anlamına gelir. Resim 1. I. Mesud Bakır, H M Sikkenin basım yeri ve basım tarihi siliktir. Ön yüzünde, Bizans İmparatoru I. Alexius Comnenus un paralarındaki portrelere benzeyen bir yarım portre, arka yüzünde; Essultan el-muazzam, Mes ud bin Kılıç Arslan yazılıdır 13. Üzerinde resim bulunan (tasvirli) Anadolu Selçuklu sikkelerinden bazıları şunlardır: 1-Sultan I. Gıyaseddin Keyhusrev e (I.saltanatı /II. Saltanatı, ) ait üç adet bakır sikke II. Rükneddin Süleyman Şah ın, Tokat Meliki olduğu zaman kestirdiği iki bakır sikke Bu ifadeler, Anadolu Selçuklu paralarında Bizans etkilerinin örneğidir. Ahmed Tevhid, a.g.e. s Yapı Kredi Sikke koleksiyonu Sergileri. C.2.s.22.res Kenan Çetin, İran dan Anadolu ya Selçuklu Paraları, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 29, Erzurum 2006, Prof. Dr. Zeki Başar Özel Sayısı, s Yapı Kredi Koleksiyonu C.2,No:8277,8282,8290.s Yapı Kredi Koleksiyonu C.2,No:8277,8282,8290.s.25. [310]

5 Türkiye Selçukluları nda Para ve Devletin Para Politikası 3- II. Kılıç Arslan ın oğullarından Malatya Meliki Kayserşah a ait bakır sikke Sultan II. Rükneddin Süleyman Şah ın, H.597 (M.1201) de Konya da kestirdiği altın sikke. 17 (Resim 2). Resim 2. Resimde görülen bu sikkenin ön yüzünde, II. Süleyman şah a ait bir süvari tasviri, çevrede ise, Kelime-î Tevhid bulunmaktadır. Görüldüğü gibi bu yüzde, Büyük Selçuklu paralarında bulunan Rum Suresi nin 3.4. ayetleri yoktur. Sikkenin arka yüzünde ise, ortada sultanın unvanları ve ismi, çevrede ise Tevbe Sûresinin 33.ayeti bulunmaktadır Sultan II. Gıyaseddin Keyhusrev e ait H.640 (M ) Sivas ta kesilen gümüş dirhem 19. (Resim-3) 16 Yapı Kredi Koleksiyonu C.2,No:8277,8282,8290.s Yapı Kredi Koleksiyonu.C.2.No:8355.s Çetin, a.g.m. s Yapı Kredi Koleksiyonu.C.2.No:8940, s [311]

6 Yaşar Bedirhan Resim-3 Ön yüz:ortada Hurşid (Güneş) Altında iki aslan ve aslanların ayakları Arasında * işaret vardır. yazılıdır Arka yüz:halifenin ve Sultanın isim ve unvanları ile paranın Basım yeri ve tarihi Türkiye Selçuklularında Para ve Ticaret Türkiye Selçuklu Devleti, paralarını darp edildikleri malzemelere nazaran üç temel kategoride incelemek adet olmuştur. Bunlar fels de denilen bakır, dirhem denilen gümüş, dinar denilen altın paralardır. Türkiye Selçukluları bakır sikkelerinin, ağırlık ve ayarları hakkında kesin bir ölçü yoktur. Sultan I. Rükneddin Mesud un ( ) bakır sikkeleri; en fazla 5.60 gr. En az 2.90 gr., I. İzzeddin Keykavus un ( ) bakır sikkeleri ise, 2.72 gr., 5.42 gr. arasında değişen muhtelif ağırlıklardadır 20. Dirhem ağırlığı ile ilgili olarak; 2.97gr., 2.82 gr. 21 gibi ölçüler verilmekle birlikte Türkiye Selçuklularının resmi dirhem ağırlığı gr.dır 22. Fakat ağırlığı 2-3 gr arasında değişen dirhemler çoğunluktadır. Nitekim Türkiye Selçuklularında ilk gümüş dirhemi 1176 yılında Konya da kestiren II. Kılıç Arslan ın ( ) gümüş sikkeleri 16 karat = gr.dan daha ağırdı. Son gümüş para ise 1302 yılında kestirilmiştir 23. Türkiye Selçuklularında para 20 Erkiletlioğlu- Güler, a.g.e. s , Walter Hinz, İslam da Ölçü Sistemleri (çev. S. Acar), Marmara Ü.F.E.F. yayınları, İstanbul 1990, s. 2; E. V. Zambaur, Dirhem, İA, C. III, Eskişehir 1997, s. 594; Halil Sahillioğlu, Dirhem, DİA, C. IX, İstanbul 1994, s Hinz, a.g.e. s. 6; Aykut, a.g.e. s. 170, Galip, a.g.e. s. 4-5; Tevhid, a.g.e. s. 110; İ. Artuk- C. Artuk, a.g.e. s. 350, Osman Turan, Kılçarslan II, İA. C. VI, Eskişehir 1997, s. 702; Erkiletlioğlu-Güler, a.g.e. s. 23, 50; Aykut, [312]

7 Türkiye Selçukluları nda Para ve Devletin Para Politikası ölçüsü ve mali işler ile ticari faaliyetlerde geçerli olan para birimi gümüş sikkedir. 10 dirhem, 1 dinar 24 olarak kabul edildiği gibi, XIII. Yüzyılda 20 dirhem 1 dinar, 120 pul ise (fels, bakır sikke) 1 dirhem değerindeydi. Ayrıca yarım ve çeyrek dirhemler de darp edilmiştir. Gümüş paralara Akçe-i Rum, Sultanî veya Sim-i Sultanî adları da verilir ve genel anlamda para sözünün karşılığı olarak kullanılırdı 25. Genel olarak dinar ağırlığı ile ilgili olarak 4.231gr., 4.233gr. 26, 4.25 gr., 2.95 gr. ve 2.97 gr arasında değişen 27 muhtelif ölçüler verilmektedir. Türkiye Selçuklularının resmi dinar ağırlığı, 4.81 gr. 28 olarak bilinmekle birlikte yapılan incelemeler dinarların çoğunlukla 3.72 gr. ile 5.40 gr. arasında değişen; daha ziyade 4.35 gr. ile 4.45gr. arasındaki ağırlıklara sahip oldukları görülmüştür. Bunlardan başka II. Gıyaseddin Keyhüsrev in ( ) Atiyye Dinarı gr. ; Alaaddin Siyavuş un (öl. 30 Mayıs 1279) dinarı 8.65 gr olarak darp edilmiştir. 29 I. Alaaddin Keykubad ın ( ) Alâi Sikkesi namıyla, 500 lük 150 lik ve 100 lük miskaller halinde para darp ettirdiğini kaynaklar kaydetmektedir miskalin 4.81 gr. 31 olduğu göz önünde tutulunca; 500 x 4.81 = 2405 gr. gibi bir ağırlık söz konusu olmaktadır ki, bu durumda ya İbn Bibi nin kastettiği miskalin gram cinsinden değeri bilinenden farklıdır ya da bu sikkeler çok sınırlı sayıda darp edilmiştir. a.g.e. s. 132, 170, 176, 192; Cl. Cahen, Kılıçarslan II, The Encylopedia of İslam, C. V, Leiden 1986, s Galip, a.g.e. s. 39, Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti, Ötüken Yayınları, İstanbul 1998, s Eflâki, a.g.e. C. I, s. 253, 260, 263, 288, 420, C. II, s. 67; Mustafa Akdağ, Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluş ve inkişafı Devrinde Türkiye nin İktisadi Vaziyeti, Belleten C. XIII, Sayı, V Ankara 1950, s ; Taneri, a.g.e. s. 93, Tuncer Baykara, Türkiye Selçukluları Devrinde Konya, Konya 1998, s. 102; Erkiletlioğlu-Güler, a.g.e. s. 23; Aykut, a.g.e. s Hinz, a.g.e. s. 2, E. V. Zambaur, Dinar, İA. C. III, Eskişehir 1997, s ; Halil Sahillioğlu, Dinar, DİA, C. IX, İstanbul 1994, s Aykut, a.g.e. s. 170, İ. Artuk- C. Artuk, a.g.e. s. 364; Erkiletlioğlu-Güler, a.g.e. s. 23; Aykut, a.g.e. s. 170; Aydın, a.g.e. s el-hüseyin b. Muhammed b. Ali el-ca feri İbni Bibi, el-evamirü l-alîye fi l-umuri l-alâiye (Selçukname) (çev. M. Öztürk), C. I, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1996, s Hinz, a.g.e. s. 6; Aykut, a.g.e. s [313]

8 Yaşar Bedirhan Türkiye Selçuklularının ilk altın sikkelerini de II. Kılıç Arslan ( ) yıllarında Konya da, 4.20 gr. olarak darp ettirmiştir 32. Türkiye Selçuklularının Konya da kestirilen, son altın sikkesi 1286 tarihli; günümüze ulaşan ve kesim yeri belli olmayan son dinar ise 1298 tarihlidir 33. Türkiye Selçuklu sultanlarının, kendi paralarını bastırmalarından önce ve sonra da başka bazı devletlerin paralarının, piyasada değişim aracı olarak görülmektedir. Bu paralar arasında Abbasi Halifeliği nin dinarları 34, Bizans paraları (Bizantiner, bezant, solidus), kullanımları kolay bazen de Ermeni, Gürcü, Süryani paraları 35, bunlardan başka Mısır ve Halep dinarları 36 ki Mısır altınının (dinar) Bağdat ta da tedavülde olduğu bilinmektedir- 37. Batılı devletlerden, (özellikle İtalyan tüccar şehir devletleri) başta Floransa nın florileri 38 Türkiye de günlük ticarette kullanılmakta idi. Türkiye Selçuklu Devleti paralarının, başka devletlerin paraları karşısındaki değeri ile ilgili verilere bazı muahhar kaynaklardan yararlanarak yapılan kıyaslarla ulaşabiliriz. Bu kaynaklardan biri İbn Fazlullah el- Ömeri nin ( ) Mesâlikü l-ebsâr adlı eseridir 39. Adı geçen müellif eserini 1343 ten önce kaleme almıştır 40. Türkiye Selçuklu Devletinin 1318 de yıkıldığı 32 İ. Artuk-C. Artuk, a.g.e. s.350; Erkiletlioğlu- Güler, a.g.e. s. 23, 49; Aykut, a.g.e. s. 134, 170,190; Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye Siyasi Tarihi, Ötüken yayınları, İstanbul 1998, s. 235; Abdülhalik Çay, II. Kılıçarslan, TTK. Yayınları, Ankara 1987, s.116; Gündegül Parlar, Anadolu Selçuklu Sikkelerinde Yazı Dışı Figüratif Ögeler, Kültürr Bakanlığı Yayını, Ankara 2001, s. 13; Tolga Erkan, Anadolu Selçuklu Sanatındaki İnsan Figürlerinin Uygurların Mağara Resimleri ve Gaznelilerin Duvar Resimleriyle Konu ve Biçim Yönünden Karşılaştırması, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 5/3 Summer 2010, s Baykara, a.g.e. s Gordleski, a.g.e. s M. Said Polat, Moğol İstilasına Kadar Türkiye Selçuklularında İçtimai ve İktisadi Hayat, (Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi), İstanbul 1997, s İbn Bibi, a.g.e. C. I, s. 137; Eflaki, a.g.e. C. I, s. 96,97,263; Gordlevski, a.g.e. s. 223; Taneri, a.g.e. s. 94; Halil Sahillioğlu, İkinci Keykavüs ün Bir Mülknâmesi, Vakıflar Dergisi, Sayı VIII, Ankara 1969, s. 60,72; İbrahim Hakkı, Abideleri ve Kitabeleri İle Niğde Aksaray Tarihi, C. I, Fatih Yayınevi Matbaası, İstanbul 1974, s Eflaki, a.g.e. C. I, s. 96,97; Taneri, a.g.e. s Eflaki, a.g.e. C. II, s.180; Gordlevski, a.g.e. s. 223; Cahen, a.g.e. s. 316; Taneri, a.g.e. s Türkiye Selçuklularına ait kısmı Yaşar Yücel tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Bkz. Yaşar Yücel, Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar C. I, TTK Yayınları, Ankara 1991, s Dipnotlarda el-ömeri olarak gösterilmiştir. 40 Ramazan Şeşen, Müslümanlar da Tarih Coğrafya Yazıcılığı, IRCICA, İstanbul 1998, s [314]

9 Türkiye Selçukluları nda Para ve Devletin Para Politikası kabul edilirse, bizce buradaki bilgiler Anadolu Türkmen Beyliklerine ait olmalıdır. el- Ömeri, Türkiye deki koyun fiyatlarından bahsederken; seçip aldığın bir baş koyunun değeri, 12 dirhemdir. Tabiki onların dirhemi değerindedir. Bizim dirhemimizin değerinde 9 dirhem karşılığındadır. demektedir 41. Buna göre söz konusu dönemde, 12 Türk dirhemi 9 Şam ve Mısır dirhemine eşittir. Bu aradaki değer farkının, dirhemlerin ihtiva ettiği gümüşün saf olmamasından kaynaklandığı akla gelebilirse de gerçek sebep bu değildir. Çünkü, yine el-ömeri, Germiyan dan ve Foça dan bahsederken; Bu memleketin kullandıkları para halis gümüştendir. Miktarı üç çeyrek (4/3) dirhemdir. demiştir 42, fakat başka bir bölge veya memleket ile karşılaştırma yapmamıştır. Adı geçen müellif Denizli, Antalya ve Kastamonu ile ilgili olarak verdiği bilgilerde; Bunların dirhemleri halis gümüşten yarım dirhemdir. 43 demektedir. Bursa (Orhan İli) ve Balıkesir de kullanılan paralar için ise, Bu illerin dirhemi tam ve bütün dirhemdir, halis gümüşten dökülmüştür. 44 demektedir. Bu durumda söz konusu değer farkı ya Türkiye de kullanılan dirhemlerin, Mısır ve Şam da kullanılanlardan daha düşük ağırlıkta olmasından, yada daha kuvvetli bir ihtimalle siyasi ve ekonomik konjönktör gereği Mısır Memlük Devleti ( ) paralarının o günkü dünya ekonomisinde daha değerli olmasından yani daha çok talep görmesinden ve global ölçekte geçerliliğinin yüksek olmasından kaynaklanmış olabilir. Çünkü 1350 li yıllarda Memlük Devleti siyasi, askeri, iktisadi ve kültürel bakımlardan dünyanın en büyük devletlerinden birisi idi. İlhanlılar ı ( ) ve Timur u (öl. 1405) durdurmuş olmaları Memlük Sultanlığının gücünün önemli göstergelerindendir. Uzak Doğu Asya ve Hindistan dan Avrupa ya kadar uzanan ticaret yollarının üzerinde yer alan Mısır Memlüklüleri 45, özellikle transit ticaretten sağladığı gelirlerle iktisadi bakımdan çok zenginleşmişlerdir. Bu da onların paralarının değerlenmesini sağlamıştır. Benzer şartlar günümüzde benzer sonuçları doğurmaktadır. Amerikan dolarının, Türk lirası karşısında daha yüksek alım gücüne ve global geçerliliğe sahip olması, sözü edilen durumun en bariz örneklerinden biridir. 41 el- Ömeri, a.g.e. s el-ömeri, a.g.e. s. 193, el- Ömeri, a.g.e. s. 195,197, el- Ömeri, a.g.e. s. 198, M. Sobernheim, Memlüklüler, İA, C. VII, Eskişehir 1997, s [315]

10 Yaşar Bedirhan Mustafa Akdağ bir eserinde, Orhan Gazi ( ) devri için 1 Selçuklu sikkesinin 3 Osmanlı akçesine eşit olduğunu söylemektedir 46. Mezkur müellifin bir makalesinde de 1florin, 1431 yılında 35 akçe, bir Selçuklu dirheminin de 3,7 akçe olduğunu belirtmiştir. Bu verilere dayanarak basit bir hesap yapılırsa 1 florinin takriben 9,4 dirhem olduğu ortaya çıkmaktadır. Fakat, bu sonuçların kesinliği ve sıhhati tartışmalıdır. Çünkü buradaki Selçuklu dirhemi ile ilgili olarak verilen bilgiler 1247 yılına ait bir vakfiyeden alınmıştır ve 1247 den 1431 e kadar 184 yıllık bir zaman geçmiş, birçok ekonomik değer ve şartlar değişmiştir 47. Pegolotti de XIV. Yüzyılın ilk yarısında, Alanya da (Alaiye, Candelore) 1 Kıbrıs (Famagosta) bezantının (bisante) 7 akçeye denk olduğunu nakletmiştir 48. Bunlardan başka, Bizans paralarına kıyasla, 1092 den önceki bir dinarın 1 nomisma, 1101 de Malatya da yine 1 dinarın 1 nomisma, 1400 lerde 14 Osmanlı akçesinin 1 hyperpyra olduğu bilinmektedir de ve 1101 de Türkiye Selçuklularının henüz dinar darp ettirmediklerini göz önüne alırsak, bu dinarlar bir başka İslam devletinin parası olmalıdır 49. Selçuklu sikkelerinin ticari hayatta ve reel ekonomide sahip olduğu alım gücü ile ilgili birçok misal, o devrin kaynaklarında bulunmaktadır. Paranın alım gücü, mal ve hizmet alımı olmak üzere iki kısımda incelenebilir. Bazı mallar, kıtlık ve ekonomik darboğaz zamanlarında oldukça pahalı olmaktadır, bazıları da taşıdıkları özel anlamlar (manevi değerler) sebebiyle yüksek fiyata alıcı bulmaktadır. Nitekim I. İzzeddin Keykavus un ( ) 1216 yılındaki Küçük Ermenistan seferinden sonra Kayseri piyasasında sığır sayısı arttığı için 2 akçe 50 ile 1 baş sığır alınırken 51, 1280 yılında tanzim edilen bir vakfiyede ise 1 46 Mustafa Akdağ, Türkiye nin İktisadi ve İçtimai Tarihi, C. I, İstanbul 1995, s. 32, Bu dönem ekonomik durunu hakkında bkz. W Heyd, Yakın-Doğu Ticaret Tarihi, (çev. E. Ziya Karal), TTK. Ankara 2000; Akdağ, a.g.m. s F. Balducci Pegolotti, La Pratica Della Mercatura, Newyork 1970, s Ce cile Morisson and Jean- Claude Cheynet, Prices and Wages in the Byzantine World, The Economic History of Byzantium, C. II, Washington 2002, s. 816, 823. Daha geniş bilgi için bkz.g. Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi (çev. F. Işıltan), TTK. Ankara Akçe ile dirhem arasında değer karşılaştırması yapan Akdağ, 1247 yılı rayiciyle 120 Selçuk dirheminin, Orhan Gazi döneminde 444 akçeye eşit olduğu sonucuna varmıştır. a.g.m. S Dirhem ile akçe arasındaki ilgi için bkz. Halil Sahillioğlu, Akçe, DİA. C.II, İstanbul 1989, s İbn Bibi, a.g.e. s.69, Osman Turan, Selçuklu Devri Vakfileri III Celaleddin Karatay, Vakıfları ve Vakfiyeleri, Belleten, C. XXII, Ankara 1948, s. 60; Ali Haydar Bayat, Anadolu Selçuklu Hastane Vakfiyelerinin Tek Örneği Olarak Sivas Darü ş-şifası Vakfiyesi (1 Muharrem 615/ 30 Mart 1218), Türk Kültürü, Sayı CCCXXXIII, Ankara 1991, s. 18. [316]

11 Türkiye Selçukluları nda Para ve Devletin Para Politikası baş sığırın fiyatının 60 dirhem olduğu belirtilmiştir 52. Yine benzer sebeplerden dolayı, Türkiye de buğday fiyatları ile ilgili birbirinden oldukça farklı değerlere rastlanmaktadır. Mesela, 1291 yılında Konya nın Ilgın kasabasında 1 yük 53 buğday 5 akçe 54, 1299 da 1 mud 55 buğday 50 dirhem 56, 1288 de ise 1 tagar 57 buğday 70 dirhemden 58 alınabiliyordu. Bu konuda verilebilecek başka bir çarpıcı örnek de at fiyatlarıdır. I. İzzeddin Keykavus un ( ) yukarıda zikredilen seferinden sonra Kayseri de, canlı hayvan satışı çok arttığı için, 1 baş at 2 akçeye 59 satılırken, 1343 ten önceki yıllarda Germiyan ve Kastamonu gibi yerlerde 1 baş iyi cins at 1000 dinara kadar değer bulabiliyordu 60. Diğer yandan, 1216 yılında Kayseri de 1 köle veya cariye 50 akçeye satılırken 61, 1332 de Ayasuluğ da bir cariye 40 dinara satılmakta idi 62. Temel besin maddelerinden olan ekmeğin tanesi, 1244 te Konya da 1 pula (fels) alınırken 63, 1332 de Kastamonu da on kişiye bir gün boyunca yetecek kadar olan ekmek 2 dirheme alınmaktaydı 64. Bir kişi günde üç adet ekmek yemiş olsa, on kişi için otuz ekmek demektir ki, bu durumda120 pulun, 1 dirhem 65 olduğu da göz önünde tutulursa, 2 dirhem, 240 pul eder ki, böylece bir ekmeğin fiyatı 8 52 A. Altıntaş, Türkiye Selçuklularında Sosyal ve Ekonomik Hayat, (Malatya İnönü Ünvr. Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi), Malatya 1998, s yük = 162,144 kg. bkz. Hinz, a.g.e. s Tuncer Baykara, Anadolu nun Selçuklular Devrindeki Sosyal ve İktisadi Tarihi Üzerine Araştırmalar, Ege Üniversitesi Basımevi İzmir 1990, s mud = 69,5 kg (1130 larda), Hinz, a.g.e. s Aksarayî, a.g.e. s Tagar: içine buğday veya başka şeyler konulan çuval veya harardır. Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lügat it-türk, C. I, (çev. B. Atalay), Eğitim Kitabevi, Ankara 1998, s. 17, 244, 411, C. II, s. 147, Tagar 100 men dir. 1 men= 832 gr olduğuna göre, 1 tagar = 82, 2 kg olur. Turan, a.g.e. s. 587, Nejat Kaymaz, Pervane Mu inü d-din Süleyman, TTK Yayınları, Ankara 1970, s. 165, Aksarayî, a.g.e. s. 115; Turan, a.g.e. s İbn Bibi, a.g.e. s. 69; Turan, a.g.m. s. 60; Bayat, a.g.m. s Eflaki, a.g.e. C. II, s. 111; el-ömeri, a.g.e. s. 186,193; Ebu l-abbas Şihabüddin Ahmed b. Ali Kalkaşendi, Sıbhu l-âşa fi Sınâati l-inşâ, C. V, Beyrut 1987, 326; Taneri, a.g.e. s. 93; Salim Koca, I. İzzeddin Keykavus ( ), TTK Yayınları, Ankara 1997, s İbn Bibi, a.g.e. C. II, s. 69; Turan, Selçuklu Vakfiyeleri III, s. 60; Bayat, a.g.m. s İbn Batuta, Tuhfetu n-nuzzar fi Garâibi l-emsâr ve Acâibi l-efsâr, C. I, (çev. Mümin Çevik), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1993, s. 209; Zeki Arıkan, XIV. XVI. Yüzyıllarda Ayasuluğ, Belleten C. LIV, Sayı CCIX, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara 1990, s Eflaki, a.g.e. C. II, s. 111; Taneri, a.g.e. s İbn Batuta, a.g.e. s. 351; Turan, a.g.m. s. 60; Bayat, a.g.m. s Eflaki, a.g.e. C. II, s. 67; Taneri, a.g.e. s. 93. [317]

12 Yaşar Bedirhan pul olmaktadır. Diğer bir besin maddesi olan tuzun da normal şartlardaki fiyatı düşüktü. Mesela; 1225 ten önce Musul ve çevresinde 1 makûk 66 tuzun fiyatı 1 dirhem iken 67, yıllarında Malatya da görülen kıtlık sonucu aynı miktardaki tuzun fiyatı 40 dirheme kadar yükselmiştir 68. Yukarıda değinilen ve özel anlam taşıdığı düşünülen malların fiyatları ile ilgili olarak da şu örneklere rastlanmaktadır ki, Mevlânâ ya (öl.1273) ait olan bir kemerin 100 dirheme 69, bir gömleğin 2 bin dinara 70, bir feracenin ise 600 dirheme 71 satıldığı rivayet edilmiştir. Para ile satın alınan hizmetlerle ilgili olarak da devrin kaynaklarında birçok örnek bulunmaktadır. Celaleddin Karatay (öl. 1254), Nahçivanlı Necmeddin e yıllık 40 bin dirhem maaş ile vezirlik görevini tevdi etmiştir. Oysa Nahçivanlı Necmeddin, 720 dirheme razıydı ve bundan fazla verilmesini istemiyordu. Bu dönemde bir aile yıllık dirhem ile geçinebilirdi 72. Vezirin maaşı ile ilgili bu örnekten başka, medrese profesörlerinin (müderris), öğretmenlerin, mimarların, müezzinlerin, hancıların ve hatta müstahdemlerin maaşlarıyla ilgili pek çok bilgi bulunmaktadır. Nitekim, 1202 de tanzim edilen Şemseddin Altunaba vakfiyesinde; medresede görev yapan müderrise 800, mu ide (asistana) 240 dinar, imama 200, müezzine , ferraşa (müstahdem) ayda 5 veya yılda 120 dinar 74 maaş takdir edilmiştir. Öte yandan, 1247 de tanzim edilen Karatay Kervansarayı (Karatay Hanı) vakfiyesindeki kayıtlara göre, kervansarayda görevli olan müşrife (günümüzde otel görevlisi) yıllık saf gümüşten darp edilmiş 500 sultani dirhem para ile 50 mud zahire, nazıra ise 360 dirhem para ile 24 mud zahire, mescid imamına yılda 200 dirhem para ve 24 mud zahire, müezzine 150 dirhem para ve 24 mud 66 1 makûk = 61 ila 81, 2 kg. arasında değişen ağırlık ölçüsü birimidir. Hinz, a.g.e. s Ebu l-hasan İzzeddin Ali İbnü l-esir, el-kâmil fi t-tarih, C. XII, (çev. Abdülkerim Özaydın), Çağ Yayınları, İstanbul 1987, s Ebu l-farac İbnü l-ibri, Tarih-i Muhtasarü d-düvel, (çev. Şerafettin Yaltkaya), Türk Tarihi Kaynakları Yayınları, İstanbul 1940, s Eflaki, a.g.e. C. I, s Eflaki, a.g.e. C. I, s Eflaki, a.g.e. C. II, s. 55; Taneri, a.g.e. s İbn Bibi, a.g.e. C. II, s. 126; Turan, a.g.e. s. 370; Turan, a.g.m. s Turan, a.g.m. s. 62; Halil Çetin, İlhanlı Hâkimiyeti Altında Anadolu da Siyasetin Temel Dinamiği: Göçebe Moğol- Türkmen Çatışması, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/4, Fall 2012, p Osman Turan, Selçuklu Vakfiyeleri I, Şemseddin alyun-aba Vakfiyesi, Belleten C. XI, Sayı XXXII, Ankara 1947, s [318]

13 Türkiye Selçukluları nda Para ve Devletin Para Politikası zahire 75, mu zife 250 dirhem para ve 24 mud zahire, havaice 200 dirhem para ve 24 mud zahire, hanîye (yani hancıya) yılda 150 dirhem para ve 24 mud zahire, aşçıya 200 dirhem para ve 24 mud zahire 76, baytara 100 dirhem para ile 24 mud zahire 77, hamamcıya 120 dirhem para 24 mud zahire 78, hanın vakıflarının işlerinin görülmesi için görevlendirilen bir atlıya yılda 100 dirhem para ve 24 mud zahire 79 maaş olarak tahsis edilmiştir. Sahibata Fahreddin Ali (öl. 23 Kasım 1288) tarafından yaptırılan, Sivas taki Sahibiye medresesi yakınındaki darü z-ziyafenin (hastane) müstahdemlerinden olan bir mimara ayda 50, müezzinlere 25 er, ferraşlara 20 şer, müderrise yine ayda 150, mu idlere 50 şer dirhem ve günde 3 okka ekmek verilmesi, aşçıya ayda 15 dirhem para ile üç öğün yemek verilmesi 80, tahsildar için aylık 40 dirhem ücret ödenmesi mezkur kurumun vakfiyesinde karara bağlanmıştır tarihli Caca oğlu Nureddin e ait vakfiyede; medrese, cami ve türbe mensuplarının maaşları şu şekilde tespit edilmiştir; müderrise yılda 1200 dirhem, mu ide yılda 600 dirhem, 24 talebeden ilk üçüne 180 er dirhem, hatibe yılda 480 dirhem, muarife 360, kütüphaneciye yılda 360, 2 müşrife 360, nakibe 300, fakihe 1000, muallime 240, 4 hafıza 680 er dirhem verilecektir 82. Aynı vakfiyede, hanigâh mesuplarından; şeyhe yılda 600 dirhemden başka hergün iki öğün yemek ve ayda 2 okka sabun, kapıcıya yılda 120 dirhem, aşçı ve hademeye 120 şer dirhem verileceği, zaviye mensuplarından; şeyhe 420, hademeye ve aşçıya 120 şer dirhem, Kayseri deki mescit mensuplarından; hatibe 360, müezzine 240, kayyum, muarrif ve hademeye 120 şer dirhem maaş verileceği belirtilmiştir 83. Sivas ta bulunan ve Kemaleddin Ahmed b. Rahat tarafından yaptırılan Daru r-raha ya ait 1320 tarihli vakfiyeye göre ise, buradaki vazifelilerin alacakları yıllık maaşlar şu şekilde takdir edilmiştir; muhasibe 700 dirhem, müşrife 600 dirhem, kâbıza 600 dirhem, nâzıra 360 dirhem, şeyhe 360 dirhem, 75 Turan, Selçuklu Devri Vakfiyeleri III, s Turan, a.g.m. s Turan, a.g.m. s Turan, a.g.m. s Turan, a.g.m. s Turan, a.g.m. s Turan, a.g.m. s Ahmet Temir, Kırşehir Emiri Caca Oğlu Nu el-din in 1272 tarihli Arapça-Moğolca Vakfiyesi, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1989, s Temir, a.g.e. s [319]

14 Yaşar Bedirhan hâdime 240 dirhem, ferraşa 240 dirhem, hafızlara 120 şer dirhem maaş verilecektir 84. Türkiye Selçuklu parasının günümüz rayicinde sahip olduğu alım gücünü hesaplamak oldukça zordur. Çünkü altın ve gümüş fiyatları günden güne değişmektedir. Bunun yanında muhtelif malların fiyatları da değişik şart ve zamanlarda artmakta veya azalmaktadır. Bundan başka herhangi bir devletin parası, siyasi konjonktür ile ilgili olarak da farklı zamanlarda farklı değerlere sahip olmaktadır. Sözgelimi, Türkiye Selçuklu paralarının sadece altın veya gümüş olarak sahip oldukları madeni değerler ile, güçlü bir devlet olmanın paraya kattığı siyasi ve ekonomik prestij ve değer birbirinden oldukça farklıdır. Ziynet eşyası olarak işlenmiş olan 24 ayar altının gramının Tl. olduğu günümüzde 4,35 gr. lık Selçuklu dinarının 382 Tl. ila 391 Tl. kadar olacağı açıktır. Türkiye Selçuklu paralarının tarihi eser ve antika değeri ise apayrı bir konudur. Türkiye Selçuklularında temel para ölçüsü ile mali işlerde ve ticari faaliyetlerde geçerli olan birim, daha önce de belirtildiği gibi, gümüş (dirhem) sikkedir. 10 dirhem, 1 dinar 85 olarak kabul edildiği gibi, XIII. Yüzyılda 20 dirhem 1 dinar, 120 pul ise (fels bakır sikke) 1 dirhem değerinde olmuştur 86. Bugün ise altınla gümüş arasında 1/10 luk veya 1/20 lik oran kesinlikle söz konusu değildir. Türkiye Selçuklu Devletinin para politikasına gelince; Selçuklu Türkiye sinde bakır 87 ve gümüş madenlerinin 88 bulunması bunlardan para bastırılmasına imkân vermiştir. Fakat aynı olumlu durum, altın için geçerli değildir. Bu sebepten dinar darp etmek için gerekli olan altın, gerek ham ve gerekse işlenmiş olarak dış ticaretten ve bağlı devletlerin vergilerine mukabil olarak ülke dışından sağlanmaktaydı 89. Bu yüzden sıkı bir para ve kıymetli 84 Turan, Selçuklu Devri Vakfiyeleri III, s. 61; İsmet Kayaoğlu, Rahatoğlu ve Vakfiyesi, Vakıflar Dergisi, Sayı XIII, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 1981, s. 5, Galip, a.g.e. s. 39; Turan, a.g.e. s. 373; Polat, a.g.t. s Eflaki, a.g.e. C. I, s. 253, 260, 263, 288, 420, C. II, s. 67; Akdağ, a.g. m. s ; Taner, a.g.e. 93; Baykara, a.g.e. s. 102, Erkiletlioğlu-Güler, a.g.e. s. 23; Aykut, a.g.e. s. 169; Altıntaş, a.g.t. s Faruk Sümer, Selçuklular Devrinde Türkiye de Madenler, Türkiye İktisadı, Sayı VII, Ankara 1990, s. 74; Abdülhalik Bakır, Ortaçağ İslam dünyasında Madenler ve Maden Sanayii, Belleten C. LXI, Sayı CCXXXII, Ankara 1998, s İbn Batuta, a.g.e. s. 328; el-ömeri, a.g.e. C. I, s. 184; İbrahim Artuk, Erzurum Meliki Mugis el-din Tuğrul ve Cihanşah Adına basılan Sikkeler, IX. Türk tarih Kongresi Bildirileri, C. III, Ankara 1988, s Cahen, a.g.e. s [320]

15 Türkiye Selçukluları nda Para ve Devletin Para Politikası maden politikası güdülmesi gerekmiştir. Ülkede altın ve gümüş miktarını artırmak için bunların ülkeye girişinden hiçbir gümrük vergisi alınmamıştır. Hatta Avrupalı devletlerin ülke içerisinde kullandıkları altın paranın ülke içerisinde tedavülde kalması teşvik edilmiştir. Yabancı ülkelerle yapılan birçok anlaşmada, o ülkelerin altın ve gümüş paralarının Selçuklu Türkiye sinde rahatça dolaşımının sağlanması da anlaşmalarla garanti altına alınmıştır. I. Alaaddin Keykubad ın ( ) 8 Mart 1220 tarihinde, Venedik ile yapmış olduğu antlaşmaya, kıymetli taşlar ve incilerden, işlenmiş veya ham gümüş ve altından, zahireden gümrük almayalar maddesi konmuştur. Osman Turan a göre; aynı zamanda kıymetli madenlerin ihraç edilmesi kesinlikle yasaklanmıştır. Böylece ülkedeki kıymetli maden birikimiyle paranın değeri de korumuş oluyordu 90. Ancak Şerafettin Turan, anlaşmada sözü edilen altın ve gümüşün yalnızca ülkeye girişinden vergi alınmayacağını anlamanın yanıltıcı olduğunu, bunların ülkeden çıkışında da aynı hükme tabi olduklarını ileri sürmektedir. Çünkü söz konusu anlaşma maddesinde tahıl da anılmaktadır. Türkiye önemli bir tahıl ülkesidir ve Venedik, Ceneviz, Floransa ve Kıbrıs Krallığı gibi ticaretle uğraşan ülkeler Selçuklu ülkesinden tahıl almakta ve bunu başka ülkelere satmaktadırlar. Bu durumda mezkur madde, kıymetli madenlerin ihracını da kapsayabilmektedir 91. Türkiye Selçuklu paraları ile ilgili olarak sikkeler yanında devrin müelliflerinin eserlerinden de çeşitli bilgiler edinebilmekteyiz. Sultanların başkalarına verdikleri hediyeler arasında paranın da önemli bir yeri vardır. Nitekim II. Rükneddin Süleyman Şah ( ), Zahireddin Faryabî ye, kendisine yazdığı bir kasideye karşılık, 2 bin sultani dinar hediye etmiştir 92. I. Alaaddin Keykubad ( ), Erzincan meliki Mengücükoğlu Fahreddin Behramşah ın ( ) oğlu Davudşah a (1225 -?)10 bin dinar ile 20 bin akçeden oluşan para yanında başka hediyeler de vermişti 93. II. İzzeddin Keykavus un ( müstakil, müşterek, öl. 1278) Antalya da 90 Osman Turan, Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1988, s , 144; Osman Turan, Selçuklu Türkiye si ve Dünya Ticareti, Türk Yurdu, C. I, Sayı 10, İstanbul 1960, s. 6; Ahmet Tabakoğlu, Türk İktisat Tarihi, Dergah yayınları, İstanbul 2000, s Şerafettin Turan, Türkiye-İtalya İlişkileri I, (Selçuklulardan Bizans ın Sona Erişine), Metis Yayınları, İstanbul 1990, s İbn Bibi, a.g.e. C.I, s.82; Ahmed b. Lütfullah Müneccimbaşı, Müneccimbaşıya Göre Anadolu Selçukileri, C. II, (Haz. Hasan Fehmi Turgal), Türkiye Matbaası, İstanbul 1935, s. 32; Baykara, I. Gıyaseddin Keyhüsrev, s İbn Bibi, a.g.e. C. I, s [321]

16 Yaşar Bedirhan bulduğu bir hazineden 100 bin (hatta 1 milyon) Alaî dirhem ile 10 bin dinar çıktığı rivayet edilmiştir 94. Sonuç I. Rükneddin Mesud ( ) bastırdığı sikkeleri günümüze ulaşan ilk Türkiye Selçuklu Sultanı olarak kabul edilir. Bunun yanı sıra Türkiye Selçuklu Devleti sultanlarından I. Süleyman Şah ( ) ve I. Rükneddin Kılıç Arslan ın ( ) paralarına henüz rastlanılmamıştır. Türkiye Selçuklu Devleti paraları fels (bakır), dirhem (gümüş) ve dinar (altın) olmak üzere üç kategoriye ayrılır. Bakır, gümüş ve altın sikkelerin ağırlık ve ayarları ile ilgili kesin bir ölçü bulunmamakla birlikte bu paraların niteliğinin darp edildiği döneme göre değişiklik gösterdiği anlaşılır. Bunun yanı sıra genel olarak bakır sikkelerin 2,72 ila 5,60 gr., gümüş sikkelerin 2 ila 3 gr., altın sikkelerin ise 3,72 gr. ila 5,40 gr. arasında değişen ağırlıklara sahip oldukları görülmüştür. Türkiye Selçuklularında ilk altın sikke II. Kılıç Arslan zamanında darp edilmiştir. XIII. yüzyıl Türkiye Selçuklularında 120 bakır sikkenin 1 gümüş sikkeye, 20 gümüş sikkenin ise 1 altın sikkeye tekabül ettiği bilinmektedir. Demek oluyor ki aynı dönemde bir altın sikkenin değeri 2400 bakır sikkeye tekabül ediyordu. Türkiye Selçukluları nın para değerinin diğer ülkelerle kıyaslaması yapıldığında el- Ömeri nin Mesalik ül-ebsar adlı eserinden öğrenildiğine göre, 12 Türk dirhemi 9 Şam ve Mısır dirhemine eşit olup, Mısır Memlük Devleti nin parasının Selçuklu parasından daha değerli olduğu sonucuna ulaşılır. Bu değer farkı ağırlık farkından kaynaklanıyor olabileceği gibi ekonomik ve siyasi konjonktür gereği Mısır Memlük Devleti nin daha güçlü olmasından da kaynaklanıyor olabilir. Dönemin Türkiye sinde bakır ve gümüş madenleri yeterince bulunduğundan bu madenlerle para bastırma hususunda herhangi bir güçlük yaşanmamıştır. Ülkede para basmaya yetecek kadar altın madeninin çıkarılamayışından dolayı, Türkiye Selçukluları altın para darp etmek için gereken altını dış ticaret ve ya vergi yolu ile temin etme gayretinde bulunmuştur. Bu doğrultuda ticarette vergi indirimlerinin dahi yapıldığı bilinmektedir. 94 Jean De Joinville, Bir Haçlının Hatıraları, (çev. Cüneyt Kanat), Vadi Yayınları, Ankara 2002, s [322]

17 Türkiye Selçukluları nda Para ve Devletin Para Politikası Selçuklu sikkelerinin satın alma gücü ile ilgili mal ve hizmet alımı olarak bir ayrım yapmıştık. Bu doğrultuda yapılan araştırmalar neticesinde görmüştük ki 1216 yılında I. İzzeddin Keykavus un Küçük Ermenistan seferinden sonra Kayseri de bir baş sığır 2 akçe iken 1280 yılında 60 dirhem olmuştur. Bu durumda Türkiye Selçuklularında paranın satın alma gücü ile ilgili olarak arz ve talep durumuna göre değişkenlik gösterdiği sonucu elde edilir. Türkiye Selçuklu Devletinde Abbasi Halifeliğinin dinarları, Bizans paraları, Ermeni, Gürcü, Süryani, Mısır, Halep ve Floransa paralarının da piyasada değişim aracı olarak kullanıldığı göz önünde bulundurulduğunda Türkiye Selçuklularının yabancı ülkelerin paralarını ülke içinde tutma ve bu hususta birtakım teşvikler uyguladığı sonucuna ulaşılır. KAYNAKÇA Ahmed b. Lütfullah Müneccimbaşı, (1935). Müneccimbaşıya Göre Anadolu Selçukileri, C. II, (Haz. Hasan Fehmi Turgal), İstanbul. Ahmet Eflâki, (1986). Ariflerin Menkıbeleri, Mevlâna ve Etrafındakiler, C. II, (çev. Tahsin Yazıcı), İstanbul. Ahmet Tevhid, (1321). Meskukat-ı Kadime-i İslamiye Kataloğu, İstanbul. Ahmed b. Lütfullah Müneccimbaşı, (1935). Müneccimbaşıya Göre Anadolu Selçukileri, C. II, (Haz. Hasan Fehmi Turgal), Türkiye Matbaası, İstanbul. AKDAĞ, Mustafa, (1950). Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluş ve inkişafı Devrinde Türkiye nin İktisadi Vaziyeti, Belleten C. XIII, Sayı, V Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. AKDAĞ, Mustafa, (2010). Türkiye nin İktisadi ve İçtimai Tarihi, C. I, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. ALTINTAŞ, Ahmet, (2002). Selçuklu Türkiye sinde Para, Türkler, C. VII, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. ALTINTAŞ, Ahmet, (1998). Türkiye Selçuklularında Sosyal ve Ekonomik Hayat, Yayınlanmamış Doktora Tezi), Malatya: Malatya İnönü Ünvr. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Anna Komnena, (1996). Alexiad (Malazgirt Sonrası), (çev. B. Umar) İstanbul: İmkılâp Yayınevi. ARIKAN, Zeki, (1990). XIV. XVI. Yüzyıllarda Ayasuluğ, Belleten C. LIV, Sayı CCIX, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. [323]

18 Yaşar Bedirhan ARTUK, İbrahim - Cevriye, (1971). İstanbul Arkeoloji Müzeleri Teşhirdeki İslami Sikkeler Kataloğu, İstanbul: Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü Yayınları. ARTUK, İbrahim, (1988). Erzurum Meliki Mugis el-din Tuğrul ve Cihanşah Adına basılan Sikkeler, IX. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, C. III, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. AYDIN, Şennur, (1994). Doğu-Batı Arası Bir Gökkuşağı;Selçuklu Sikkeleri, İstanbul: Yapı Kredi Bankası Yayınları. AYKUT, Ş. Nezihi, (2000). Türkiye Selçuklu Sikkeleri, I. Mesud dan I. Keykubad a Kadar ( / ), C. I, İstanbul: Seçil Ofset. BAKIR, Abdülhalik, (1998). Ortaçağ İslam dünyasında Madenler ve Maden Sanayii, Belleten, C. LXI, Sayı CCXXXII, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. BAYAT, A. Haydar, (1991). Anadolu Selçuklu Hastane Vakfiyelerinin Tek Örneği Olarak Sivas Darü ş-şifası Vakfiyesi (1 Muharrem 615/ 30 Mart 1218), Türk Kültürü, Sayı CCCXXXIII, Ankara. BAYKARA, Tuncer, (1990). Anadolu nun Selçuklular Devrindeki Sosyal ve İktisadi Tarihi Üzerine Araştırmalar, İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi. BAYKARA, Tuncer, (1997). I. Gıyaseddin Keyhüsrev (Gazi Şehit), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. BAYKARA, Tuncer, (1998). Türkiye Selçukluları Devrinde Konya, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. BEDİRHAN, Yaşar, (2014). İslam Öncesi Türk Tarihi ve Kültürü, 4. Baskı, Ankara: Nobel yayınları. Catolugue of Oriental Coins in the British Museum, (1877). C. III, Londra. Cahen, Cl. ( 1986). Kılıçarslan II, The Encylopedia of İslam, C. V, Leiden. ÇAY, Abdülhalik, (1987). II. Kılıçarslan, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. ÇETİN, Kenan, (2006). İran dan Anadolu ya Selçuklu Paraları, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 29, Erzurum. (Prof. Dr. Zeki Başar Özel Sayısı). Ebu l-abbas Şihabüddin Ahmed b. Ali Kalkaşendi, (1987). Sibhu l-âşa fi Sınâati l-inşâ, C. V, Beyrut. [324]

19 Türkiye Selçukluları nda Para ve Devletin Para Politikası Ebu l-farac İbnü l-ibri, (1940). Tarih-i Muhtasarü d-düvel, (çev. Şerafettin Yaltkaya), İstanbul. Ebu l-hasan İzzeddin Ali İbnü l-esir, (2008). el-kâmil fi t-tarih, C. XII, (çev. Abdülkerim Özaydın), İstanbul: Hikmet Neşriyat. El-Hüseyin b. Muhammed b. Ali el-ca feri İbni Bibi, (1996). el- Evamirü l-alîye fi l-umuri l-alâiye (Selçukname) (çev. Mürsel Öztürk), C. I, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. ERKİLETLİOĞLU, Halil- GÜLER, Oğuz, (1996). Türkiye Selçuklu Sultanları ve Sikkeleri, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları. GORDLEVSKİ, Viladimir Aleksandroviç, (1988). Anadolu Selçuklu Devleti, (çev. Azer Yaran), Ankara: Onur Yayınları. HEYD, W, (2000). Yakın-Doğu Ticaret Tarihi, (çev. E. Ziya Karal), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. HİNZ, Walter, (1990). İslam da Ölçü Sistemleri (çev. S. Acar), İstanbul:Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Yayını. İbn Batuta, (1993). Tuhfetu n-nuzzar fi Garâibi l-emsâr ve Acâibi l- Efsâr, C. I, (çev. Mümin Çevik), İstanbul: Yapı Kredi Bankası Yayınları. İbrahim Hakkı, (1974). Abideleri ve Kitabeleri İle Niğde Aksaray Tarihi, C. I, İstanbul: Fatih Yayınevi Matbaası. İsmail Galip, (1309). Takvim-iMeskukat-ı Selçukiye, İstanbul: Mihran Matbaası. Jean De Joinville, Bir Haçlının Hatıraları, (çev. Cüneyt Kanat), Vadi Yayınları, Ankara Kaşgarlı Mahmud, (1998). Divanü Lügat it-türk, C. I, (çev. B. Atalay), Ankara: Kabalcı Yayınevi. KAYAOĞLU, İsmet, (1981). Rahatoğlu ve Vakfiyesi, Vakıflar Dergisi, Sayı XIII, Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları. KAYMAZ, Nejat, (1970). Pervane Mu inü d-din Süleyman, Ankara: Kaynak Yayınları. Kerimüddin Mahmud Aksarayi, (1999), Müsâmeret -ül Ahbar, Moğollar Zamanında Türkiye Tarihi, (Yay. Osman Turan), Ankara: Türk tarih Kurumu Yayınları. KESİK, Muharrem, (2003). Türkiye Selçuklu Devleti Tarihi Sultan I. Mesud Dönemi ( ), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. KOCA, Salim,(1997). I. İzzeddin Keykavus ( ), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. [325]

20 Yaşar Bedirhan KÖYMEN, Mehmet A, (1991). Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi İkinci İmparatorluk Devri, C. V. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. KÖYMEN, Mehmet A, (1987). Selçuklularda Devlet, Belleten, C. LI, Sayı, CCI, Ankara : Türk Tarih Kurumu Yayınları. MORRİSON, Ce cile and CHEYNET, Jean- Claude, (2002). Prices and Wages in the Byzantine World, The Economic History of Byzantium, C. II, Washington. OSTROGORSKY, Georg, (1991). Bizans Devleti Tarihi (çev. F. Işıltan), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. PARLAR, Gündegül, (2001). Anadolu Selçuklu Sikkelerinde Yazı Dışı Figüratif Ögeler, Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları. PEGOLOTTİ, F. Balducci, (1970). La Pratica Della Mercatura, Newyork. POLAT, M. Said, (1997). Moğol İstilasına Kadar Türkiye Selçuklularında İçtimai ve İktisadi Hayat, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Sadru d-din Ebu l-hasan Ali İbn Nâsır İbn Ali el- Hüseyni, (1943). Ahbaru d-devleti s-selçukiyye (çev. N.Lugal), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. SAHİLLİOĞLU, Halil, (1989). Akçe, DİA. C.II, İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. SAHİLLİOĞLU, Halil, (1994). Dinar, DİA, C. IX, İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. SAHİLLİOĞLU, Halil, (1994). Dirhem, DİA, C. IX, İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. SAHİLLİOĞLU, Halil, (1969). İkinci Keykavüs ün Bir Mülknâmesi, Vakıflar Dergisi, Sayı VIII, Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları. SOBERNHEİM, M, Memlüklüler, (1997). İA, C. VII, Eskişehir: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. SÜMER, Faruk, (1990). Selçuklular Devrinde Türkiye de Madenler, Türkiye İktisadı, Sayı VII, Ankara. ŞEŞEN, Ramazan, (1998). Müslümanlar da Tarih Coğrafya Yazıcılığı, İstanbul: IRCICA Yayınları. TABAKOĞLU, Ahmet, (2000). Türk İktisat Tarihi, Dergah yayınları, İstanbul: Dergah Yayınları. [326]

21 Türkiye Selçukluları nda Para ve Devletin Para Politikası TANERİ, Aydın, (1977). Türkiye Selçukluları Kültür Hayatı, (Menakıbı l-arifine Göre), Konya: Bilge Yayınları. TEMİR, Ahmet, (1989). Kırşehir Emiri Caca Oğlu Nu el-din in 1272 tarihli Arapça-Moğolca Vakfiyesi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. TURAN, Osman, (1997). Kılçarslan II, İA. C. VI, Eskişehir: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. TURAN, Osman, (1948). Selçuklu Devri Vakfileri III Celaleddin Karatay, Vakıfları ve Vakfiyeleri, Belleten, C. XXII, Ankara: Türk tarih Kurumu Yayınları. TURAN, Osman, (1960). Selçuklu Türkiye si ve Dünya Ticareti, Türk Yurdu, C. I, Sayı 10, İstanbul. Türk Ocakları Yayınevi. TURAN, Osman, (1947). Selçuklu Vakfiyeleri I, Şemseddin alyun-aba Vakfiyesi, Belleten, C. XI, Sayı XXXII, Ankara: Türk tarih Kurumu Yayınları. TURAN, Osman, (1998). Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti, İstanbul: Ötüken Neşriyat. TURAN, Osman, (1998). Selçuklular Zamanında Türkiye Siyasi Tarihi, İstanbul: Ötüken Neşriyat. TURAN, Osman, (1988). Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar, Ankara: Türk Tarih Kurumu. TURAN, Şerafettin, (1990). Türkiye-İtalya İlişkileri I, (Selçuklulardan Bizans ın Sona Erişine), İstanbul. Kültür Ve Turizm Bakanlığı Yayınları. UZUNÇARŞILI, İ. Hakkı, (1997). Mangır, İA. C. VII, Eskişehir: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. UZUNÇARŞILI, İ. Hakkı, (1988). Osmanlı Devleti Teşkilatına Medhal, Ankara: Türk tarih Kurumu Yayınları. YÜCEL, Yaşar, (1991). Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar, C. I, Ankara: Türk tarih Kurumu Yayınları. ZAMBAUR, E. V, (1997). Dinar, İA. C. III, Eskişehir: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. ZAMBAUR, E. V, (1997). Dirhem, İA, C. III, Eskişehir: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. [327]