ÇELİK YAPILARIN TASARIM VE YAPIM KURALLARI

Transkript

1 ÇELİK YAPILARIN TASARIM VE YAPIM KURALLARI 1

2 BÖLÜM 1 GENEL ESASLAR İÇİNDEKİLER 1.1 Kapsam 1. İlgili Standart ve Yönetmelikler 1..1 Genel 1.. Sıcak Haddelenmiş Kanaklanabilir Yapısal Çelik 1..3 Yapısal Çelik Boru ve Kutu Profiller 1..4 Yapısal Çelik Elemanların Şekil ve Boutları 1..5 Bulonlar, Somunlar ve Pullar 1..6 Kanak Malzemesi ve Kanak 1..7 Başlıklı Çelik Ankrajlar ve Kanak 1..8 Yangından Korunma BÖLÜM MALZEME.1 Yapısal Çelik.1.1 Malzeme Özellikleri.1. Süneklik Koşulu.1.3 Tokluk. Bulonlar, Somunlar, Pullar ve Perçinler.3 Ankraj Çubukları.4 Kanak Malzemesi.5 Başlıklı Çelik Ankrajlar BÖLÜM 3 İMALAT VE MONTAJ 3.1 Genel 3. Hesap Raporu ve Ugulama Projelerine İlişkin Kurallar 3..1 Proje Hesap Raporu 3.. Ugulama Projesi Çizimlerine İlişkin Kurallar 3.3 İmalat Kanaklı Yapım 3.3. Bulonlu Yapım Basınç Etkisindeki Düğüm Noktaları Kolon Aaklarının Hazırlığı Ankraj Bulonları İçin Delik Hazırlığı Tahlie Delikleri

3 3.3.7 İmalat Sırasında Boama 3.4 Montaj Yerleşimin (Ugulamanın) Doğrulanması 3.4. Şantiede (Sahada) Kanak İşlemi Şantiede Boa İşlemi BÖLÜM 4 KALİTE KONTROLÜ 4.1 Genel 4. İmalatçı ve Yüklenici Kalite Kontrol Programı 4.3 Çelik Yapıa Ait Belgeler BÖLÜM 5 TASARIMDA TEMEL İLKELER 5.1 Genel Esaslar 5. Tasarım Prensipleri 5..1 Sınır Durumlar 5.. Yük ve Daanım Katsaıları ile Tasarım (YDKT) 5..3 Güvenlik Katsaıları ile Tasarım (GKT) 5..4 Stabilite 5..5 Birleşimlerin Tasarımı 5..6 Kullanılabilirlik Sınır Durumları İçin Tasarım 5..7 Kirişlerde Yeniden Dağılım 5..8 Diafram ve Yük Aktarma Elemanlarının Tasarımı 5..9 Betona Ankraj Tasarımı Yapısal Bütünlük İçin Tasarım Göllenme İçin Tasarım 5..1 Yorulma İçin Tasarım Korozona Karşı Koruma Yangına Karşı Koruma 5.3 Yükler ve Yük Birleşimleri Yük ve Daanım Katsaıları (YDKT) ile Tasarım 5.3. Güvenlik Katsaıları (GKT) ile Tasarım 5.4 Eleman Enkesit Özellikleri Yerel Burkulma Sınır Durumu İçin Enkesitlerin Sınıflandırılması Rijitleştirilmemiş Enkesit Parçaları Rijitleştirilmiş Enkesit Parçaları 5.4. Kutu ve Boru Enkesitli Elemanların Tasarım Et Kalınlığı 3

4 5.4.3 Kaıpsız ve Net Enkesit Alanı Hesabı BÖLÜM 6 STABİLİTE TASARIMI 6.1 Genel Esaslar 6. İkinci Mertebe Teorisinin Daandığı Esaslar 6..1 Yapısal Analizin Esasları 6.. Geometrik Ön Kusurların Gözönüne Alınması Geometrik Ön Kusurların Doğrudan Doğrua Modellenmesi 6... Geometrik Ön Kusurlar İçin Fiktif Yüklerin Kullanılması 6..3 Azaltılmış Rijitliklerin Gözönüne Alınması 6.3 Genel Analiz Yöntemi İle Tasarım Yöntemin Ugulama Sınırları 6.3. Gerekli Daanım Hesabı Stabilite Kontrolleri 6.4 Burkulma Bou Yöntemi İle Tasarım Yöntemin Ugulama Sınırları 6.4. Gerekli Daanım Hesabı Stabilite Kontrolleri 6.5 Yaklaşık İkinci Mertebe Analizi Ugulama Sınırları 6.5. Hesap Esasları P- Etkileri İçin B1 Arttırma Katsaısı P- Etkileri İçin B Arttırma Katsaısı BÖLÜM 7 EKSENEL ÇEKME KUVVETİ ETKİSİ 7.1 Genel Esaslar Narinlik Oranı Sınırı 7.1. Kaıpsız ve Net Enkesit Alanı Etkin Net Enkesit Alanı 7. Çekme Kuvveti Daanımı 7..1 Akma Sınır Durumu 7.. Kırılma Sınır Durumu 7.3 Yapma Enkesitli Çekme Elemanları BÖLÜM 8 EKSENEL BASINÇ KUVVETİ ETKİSİ 8.1 Genel Esaslar Narinlik Oranı Sınırı 4

5 8.1. Tasarım Esasları 8. Basınç Kuvveti Daanımı 8..1 Eğilmeli Burkulma Sınır Durumu 8.. Burulmalı ve Eğilmeli-Burulmalı Burkulma Sınır Durumu 8.3 Tek Kornierden Oluşan Basınç Elemanları 8.4 Yapma Enkesitli Basınç Elemanları 8.5 Narin Enkesitli Basınç Elemanları Narin Enkesit Parçalarında Etkin Genişlik 8.5. Boru Enkesitli Elemanlarda Etkin Alan BÖLÜM 9 EĞİLME MOMENTİ ETKİSİ 9.1 Genel Esaslar 9. Kuvvetli Eksenleri Etrafında Eğilme Etkisindeki Kompakt U- Enkesitli ve Kompakt Çift Simetri Eksenli I-Enkesitli Elemanlar 9..1 Akma Sınır Durumu 9.. Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu 9.3 Kuvvetli Eksenleri Etrafında Eğilme Etkisindeki Kompakt Gövdeli ve Kompakt Olmaan vea Narin Başlıklı Çift Simetri Eksenli I-Enkesitli Elemanlar Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu 9.3. Yerel Burkulma Sınır Durumu 9.4 Kuvvetli Eksenleri Etrafında Eğilme Etkisindeki Kompakt vea Kompakt Olmaan Gövdeli Diğer I- Enkesitli Elemanlar Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu 9.4. Basınç Başlığı Yerel Burkulma Sınır Durumu Basınç Başlığı Akma Sınır Durumu Çekme Başlığı Akma Sınır Durumu 9.5 Kuvvetli Eksenleri Etrafında Eğilme Etkisindeki Çift ve Tek Simetri Eksenli Narin Gövdeli I-Enkesitli Elemanlar Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu 9.5. Basınç Başlığı Yerel Burkulma Sınır Durumu Basınç Başlığı Akma Sınır Durumu Çekme Başlığı Akma Sınır Durumu 9.6 Zaıf Eksenleri Etrafında Eğilme Etkisindeki I- ve U-Enkesitli Elemanlar Akma Sınır Durumu 9.6. Yerel Burkulma Sınır Durumu 9.7 Kutu Enkesitli Elemanlar Akma Sınır Durumu 5

6 9.7. Başlığın Yerel Burkulma Sınır Durumu Gövdenin Yerel Burkulma Sınır Durumu 9.8 Boru Enkesitli Elemanlar Akma Sınır Durumu 9.8. Yerel Burkulma Sınır Durumu 9.9 Simetri Düzleminde Yük Etkisindeki Çift Kornier ve T-Enkesitli Elemanlar Akma Sınır Durumu 9.9. Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu Başlığın Yerel Burkulma Sınır Durumu Gövdenin Yerel Burkulma Sınır Durumu 9.10 Eğilme Etkisindeki Tek Kornier Elemanlar Akma Sınır Durumu Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu Kornier Kolu İçin Yerel Burkulma Sınır Durumu 9.11 Dolu Enkesitli Elemanlar Akma Sınır Durumu Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu 9.1 Simetri Ekseni Olmaan Enkesitli Elemanlar Akma Sınır Durumu 9.1. Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu Yerel Burkulma Sınır Durumu 9.13 Kirişlerin Tasarımında Diğer Esaslar Çekme Başlığındaki Deliklerin Eğilme Momenti Daanımına Etkisi Tek Simetri Eksenli I-Enkesitli Eğilme Elemanları Yapma I-Enkesitli Kirişlerin Gövde Elemanının ve Takvie Levhalarının Başlık Levhalarına Birleşimi Yapma Enkesitli Eğilme Elemanları Kirişlerde Yeniden Dağılım İçin Yanal Olarak Desteklenmeen Uzunluk BÖLÜM Genel Esaslar KESME KUVVETİ ETKİSİ 10. Çekme Alanı Etkisinin Gözönüne Alınmadığı Gövdeleri Rijitleştirilmiş vea Rijitleştirilmemiş Elemanlar Kesme Kuvveti Daanımı 10.. Düşe Ara Rijitlik Levhaları 10.3 Çekme Alanı Etkisi 6

7 Kesme Kuvveti Daanımı Çekme Alanı Etkisinde Düşe Ara Rijitlik Levhaları 10.4 Kutu Enkesitli Elemanlar 10.5 Boru Enkesitli Elemanlar 10.6 Tek Kornierler ve T-Enkesitli Elemanlar 10.7 Başlıklarına Paralel Doğrultuda Kesme Kuvveti Etkisindeki Tek vea Çift Simetri Eksenli Elemanlar 10.8 Gövdesi Boşluklu Kirişler BÖLÜM 11 BİLEŞİK ETKİLER 11.1 Eğilme Momenti ve Eksenel Kuvvet Etkisindeki Çift ve Tek Simetri Eksenli Elemanlar Eğilme ve Basınç Etkisindeki Çift ve Tek Simetri Eksenli Elemanlar Eğilme ve Çekme Etkisindeki Çift ve Tek Simetri Eksenli Elemanlar Tek Eksenli Eğilme ve Basınç Etkisindeki Çift Simetri Eksenli Kompakt Enkesitli Hadde Elemanlar 11. Eğilme Momenti ve Eksenel Kuvvet Etkisindeki Diğer Elemanlar 11.3 Burulma Etkisindeki Elemanlar ve Burulma, Eğilme, Kesme ve/vea Eksenel Kuvvetin Ortak Etkisindeki Elemanlar Burulma Etkisindeki Boru ve Kutu Enkesitli Elemanlar Burulma, Kesme Kuvveti, Eğilme ve Eksenel Kuvvetin Ortak Etkisindeki Boru ve Kutu Enkesitli Elemanlar Burulma ve Bileşik Gerilme Etkisindeki Boru ve Kutu Enkesitler Dışındaki Diğer Tüm Elemanlar 11.4 Çekme Etkisindeki Delik Kabı İçeren Başlık Enkesitlerinde Kopma BÖLÜM Kapsam 1. Genel Esaslar KOMPOZİT ELEMANLAR 1..1 Beton ve Beton Çeliği 1.. Kompozit Kesitlerin Karakteristik Daanımlarının Belirlenmesi Plastik Gerilme Dağılımı Yöntemi 1... Şekildeğiştirme Ugunluk Yöntemi Elastik Gerilme Dağılımı Yöntemi Etkin Gerilme Şekildeğiştirme Yöntemi 1..3 Malzeme Sınırları 1..4 Beton Dolgulu Kompozit Kesitlerin Yerel Burkulma Sınır Durumu İçin Sınıflandırılması 1..5 Stabilite Tasarımında Gerekli Daanımın Hesabı İçin Rijitlikler 7

8 1.3 Eksenel Kuvvet Etkisi Betona Gömülü Kompozit Elemanlar Minimum Kurallar Basınç Daanımı Çekme Daanımı Kuvvet Aktarımı Detalandırma Kuralları 1.3. Beton Dolgulu Kompozit Elemanlar Minimum Kurallar Basınç Daanımı Çekme Daanımı Kuvvet Aktarımı 1.4 Eğilme Momenti Etkisi Genel Esaslar Etkin Genişlik Yapım Aşamasında Daanım Çelik Ankrajlı Kompozit Kirişlerin Eğilme Rijitliği 1.4. Başlıklı Çelik Ankrajlı vea Çelik U-Profil Ankrajlı Kompozit Kirişler Pozitif Eğilme Momenti Daanımı Negatif Eğilme Momenti Daanımı Kompozit Kiriş ile Şekil Verilmiş Çelik Sac Kullanımı Çelik Kiriş ile Betonarme Döşeme Arasında Kuvvet Aktarımı Betona Gömülü Kompozit Elemanlar Beton Dolgulu Kompozit Elemanlar 1.5 Kesme Kuvveti Etkisi Betona Gömülü ve Beton Dolgulu Kompozit Elemanlar 1.5. Kompozit Kiriş ile Şekil Verilmiş Çelik Sac Kullanımı 1.6 Eksenel Kuvvet ve Eğilme Momentinin Bileşik Etkisi Yöntem 1: Bölüm e Göre Eksenel Kuvvet ve Eğilme Momenti Etkileşimi 1.6. Yöntem : Geliştirilmiş Karşılıklı Etki Diagramları ile Eksenel Kuvvet ve Eğilme Momenti Etkileşimi 1.7 Eksenel Kuvvet Altında Yük Aktarımı Yük Geçişi Yükün Doğrudan Çelik Elemana Etkimesi Yükün Doğrudan Beton Enkesite Etkimesi 8

9 Yükün Betona ve Çelik Elemana Anı Anda Etkimesi 1.7. Yük Aktarım Mekanizmaları Doğrudan Mesnetlenme ile Yük Aktarımı Çelik Ankrajlar ile Yük Aktarımı Aderans ile Yük Aktarımı Yük Geçiş Uzunluğu ve Konstrüktif Esaslar Betona Gömülü Kompozit Elemanlar Beton Dolgulu Kompozit Elemanlar 1.8 Çelik Ankrajlar Genel Esaslar 1.8. Kompozit Kirişlerde Çelik Ankrajlar (Kama Elemanları) Başlıklı Çelik Ankrajların Daanımı Çelik U-Profil Ankrajların Daanımı Gerekli Çelik Ankraj Saısı Detalandırma Koşulları Kompozit Etkileşim İçin Çelik Ankrajlar Kompozit Etkileşim İçin Başlıklı Çelik Ankrajların Kama Daanımı Kompozit Etkileşim İçin Başlıklı Çelik Ankrajların Çekme Daanımı Kompozit Etkileşim İçin Başlıklı Çelik Ankrajların Kama ve Çekmenin Ortak Etkisinde Etkileşimli Daanımı Kompozit Etkileşim İçin Detalandırma Koşulları Kompozit Etkileşim İçin Çelik U-Profil Ankrajların Kama Daanımı BÖLÜM 13 BİRLEŞİMLER VE BİRLEŞİM ARAÇLARI 13.1 Genel Esaslar Tasarım Esasları Basit (Mafsallı) Birleşimler Moment Aktaran Birleşimler Basınç Etkisindeki Elemanların Mesnetlenmesi Yapısal Çelik Ekleri Kanak Ulaşım Delikleri Kanak ve Bulonların Yerleşimi Bulonların Kanaklarla Birlikte Kullanımı Yüksek Daanımlı Bulonların Perçinlerle Birlikte Kullanımı Bulonlu ve Kanaklı Birleşimlerde Sınırlamalar 9

10 13. Kanaklar Küt Kanaklar Etkin Alan Sınırlamalar 13.. Köşe Kanaklar Etkin Alan Sınırlamalar Dairesel ve Oval Dolgu Kanaklar Etkin Alan Sınırlamalar Daanım Kanakların Birlikte Kullanımı Esas Metal ve Kanak Metali İçin Koşullar 13.3 Bulonlar Genel Normal Bulonlar Yüksek Daanımlı Bulonlar Bulonların Karakteristik Çekme ve Kama Gerilmesi Daanımları Bulon Deliği Boutları ve Ugulaması Minimum Bulon Aralığı Eleman Kenarına Minimum Uzaklık Maksimum Bulon Aralığı ve Kenara Uzaklık Bulonların Çekme ve Kesme Kuvveti Daanımları Çekme ve Kesme Kuvvetinin Ortak Etkisindeki Ezilme Etkili Birleşimler Sürtünme Etkili (Kama Kontrollü) Birleşimlerde Yüksek Daanımlı Bulonlar Çekme ve Kesme Kuvvetinin Ortak Etkisindeki Sürtünme Etkili Birleşimler Bulon Deliği Ezilme Daanımı 13.4 Elemanların Birleşen Enkesit Parçaları ve Birleşim Elemanlarının Daanımları Çekme Etkisinde Daanım Kama Etkisinde Daanım Blok Kırılma Daanımı Basınç Etkisinde Daanım Eğilme Etkisinde Daanım 13.5 Besleme Levhaları Kanaklı Birleşimlerde Besleme Levhaları 10

11 İnce Besleme Levhaları Kalın Besleme Levhaları Bulonlu Birleşimlerde Besleme Levhaları 13.6 Mesnet Ezilme Daanımı 13.7 Kolon Aakları ve Beton Üzerine Mesnetlenme 13.8 Ankraj Çubukları ve Betona Yerleşimi 13.9 Bölgesel Kuvvetler Etkisindeki Başlık ve Gövde Enkesit Parçalarının Daanımları Başlıkta Yerel Eğilme Gövdede Yerel Akma Gövdede Yerel Buruşma Gövdede Yanal Ötelenerek Burkulma Gövdede Basınç Etkisinde Burkulma Gövde Panel Bölgesinde Kama Etkisi Bölgesel Kuvvetler İçin Rijitlik Levhası İlave Ugulama Koşulları Bölgesel Kuvvetler İçin Çift Gövde Levhası İlave Ugulama Koşulları Çekme Elemanlarının Mil Birleşimleri Çekme daanımı Geometrik Koşullar BÖLÜM 14 BORU VE KUTU ENKESİTLİ PROFİLLERİN BİRLEŞİMLERİ 14.1 Levhaların Boru ve Kutu Profillere Birleşimleri 14. Boru ve Kutu Profillerden Oluşan Kafes Sistem Birleşimleri 14.3 Boru ve Kutu Profillerin Moment Aktaran Birleşimleri 14.4 Levhaların ve Örgü Elemanlarının Kutu Enkesitli Elemanlara Birleşimlerinin Kanakları BÖLÜM 15 KULLANILABİLİRLİK SINIR DURUMLARI İÇİN TASARIM 15.1 Genel Esaslar ve Yük Birleşimleri 15. Düşe Yerdeğiştirme (Sehim) Kontrolleri 15.3 Yata Yerdeğiştirme Kontrolleri 15.4 Düşe Titreşim Kontrolleri 15.5 Rüzgar Etkisi Altında Konfor Kontrolleri 15.6 Sıcaklık Değişmelerinden Oluşan Yerdeğiştirmeler BÖLÜM 16 YAPISAL ELEMANLAR İÇİN STABİLİTE BAĞLANTILARI 16.1 Genel Esaslar 11

12 16. Kolonlar İçin Stabilite Bağlantıları Çaprazlı Stabilite Bağlantısı 16.. Noktasal Stabilite Bağlantısı 16.3 Kirişler İçin Stabilite Bağlantıları Yanal Stabilite Bağlantıları Çaprazlı Stabilite Bağlantısı Noktasal Stabilite Bağlantısı Burulma Stabilite Bağlantıları Noktasal Stabilite Bağlantısı Sürekli Stabilite Bağlantısı 16.4 Eğilme Momenti ve Eksenel Kuvvetinin Ortak Etkisindeki Elemanlar İçin Stabilite Bağlantıları EK-1 SU BİRİKMESİ (GÖLLENME) ETKİSİ EK- YORULMA ETKİSİ EK-.1 Genel Esaslar EK-. Maksimum Gerilme ve Gerilme Aralığının Hesaplanması EK-.3 Elemanlarda ve Kanaklı Birleşimlerde Yorulma EK-.4 Bulonlarda Yorulma EK-3 DİYAFRAMLAR VE YÜK AKTARMA ELEMANLARI EK-4 ÖNERİLEN KAYNAKLAR 1

13 SİMGELER ABM Ab Abi Abj Ac Ac Ae Ae Ae Afc Afg Afn Aft Ag Ag Agv An Ant Anv Apb As Asa Asf Asr Aw Awe A1 A1 A B B Bb Esas metal enkesit alanı. Bulon diş açılmamış gövde enkesiti karakteristik alanı. Bindirmeli K-birleşimde üstteki örgü elemanı enkesit alanı. Bindirmeli K-birleşimde alttaki örgü elemanı enkesit alanı. Beton enkesit alanı. Etkin genişlik içindeki beton döşemenin enkesit alanı. Etkin net alan. Etkin alan. Enkesit parçalarının azaltılmış etkin genişliği ile hesaplanan etkin alanların toplamı. Basınç başlığı enkesit alanı. Çekme başlığı kaıpsız enkesit alanı. Çekme başlığı net enkesit alanı. Çekme başlığı enkesit alanı. Kaıpsız enkesit alanı. Kompozit elemanın toplam enkesit alanı. Kama gerilmesi etkisindeki kaıpsız enkesit alanı. Eleman net enkesit alanı. Çekme etkisinde net alan. Kesme etkisinde net alan. Ezilmede esas alınan alan. Çelik eleman enkesit alanı. Başlıklı çelik ankrajın enkesit alanı. Kesme kırılması üzei etkili alanı. Bouna donatı alanı. Tüm enkesit üksekliği ile hesaplanan gövde alanı, (dtw). Etkin kanak alanı. Yük etkisindeki beton alanı. Beton üzeine merkezi olarak mesnetlenen taban levhası üze alanı. Merkezi ük etkisindeki, taban levhası geometrisine benzer beton üzeinin maksimum alanı. Kutu enkesitli elemanın birleşim düzlemine dik genişliği. Kutu enkesitli profilin birleşim düzlemine dik genişliği. Kutu enkesitli örgü elemanının birleşim düzlemine dik genişliği. 13

14 Bbi Bbj Bp B1 B C Cb Cd Cf Cm Cp Cr Cs Cv1 Cv Cw D G Db Du E E Bindirmeli K-birleşimde üstteki örgü elemanı genişliği. Bindirmeli K-birleşimde alttaki örgü elemanı genişliği. Levhanın birleşim düzlemine dik olarak ölçülen genişliği. P- etkisini dikkate alan büütme katsaısı. P- etkisini dikkate alan büütme katsaısı. Boru ve kutu enkesitli elemanların burulma sabiti. Yanal burulmalı burkulma sınır durumunda moment düzeltme katsaısı. Büküm noktasındaki stabilite destek elemanının gerekli rijitlik ve daanımı için büütme katsaısı. Yorulma sınıfı için katsaı. Eşdeğer sabit moment aılışına dönüştürme katsaısı. Düz çatılardaki birincil (ana) eleman için göllenme katsaısı. Gövdenin anal ötelenerek burkulma sınır durumu için burkulma katsaısı. Düz çatılarda ikincil eleman için göllenme esnekliği katsaısı. Gövde kesme kuvveti daanım katsaısı. Kama etkisinde burkulma katsaısı. Çarpılma sabiti. Boru enkesiti dış çapı. Sabit ük. Boru enkesitli örgü elemanı dış çapı. Sürtünme etkili birleşimlerde, ugulanan ortalama bulon önçekme kuvvetinin belirlenen minimum bulon önçekme kuvvetine oranı. Deprem etkisi. Çelik elastisite modülü (00000 MPa). Ec Beton elastisite modülü ( Es EIef F Fc Fca Fcbw,Fcbz Fcr Fe 0.043w f 1.5 c Çelik elastisite modülü (00000 MPa). ck, MPa). Çelik gömme kompozit kesitin etkin eğilme rijitliği. Akışkan madde basınç ükü. Mevcut sınır gerilme, (YDKT için tasarım gerilmesi vea GKT için güvenlik gerilmesi). Dikkate alınan noktadaki eksenel kuvvet mevcut sınır gerilmesi, (Eksenel kuvvet etkisinde YDKT için tasarım gerilmesi vea GKT için güvenlik gerilmesi). Dikkate alınan noktadaki eğilme momenti mevcut sınır gerilmesi (Eğilme etkisinde YDKT için tasarım gerilmesi vea GKT için güvenlik gerilmesi). Kritik gerilme. Elastik burkulma gerilmesi. 14

15 Fex FE Fe Fez Fin FL Fn FnBM Fnt Fnt Fnv Fnw FSR FTH Fu F Fb Fbi Fbj Ff Fp Fr Fsr Fst Fw G G H H H H Hb Hbi I Kuvvetli asal eksen etrafında eğilmeli burkulmada elastik burkulma gerilmesi. Kanak metali karakteristik çekme daanımı. Zaıf asal eksen etrafında eğilmeli burkulmada elastik burkulma gerilmesi. Burulmalı burkulmada elastik burkulma gerilmesi. Karakteristik aderans gerilmesi. Eğilme etkisinde basınç başlığında azaltılmış akma gerilmesi. Karakteristik gerilme. Esas metalin karakteristik gerilmesi. Karakteristik çekme gerilmesi. Kesme kuvveti etkisi dikkate alınarak elde edilen azaltılmış karakteristik çekme gerilmesi. Karakteristik kama gerilmesi. Kanak metali karakteristik gerilmesi. Güvenli gerilme aralığı. Güvenli gerilme aralığının eşik değeri. Karakteristik çekme daanımı. Karakteristik akma gerilmesi. Boru vea kutu enkesitli örgü elemanının karakteristik akma gerilmesi. Bindirmeli K-birleşimde üstteki örgü elemanı karakteristik akma gerilmesi. Bindirmeli K-birleşimde alttaki örgü elemanı karakteristik akma gerilmesi. Başlığın karakteristik akma gerilmesi. Levhanın karakteristik akma gerilmesi. Bouna donatı karakteristik akma gerilmesi. Donatı çeliğinin karakteristik akma gerilmesi. Rijitleştirici elemanın karakteristik akma gerilmesi. Gövdenin karakteristik akma gerilmesi. Çeliğin kama modülü, (7700 MPa). Sabit ük. Yata zemin basıncı, zemin suu basıncı vea ığılı madde basıncı. Eğilme sabiti. H ötelenmesini medana getiren kat kesme kuvveti. Kutu enkesitli başlık elemanının birleşim düzlemine paralel üksekliği. Kutu enkesitli örgü elemanının birleşim düzlemine paralel üksekliği. Bindirmeli K-birleşimde üstteki örgü elemanının üksekliği. Atalet momenti. 15

16 Ic Id Ip Is Is Isr Ist Ist1 Ist Itr Ix, I I Ic Ief It J K Kx K Kz K1 L L L L L L Kompozit enkesit elastik tarafsız eksenine göre beton enkesitin atalet momenti. İkincil elemanlara mesnetlenen çelik çatı kaplaması enkesitinin 1 metre genişliğinin atalet momenti. Su birikmesi etkisinin gözönüne alınması için ana elemanların atalet momenti. Kompozit enkesitin elastik tarafsız eksenine göre apısal çelik enkesitin atalet momenti. Su birikmesi etkisinin gözönüne alınması için ikincil elemanların atalet momenti. Kompozit enkesitin elastik tarafsız eksenine göre donatı çubuklarının atalet momenti. Tek rijitlik levhası için gövde levhasına bitişik olduğu kenara göre vea çift rijitlik levhası için gövde kalınlığı ortasından geçen eksene göre düşe rijitlik levhası enkesitlerinin atalet momenti. Çekme alanı etkisi gözönüne alınmadan, gövde levhasının kama daanımını arttırmak için Bölüm 10.. e göre hesaplanan ara rijitlik levhası enkesitinin gerekli atalet momenti. Düşe ara rijitlik levhaları ile oluşturulan panel bölgelerinde diagonal çekme alanlarının daanımlarının da dikkate alınabilmesi için düşe ara rijitlik levhalarının minimum atalet momenti. Çatlamamış (brüt) beton gözönüne alınarak, n=es/ec oranı ile dönüştürülmüş tüm eşdeğer çelik kesitin atalet momenti. Asal eksenlere göre atalet momenti. Düzlem dışı atalet momenti. Basınç başlığının -ekseni etrafındaki atalet momenti. Basınç başlığının -ekseni etrafındaki atalet momenti. Çekme başlığının -ekseni etrafındaki atalet momenti Burulma sabiti. Burkulma katsaısı. x-ekseni etrafında eğilmeli burkulma için burkulma katsaısı. -ekseni etrafında eğilmeli burkulma için burkulma katsaısı. Burulmalı burkulma için burkulma katsaısı. Eğilme düzleminde elemanın uç noktalarında anal ötelenme olmadığı varsaımıla hesaplanan burkulma katsaısı. Kat üksekliği. Eleman bou. Yanal ötelenmesi önlenmemiş eleman uzunluğu. Açıklık. Kanak uzunluğu. Kafes kirişlerde eksenlerin kesişim noktaları arasındaki eleman uzunluğu. 16

17 Lb Lb Lbr Lbr Lc Le Lin Lm Lm Lme Lp Lp Lr Ls Ltp Lv MA Ma MB Mbr MC Mcr Mcx, Mc Mcx Mcx Basınç başlığı anal ötelenmesi ve enkesit burulmasının önlendiği noktalar arasındaki eleman uzunluğu. Stabilite elemanlarının desteklediği noktalar arasındaki mesafe. Eksenel basınç kuvveti, eğilme momenti vea eksenel basınç kuvveti ile eğilme momentinin ortak etkisi altındaki elemanların tasarımında burkulma bou. Çaprazlı stabilite bağlantı elemanlarının kolona birleştiği noktalar arasındaki, desteklenmeen kolon uzunluğu. Eleman burkulma bou. Etkin kanak uzunluğu. Bölüm e göre kompozit elemanlar için belirlenen ük geçiş uzunluğu. Bölüm e göre kirişte momentin eniden dağılımı için belirlenen anal olarak desteklenmeen sınır uzunluk. Süreksiz köşe kanağı (metot kanağı) ugulamasında ara bölgelerde her bir köşe kanak parçasının uzunluğu. Süreksiz köşe kanağı (metot kanağı) ugulamasında eleman uçlarında her bir köşe kanak parçasının uzunluğu. Akma sınır durumu için anal olarak desteklenmeen sınır uzunluk. Su birikmesi etkisi için birincil (ana) elemanların uzunluğu. Elastik olmaan anal burulmalı burkulma durumu için sınır uzunluk. Su birikmesi etkisi için ikincil (tali) elemanların uzunluğu. Bağ levhalarının çubuk bounca uzunluğu. Maksimum kesme kuvveti ile sıfır kesme kuvveti arasındaki uzaklık. Yanal stabilite elemanları arasındaki kiriş uzunluğunun ¼ noktasındaki momentin mutlak değeri. GKT ük birleşimleri altında gerekli eğilme momenti daanımı. Yanal stabilite elemanları arasındaki kiriş uzunluğunun ½ noktasındaki momentin mutlak değeri. Stabilite destek elemanının gerekli eğilme momenti daanımı. Yanal stabilite elemanları arasındaki kiriş uzunluğunun ¾ noktasındaki momentin mutlak değeri. Elastik anal burulmalı burkulma için kritik eğilme momenti. Mevcut eğilme momenti daanımı (YDKT için tasarım vea GKT için güvenli eğilme momenti daanımı). Kuvvetli eksende eğilmee göre Cb=1.0 alınarak anal burulmalı burkulma sınır durumu için hesaplanan, YDKT için tasarım eğilme momenti daanımı vea GKT için güvenli eğilme momenti daanımı. x-ekseninde eğilmede çekme başlığının kırılma sınır durumuna göre, YDKT için tasarım eğilme momenti daanımı vea GKT için güvenli eğilme momenti daanımı. 17

18 Mlt Mmaks Mn Mnt Mp Mr Mr-ip Mr-op Mrx,Mr Mrx Mu M M Mc Mt M1 M Ni Ov Pa Pc Pc Pe Pe,kat Pe Pe1 Çerçevenin sadece anal ötelenmesi sonucu, YDKT vea GKT ük birleşimleri altında ilgili elemanda oluşan birinci mertebe eğilme momenti. Yanal stabilite elemanları arasındaki kiriş uzunluğu bounca en büük eğilme momentinin mutlak değeri. Karakteristik eğilme momenti daanımı. Yata ötelenmesi önlenmiş sistemde, YDKT vea GKT ük birleşimleri için hesaplanan birinci mertebe eğilme momenti. Plastik eğilme momenti. YDKT vea GKT ük birleşimleri altında elde edilen gerekli eğilme momenti daanımı. Örgü elemanlarında YDKT vea GKT ük birleşimleri altında hesaplanan gerekli düzlem için eğilme momenti daanımı. Örgü elemanlarında YDKT vea GKT ük birleşimleri altında hesaplanan gerekli düzlem dışı eğilme momenti daanımı. Gerekli eğilme momenti daanımı. Bulon deliklerinin bulunduğu enkesitin gerekli eğilme momenti daanımı. YDKT ük birleşimi altında gerekli eğilme momenti daanımı. En dış lifin akmasına karşı gelen moment değeri. Eğilme eksenindeki akma momenti. Basınç başlığı en dış lifinin akmasına karşı gelen moment değeri. Çekme başlığı en dış lifinin akmasına karşı gelen moment değeri. Düğüm noktalarının ata erdeğiştirmesi önlenmiş elemanlarda uç momentlerden küçük olanı. Düğüm noktalarının ata erdeğiştirmesi önlenmiş elemanlarda uç momentlerden büük olanı. i inci kata ugulanan fiktif ük. Bindirmeli K- birleşimde bindirme katsaısı Boru ve kutu enkesitli elemanın, GKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. Mevcut eksenel kuvvet daanımı, (YDKT için tasarım eksenel kuvvet daanımı vea GKT için güvenli eksenel kuvvet daanımı). Eğilme düzlemine dik burkulmada mevcut eksenel basınç daanımı, (YDKT için tasarım eksenel basınç daanımı vea GKT için güvenli eksenel basınç daanımı). Elastik kritik burkulma ükü. Göz önüne alınan ata erdeğiştirme doğrultusunda kattaki elastik kritik burkulma ükü. Zaıf eksen etrafindaki burkulmada elastik kritik burkulma ükü. Elemanın eğilme düzlemi içindeki elastik kritik burkulma daanımı. 18

19 Plt Pmf Pn Pn Pno Pns Pnt Pp Pr Pr Pr Pr Pr Pr Pro Pkat Pu P Pc Pt Q Qct Qcv Qf Qn Qnt Çerçevenin sadece anal ötelenmesi sonucu, YDKT vea GKT ük birleşimleri için hesaplanan birinci mertebe eksenel kuvvet. Yanal ötelenmenin göz önüne alındığı doğrultuda bir kattaki moment çerçevesine ait kolonların toplam düşe ükü. Karakteristik eksenel kuvvet daanımı. Karakteristik eksenel basınç kuvveti daanımı. Eksenel ük etkisindeki çift simetri eksenli kompozit eleman enkesitinin basınç kuvveti daanımı. Enkesit basınç kuvveti daanımı. Yata ötelenmesi önlenmiş sistemde, YDKT vea GKT ük birleşimleri için hesaplanan birinci mertebe eksenel kuvvet. Karakteristik ezilme daanımı. YDKT vea GKT ük birleşimleri altında hesaplanan ikinci mertebe gerekli eksenel kuvvet daanımı. YDKT vea GKT ük birleşimleri altında hesaplanan gerekli eksenel kuvvet daanımı. Bulon deliklerinin bulunduğu enkesitin YDKT vea GKT ük birleşimleri altında hesaplanan gerekli eksenel kuvvet daanımı. Kompozit elemanın tasarımında esas alınan dış kuvvet (gerekli daanım). Gözönüne alınan çaprazlı stabilite bağlantı sistemi tarafından desteklenen noktalar arasındaki kolon uzunluğu için, YDKT vea GKT ük birleşimleri ile belirlenen gerekli eksenel basınç kuvveti daanımı. Noktasal stabilite bağlantı sistemi tarafından desteklenen noktaların her iki tarafındaki kolon uzunlukları için, YDKT vea GKT ük birleşimleri ile belirlenen gerekli eksenel kuvvet daanımlarının büüğü. Boru ve kutu enkesitli başlık elemanın gerekli eksenel kuvvet daanımı, (YDKT için Pu vea GKT için Pa) Bir kata ait tüm kolonların toplam düşe ükü. Boru ve kutu enkesitli elemanın, YDKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. Akma sınır durumunda eksenel kuvvet daanımı. Çelik enkesitin basınç kuvveti daanımı. Tüm çelik enkesitin çekme kuvveti daanımı. Hareketli ük. Başlıklı çelik ankrajın mevcut çekme kuvveti daanımı. Başlıklı çelik ankrajın mevcut kesme kuvveti daanımı. Başlık elemanı - gerilme etkileşim parametresi. Başlıklı bir çelik ankrajın vea çelik U-profil ankrajın karakteristik daanımı. Başlıklı çelik ankrajın karakteristik çekme kuvveti daanımı. 19

20 Qnv Qr Qrt Qrv R R Ra RKK Rg RM Rn Rnwl Rnwt Rp Rpc Rpg RKNK Rpt Ru S S Ta Tb Tc Tn Tr Tu U U Ubs Başlıklı çelik ankrajın karakteristik kesme kuvveti daanımı. Çatı hareketli ükü. Başlıklı çelik ankrajın YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli çekme kuvveti daanımı. Başlıklı çelik ankrajın YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli kesme kuvveti daanımı. Eğrisel üze arıçapı. Yağmur ükü. GKT ük birleşimleri altında hesaplanan gerekli daanım. Sadece bir çift köşe kanak kullanılarak oluşturulan birleşimler için azaltma katsaısı Başlıklı çelik ankraj için grup etkisini gözönüne alan katsaı P- nın P- üzerindeki etkisini gözönüne alan katsaı Karakteristik daanım Eksenine paralel ük etkisindeki köşe kanakların toplam karakteristik daanımı. Eksenine dik ük etkisindeki köşe kanakların toplam karakteristik daanımı. Başlıklı çelik ankraj için konum etki katsaısı Gövde plastikleşme katsaısı Eğilme daanımı azaltma katsaısı Takvie edilen a da takvie edilmeen kısmi nüfuzietli enine küt kanak için azaltma katsaısı Çekme başlığının akma sınır durumu için gövde plastikleşme katsaısı YDKT ük birleşimleri altında hesaplanan gerekli daanım, İkincil elemanlar arasındaki uzaklık. Kar ükü. GKT ük birleşimleri altında hesaplanan gerekli çekme kuvveti daanımı. Tam öngerme için bulona ugulanacak minimum önçekme kuvveti. Mevcut burulma daanımı, (YDKT için tasarım burulma daanımı vea GKT için güvenli burulma daanımı). Karakteristik burulma daanımı. YDKT vea GKT ük birleşimleri altında hesaplanan gerekli burulma daanımı. YDKT ük birleşimleri altında hesaplanan gerekli çekme kuvveti daanımı. Gerilme düzensizliği etki katsaısı. Boru ve kutu enkesitli elemanların birleşiminde kapasite kullanım oranı. Blok kırılma sınır durumunda çekme gerilmeleri aılışını gözönüne alan azaltma katsaısı. 0

21 V Vc VC1 VC Vn Vr Vr Vr W Wec We We,ef Wip Wmin Wop Wexc,Wext Wex Wew Wez We Wp Wpb Wpx Wp Wtp Yi Betonarme döşeme ve çelik kiriş arasında çelik ankrajlar ile aktarılan karakteristik kesme kuvveti. Mevcut kesme kuvveti daanımı, (YDKT için tasarım kesme kuvveti daanımı vea GKT için güvenli kesme kuvveti daanımı). Çekme alanı etkisi gözönüne alınmadan, Bölüm e göre karakteristik kesme kuvveti daanımı ile hesaplanan mevcut kesme kuvveti daanımlarının (YDKT için tasarım kesme kuvveti daanımlarının vea GKT için güvenli kesme kuvveti daanımlarının) küçüğü. Çekme alanı etkisi gözönüne alınarak, Bölüm e göre karakteristik kesme kuvveti daanımı ile hesaplanan mevcut kesme kuvveti daanımlarının (YDKT için tasarım kesme kuvveti daanımlarının vea GKT için güvenli kesme kuvveti daanımlarının) küçüğü. Karakteristik kesme kuvveti daanımı. Komşu gövde panelleri için YDKT vea GKT ük birleşimleri ile elde edilen gerekli kesme kuvveti daanımlarının büüğü. YDKT vea GKT ük birleşimleri altında hesaplanan gerekli kesme kuvveti daanımı. Kompozit eleman bileşenleri arasında iletilmesi gerekli kuvvet Rüzgar ükü. Eğilme eksenine göre basınç bölgesi elastik mukavemet momenti. Eğilme eksenine göre elastik mukavemet momenti. Basınç başlığının etkin genişliği ile hesaplanan, eğilme ekseni etrafındaki elastik mukavemet momenti. Düzlem içi eğilme etkisinde kanakların etkin elastik mukavemet momenti. Eğilme eksenine göre minimum elastik mukavemet momenti. Düzlem dışı eğilme etkisinde kanakların etkin elastik mukavemet momenti. Sırası ile basınç ve çekme bölgeleri için elastik mukavemet momenti. x-eksenine göre elastik mukavemet momenti. Kuvvetli asal eksen etrafındaki elastik mukavemet momenti. Zaıf asal eksen etrafındaki elastik mukavemet momenti. -eksenine göre elastik mukavemet momenti. Eğilme eksenine göre plastik mukavemet momenti. Örgü elemanının eğilme eksenine göre hesaplanan plastik mukavemet momenti. x-eksenine göre plastik mukavemet momenti. -eksenine göre plastik mukavemet momenti. Bağ levhasını parçalara bağlaan birleşim araçlarının eksen çizgileri arasındaki uzaklık. YDKT vea GKT ük birleşimleri ile belirlenen, (i) katı döşemesine etkien toplam düşe ük. 1

22 a a a a a a aw aw b b b b b b b bcf be beoi beov bf bfc bl bs bs c d d d db db Köşe kanak etkin kalınlığı. Gövde levhasını dikdörtgen panellere bölen düşe ara rijitlik levhaları arasındaki net uzaklık. Çok parçalı basınç elemanlarında bağlantı levhalarının aralığı. Mil birleşiminde, delik kenarından eleman kenarına olan kuvvet doğrultusundaki uzaklık. Yorulma etkisindeki levhanın kalınlığı bounca kanaklanmaan kök üzeinin arım uzunluğu. Takvie levhasının kirişe bağlantısında her iki kenarı bounca devam eden kanak uzunluğu. Gövde elemanı narinlik etkisi. Örgü elemanın vea levhanın çevresine ugulanan kanağın en küçük etkin kalınlığı. Mil birleşimde, delik kenarından eleman kenarına olan kuvvete dik doğrultudaki uzaklık. Beton döşeme etkin genişliği. Kornierin basınç etkisindeki kolunun uzunluğu. I-enkesitler için enkesit başlık genişliğinin arısı, U enkesitler için başlık genişliği. Takvie levhası genişliği. Rijitleştirilmemiş basınç elemanının genişliği. Kornierin kesme kuvveti etkisindeki kolunun uzunluğu. Kolon başlık genişliği. Etkin genişlik. Bindirmeli birleşimde örgü elemanının başlık elemanına kanaklandığı üzeinin etkin genişliği. Bindirmeli birleşimde bindirme apan örgü elemanının alttaki örgü elemanına kanaklandığı üzünün etkin genişliği. Başlık genişliği. Basınç başlığı genişliği. Kornierin uzun kolunun bou. Kornierin kısa kolunun bou. Tek taraflı rijitlik levhasının genişliği. En dış basınç lifinin plastik tarafsız eksene uzaklığı. Karakteristik bulon çapı. Kesitin tüm karakteristik üksekliği. Çap. Kiriş enkesit üksekliği. Bulon karakteristik gövde çapı.

23 dc de dh d1 d d3 e eog f fck fra frbw, frbz frv g g g h h hc hc ho hp hr i i Kolon enkesit üksekliği. Etkin delik çapı. Bölüm 13 te tanımlanan karakteristik bulon deliği çapı. Beton basınç bloğu ağırlık merkezi ile çelik enkesitin üst kotu arasındaki uzaklık. Çelik enkesitin bir bölümü basınç etkisinde olduğunda, bu bölümün ağırlık merkezi ile çelik enkesitin üst kotu arasındaki uzaklık. Çelik enkesitin üst kotu ile ağırlık merkezinin arasındaki uzaklık. Kafes kiriş birleşimlerinde dışmerkezlik. Başlıklı çelik ankraj gövdesinin kenarından itibaren hadve üksekliğinin orta noktasına kadar ölçülen mesafe. Döşeme sisteminin doğal titreşim frekansı (Hz). Beton karakteristik basınç daanımı. YDKT vea GKT ük birleşimleri altında, dikkate alınan noktadaki en büük eksenel gerilme. Göz önüne alınan noktada YDKT vea GKT ük birleşimleri altında, dikkate alınan noktadaki en büük eğilme gerilmesi. YDKT vea GKT ük birleşimleri altında, dikkate alınan noktadaki en büük kama gerilmesi. Yerçekimi ivmesi. Ardışık iki deliğin merkezleri arasında, kuvvete dik doğrultudaki uzaklık. Ara uzaklıklı K-birleşimlerinde örgü elemanlarının, kanak kalınlıkları gözönüne alınmaksızın, kolları arasındaki mesafe. Rijitleştirilmiş basınç elemanının üksekliği. Kesme kuvveti etkisindeki eleman üksekliği: hadde ürünleri için köşe bölgelerdeki arıçap vea eğrisel bölgeler çıkarılarak elde edilen başlıklar arasındaki net gövde üksekliği, apma enkesitli elemanlar için bulon eksenleri vea kanaklar arasındaki net ükseklik. Hadde profillerinde, ağırlık merkezi ile basınç başlığının iç üzündeki eğrilik bitim noktası arasındaki uzaklığın iki katı. Yapma enkesitlerde, ağırlık merkezi ile basınç başlığındaki en akın bağlantı elemanları sırası vea başlığın iç üzündeki kanak kenarı arasındaki uzaklığın iki katı. I-enkesitte başlık ağırlık merkezleri arası mesafe. Plastik tarafsız eksen ile basınç başlığındaki en akın bağlantı elemanları sırası vea başlığın iç üzündeki kanak kenarı arasındaki uzaklığın iki katına eşit olan mesafe. Şekillendirilmiş çelik sac karakteristik hadve üksekliği. Atalet arıçapı. Basınç elemanı enkesitinin burkulma ekseni etrafındaki atalet arıçapı. 3

24 ia ii i o it its ix i iz k k kc ksc kv l l lb lb lc la le lov lp n n nb ns nsp nsr p pb s Kornierin bağlanan koluna paralel geometrik eksen etrafındaki atalet arıçapı. Tek bir parçanın minimum atalet arıçapı. Kama merkezine göre hesaplanan polar atalet arıçapı. Etkin atalet arıçapı. Etkin atalet arıçapı. x-eksenine göre atalet arıçapı. -eksenine göre atalet arıçapı. Zaıf asal eksen etrafındaki atalet arıçapı. Başlığın dış üzeinden gövde düz kısmının başladığı noktaa kadar olan uzaklık. Kutu enkesitin dış köşe arıçapı. Rijitleştirilmemiş narin elemanlar için katsaı. Sürtünme etkili birleşimlerde bileşik çekme ve kesme kuvveti etkisini gözönüne alan katsaı. Kesme kuvveti etkisinde gövde levhası burkulması katsaısı. Birleşim uzunluğu. Yük doğrultusundaki etkin birleşim uzunluğu. Mesnetlenme uzunluğu. Ezilme (temas) uzunluğu Kuvvet doğrultusundaki delik kenarı ile en akın diğer delik kenarı arasındaki vea delik kenarı ile eleman kenarı arasındaki net uzaklık. U-profil ankrajın bou. Kutu enkesitli elemanlarda kanak daanımını belirlemek için kullanılan, küt vea köşe kanakların toplam etkin uzunluğu. Örgü elemanlarının başlık elemanına bağlandığı birleşim üzeinde iki örgü elemanın üst üste binme uzunluğu. Bindirme apan örgü elemanın başlık elemanı birleşim üzeindeki izdüşüm uzunluğu. Kiriş açıklığı bounca kullanılan noktasal stabilite bağlantısı saısı. Milimetre başına düşen diş saısı. Ugulanan çekme kuvveti etkisindeki bulon saısı. Sürtünme etkili birleşimlerde kama düzlemi saısı. Ezilme etkili birleşimlerde kama düzlemi saısı. Tasarım ömrü bounca oluşacak gerilme tekrarı. Vida adımı, (diş başına mm). Kompozit enkesitte çelik ve beton arasındaki aderans etkileşim üzeinin çevresi Ardışık bulon deliklerinin merkezleri arasındaki, kuvvet doğrultusundaki uzaklık. 4

25 t t t t t t t tb tbi tbj tcf tf tf tfc tp tst tw tw tw w w w Eleman kalınlığı. Kornier kol kalınlığı. Dikdörtgen dolu enkesitli elemanın eğilme eksenine paralel boutu. Birleştirilen eleman kalınlığı. Levha kalınlığı. Toplam besleme levhası kalınlığı. Kutu ve boru enkesitli elemanların et (cidar) kalınlığı. Kutu ve boru enkesitli elemanların tasarım et kalınlığı. Bindirmeli K-birleşimde üstteki örgü elemanı kalınlığı. Bindirmeli K-birleşimde alttaki örgü elemanı kalınlığı. Kolon başlık kalınlığı. Başlık kalınlığı. Çelik U-profil ankraj elemanı başlık kalınlığı. Basınç başlığı kalınlığı. Bağ levhası kalınlığı. Gövde rijitlik levhası kalınlığı. Gövde kalınlığı. Çelik U-profil ankrajın gövde kalınlığı. Örgü elemanın vea levhanın çevresine ugulanan kanağın en küçük etkin kalınlığı. Asal eksen etrafında eğilme ile ilgili alt indis. Levha genişliği. Çekme etkisindeki levhada kalınlık doğrultusundaki köşe kanak kol uzunluğu. wc Beton birim hacim ağırlığı, (1500 wr x xo,o x z wc 500 kg/m 3 ). Şekil verilmiş çelik sacın ortalama hadve genişliği. Kuvvetli eksen etrafındaki eğilme ile ilgili alt indis. Ağırlık merkezine göre kama merkezi koordinatları. Birleşim etki alanı ağırlık merkezinin birleşim düzlemine dik uzaklığı, (dışmerkezlik). Zaıf eksen etrafindaki eğilme ile ilgili alt indis. Asal eksen etrafındaki eğilme ile ilgili alt indis. YDKT ve GKT ük birleşimleri için eşdeğer düzeltme katsaısı. Eksenel üklü elemanların uç birleşimlerinde etkin kanak uzunluğu hesabı için azaltma katsaısı. Boru enkesitli örgü elemanı çapının başlık elemanı çapına oranı. Kutu enkesitli örgü elemanı genişliğinin başlık elemanı genişliğine oranı. 5

26 T br ef eop sec w u Stabilite (destek) sisteminin toplam rijitliği. Stabilite (destek) sisteminin gerekli rijitliği. K-birleşimlerde etkin genişlik oranı. Kutu enkesitli elemanların kafes sistem birleşimlerinde etkin zımbalama parametresi. Gövde çarpılma rijitliği, (N-mm/rad). Kuvvetli asal eksenleri etrafında eğilme etkisindeki tek kornierlerin enkesit özelliği. Sabit düşe ükler ve hareketli üklerin 0.5 katından oluşan düşe erdeğiştirme. Karakteristik çekme daanımı, Fu a karşı gelen birim şekildeğiştirme. Karakteristik akma gerilmesi, F e karşı gelen birim şekildeğiştirme, (=F / E) H γ ζ η λ p pf pw r rf rw B b c c T t t v YDKT vea GKT ük birleşimleri altında birinci mertebe göreli kat ötelemesi. Seçilen ata ükler altında, sistem rijitliği kullanılarak hesaplanan birinci mertebe göreli kat ötelemesi. Boru ve kutu enkesitli elemanların birleşiminde başlık elemanının narinlik oranı. Kutu enkesitlerin K-birleşimlerinde ara uzaklık oranı. Sadece kutu enkesitler için ugulanan ük etkime uzunluğu parametresi. Kutu vea boru enkesitin genişlik (çap) / kalınlık oranı. Yerel burkulma narinlik değeri. Kompakt elemanlar için sınır narinlik. Kompakt başlık parçası için sınır narinlik. Kompakt gövde parçası için sınır narinlik. Kompakt olmaan eleman için sınır narinlik. Kompakt olmaan başlık parçası için sınır narinlik. Kompakt olmaan gövde parçası için sınır narinlik. Sürtünme etkili birleşimlerde ortalama sürtünme katsaısı. Daanım katsaısı, (Bölüm 5 den Bölüm 16 a kadar olan kısımlarda belirtilen). Betonda ezilme etkisi için daanım katsaısı. Eğilme etkisi için daanım katsaısı. Basınç kuvveti etkisi için daanım katsaısı. Eksenel ük etkisindeki kompozit kolonlar için daanım katsaısı. Burulma etkisi için daanım katsaısı. Çekme kuvveti etkisi için daanım katsaısı. Başlıklı çelik ankrajın çekme kuvveti etkisi için daanım katsaısı. Başlıklı çelik ankrajın Kesme kuvveti etkisi için daanım katsaısı. 6

27 v B b c c T t t v sr st b Başlıklı kama elemanında kama etkisi için daanım katsaısı. Güvenlik katsaısı, (Bölüm 5 den Bölüm 16 a kadar olan kısımlarda belirtilen). Betonda ezilme etkisi için güvenlik katsaısı. Eğilme momenti için güvenlik katsaısı. Basınç kuvveti etkisi için güvenlik katsaısı. Eksenel ük etkisinde kompozit kolonlar için güvenlik katsaısı. Burulma etkisi için güvenlik katsaısı. Çekme kuvveti etkisi için güvenlik katsaısı. Başlıklı çelik ankrajın çekme kuvveti etkisi için güvenlik katsaısı. Başlıklı çelik ankrajın kesme kuvveti etkisi için güvenlik katsaısı. Minimum bouna donatı oranı. Fw/Fst ve 1.0 değerlerinden büük olanı. Kanak bouna eksenine göre ükün doğrultu açısı. Başlık ve örgü elemanları arasındaki dar açı, (derece). Rijitlik azaltma katsaısı. 7

28 Akma Akma gerilmesi Akma momenti Akma noktası Altlık levhası Arttırılmış ük Bağ levhası Basit (mafsallı) birleşim Basit sıkma Başlıklı çelik ankraj Başlık elemanı Başlık takvie levhası Belirli dönme kapasitesi Besleme levhası (Şim) Beton dolgulu kompozit eleman Betona gömülü kompozit eleman TANIMLAR Akma gerilmesine ulaşıldığında medana gelen elastik olmaan şekildeğiştirme. Malzemenin akma noktasına karşı gelen gerilme değeri. Eğilme etkisindeki bir elemanda, en dış lifin akma gerilmesine ulaştığı moment değeri. Gerilme-şekildeğiştirme diagramında, gerilme değerinde artış olmaksızın, malzemede şekildeğiştirme artışının devam ettiği nokta. Tam nüfuzietli küt kanaklarda, kök bölgesine kanak ugulanamadığı durumlarda, kanak uzunluğu bounca kullanılan levha, (karşılama levhası). Karakteristik ük değerinin ilgili ük katsaısıla çarpılması ile elde edilen ük. Yapma kolon vea kirişlerde birleşen elemanlar arasında medana gelen kesme kuvvetini aktaran rijit bağlantılı levha. Birleştirilen elemanların arasında birbirine göre dönmenin önlenmediği varsaımı ile eğilme momentinin terkedildiği birleşim. Bulonların, birleşen parçaların ortak üzeleri arasında düzgün ve tam temas sağlanacak şekilde sıkılması işlemi. Beton ile çelik arasındaki ük aktarımını sağlamak için kullanılan, kompozit elemanın çelik bileşenine kanaklanmış ve beton bileşenine gömülü olan başlıklı çelik eleman (kama elemanı). Boru ve kutu enkesitli elemanların birleşimlerinde örgü elemanlarının bağlandığı ana eleman. Bir elemanın başlığına enkesit alanını, mukavemet momentini ve atalet momentini arttırmak amacıla bulonlu vea kanaklı olarak bağlanan levha. Plastik momente karşı gelen dönmenin 3 katı olarak tanımlanan dönme miktarı (ϕmax = 3ϕp). Birleşimde temas vea ezilme üzeleri arasında oluşabilecek boşluğu doldurmak için kullanılan ince levha. İçi beton ile doldurulmuş çelik boru vea kutu enkesitli kompozit eleman. Betona gömülü çelik hadde profil vea apma kesitlerden oluşan kompozit eleman. 8

29 Bindirmeli birleşim Paralel düzlemlerdeki elemanların üst üste bağlanmasıla oluşturulan birleşim. Bir kenarı eğrisel küt kanak Eğrisel kenarlı elemanların düzlem üzelere temas ettiği noktalarda ugulanan küt kanak enkesiti. Birinci mertebe analiz Birleşim Birleşim araçları Denge denklemlerinin şekildeğiştirmemiş sistem geometrisi üzerinde azıldığı ve ikinci mertebe etkilerinin terkedildiği apısal analiz öntemi. İki vea daha fazla eleman arasında kuvvet aktarımının sağlandığı, birleşen eleman uçlarının, üzelerinin vea kenarlarının birbirlerine birleştiği alan. Birleşimi oluşturan araçlar (bulon (cıvata), perçin vea kanak). Birleşim düzlemi Birleşimde birleşen elemanların eksenlerinin oluşturduğu düzlem. Birleşim elemanları Blok kırılma Boun bölgesi Bouna kama kuvveti Bulon Burkulma Burkulma bou Burkulma daanımı Burkulma katsaısı, K Burulmalı burkulma Burulmaa karşı destek elemanı Çaprazlı çerçeve Birleşim alanında kullanılan kornier, levha vb. bağlantı elemanları Birleşimde, kuvvete dik düzlem bounca çekme kırılmasının ve kuvvete paralel düzlem bounca kama akması vea kama kırılmasının medana geldiği sınır durum. Gövdei başlığa birleştiren eğrisel bölge. Kompozit kirişte beton ve çelik elemanların temas üzeleri arasında, kiriş ekseni bounca oluşan ata kuvvet. Başlıklı, silindirik gövdeli, diş açılmış kısmı bulunan birleşim aracı (cıvata). Kritik ük etkisinde, apıda vea bir apısal elemanda ani geometri değişimi ile oluşan sınır durum. Farklı uç koşullarına sahip elemanın, eşdeğer burkulma daanımına sahip iki ucu mafsallı eleman olarak gözönüne alınması halinde belirlenen bo (Etkin uzunluk). Kararsız durum (stabilite kabı) sınır daanımı. Burkulma bounun, desteklenen iki düğüm noktası arasındaki uzunluğa oranı. Basınç elemanının kama merkezi ekseni etrafında dönmesi ile oluşan burkulma şekli. Kiriş vea kolon enkesitinin burulmasını önlemek için konumlandırılan eleman. Taşııcı sistemin ata üklere karşı daanımını ve stabilitesini sağlaan, çapraz elemanlardan oluşan çerçeve sistemleri. Çaprazlı stabilite bağlantısı Bir çerçeve sisteminde iki katın göreli anal erdeğiştirmesini vea kirişin vea kolonun uzunluğu bounca komşu iki noktasının birbirine göre hareketini kontrol eden destek sistemi 9

30 Çekme alanı katkısı Çekme daanımı Çekme ve kesme kırılması Çelik ankraj Çentik darbe denei Çentik tokluğu Çift eğrilik Çift eğrilikli eğilme Daanım (taşıma gücü) sınır durumu Daanım katsaısı, ϕ Demiroksit tabakası (örneğin, diagonal ve ata elemanlar ile teşkil edilen örgü sistemi). Kiriş gövdesi kesme daanımı hesabında, düşe ara rijitlik levhaları ile oluşturulan panel bölgelerinde burkulma sonrası oluşan diagonal çekme alanı daanımlarının dikkate alınması. EN 1005 de tanımlandığı gibi çelik malzemenin taşıabileceği maksimum çekme gerilmesi (kopmadan önce ulaşılan en büük gerilme değeri). Bulon vea benzeri bir birleşim aracında, kırılmanın çekme ve kesme kuvvetinin ortak etkisi altında ortaa çıktığı göçme sınır durumu. Beton ile çelik arasındaki ük aktarımını sağlamak için kullanılan, kompozit elemanın çelik bileşenine kanaklanmış ve beton bileşenine gömülü olan başlıklı çelik eleman vea U- profil ankraj elemanı. Malzeme çentik tokluğunun ölçüldüğü standart darbe denei, Çeliğin gevrek kırılmaa karşı gösterdiği daanımın bir ölçüsü (Charph V-Çentik Darbe testi ile belirli bir sıcaklıkta enerji utma eteneği). Eğilme etkisi altında, kirişin açıklığı bounca bir vea daha fazla büküm noktasına sahip olması. Kiriş açıklığı bounca bir vea daha fazla büküm noktası oluşumula ortaa çıkan eğilme şekildeğiştirmesi. Yapı sistemi vea apı elemanlarının taşıma kapasitelerinin sona erdiği sınır daanım durumu. YDKT de malzeme daanımındaki belirsizlikleri belirli bir güvenlik ile hesaba katmak amacıla, karakteristik daanım değerlerini azaltmak için ilgili sınır durum esas alınarak ugulanan 1.0 vea 1.0 den küçük katsaı. Sıcak haddeleme sonucu profiller üzerinde oluşan tabaka. Destek elemanı Bir elemanın desteklendiği noktada düzlem dışı erdeğiştirmesine karşı rijitlik ve ek daanım sağlaan diğer bir eleman vea sistem. Desteklenmeen uzunluk Diafram Diafram dikmesi Diafram plakası Destek elemanlarının ağırlık merkezlerinden ölçülen, elemanın desteklenen noktaları arasındaki uzunluk. Düzlem içi ükleri ata ük taşııcı sisteme aktaran, çatı, kat döşemesi vea ata düzlem çapraz sistemi. Diafram (döşeme) üklerinin ata ük taşııcı sisteme iletilmesini sağlaan eleman. Düzlem içi kama rijitliği ve daanımı olan, üklerin destekleici elemanlara aktarılmasını sağlaan plaka. 30

31 Diagonal rijitlik levhası Kolon panel bölgesinde diagonal olarak düzenlenen gövde rijitleştiricisi. Doğrudan aderans etkileşimi Doğrudan analiz öntemi Doğrusal olmaan analiz Dolgu kanağı Dönme kapasitesi Düğüm noktası (birleşim) levhası Düşe ük Düzlem dışı burkulma Düzlem içi burkulma Bir kompozit kesitte, çelik ve beton arasında kuvvet akışının aderans gerilmeleri ile sağlandığı mekanizma. İkinci mertebe analizde, başlangıç kusurları ile doğrusal olmaan gerilmelerin etkilerini gözönüne alan öntem. Malzemenin doğrusal olmaan davranışını gözönüne alan apısal analiz. Oval vea dairesel açılan deliklerin kanak metali ile doldurulmasıla oluşturulan kanak. Elemanda taşıma sınır durumuna karşı gelen plastik dönmenin, kesitte akmanın başladığı andaki elastik dönmee oranı. Kafes sistem elemanlarının birleşimlerinde vea çapraz elemanların kiriş ve kolonlara bağlantılarında kullanılan levha eleman. Yerçekimi doğrultusunda etkien ükler (örneğin, sabit ve hareketli ükler). Yapısal elemanlarda eğilme düzlemine dik burkulma sınır durumu. Bir apısal elemanın eğilme düzlemi içindeki burkulma sınır durumu. Eğilmeli burkulma Basınç elemanının, burulma vea çarpılma (enkesit geometrisinde değişiklik) olmaksızın, eğilme şekildeğiştirmesi ile ortaa çıkan burkulma şekli. Eğilmeli burulmalı burkulma Basınç elemanının enkesit geometrisinde değişiklik olmadan eğilme ve anı anda burulma şekildeğiştirmesi ile ortaa çıkan burkulma şekli. Ek İki eleman parçasını birleştirmek amacıla, uçlarında teşkil edilen bulonlu vea kanaklı birleşim. Elastik analiz Yük etkisinin kaldırılması durumunda, apının şekildeğiştirmemiş ilk konumuna dönmesi varsaımına daanan apısal analiz. Elemanın çekme daanımı Enine rijitlik levhası Enkesit parçası Esas metal Elemanın taşıabileceği maksimum çekme kuvveti. Kiriş gövdesinde başlıklara dik konumlandırılan, gövdee kanaklı levha. Çelik elemanların enkesitlerini oluşturan her bir parça (başlık parçası, gövde parçası, vb.) Kanakla birleştirilen eleman malzemesi. 31

32 Etkin elastik mukavemet momenti Etkin genişlik Etkin net alan Ezilme Basınç etkisindeki enkesit başlığının etkin genişliği ile hesaplanan elastik mukavemet momenti. Levha vea döşemenin mevcut genişliği içindeki üniform olmaan gerilme dağılımını, anı etkii medana getirecek üniform gerilme dağılımına dönüştürmek amacıla belirlenen azaltılmış genişlik. Çekme elemanı uç bağlantısında düzensiz gerilme dağılımının dikkate alındığı azaltılmış net alan. Bulonlu birleşimlerde birleşen elemanlar arasındaki kama etkisinin, erel basınç kuvvetlerile aktarılmasında sınır durum. Ezilme(Yerel basınç akması) Ezilme etkileri ile oluşan erel basınç akması sınır durumu. Ezilme etkili birleşim Fiktif (itibari) ük Geometrik eksen Gerekli daanım Gerilme düzensizliği Gerilme ığılması Gerilme Göllenme Gövde takvie levhaları Gövde anal ötelenme burkulması Güvenli daanım Güvenli gerilme Güvenlik katsaısı, Ω Birleşim elemanları arasında kesme kuvvetlerinin ezilme ile aktarıldığı bulonlu birleşim. Stabilite analizinde başlangıç kusurlarının etkisini hesaba katmak amacıla tanımlanan ük. Enkesitin gövde vea başlık elemanına vea kornier koluna paralel ekseni. Yapısal elemanda, YDKT vea GKT ük birleşimleri ile belirlenen iç kuvvetler ve gerilmeler. Birleşim bölgesinde, elemanda vea levhada ortaa çıkan üniform olmaan çekme gerilmesi dağılımı. Geometrideki ani değişiklikler vea erel ük ugulaması nedenile, ortalama gerilmenin belirli bir bölgede daha büük değere ulaşması. İç kuvvetlerden oluşan, birim alana etkien kuvvet. Düz çatılarda su birikmesi etkisi. Kiriş vea kolon gövdesine tekil üklerin etkidiği bölgelerde daanımı arttırmak için gövdenin her iki tarafına eklenen levhalar. Tekil ükün ugulama noktasında kirişin çekme ve basınç başlıklarının birbirlerine göre anal olarak erdeğiştirmesi sınır durumu. Karakteristik daanımın güvenlik katsaısına bölünmesi ile elde edilen daanım, (Rn / ). Güvenli daanımın ilgili enkesit özelliğine (enkesit alanı vea elastik mukavemet momenti vb.) bölünmesi ile elde edilen gerilme değeri. GKT de güvenliği sağlamak amacıla, karakteristik daanım değerlerini azaltmak için ilgili göçme sınır durumu esas alınarak ugulanan 1.0 vea 1.0 den büük katsaı. 3

33 Güvenlik katsaıları ile tasarım (GKT) Güvenlik katsaıları ile tasarım ük birleşimleri Isıl kesim Yapısal güvenliğin güvenlik katsaıları ile sağlandığı tasarım öntemi. Güvenlik katsaıları ile tasarım öntemi için, Bölüm 5.3. de belirtilen ük birleşimleri. Gaz, plazma a da lazerle apılan kesim. İki kenarı eğrisel küt kanak Eğrisel kenarlı iki elemanın temas ettiği noktalarda ugulanan küt kanak enkesiti. İkinci mertebe etkisi Yapı taşııcı sisteminin ve elemanların şekildeğiştirmiş geometrisi üzerinde denge denklemlerinin azılması suretile ortaa çıkan iç kuvvet etkisi (P- ve P-). Kaldırma kuvveti Kaplama Karakteristik akma gerilmesi Karakteristik bout Karakteristik çekme daanımı Karakteristik daanım Karakteristik ük Kama Kama burkulması Kama kontrollü birleşim Kanak kökü Dış çekme kuvveti etkisindeki bulonlu birleşimde, birleşen parçaların eğilme şekildeğiştirmesi sonucunda bulonlara etkien ilave kuvvet. Yapının dışını kaplaan örtü. TS EN 1005 de tanımlandığı şekilde malzeme için belirlenen akma gerilmesinin (daanımının) minimum sınır değeri (çelik sınıfını tanımlamak için kullanılan en küçük akma gerilmesi değeri). Üretim katologlarından vea profil (enkesit) tablolarından alınan teorik üretim boutları (örneğin, başlık kalınlığı, enkesit alanı,vb.). TS EN 1005 de tanımlandığı şekilde, malzeme için belirlenen çekme daanımının minimum sınır değeri. Yapının vea apı elemanlarının, ilgili ük etkisi için, karakteristik bout ve karakteristik minimum malzeme daanımları ile hesaplanan daanımı (daanım katsaısı vea güvenlik katsaısı ugulanmaksızın). İstatistiksel verilere daanılarak ve belirli bir olasılık koşulu ile (ortalama ük değerinden büük olarak) hesaplanan ük etkisi. Bulonlu birleşimde, birleşimin mevcut daanımına ulaşmasından önce, birleşen parçaların birbirine göre hareketi ile ortaa çıkan sınır durum. Düzlemi içinde kesme kuvveti etkisinde olan levha elemanının şekildeğiştirmesi ile ortaa çıkan burkulma sınır durumu (örneğin, kesme kuvveti etkisinde kiriş gövdesi). Sürtünme etkili birleşim. Kanak enkesitinde, birbirine birleştirilen elemanların kesişme çizgisindeki kanak dip bölümü. 33

34 Kanak metali Kanak üzei Kenar gövde paneli Kırılma (kopma) daanımı Kısmi nüfuzietli küt kanak (KNK) Kiriş Kolon aağı Kolon Kompakt enkesit Kanaklı birleşimi oluşturan kanak malzemesi (ilave metal). Tipik köşe kanak enkesitini oluşturan teorik üçgen enkesitin üzei. Sadece bir tarafında bitişik gövde paneli olan uç panel. Yapısal eleman vea birleşim elemanlarında kırılma ile ortaa çıkan sınır duruma karşı gelen daanım. Kanak metalinin birleşen elemanın tüm kalınlığı bounca ugulanmadığı küt kanak. Eğilme momenti etkisindeki taşııcı eleman. Çelik kolonlarda üklerin üst apıdan temele iletilmesini sağlaan taban plakası ve birleşim araçlarının bütünü. Eksenel basınç kuvvetinin etkin olduğu taşııcı eleman. Yerel burkulma olmaksızın, tüm enkesitte akma gerilmesine ve belirli dönme kapasitesine ulaşılmasını sağlaan enkesit. Kompakt olmaan enkesit Yerel burkulma olmaksızın, belirli dönme kapasitesine ulaşılmadan, akma gerilmesine ulaşıldığı enkesit. Kompozit eleman Kompozit kiriş Köşe kanak Yapısal çelik ve betonun birlikte çalıştığı apısal eleman. Betonarme döşeme ile birlikte çalışan apısal çelik kiriş. Birleştirilecek iki parçanın kesişen üzeleri arasındaki bölgenin kanak metali (ilave metal) ile doldurulmasıla oluşturulan üçgen enkesitli kanak. Köşe kanak etkin kalınlığı Kanak kökünden kanak üzeine olan en kısa uzunluk. Köşe kanak kenar boutu Köşe kanak takviesi Krater Kullanılabilirlik sınır durumu Kullanılabilirlik sınır durumu ük birleşimi Kutu enkesit düz kenar genişliği Tipik köşe kanak enkesitini oluşturan teorik üçgen enkesitin kenar uzunluğu. Küt kanaklara ugulanan ilave köşe kanak. Kanak işleminin başlangıç ve bitiş noktalarında, genellikle kanağın daha ince ve daha düşük daanımlı olduğu kısım. Yapı elemanlarında, aşırı şekildeğiştirme, erdeğiştirme, aşırı titreşim vb. gibi, ikincil apı elemanlarını etkileen ve kullanım konforunu kontrol eden sınır durum. Kullanılabilirlik sınır durumunun değerlendirildiği ük birleşimi. Kutu enkesitli elemanın karakteristik genişliğinden iki dış köşe arıçapının çıkarılması ile elde edilen genişlik. Köşe arıçapının bilinmediği durumlarda toplam genişlikten kalınlığın üç katının çıkarılması ile elde edilebilir. 34

35 Kuvvetli eksen Küt kanak Mevcut daanım Mevcut sınır gerilme Moment aktaran birleşim Moment aktaran çerçeve Moment aktaran rijit birleşim Moment aktaran arı-rijit birleşim Narin enkesit Negatif eğilme momenti daanımı Net alan Noktasal destek elemanı Ortalama hadve genişliği Oval dolgu kanağı Öngermeli (Önüklemeli) bulon Örgü eleman Örgü elemanı Bir kesitin ağırlık merkezinden geçen, en büük atalet momentine sahip olduğu asal eksen. Birleştirilecek iki parçadan en az birinde açılan kanak ağzının, parça kalınlığı bounca kanak metali ile doldurulmasıla oluşturulan kanak. YDKT için tasarım daanımı vea GKT için güvenli daanım. YDKT için tasarım gerilmesi vea GKT için güvenli gerilme. Birleşen elemanlar arasında eğilme momentinin aktarıldığı birleşim. Elemanlarının ve birleşimlerinin esas olarak eğilme momenti ve kesme kuvveti etkisinde olduğu, apısal sistemin stabilitesini, düşe ve ata üklere karşı daanımı sağlaan çerçeve sistemi. Birleştirilen elemanlar arasında birbirine göre dönme olmadığı varsaılan moment aktaran birleşim. Birleştirilen elemanlar arasındaki olası dönmee karşı gelen momentin aktarıldığı birleşim. Elastik bölgede erel burkulma oluşabilecek enkesit parçalarına sahip enkesit. Kompozit kirişlerde betonarme döşemenin negatif eğilme momenti nedenile çekme etkisinde olduğu durumda eğilme momenti daanımı. Kesim vea açılan delikler nedenile oluşan enkesit kaıplarının gözönüne alındığı azaltılmış (fadalı) alan. Birbirinden bağımsız olarak çok saıda noktada oluşturulabilen ve komşu destek elemanları arasında herhangi bir etkileşim olmaksızın anal ötelenmei vea çarpılmaı kontrol eden eleman. Soğukta şekil verilmiş döşeme sacının ortalama hadve (diş) genişliği. Oval açılan deliklerin kanak metali ile doldurulmasıla oluşturulan kanak. Belirlenen minimum öngerilme kuvvetine göre kontrollü sıkma öntemi ugulanan üksek daanımlı (mukavemetli) bulon. Boru ve kutu enkesitli elemanların birleşimlerinde başlık vea ana elemana bağlanan diğer eleman. İki ana çelik elemanı birbirine bağlamak amacıla kullanılan diagonal doğrultulu levha, kornier vea diğer çelik enkesitli elemanlar. 35

36 Pandül kolon Panel bölgesi P- etkisi P- etkisi Plastik analiz Plastik gerilme dağılımı öntemi Plastik mafsal Plastik moment Pozitif eğilme daanımı Rabalama Yalnızca eksenel ük taşıan iki ucu mafsallı kolon. Kiriş-kolon birleşim bölgesinde, kiriş ve kolon başlıklarının sınırladığı kolon gövde bölgesi. Birleşim noktaları (düğüm noktaları) arasındaki elemanın apmış olduğu şekildeğiştirme nedenile, P eksenel kuvvetinin oluşturacağı ikinci mertebe etkisi. Bir sistemde, birleşim noktalarının (düğüm noktalarının) göreli erdeğiştirmesi nedenile, P eksenel kuvvetinin oluşturacağı ikinci mertebe etkisi. Plastik (doğrusal elastik olmaan) davranışı esas alan apısal analiz. Kompozit enkesitin, beton ve çelik bileşenlerindeki gerilmelerin tamamen dikdörtgen gerilme dağılımına ulaştığı varsaımına daanan enkesit analizi öntemi. Doğrusal elastik olmaan şekildeğiştirmelerin ığıldığı bölge. Enkesitin tümünde gerilmelerin akma gerilmesine ulaştığı teorik eğilme momenti kapasitesi. Kompozit kirişlerde beton döşemenin pozitif eğilme momenti nedenile tam vea kısmi basınç etkisinde olduğu durumda eğilme momenti daanımı, Bulon deliği çapının istenilen ölçüe getirilmesi amacıla ugulanan işlem. Rijitlik levhası Yük dağılımı, kesme kuvvetinin iletilmesi vea levha burkulmasının sınırlandırılması amacıla elemana kanaklanmış, genellikle kornier vea levha olan apısal eleman. Rijitleştirilmemiş enkesit parçası Rijitleştirilmiş enkesit parçası Rijitlik Sınır durum Yükün doğrultusuna paralel bir kenarı bounca enkesitin diğer elemanı ile, düzlemi dışında sınırlandırılmış olan basınç etkisindeki eleman. Yükün doğrultusuna paralel iki kenarı bounca enkesitin diğer elemanlarıla düzlemi dışında sınırlandırılmış olan basınç etkisindeki eleman. Ugulanan kuvvetin (momentin), bu kuvvete (momente) karşı gelen erdeğiştirme (dönme) değerine oranı ile tanımlanan, bir apı vea elemanın erdeğiştirmee karşı daanımı. Yapıda vea apıı oluşturan elemanlarda, taşıma gücü sınır durumunda daanım kabı (ıkılma, çökme) vea kullanılabilirlik sınır durumunda rijitlik kabı (aşırı erdeğiştirme, titreşim) ile ortaa çıkabilecek olası göçme biçimlerinin tümünü içeren durum. 36

37 Soğuk şekil verilmiş çelik apı elemanı Somunun döndürülmesi ile kontrollü sıkma öntemi Stabilite bağlantısı Sürtünme etkili (kama kontrollü) birleşim Sürtünme üzei Şekil verilmiş çelik döşeme sacı Tahribatsız dene Tam nüfuzietli küt kanak (TNK) Tasarım cidar kalınlığı Tasarım çizimleri Tasarım daanımı Tasarım ükü Tek eğrilikli eğilme Teorik bitim noktası Ters sehim Isıl işlem ugulanmaksızın, şekil verme vea presleme ile çelik levhalardan üretilen eleman. Birleşen üzeler birbirile tam temas sağlaacak şekilde basit sıkma işlemi ugulandıktan sonra, tüm üksek daanımlı bulonlara ait somunların bulon çapına ve uzunluğuna bağlı olarak belirlenen bir oranda döndürülmesi ile gerekli önçekme kuvvetinin ugulandığı öntem. Yapısal elemanların anal burkulma vea anal burulmalı burkulma bounu sınırlandırmak amacıla tasarlanan anal destek elemanı vea sistemi. Yüksek daanımlı bulonların kontrollü sıkılmasıla birleşen elemanların temas üzelerinde oluşan basınç kuvveti ve sürtünme etkisi ile kama kuvvetinin aktarıldığı ve birleşen parçaların birbirine göre hareket etmediği varsaımına daanarak teşkil edilen bulonlu birleşim. Birleşen elemanlar arasında kama kuvvetinin aktarıldığı temas üzei. Döşeme betonu için kalıp olarak kullanılan soğukta şekil verilmiş çelik döşeme sacı. Malzeme zarar görmeden ve malzeme vea elemanların bütünlüğü etkilenmeden ugulanan dene öntemi. Kanak metalinin birleşim enkesitinin tüm kalınlığı bounca ugulandığı küt kanak. Boru ve kutu enkesitler için Bölüm 5.4. de tanımlanan cidar (et) kalınlığı. Tasarım amacıla hazırlanan planları, kesitleri ve detaları içeren çizimler. Karakteristik daanımın daanım katsaısıla çarpılması ile elde edilen daanım, ϕrn. YDKT vea GKT ük birleşimlerine göre tanımlanan ük. Kiriş açıklığı bounca büküm noktası oluşmaksızın medana gelen eğilme durumu. Kiriş açıklığı bounca takvie levhasının gerekli olduğu en küçük eğilme momentinin etkidiği nokta. Dolu gövdeli vea kafes kirişlerde dış ük etkisinde medana gelecek sehimi dengelemek için üretim vea montaj sırasında verilen ters eğrilik. 37

38 Uç dönüşü Ugunluk kesimi Yanal burulmalı burkulma Yanal öteleme Anı düzlemde bir köşe etrafında devam eden köşe kanak uzunluğu. Yapı elemanlarının birleşiminde bağlantının ugun teşkili için başlıklara ugulanan kesip-çıkarma işlemi. Bir eğilme elemanında enkesitin eğilme düzlemine dik anal ötelenerek anı anda kama merkezi etrafında dönmesi ile ortaa çıkan burkulma şekli. Yapının anal erdeğiştirmesi. Yanal ötelenme burkulması Çerçevenin anal erdeğiştirmesi nedenile ortaa çıkan burkulma durumu. Yapısal analiz Yapısal bileşen Yapısal çelik Yapı dokümanları Yapı mekaniği ilkeleri gözönüne alınarak elemanlarda vea birleşimlerdeki ük etkilerinin belirlendiği analiz. Eleman, birleşim aracı, birleşim elemanı vea bunların birleşimi. TS EN 1000 de tanımlanan çelik elemanlar. Proje hesap raporu ve tasarım çizimleri ile çelik ugulama projesi ve ilgili standartların tümü. Yapma eleman (vea enkesit) Yapısal çelik elemanların birbirlerine kanaklanması vea bulonla (vea perçinle) birleştirilmesi ile oluşturulmuş apma eleman (vea enkesit). Yata ük taşııcı sistem Yata ük YDKT ük birleşimleri Yerel akma Yerel burkulma Yerel eğilme Yerel gövde buruşması sınır durumu Yorulma Yük etkisi Yük katsaısı Tüm apı sisteminin stabilitesini ve ata üklere karşı daanımını sağlamak amacıla tasarlanan apısal sistem. Yata doğrultuda etkien ük, (örneğin, rüzgar vea deprem ükü). Yük ve Daanım Katsaıları ile Tasarım öntemi için, Bölüm de belirtilen ük birleşimleri. Elemanda erel olarak belirli bir alanda medana gelen akma. Enkesitin basınç etkisindeki elemanlarının (örneğin, başlık vea gövde elemanı) burkulması ile ortaa çıkan sınır durum. Tekil ata kuvvet etkisi altında kesitin başlık elemanında medana gelen büük şekildeğiştirme ile ortaa çıkan sınır durum. Tekil ük vea mesnet tepkisi etkisindeki bölge içinde gövde levhası erel göçme sınır durumu. Tekrarlı hareketli ük etkisinde çatlak oluşumu ile ortaa çıkan gevrek kırılma sınır durumu. Kullanım süresi bounca apıa etkileebilecek üklerin apısal elemanlarda oluşturduğu iç kuvvet bileşenleri, gerilmeler ve şekildeğiştirmeler. YDKT de güvenliğin sağlanması amacıla, karakteristik ük değerlerini arttırmak için ugulanan genellikle 1.0 vea 1.0 den büük katsaılar. 38

39 Yük ve Daanım Katsaıları ile Tasarım (YDKT) Yük Zaıf eksen Yapısal güvenliğin ük arttırma ve daanım azaltma katsaıları ile sağlandığı tasarım öntemi. Kullanım süresi bounca apıı etkileebilecek ve tasarımda gözönüne alınması gerekli olan çeşitli fiziksel etkiler (düşe ükler, rüzgar, deprem vb. ata ükler, farklı temel oturmaları, sıcaklık değişiklikleri, vb. sonucu oluşan etkiler). Bir kesitin ağırlık merkezinden geçen, en küçük atalet momentine sahip olduğu asal eksen. KISALTMALAR YDKT GKT TNK KNK KK Yük ve Daanım Katsaıları ile Tasarım Güvenlik Katsaıları ile Tasarım Tam Nüfuzietli Küt Kanak Kısmi Nüfuzietli Küt Kanak Köşe Kanak 39

40 BÖLÜM 1 GENEL ESASLAR Bu bölümde çelik apıların tasarım ve apım kuralları önetmeliğinin kapsamı ve genel esasları açıklanarak, önetmelikte doğrudan vea dolalı olarak referans verilen ulusal ve uluslararası standart, önetmelik ve normlar sıralanmaktadır. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır. 1.1 Kapsam 1. İlgili Standart ve Yönetmelikler 1.1 KAPSAM Bu önetmelik, apısal çelik ve çelik betonarme kompozit apı elemanlarının ve apı sistemlerinin, kullanım amaçlarına ugun olarak, eterli bir güvenlikle tasarımına ve apımına ilişkin öntem, kural ve koşulları içermektedir. Burada verilen önetmelik kuralları esas olarak bina türü çelik apı sistemlerini kapsamakla beraber, düşe ve ata ük taşııcı elemanlar içeren diğer çelik apı sistemlerine de benzer şekilde ugulanabilmektedir. Bu önetmelik, boru ve kutu profillerin cidar kalınlıkları hariç olmak üzere (Bkz. Bölüm 14), eleman kalınlıkları en az 4.0mm olan çelik apı sistemlerini kapsamaktadır. Deprem bölgelerinde apılacak çelik ve çelik betonarme kompozit apı elemanlarından oluşan bina taşııcı sistemlerinin depreme daanıklı olarak tasarımında, bu önetmelikte verilen kural ve koşullara ek olarak, ürürlükteki ilgili Deprem Yönetmeliği kuralları da erine getirilmelidir. Bu önetmelikte verilen öntem, kural ve koşullar, önetmeliğin aımından itibaren, TS 648 ve TS 3357 standardlarında er alan ilgili öntem, kural ve koşulların erini alacaktır. Bu önetmelikte er almaan hususlara ilişkin kurallar ile alternatif analiz ve tasarım öntemleri, bilimsel ve/vea denesel verilerle desteklenmek ve etkililerce onalanmak koşulu ile kullanılabilirler. 1. İLGİLİ STANDART VE YÖNETMELİKLER Bu önetmelik kapsamı içinde bulunan apısal çelik ve çelik betonarme kompozit apı elemanları ve apı sistemlerinin tasarımında referans verilen başlıca standart ve önetmelikler aşağıda sıralanmıştır Genel TS 498: 1997 TS 500: 000 TS 798: 010 DEABTY: 016 TS EN : 011 TS EN 1090 : 011 Yapı elemanlarının boutlandırılmasında alınacak üklerin hesap değerleri Betonarme apıların tasarım ve apım kuralları Betonarme için donatı çeliği Deprem Etkisi Altında Binaların Tasarımı İçin Yönetmelik Çelik apı ugulamaları Bölüm 1: Yapısal bileşenlerin ugunluk değerlendirme gerekleri Çelik ve alüminum apı ugulamaları Bölüm : Çelik apılar için teknik gerekler 40

41 TS EN : 009 TS EN : 005 Yapılar üzerindeki etkiler Bölüm 1 3: Genel etkiler, kar ükleri Yapılar üzerindeki etkiler Bölüm 1 4: Genel etkiler, rüzgar etkileri 1.. Sıcak Haddelenmiş Kanaklanabilir Yapısal Çelik TS EN : 004 TS EN 1005 : 004 TS EN : 004 Sıcak haddelenmiş apısal çelik mamulleri Bölüm 1: Genel teknik teslim şartları Sıcak haddelenmiş apısal çelik mamulleri Bölüm : Alaşımsız apısal çelikler için teknik teslim şartları Sıcak haddelenmiş apısal çelik mamulleri Bölüm 3: Normalize edilmiş/normalize edilmiş haddeli ve kanaklanabilen ince taneli apısal çelikler için teknik teslim şartları TS EN : 004 Sıcak haddelenmiş apısal çelik mamulleri Bölüm 4: Termomekanik haddeli, kanaklanabilir ince taneli apısal çeliklerin teknik teslim şartları TS EN : 004 Sıcak haddelenmiş apısal çelik mamulleri Bölüm 5: Geliştirilmiş atmosferik korozon daanımlı apısal çelikler için teknik teslim şartları TS EN : Yapısal Çelik Boru ve Kutu Profiller TS EN : 006 TS EN : Yapısal Çelik Elemanların Şekil ve Boutları TS EN 1009: 010 TS EN 10034: 1993 TS EN 10051: 010 TS EN : 1998 TS EN : 005 Sıcak haddelenmiş apısal çelikler Bölüm 6: Su verilmiş ve temperlenmiş durumdaki üksek akma daanımlı apısal çelikten imal edilmiş assı mamuller için teknik teslim şartları Sıcak haddelenmiş alaşımsız ve ince taneli çeliklerden imal edilmiş apısal boru ve kutu profiller Bölüm 1: Teknik teslim şartları Soğuk şekillendirilmiş alaşımsız ve ince taneli çeliklerden imal edilmiş apısal boru ve kutu profiller Bölüm 1: Teknik teslim şartları Sıcak haddelenmiş 3 mm vea daha kalın çelik levhalar Bout, şekil ve toleransları Yapısal çelik I ve H kesitler Şekil ve bout toleransları Sürekli sıcak haddelenmiş, kaplanmamış, alaşımlı vea alaşımsız çelikten üretilmiş levha, sac ve geniş şeritler Bout ve şekil toleransları Yapısal çelik eşit ve farklı kollu kornierler Bölüm 1: Boutlar Yapısal çelik eşit ve farklı kollu kornierler Bölüm : Şekil ve bout toleransları TS EN : 003 Genel kullanım için sıcak haddelenmiş assı çelik çubuklar Bout ve şekil toleransları 41

42 TS EN 1010 : 006 TS EN 1019 : 1997 TS EN 1079: Bulonlar, Somunlar ve Pullar Sıcak haddelenmiş alaşımsız ve ince taneli çeliklerden imal edilmiş apısal boru ve kutu profiller Bölüm : Toleranslar, bout ve kesit özellikleri Soğuk şekillendirilmiş alaşımsız ve ince taneli çeliklerden imal edilmiş apısal boru ve kutu profiller Bölüm : Toleranslar, boutlar ve kesit özellikleri Sıcak haddelenmiş çelik U-Profilleri Şekil ve bout toleransları TS EN : 006 Önüklemeli üksek mukavemetli apısal cıvatalama düzenekleri Bölüm 1: Genel gereklilikler TS EN : 006 Önüklemeli üksek mukavemetli apısal cıvatalama düzenekleri Bölüm : Önükleme ugunluk denei TS EN : 006 Önüklemeli üksek mukavemetli apısal cıvatalama düzenekleri Bölüm 3: HR Sistemi Altıköşe başlı cıvata ve somun düzenekleri TS EN : 006 Önüklemeli üksek mukavemetli apısal cıvatalama düzenekleri Bölüm 4: HV Sistemi Altıköşe başlı cıvata ve somun düzenekleri TS EN : 006 Önüklemeli üksek mukavemetli apısal cıvatalama düzenekleri Bölüm 5: Düz rondelalar TS EN : 006 Önüklemeli üksek mukavemetli apısal cıvatalama düzenekleri Bölüm 6: Düz havşalı rondelalar TS EN : 007 Önüklemeli üksek daanımlı apısal cıvatalama takımları Bölüm 7: HR sistemi Havşa başlı cıvata ve somun takımları TS EN : 007 Önüklemeli üksek daanımlı apısal cıvatalama takımları Bölüm 8: HV sistemi Altıköşe başlı cıvata ve somun takımları TS EN : 006 Önüklemeli üksek daanımlı apısal cıvatalama takımları Bölüm 9: HV vea HR sistemi Yük göstergeli pullar TS EN : 006 Önüklemeli üksek daanımlı apısal cıvatalama takımları Bölüm 10: HRC sistemi Önçekme kuvveti için tasarlanmış bulon ve somun takımları TS EN ISO 898 1: 013 TS EN ISO 4014: 01 TS EN ISO 4016: 013 TS EN ISO 4017: 014 TS EN ISO 4018: 011 TS EN ISO 403: 013 TS EN ISO 4033: 01 TS EN ISO 4034: 013 Karbon çeliği ve alaşımlı çelikten imal edilmiş bağlantı elemanlarının mekanik özellikleri Bölüm 1: Cıvatalar, vidalar ve saplamalar Altıköşe başlı cıvatalar Mamul kalitesi A ve B Altıköşe başlı cıvatalar Mamul kalitesi C Altıköşe başlı vidalar Mamul kalitesi A ve B Altıköşe başlı vidalar Mamul kalitesi C Altıköşe normal somunlar (Stil 1) Mamul kalitesi A ve B Altıköşe somunlar Mamul kalitesi A ve B Altıköşe somunlar Mamul kalitesi C 4

43 TS EN ISO 7040: 013 Altı köşe somunlar Metal olmaan emniet elemanlı, stil1 Mukavemet sınıfı 5, 8 ve 10 TS EN ISO 704: 013 Altıköşe somunlar Kendinden Emnietli Tamamı metal, stil Mukavemet sınıfı 5, 8, 10 ve 1 TS EN ISO 7719: 013 TS EN ISO 10511: 013 TS EN ISO 1051: 013 Altıköşe somunlar Kendinden Emnietli Tamamı metal, stil1 Mukavemet sınıfı 5, 8 ve 10 Altı köşe başlı ince somunlar Kendinden emnietli Metal olmaan emniet elemanlı Bağlama elemanları Altıköşe somunlar Metal olmaan emniet elemanlı, stil1, metrik dişli, mukavemet sınıfı 6, 8 ve 10 TS EN ISO 10513: 013 Altı köşe somunlar Kendinden emnietli, tamamı metal, stil metrik ince adımlı, mukavemet sınıfı 8, 10 ve 1 TS EN ISO 7089: 003 TS EN ISO 7090: 003 TS EN ISO 7091: Kanak Malzemesi ve Kanak TS EN ISO 560: 009 TS EN ISO 4063: 010 TS EN ISO 969-1: 013 TS EN ISO 13479: 004 TS EN ISO 14171: 010 TS EN ISO 14174: 01 TS EN ISO 14341: 011 TS EN ISO 1763: 008 TS EN ISO 1875: 01 Düz rondelalar Normal seriler Mamul kalitesi A Düz rondelalar Havşalı Normal seriler Mamul kalitesi A Düz rondelalar Normal seriler Mamul kalitesi C Kanak sarf malzemeleri Alaşımsız ve ince taneli çeliklerin elle apılan metal ark kanağı için örtülü elektrotlar Sınıflandırma Kanak ve kanakla ilgili işlemler İşlemlerin adlandırılması ve referans numaraları Kanak ve benzer işlemler Kanak ağzı hazırlığı için tavsieler Bölüm 1: Çeliklerin el kanağı, gaz kanağı, TIG kanağı ve demet kanağı Kanak sarf malzemeleri Metalik malzemelerin ergitme kanağında kullanılan tozlar ve ilave metaller için genel mamul standardı Kanak sarf malzemeleri Alaşımsız ve ince taneli çeliklerin tozaltı ark kanağı için tel elektrot, boru tipi özlü elektrot, elektrot/toz kombinasonları Sınıflandırma Kanak sarf malzemeleri Tozaltı ve elektrocüruf kanakları için tozlar Kanak sarf malzemeleri Alaşımsız ve ince taneli çeliklerin koruucu gaz metal ark kanağı için tel elektrotlar ve ığılmış kanaklar Sınıflandırma Kanak sarf malzemeleri Alaşımsız ve ince taneli çeliklerin koruucu gaz korumalı ve korumasız metal ark kanağı için boru şeklindeki özlü elektrotlar Sınıflandırma Kanak sarf malzemeleri Yüksek mukavemetli çeliklerin elle metal ark kanağı için örtülü elektotlar Sınıflandırma 1..7 Başlıklı Çelik Ankrajlar ve Kanak 43

44 TS EN ISO 13918: 008 TS EN ISO 14555: Yangından Korunma BYKHY: 015 TS EN : 009 Kanak Saplama ark kanağı için saplamalar ve seramik üksükler Kanak Metalik malzemelerin saplama ark kanağı Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik Yapı mamulleri ve apı elemanları, angın sınıflandırması Bölüm 1: Yangın karşısındaki davranış denelerinden elde edilen veriler kullanılarak sınıflandırma TS EN : 009 Yapı mamulleri ve apı elemanları - Yangın sınıflandırması - Bölüm : Yangına daanım denelerinden elde edilen veriler kullanılarak sınıflandırma (havalandırma tesisatları hariç) TS EN ISO 11951: 1999 Yapı malzemeleri Yangın daanımı deneleri Aleve dogrudan maruz kaldığında tutuşabilirlik Bölüm 1: tutuşturma klavuzu TS EN ISO 1195: 004 Yangın denelerine reaksion Aleve dogrudan maruz kalan ürünlerin tutuşabilirliği Bölüm : Tek alev kanağıla dene TS ISO : 1997 TS EN ISO 939 1: 010 TS EN 1338: 010 TS EN 1383: 014 TS EN ISO 13943: 00 TS EN ISO 1716: 010 TS EN ISO 118: 010 Yapı malzemeleri Yangın daanımı deneleri Aleve dogrudan maruz kaldığında tutusabilirlik Bölüm 3: Çok alev kanağıla dene Döşemelerin angına tepki deneleri Bölüm 1: Yanma davranışının radan ısı kanagı kullanılarak taini Bina ürünlerinin angın denelerine reaksionu Tabakaların seçimi için genel kurallar ve şartlandırma işlemleri Yapı ürünleri için angına tepki deneleri Tek bir akma unsuru ile termal etkie maruz kalan dösemeler haricindeki apı ürünleri Yangın güvenligi Terimler ve tarifleri Yapı ürünlerinin angına tepki deneleri Yanma ısısının taini Yapı mamullerinin angın denelerine tepkisi Tutuşmazlık denei TS EN : 01 Yangına daanıklılık deneleri- Yük tasııcı elemanlar- Bölüm 1: Duvarlar TS EN 1365 : 014 Yangına daanıklılık deneleri-yük tasııcı elemanlar-bölüm : Döşemeler ve çatılar TS EN : 1999 Yangına daanıklılık deneleri-yük tasııcı elemanlar-bölüm 3: Kirişler TS EN : 1999 Tasııcı elemanların angına daanıklılık denei- Bölüm 4: Kolonlar 44

45 BÖLÜM MALZEME Bu bölümde apı çeliği, birleşim araçları ve diğer çelik apı malzemesinin özellikleri ve ilgili standart, norm ve önetmelikler er almaktadır. Bu bölümde verilen malzeme karakteristik değerleri üretim standartlarında verilen minimum değerlerdir. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır..1 Yapısal Çelik. Bulonlar, Somunlar, Pullar ve Perçinler.3 Ankraj Çubukları.4 Kanak Malzemesi.5 Başlıklı Çelik Ankrajlar Beton için TS 500 ve donatı çeliği için TS 708 standardlarında belirtilen ilgili malzeme özellikleri geçerlidir..1 YAPISAL ÇELİK.1.1 Malzeme Özellikleri Bu standart, TS EN 1005 e ugun şekilde sıcak haddelenerek üretilmiş çelik profiller ve levhalar ile EN 1010 ve EN 1019 a ugun olarak üretilen apısal boru ve kutu enkesitli elemanların oluşturduğu çelik ve kompozit apıların tasarım esaslarını içerir. Bu standarttaki kurallar Tablo.1A ve Tablo.1B de verilen çelik sınıfları için geçerlidir. Tablo.1A ve Tablo.1B deki değerler, tasarım hesaplarında kullanılacak karakteristik değerlerdir. TABLO.1A SICAK HADDELENMİŞ YAPISAL ÇELİKLERDE KARAKTERİSTİK AKMA GERİLMESİ, F VE ÇEKME DAYANIMI, Fu Standart ve Çelik Sınıfı EN S35 S75 S355 S450 EN S75 N/NL S355 N/NL S40 N/NL S460 N/NL EN S75 M/ML S355 M/ML S40 M/ML S460 M/ML EN S35 W Karakteristik Kalınlık, t (mm) t 40mm 40mm < t 80mm F (N/mm ) F u (N/mm ) F (N/mm ) F u (N/mm ) S355 W EN S460 Q/QL/QL

46 TABLO.1B YAPISAL KUTU VE BORU PROFİLLERDE KARAKTERİSTİK AKMA GERİLMESİ, F VE ÇEKME DAYANIMI, Fu Standart ve Çelik Sınıfı EN S35 H S75 H S355 H Karakteristik Kalınlık, t (mm) t 40mm 40mm < t 80mm F (N/mm ) F u (N/mm ) F (N/mm ) F u (N/mm ) S75 NH/NLH S355 NH/NLH S40 NH/NLH S460 NH/NLH EN S35 H S75 H S355 H S75 NH/NLH S355 NH/NLH S460 NH/NLH S75 MH/MLH S355 MH/MLH S40 MH/MLH S460 MH/MLH Süneklik Koşulu Yapısal çelik malzemesinin sünekliği için dikkate alınacak koşulların sınır değerleri aşağıda tanımlanmaktadır. (a) Karakteristik çekme daanımı, Fu nun karakteristik akma gerilmesi F e oranı, Fu / F 1.10 koşulunu sağlaacaktır. (b) Kopmaa karşı gelen uzama oranı %15 değerinden az olmaacaktır. (c) u 15 koşulu sağlanacaktır. (u: Kopma uzaması, = F / E).1.3 Tokluk Çekme elemanlarında gevrek göçmenin önlenmesi amacıla, apının ömrü bounca oluşması muhtemel en düşük sıcaklıkta minimum Charp V Notch (CVN) (Çentik Daanımı) değeri 7J olacaktır. Eksenel çekme ve eğilme momentinin çekme bileşeni etkisinde olan kalınlığı 50mm i aşan enkesit parçalarına sahip hadde profillerinin ve apma enkesitlerin eklerinin tam penetrasonlu küt kanak ile apılması durumunda, bu elemanların Charp V Notch (CVN) (Çentik Daanımı) değeri 1 o C sıcaklıkta minimum 7J olacaktır. Bu koşul sözkonusu elemanların bulonlu eklerinde ugulanmaz. Arıca, aşağıdaki standartlarda belirtilen koşullar da gözönüne alınacaktır. TS EN : 005 Çelik apıların tasarımı Bölüm 1 10: Malzeme tokluğu ve liflere dik öndeki özellikleri 46

47 TS EN 10164: 004 Mamul üzeine dik deformason özellikleri iileştirilmiş çelik mamuller Teknik teslim şartları. BULONLAR, SOMUNLAR, PULLAR ve PERÇİNLER Bulonlar, somunlar ve pullar, Bölüm 1..5 te verilen standartlara ugun olacaktır. Bu standarttaki kurallar Tablo. de verilen bulon sınıfları için geçerlidir. Tablo. deki değerler, tasarım hesaplarında kullanılacak karakteristik değerlerdir. TABLO. BULONLARIN KARAKTERİSTİK AKMA GERİLMELERİ, Fb VE ÇEKME DAYANIMLARI, Fub, (MPa) Bulon sınıfı Fb Fub Perçin malzemesinin akma gerilmesi ve çekme daanımının denesel olarak belirlenmesi koşulu ile, perçinlerin çekme, kama ve çekme ve kamanın ortak etkisi altında karakteristik daanımları, Guide to Design Criteria for Bolted and Riveted Joints de belirtilen esaslara ugun olarak belirlenecektir. Perçin güvenli daanımları olağan bulonlar için verilen esaslar kullanılarak hesaplanacaktır..3 ANKRAJ ÇUBUKLARI Ankraj çubuklarının malzeme özellikleri, Bölüm 1.. ve Bölüm 1..5 te verilen standartlara ugun olacaktır. Ankraj çubuklarının kesme etkisinin aktarılmasında kullanılması halinde, karakteristik akma gerilmesi 640 N/mm değerini, bunun dışındaki durumlarda ise 900 N/mm değerini aşmaacaktır..4 KAYNAK MALZEMESİ Kanak malzemesi (kanak metali) özellikleri, Bölüm 1..6 da verilen standartlara ugun olacaktır. Kanak malzemesinin karakteristik akma gerilmesi ve çekme daanımı, kopmaa karşı gelen uzama oranı ve minimum Charp V Notch (CVN) (Çentik Daanımı) değerleri, esas metal malzemesinin benzer değerlerinden daha az olmaacaktır..5 BAŞLIKLI ÇELİK ANKRAJLAR Bu önetmelik kapsamında çelik betonarme kompozit apı elemanlarında kullanılacak başlıklı çelik ankraj kama elemanlarının malzeme ve kanak özellikleri, Bölüm 1..7 de verilen standartlara ugun olacaktır. 47

48 BÖLÜM 3 İMALAT VE MONTAJ Hesap raporu ve ugulama projeleri ile imalat ve montaj (erinde ugulama) işlerinde bu bölümde belirtilen kurallar esas alınacaktır. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır. 3.1 Genel 3. Hesap Raporu ve Ugulama Projelerine İlişkin Kurallar 3.3 İmalat 3.4 Montaj 3.1 GENEL Çelik apı sistemleri ve çelik betonarme kompozit apıların apısal çelik elemanlarının imalat ve montaj aşamalarına ait genel ve teknik esasların ugulamalarında TS EN 1090 de verilen ilgili koşullara uulması zorunludur. Yapısal çelik elemanların imalat ve montajında ugulanması gereken genel ve teknik esaslar, kalite kontrol ve önetim ölçütleri TS EN 1090 Ek B de tanımlanan ugulama sınıflarına göre verilmektedir. Ugulama sınıfı proje öneticisi ve apımcıa danışılarak, tasarımcı ve iş sahibi tarafından birlikte belirlenmelidir. Ugulama sınıfı belirlenirken bu önetmelikte ve TS EN 1090 de verilen kurallara uulacaktır. Çelik apı ugulama sınıfları; EXC1, EXC, EXC3 ve EXC4 şeklinde tanımlanmaktadır. Ugulamanın önemi ve zorluğu EXC1 den EXC4 e doğru artar. Ugulama sınıfı bir apının tamamına, belirli bir kısmına vea belirli detalarına ugulanabilir. Ugulama sınıfı Yapı Önem Sınıfı, Hizmet Sınıfı ve İmalat Sınıfı gözönüne alınarak belirlenir. TS EN 1990 da ugulama açısından apı önem sınıfı, CC1, CC ve CC3 olmak üzere üçe arılmıştır ve Tablo 3.1 de bu sınıflar açıklama ve örnekler ile tanımlanmaktadır. Önem Sınıfı CC3 CC CC1 TABLO 3.1 YAPI ÖNEM SINIFLARI Açıklama İnsan haatı ve ekonomik açıdan önemi üksek düzede. Sosal ve çevresel önemi çok büük. İnsan haatı ve ekonomik açıdan önemi orta düzede. Sosal ve çevresel önemi kada değer. İnsan haatı ve ekonomik açıdan önemi düşük düzede. Sosal ve çevresel önemi az vea ihmal edilebilir. Binalardan ve İnşaat Mühendisliği Ugulamalarından Örnekler Göçmenin sonuçlarının çok önemli derecede kabul edildiği stadum, konser salonu, alışveriş merkezi gibi umuma açık binalar ile afet sırasında ve sonrasında kullanılması gereken hastane ve kamu binaları gibi apılar. Göçmenin sonuçlarının orta derecede kabul edildiği konutlar, iş merkezleri ile diğer kamu binaları. İnsanları barındırmaan tarım amaçlı apılar, depolar, seralar. Yapılar, kullanım sırasında maruz kalabilecekleri etkilerin sonuçları açısından hizmet sınıflarına arılmaktadır. Yapılar için hizmet sınıfları, SC1 ve SC olmak üzere, Tablo 3. de tanımlanmaktadır. 48

49 Hizmet Sınıfı SC1 SC TABLO 3. HİZMET SINIFLARI İÇİN KRİTERLER Kriter Depremselliği düşük bölgelerde konumlanan ve sınırlı sünekliğe sahip birleşimleri olan apılar ve bileşenleri. Statik benzeri ükler altında tasarlanmış apılar ve bileşenleri (Örneğin binalar, TS EN e göre S0 sınıfına ait krenlerin etkileri gözönüne alınarak tasarlanan apılar ve ve bileşenleri). Depremselliği orta ve üksek bölgelerde konumlanan ve süneklik düzei üksek birleşimlere sahip olan apılar ve bileşenleri. TS EN 1993 e göre orulma etkileri gözönüne alınarak tasarlanan apılar ve bileşenleri. (Örneğin S1 ile S9 sınıfına ait krenler, rüzgar üklerinden dolaı titreşime maruz kalan apılar, insan topluluklarının vea makinaların oluşturduğu titreşimlere maruz kalan apılar.) Yapılar, bileşenlerinin imalat ve montaj ugulamaları açısından imalat sınıflarına arılmaktadır. Yapılar için imalat sınıfları, PC1 ve PC olmak üzere, Tablo 3.3 te tanımlanmaktadır. İmalat Kategorisi PC1 PC TABLO 3.3 İMALAT SINIFLARI İÇİN KRİTERLER Kriter Herhangi bir çelik sınıfından imal edilen kanaksız bileşenler. S355 ten küçük çelik sınıflarından imal edilen kanaklı bileşenler. S355 ve üstü çelik sınıflarından imal edilen kanaklı bileşenler. Şantiede kanaklanarak montajı apılan ve apı bütünlüğü için esas olan bileşenler. İmalat esnasında ısıl işlem ugulanarak vea sıcak şekillendirme ile imal edilen bileşenler. Özel uç kesimli boru vea kutu enkesitli profillerden oluşturulan kafes kirişler. Yapı ugulama sınıfları, apıların önem sınıfları için Tablo 3.1, hizmet sınıfları için Tablo 3. ve imalat sınıfları için Tablo 3.3 esas alınarak Tablo 3.4 e göre belirlenecektir. TABLO 3.4 YAPI UYGULAMA SINIFLARI Yapı Önem Sınıfı CC1 CC CC3 Hizmet Sınıfı SC1 SC SC1 SC SC1 SC İmalat PC1 EXC1 EXC EXC EXC3 EXC3 EXC3 Sınıfı PC EXC EXC EXC EXC3 EXC3 EXC4 3. HESAP RAPORU VE UYGULAMA PROJELERİNE İLİŞKİN KURALLAR Çelik ve çelik - betonarme kompozit apı sistemlerinin proje hesap raporları ve ugulama projesi çizimlerinin sunumunda uulması gereken minimum kurallar aşağıdaki bölümlerde açıklanmıştır Proje Hesap Raporu Proje hesap raporunun başında projee ait tasarım ilkeleri verilir. Tasarım ilkeleri en az aşağıdaki bilgileri içermelidir. (a) Yapının taşııcı sistemini açıklaan krokiler. (b) Tasarımda kullanılan standart ve önetmelikler ile diğer ilgili doküman bilgileri. (c) Tasarıma esas olan ük bilgileri (düşe sabit ükler, hareketli ükler, çatı ükleri, araç ükleri, sıcaklık değişmesi etkileri, kar ve rüzgar ükleri, toprak itkileri ve diğer ükler). 49

50 (d) Deprem etkisi altında binaların tasarımı için deprem parametreleri. (e) Ugulanan tasarım öntemi (YDKT: ük ve daanım katsaıları ile tasarım vea GKT: güvenlik katsaıları ile tasarım) ve ilgili ük birleşimleri. (f) Malzeme ve bulon sınıfları ile karakteristik daanımları ve kanak metali daanım bilgileri. (g) Temel zemininin cinsi, zemin taşıma gücü vea emniet gerilmesi ve diğer ilgili zemin parametreleri. Yapı sisteminin analiz ve boutlandırma hesapları ile stabilite (kararlılık) kontrollarının anında, birleşim ve ek detaları ile bunlara ait hesaplar proje hesap raporu kapsamında arıntılı, açık ve izlenebilir olarak verilecektir. 3.. Ugulama Projesi Çizimlerine İlişkin Kurallar İmalat ve montaj aşamalarını kapsaan ugulama projesi çizimleri aşamalı olarak hazırlanabilir. İmalat çizimleri üretim aşamasından önce hazırlanacak ve apı bileşenlerinin üretimi ile ilgili, erleşimleri de dahil olmak üzere, gereken tüm bilgiler, bulon ve kanaklara ait tip ve bout bilgileri ile birlikte çizimlerde verilecektir. Montaj çizimleri, ugulama aşamasından önce hazırlanacak ve montaj için gerekli tüm bilgileri içerecektir. (a) Çelik ugulama projesinde şu çizimler bulunacaktır. (1) Çatı döşemesi ve kat döşemelerine ait, geometrik boutları ve kotları içeren genel konstrüksion planları. () Kolon aplikason (erleşim) planları. (3) Ankraj planı ve detaları. (4) Yeterli saıda cephe görünüşleri ve kesitler. (5) Tüm apısal elemanlara (kirişler, kolonlar, çaprazlar vs.) ait ugulama resimleri. (6) Birleşim ve eklerin prensip detaları. (b) Ugulama projesi çizimleri en az aşağıdaki bilgileri içermelidir. (1) Yapı ugulama sınıfı, () Pafta ölçekleri, ölçü birimleri. (3) Tüm genel konstrüksion planlarında, tasarımda gözönüne alınan deprem parametreleri. (4) Tüm çizimlerde, projede kullanılan profil ve çelik levhalar ile birleşim ve eklerde kullanılan malzeme ve bulon sınıfları, bunların karakteristik daanımları ve kullanılacak kanak metali ile ilgili bilgiler. (5) Bulonlu birleşim ve ek detalarında, kullanılan bulon sınıfı, bulon ve delik çapları, rondela ve somun özellikleri ile bulonlara ugulanacak öngerme kuvvetleri. (6) Kesme kuvveti etkisindeki bulonlu birleşimlerde, diş açılmış bulon gövdesinin kama (birleşim) düzlemine göre konumunun belirtilmesi. (7) Kanaklı birleşim ve ek detalarında, ugulanacak kanak türü, kanak kalınlığı ve uzunluğu ile, kanak ağzı açılması gereken küt kanaklarda, kanak ağzının geometrik boutları. (8) Gerekli olan durumlarda, elemanlara verilecek olan ters sehimler ile ilgili bilgiler (ters sehimin ugulanacağı er, doğrultusu, öntemi ve miktarı). (9) Eleman boa bilgileri, boa ugulanmaacak elemanlar ve bölgeleri. 50

51 (10) Sürtünme üzei ugulamaları ile ilgili bilgiler. 3.3 İMALAT Çelik apı imalatı, tasarımda belirtilen esaslara göre hazırlanmış imalat projelerine göre apılacaktır. Bu standart kapsamındaki çelik apı ugulamalarının imalatı, Bölüm 3.1 e göre belirlenmiş apı ugulama sınıfı için TS EN 1090 de istenen gereksinimleri karşılaabilecek kapasitee ve deneime sahip olduğunu belgelendiren fabrikalar (atöleler) tarafından apılacaktır. İmalatın her aşamasında, apısal çelik elemanlara ugulanacak kesim, delik açma, şekil verme (ön şekildeğiştirme, eğrilik ve düzleştirme), taşıma, depolama ve eleman tanımlama (markalama) işlemleri TS EN 1090 Bölüm 6 da verilen kurallara ugun olarak gerçekleştirilecektir. Kesimler eğrisel geçişler oluşturularak düzenlenecektir. İki düz kesimin bir noktada birleştiği üze, eğrisel bir üze olarak değerlendirilmeecektir. Kanak ulaşım delikleri Bölüm da belirtilen geometrik koşulları sağlaacak şekilde oluşturulacaktır. Kanaklı apma enkesitler ve hadde profillerinde, kanak ulaşım deliği eğrisel kısmının ısıl etkili olarak kesildiği kanak ulaşım delikleri ve kesilen kiriş bölgelerine kesim işleminden önce TS EN 1090 Bölüm te tanımlanan şekilde ön ısıtma ugulanacaktır. Kanaklı apma enkesitler ile hadde profillerinde açılan kanak ulaşım deliklerinin üzei zımparalanacaktır Kanaklı Yapım Kanaklama tekniği, işçilik, görünüm ve kanak kalitesi ile ugun olmaan işlerin düzeltilmesinde kullanılacak öntemler, Bölüm 13. deki değişiklikler haricinde, TS EN 1090 Bölüm 7 ile uumlu olacaktır. Bölüm 14 te verilen boru ve kutu enkesitli elemanların birleşimlerinin kanakları, TS EN Ek E e göre ugulanacaktır. Kanak işlemi için ilgili dokümanlarda özellikle belirtilmedikçe vea öngörülen bir kenar hazırlığına er verilmediği sürece, makas ardımıla vea ısıl işlemle kesilen levha vea profil kenarlarının işlenmesine vea düzenlenmesine gerek oktur Bulonlu Yapım Üretim ve montaj aşamalarında çelik elemanların birleşimlerinde kullanılacak bulonlara ve perçinlere ait ugulama koşulları ve kalite kabul kriterleri TS EN 1090 Bölüm 8 de belirtilen koşullar ile uumlu olacaktır. Bulon deliklerinin üst üste getirilmesi sırasında kullanılacak kamaların delikleri büütmesine vea metali ezmesine izin verilmeecektir. Delikler arasında büük bir uumsuzluğun bulunması halinde ilgili elemanların kullanılmasına izin verilmeecektir. Bölüm 13.3 teki değişiklikler haricinde, üksek daanımlı bulonların kullanılmasında TS EN 1090 Bölüm 8 de belirtilen koşullara uulacaktır Basınç Etkisindeki Düğüm Noktaları Basınç kuvvetinin temas olula aktarılması öngörülen düğüm noktalarında, temas üzelerinin herbiri işlenerek hazırlanan parçalardan teşkil edilecektir Kolon Aaklarının Hazırlığı Kolon tabanları ve taban plakaları aşağıda verilen koşullara ugun olarak işlenecektir: 51

52 (a) Mesnetlenme bakımından ugun temas sağlandığında, 50mm kalınlığında vea daha ince levhaların üzeleri frezelenmeden kullanılmasına izin verilir. Kalınlığı 50mm i aşan ve 100mm den ince olan mesnet levhalarının basınç altında düzleştirilmesine, eğer basınç ugulamak mümkün değilse, üzein frezelenmesine, aşağıdaki (b) ve (c) maddelerinde belirtilen durumlar dışında, düzgün bir temas üzei elde etmek amacıla izin verilir. Kalınlığı 100mm i aşan levhaların temas (mesnet) üzelerinin, aşağıdaki (b) ve (c) maddelerinde belirtilen durumlar dışında, frezelenmesi sağlanacaktır. (b) Temellerde, harçla tam teması sağlanan mesnet ve kolon taban levhası alt üzelerinin frezelenmesine gerek oktur. (c) Kolonların taban levhalarına bağlantısında tam nüfuzietli küt kanak kullanılması halinde, bu levhaların üst üzeinin frezelenmesine gerek oktur Ankraj Çubukları için Delik Hazırlığı Ankraj çubuğu delikleri TS EN 1090 Bölüm ve Bölüm te belirtilen kurallara göre açılacaktır Tahlie Delikleri Kutu ve boru enkesitli elemanların gerek montaj gerekse hizmet aşaması sırasında, içinde su birikmesi söz konusu olması halinde, eleman uçları kapatılacak ve tabanda tahlie deliklerinin oluşturulması sağlanacaktır İmalat Sırasında Boama İmalat sırasında boa işlemi ve üze hazırlığı TS EN 1090 Ek F de belirtilen koşullara ugun olarak apılacaktır. Temas üzeleri hariç olmak üzere, fabrika imalatının tamamlanmasından sonra ulaşılamaan üzeler, montajdan önce temizlenerek boanacaktır. Bulonların ezilme etkili birleşimlerinde temas üzelerinin boanmasına izin verilir. Sürtünme etkili birleşimlerinde ise birleşen üzeler için TS EN 1090 Bölüm 8 esasları ugulanacaktır. İşlenmiş üzeler, montaj aşamasından önce çıkarılabilen vea çıkarılmasına gerek duulmaan bir özelliğe sahip korozon önleici bir kaplama malzemesile korunacaktır. Tasarım belgelerinde başka bir şekilde belirtilmedikçe, kanaklanan alandan itibaren 50mm lik mesafe içindeki bölge, düzgün kanak ugulamasını engelleecek vea kanaklama sırasında zararlı gazlar üretecek malzemelerden temizlenecektir. 3.4 MONTAJ Şantie koşullarının hazırlanması, apısal çelik elemanların montajı ve şantiede apılacak diğer işler TS EN 1090 Bölüm 9 da verilen kurallara ugun olarak apılacaktır. Bu kapsamda, TS EN 1090 Bölüm 6, 7, 8 ve 10 da verilen ilgili koşullar da gözönünde bulundurulacaktır. Çelik apı elemanlarının ve sistemlerinin düşe doğrultudan sapma miktarları, TS EN 1090 Ek D de belirtilen sınır değerleri aşmaacaktır. Montaj devam ettiği sürece, apının, etkimesi beklenen diğer üklerle birlikte, sabit ükler ve montaj ükleri altında güvenliği sağlanacaktır. Ekipman ve herhangi bir ugulama nedenile apının maruz kalacağı bir üklemenin gerektirmesi halinde, TS EN 1090 Bölüm 9 uarınca, geçici desteklerin kullanılması sağlanacaktır. Bu şekildeki destekler, güvenlik için gereken süre bounca erinde bırakılacaktır. 5

53 3.4.1 Yerleşimin (Ugulamanın) Doğrulanması Yapının tüm bağlanan elemanları düzgün bir şekilde gerçek konumlarına getirilincee kadar kesin kanaklama ve bulonlama işlemi gerçekleştirilmeecektir Şantiede (Sahada) Kanak İşlemi Sahada kanaklanacak üzeler, kanak kalitesini sağlaacak nitelikte hazırlanacaktır. Bu ugulama, üretimin hemen arkasından oluşan kirliliğin temizlenmesi ve hasarın giderilmesi için gereken hazırlıkları da kapsaacaktır Şantiede Boa İşlemi Boalı üzeler için rötuş işlemi, temizlik ve saha boa işlemi kabul edilen erel ugulama esaslarına ugun olarak tertip edilecektir. Bu düzenleme, sözleşme belgelerinde açıkça belirtilecektir. 53

54 BÖLÜM 4 KALİTE KONTROLÜ Bu bölüm apısal çelik ve çelik betonarme kompozit apı sistemlerinin ve elemanlarının kalite kontrolü ve güvencesi için gerekli minimum kuralları içermektedir. Beton ve donatı çeliği ile ilgili kalite kontrolü ve güvencisi bu bölümün kapsamında değildir. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır. 4.1 Genel 4. İmalatçı ve Yüklenici Kalite Kontrol Programı 4.3 Çelik Yapıa Ait Belgeler 4.1 GENEL İmalat ve montaj aşamalarındaki işlerin kalite kontrolü, imalatçı ve üklenici tarafından TS EN 1090 standardına ugun olarak gerçekleştirilecektir. Kalite güvencesi gerekli etkinliğe sahip bağımsız denetim kuruluşu tarafından sağlanacaktır. İmalatı tamamlanmış çelik apı elemanlarının şantiee sevki, tanımlanan toleranslar içinde hatasız ve kusursuz olduklarının belgelenmesinin ardından sağlanacaktır. 4. İMALATÇI ve YÜKLENİCİ KALİTE KONTROL PROGRAMI İmalatçı ve üklenici, fabrika imalat ve şantie montaj kontrollerinin apılması ve sertifikalandırılması için, TS EN 1090 standardına göre kalite dokümanı ve kalite kontrol planı oluşturarak sürekliliğini sağlaacak ve işin ilgili önetmeliklere ve dokümanlara ugun olarak ürütülmesi için gerekli denetimleri gerçekleştirecektir. Malzemenin, imalatın ve montajın denetimi, testler ve varsa düzeltme işlemleri TS EN 1090 Bölüm 1 de belirtilen esaslar dahilinde apılacaktır. İmalatçı ve üklenicinin kalite kontrol denetimcileri, aşağıdaki ugulamaların TS EN 1090 e ugun olarak gerçekleşmesini denetleecektir. (a) Kullanılacak tüm malzemelerin projede tanımlanan malzeme özellik ve koşullarına ugunluğu. (b) İmalat ve şantie koşulları. (c) Kanak ve üksek daanımlı bulon ugulama koşulları ve detaları. (d) İmalat aşamaları ile ilgili kesim işlemleri ve üze hazırlığı. (e) Yerel olarak ısıl işlemle düzleştirme, eğrilik vea ön şekildeğiştirme ugulamaları. (f) Çelik döşeme sacı ve başlıklı ankrajların erleşimi ve tespiti. (g) Boa ugulama koşulları ve öntemi. (h) Fabrika ve şantiede malzeme, imalat ve montaj aşamalarında izin verilen hata sınırları. 4.3 ÇELİK YAPIYA AİT BELGELER İmalatçı ve üklenici, aşağıda belirtilen hususları TS EN 1090 e ugun olarak belgeleecektir. (a) Bölüm 3. e ugun olarak hazırlanan proje hesap raporu ve ugulama projeleri, (b) Çelik imalat muaene ve test planı. 54

55 (c) Yapısal çelik elemanların malzeme test raporları ve üretim sertifikaları. (d) Bulon ve kanak malzemesi üretim sertifikaları. (e) Çelik sac ve başlıklı çelik ankrajların üretim sertifikaları. (f) Ankraj çubukları üretim sertifikaları. (g) Kanak ugulama prosedürü. (h) Kanak personeli eterlilik sertifikaları. (i) Kanakların tahribatsız ve tahribatlı kontrollerinin değerlendirme raporları. (j) Boa ugulama ve korozondan koruma prosedürü. (k) Ugunsuzluk ve çözüm raporları. (l) Revizon raporları. 55

56 BÖLÜM 5 TASARIMDA TEMEL İLKELER Bu bölümde çelik apıların analiz ve boutlandırılmasında ugulanan ve önetmeliğin tüm bölümleri için geçerli olan temel ilkeler açıklanmaktadır. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır. 5.1 Genel Esaslar 5. Tasarım Prensipleri 5.3 Yükler ve Yük Birleşimleri 5.4 Eleman Enkesit Özellikleri 5.1 GENEL ESASLAR Yapı sistemini oluşturan elemanların ve birleşimlerin tasarımı, apısal analizin temel varsaımları ve apı sisteminin öngörülen kullanım ve davranış özellikleri ile uumlu olmalıdır. 5. TASARIM PRENSİPLERİ Çelik apı elemanlarının ve birleşimlerin tasarımı aşağıda esasları verilen Yük ve Daanım Katsaıları ile Tasarım (YDKT) vea Güvenlik Katsaıları ile Tasarım (GKT) aklaşımlarından biri ugulanarak gerçekleştirilebilir. Elemanların ve birleşimlerin gerekli daanımı, ugulanan tasarım aklaşımı için öngörülen ve arıntıları Bölüm 5.3 te verilen ük birleşimleri altında hesaplanır. Sistem analizleri doğrusal-elastik teorie göre gerçekleştirilebilir Sınır Durumlar Bir apı sisteminin tasarımı, öngörülen ük birleşimleri altında ve apı ömrü bounca, daanım ve kullanılabilirlik sınır durumları aşılmaacak şekilde gerçekleştirilir. Daanım sınır durumu, apının kullanım ömrü bounca, daanım vea stabilite etersizliği nedenile bölgesel vea tümsel göçme oluşumunu tanımlar. Buna karşılık kullanılabilirlik sınır durumu, apıdan beklenen fonksionları engelleen aşırı erdeğiştirmeler ve benzeri özellikler cinsinden tanımlanır. Daanım sınır durumu için güvenlik, YDKT aklaşımına göre Bölüm 5.. de vea GKT aklaşımına göre Bölüm 5..3 te verilen koşulların ugulanması ile sağlanacaktır. Kullanılabilirlik sınır durumu için Bölüm 5..6 esas alınacaktır. 5.. Yük ve Daanım Katsaıları ile Tasarım (YDKT) Yük ve Daanım Katsaıları ile Tasarım (YDKT), tüm apısal elemanlar için, tasarım daanımı, Rn nin bu tasarım öntemi için öngörülen ve Bölüm de verilen YDKT ük birleşimleri altında hesaplanan gerekli daanım, Ru, değerine eşit vea daha büük olması prensibine daanmaktadır. Buna göre, tasarım Denk.(5.1) de verilen koşula ugun olarak gerçekleştirilecektir. R u R Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ru n : YDKT ük birleşimi ile belirlenen gerekli daanım. (5.1) 56

57 Rn : Karakteristik daanım. : Daanım katsaısı. Rn : Tasarım daanımı. Karakteristik daanım, Rn, ve daanım katsaısı,, ilgili bölümlerde (Bölüm 7 14 ve 16) açıklanmaktadır Güvenlik Katsaıları ile Tasarım (GKT) Güvenlik Katsaıları ile Tasarım (GKT), tüm apısal elemanlar için, güvenli daanım, Rn/Ω nın bu tasarım öntemi için öngörülen ve Bölüm 5.3. de verilen GKT ük birleşimleri altında hesaplanan gerekli daanım, Ra, değerine eşit vea daha büük olması prensibine daanmaktadır. Buna göre, tasarım Denk.(5.) de verilen koşula ugun olarak gerçekleştirilecektir. R n Ra Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ra Rn Ω : GKT ük birleşimi ile belirlenen gerekli daanım. : Karakteristik daanım. : Güvenlik katsaısı. Rn/Ω : Güvenli daanım. (5.) Karakteristik daanım, Rn, ve güvenlik katsaısı, Ω, ilgili bölümlerde (Bölüm 7 14 ve 16) açıklanmaktadır Stabilite Analizi Yapı sistemlerinin stabilite analizi, eleman bazındaki ve sistem genelindeki geometri değişimlerinin denge denklemlerine etkisini gözönüne alan ikinci mertebe teorisine göre hesap apılmasını öngörmektedir. Bu önetmelik kapsamında ugulanacak stabilite analizi öntemleri Bölüm 6 da açıklanmıştır Birleşimlerin Tasarımı Yapı sisteminin birleşim detaları Bölüm (13 ve 14) te verilen kurallara ugun olarak tasarlanacaktır. Birleşimlerin tasarımında esas alınacak iç kuvvetler ve şekildeğiştirmeler, apısal analizin varsaımlarına ve birleşimden beklenen performans özelliklerine bağlı olarak belirlenecektir. Pratikte ugulanan birleşimler, genel olarak, mafsallı birleşimler ve moment aktaran birleşimler olarak iki grupta toplanabilirler. Mafsallı birleşimler eğilme momentinin sıfır vea sıfıra akın olduğu, buna karşılık birleşen elemanlar arasında göreli dönme hareketine izin veren birleşimlerdir. Bu birleşimlerin dönme kapasitesi, apısal analiz ile hesaplanan gerekli dönme hareketi ile uumlu olmalıdır. Moment aktaran birleşimler tam rijit moment aktaran birleşimler ve arı rijit (elastik) moment aktaran birleşimler olarak ikie arılırlar. Bu birleşimlerde eğilme momentleri sıfırdan farklı değerler almakta, buna karşılık birleştirilen elemanlar arasındaki göreli dönme hareketi birleşimin tam rijit vea arı rijit olmasına bağlı olarak sıfır vea sınırlı olmaktadır. 57

58 5..6 Kullanılabilirlik Sınır Durumları İçin Tasarım Yapı sistemi, apısal elemanlar ve birleşimler kullanılabilirlik sınır durumları için kontrol edilecektir. Kullanılabilirlik sınır durumları için tasarıma ilişkin kurallar ve koşullar Bölüm 15 te verilmiştir Kirişlerde Yeniden Dağılım Doğrusal-elastik teorie göre analiz edilen (hesaplanan) hiperstatik sistemlerin kirişlerinde, eniden dağılım prensibi ugulanarak, düşe üklerden oluşan mesnet momentlerinin en çok %10 oranında azaltılmasına izin verilebilir. Yeniden dağılım prensibi ugulanarak mesnet momentleri azaltılan kirişlerde, açıklık momentleri denge koşulları sağlanacak şekilde arttırılır. Yeniden dağılım prensibi gerek YDKT, gerekse GKT öntemleri için ugulanabilmektedir. Kirişlerde eniden dağılım prensibi ugulanırken aşağıdaki hususlar gözönünde tutulmalıdır. (a) Kiriş enkesiti Bölüm de tanımlanan kompakt enkesit sınıfına girmelidir. (b) Yeniden dağılımın ugulanacağı mesnete komşu kiriş açıklığında basınç başlığının anal olarak desteklenmeen uzunluğu, Lb, Bölüm te verilen koşulu sağlamalıdır. (c) Kiriş malzemesinin karakteristik akma gerilmesi 450 MPa değerini aşmamalıdır. (d) Kirişin moment aktaran birleşimleri arı rijit (elastik) olmamalıdır. (e) Kiriş eksenel kuvveti, kaıpsız enkesit alanı, Ag ve karakteristik akma gerilmesi, F olmak üzere, YDKT için 0.15cFAg vea GKT için 0.15FAg/Ωc sınır değerlerini aşmamalıdır. Burada, c =0.90 vea Ωc=1.67 alınacaktır Diafram ve Yük Aktarma Elemanlarının Tasarımı Diaframlar ve ük aktarma elemanları (diafram dikmeleri), Bölüm 5.3 e göre belirlenen üklerden oluşan iç kuvvetleri aktaracak şekilde detalandırılarak, Bölüm (6-14) te verilen kurallara ugun olarak tasarlanacaktır Betona Ankraj Tasarımı Yapısal çelik ve betonun kompozit olarak çalıştığı durumda, kompozit bileşenler arasındaki ankraj elemanları Bölüm 1 de verilen kurallara ugun olarak tasarlanacaktır. Kolon aakları ve ankraj çubukları Bölüm 13 te verilen kurallara ugun olarak boutlandırılacaktır Yapısal Bütünlük İçin Tasarım Yapısal bütünlük için aşağıda verilen koşullar sağlanacaktır. Kolon ekleri, G sabit ük ve Q hareketli ük olmak üzere, G + Q ük birleşimi dikkate alınarak hesaplanan eksenel kuvvete eşit vea daha büük karakteristik çekme kuvveti daanımına sahip olacaktır. Kiriş uç birleşimlerinin karakteristik eksenel çekme kuvveti daanımı en az, Bölüm 5.. de tanımlanan YDKT öntemine göre belirlenen gerekli kesme kuvveti daanımının /3 üne vea Bölüm 5..3 te tanımlanan GKT öntemine göre belirlenen gerekli kesme kuvveti daanımına eşit olacaktır. Bu değer 50kN dan az olmaacaktır. Kolonları destekleen elemanların uç birleşimlerinin karakteristik çekme kuvveti daanımı en az, Bölüm 5.. ile YDKT öntemine göre belirlenen kolon gerekli eksenel daanımının /3 ü ile hesaplanan değerin %1 ine eşit olacaktır. Bu değer, Bölüm 5..3 ile GKT öntemine göre belirlenen kolon gerekli eksenel daanımının %1 ine eşit alınacaktır. 58

59 Bu bölümde apısal bütünlük için verilen koşullar diğer daanım koşullarından bağımsız olarak değerlendirilecektir Göllenme İçin Tasarım Çatı üzeinde su birikmesine karşı eterli önlem alınmaması durumunda, su birikmesi tehlikesine karşı çatı sisteminin eterli daanım ve rijitliğe sahip olduğu ilgili analiz öntemleri kullanılarak gösterilecektir. Güvenli tarafta kalan bir aklaşımla, su birikmesi (göllenme) etkisine karşı çatı sisteminin daanım ve rijitliği Ek 1 e göre değerlendirilebilir Yorulma İçin Tasarım Yorulma etkisi oluşturan tekrarlı ükler altındaki elemanların ve birleşimlerin tasarımında Ek de verilen kurallar gözönüne alınacaktır. Rüzgar ve deprem etkileri orulma analizinde gözönüne alınmaz Korozona Karşı Koruma Korozonun apının daanım ve kullanılabilirliği açısından olumsuz bir etki oluşturabileceği durumlarda, TS EN Ek F de belirtilen esaslar dahilinde, korozona karşı eterince önlem alınacak vea apısal bileşenler, korozondan kanaklanabilecek enkesit kaıpları da gözönüne alınarak tasarlanacaktır Yangına Karşı Koruma Çelik apı sistemleri, ülkemizde ürürlükte olan Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY 015) te verilen koşulları sağlaacak şekilde oluşturulacaktır. Çelik apı elemanlarının angına karşı korunması için kullanılacak malzemelerin ukarıdaki önetmelikte apı bölümleri için tanımlanan angına karşı daanım sürelerini sağladığı, Bölüm 1..8 de verilen ilgili standartlar doğrultusunda belgelendirilecektir. 5.3 YÜKLER VE YÜK BİRLEŞİMLERİ Yapı sistemlerinin tasarımında esas alınan karakteristik ük değerleri, rüzgar, kar ve deprem etkileri hariç, TS 498 e ugun olarak belirlenecektir. Kar ükleri için TS EN te ve rüzgar ükleri için TS EN te verilen koşullar gözönüne alınacaktır. Deprem etkisi, E nin arıntılı tanımı için ürürlükteki Türk Deprem Yönetmeliği koşulları esas alınacaktır. Rüzgar üklerinin belirlenmesinde, rüzgar hızının temel değeri, Vb,o, için ilgili bölgee ait meteorolojik veriler kullanılacaktır. Rüzgar hızının temel değeri, Vb,o, rüzgarın önünden bağımsız olarak, çaır gibi az bitki örtüsüne ve aralarında en az engel üksekliğinin 0 katı kadar mesafe bulunan engellere sahip açık kırsal alanda, zemin seviesinden 10 metre ukarıdaki karakteristik 10 dakikalık ortalama rüzgar hızıdır. Ancak, rüzgar hızının temel değeri, Vb,o = 5 m/sn (90 km/sa) den ve binanın ana taşııcı sistemine, dış cephe kaplamalarına ve rüzgara maruz apısal ve apısal olmaan elemanlarına etkien karakteristik rüzgar ükleri 0.5 kn/m den az olmaacaktır. Gerekli daanımı belirlemek için karakteristik üklere ugulanacak ük birleşimleri, seçilen tasarım öntemine bağlı olarak, aşağıda YDKT için Bölüm de vea GKT için Bölüm 5.3. de verilmiştir. Bu ük birleşimlerinde er alan ükler aşağıda tanımlanmıştır. G : sabit ük Q : hareketli ük Qr : çatı hareketli ükü 59

60 S : kar ükü R : ağmur ükü W : rüzgar ükü E : deprem etkisi F : akışkan madde basınç ükü T : sıcaklık değişmesi, mesnet çökmesi etkileri H : ata zemin basıncı, zemin suu basıncı vea ığılı madde basıncı Yük ve Daanım Katsaıları ile Tasarım (YDKT) Bu tasarım önteminde gerekli daanım, Ru, aşağıdaki ük birleşimleri ile belirlenecektir. (1) 1.4G () 1.G + 1.6Q + 0.5(Qr vea S vea R) (3) 1.G + 1.6(Qr vea S vea R) + (Q vea 0.8W) (4) 1.G + 1.0Q + 0.5(Qr vea S vea R) + 1.6W (5) 1.G + 1.0Q + 0.S + 1.0E (6) 0.9G + 1.6W (7) 0.9G + 1.0E Not: (a) F akışkan madde basınç ükünün mevcut olması halinde, (1) (4) saılı birleşimlerde bu ük G ükünün katsaısı ile birleşime girecektir. (b) H ata kuvvetinin mevcut olması halinde, bu etki gerekli Ru daanımını arttıracak önde ise 1.6 katsaısı ile tüm birleşimlere girecektir. Bu etkinin gerekli daanımı azaltacak önde olması halinde ise, ükün sürekli olması durumunda 0.9 katsaısı ile birleşime girecek, ükün sürekli olmaması durumunda birleşime dahil edilmeecektir. (c) T sıcaklık değişmesi ve/vea mesnet çökmesi etkilerinin mevcut olması halinde, bu etkiler gerekli Ru daanımını arttıracak önde ise 1.0 katsaısı ile tüm birleşimlere girecektir. (d) Deprem etkisi, E nin arıntılı tanımı için ilgili Türk Deprem Yönetmeliği ne bakınız Güvenlik Katsaıları ile Tasarım (GKT) Bu tasarım önteminde gerekli daanım, Ra, aşağıdaki ük birleşimleri ile belirlenecektir. (1) G () G + Q (3) G + (Qr vea S vea R) (4) G Q (Qr vea S vea R) (5a) G + 1.0W (5b) G + 0.7E (6a) G Q (Qr vea S vea R) (W) (6b) G Q (Qr vea S vea R) (0.7E) (7) 0.6G + W 60

61 (8) 0.6G + 0.7E Not: (a) F akışkan madde basınç ükünün mevcut olması halinde, (1) (6) saılı birleşimlerde bu ük G ükünün katsaısı ile birleşime girecektir. (b) H ata kuvvetinin mevcut olması halinde, bu etki gerekli Ra daanımını arttıracak önde ise 1.0 katsaısı ile tüm birleşimlere girecektir. Bu etkinin gerekli daanımı azaltacak önde olması halinde ise, ükün sürekli olması durumunda 0.6 katsaısı ile birleşime girecek, ükün sürekli olmaması durumunda birleşime dahil edilmeecektir. (c) T sıcaklık değişmesi ve/vea mesnet çökmesi etkilerinin mevcut olması halinde, bu etkiler gerekli Ra daanımını arttıracak önde ise 0.75 katsaısı ile tüm birleşimlere girecektir. (d) Deprem etkisi, E nin arıntılı tanımı için ilgili Türk Deprem Yönetmeliği ne bakınız. 5.4 ELEMAN ENKESİT ÖZELLİKLERİ Yerel Burkulma Sınır Durumu İçin Enkesitlerin Sınıflandırılması Eksenel basınç kuvveti etkisindeki enkesitler, erel burkulma sınır durumu dikkate alındığında, narin ve narin olmaan enkesitler olarak ikie arılırlar. Hiç bir enkesit parçasının genişlik (çap) / kalınlık oranı, nın Tablo 5.1A da verilen r sınır değerini aşmadığı (narin enkesit parçası bulunmaan) enkesitler narin olmaan enkesit ve en az bir enkesit parçasının genişlik (çap) / kalınlık oranının r sınır değerini aştığı enkesitler ise narin enkesit olarak sınıflandırılır. Eğilme momenti etkisindeki enkesitler, erel burkulma sınır durumu dikkate alındığında, kompakt, kompakt olmaan ve narin enkesitler olarak üçe arılırlar. Eğilme momentinin basınç bileşeni etkisindeki hiç bir enkesit parçasının genişlik (çap) / kalınlık oranı, Tablo 5.1B de verilen p sınır değerini aşmaan (kompakt enkesit parçalı) ve başlıkları gövde vea gövdelere sürekli birleştirilen enkesitler kompakt olarak sınıflandırılırlar. Basınç bileşeni etkisindeki en az bir enkesit parçasının genişlik (çap) / kalınlık oranı p sınırını aşan; fakat tüm enkesit parçaları için r değeri aşılmaan enkesitler kompakt olmaan enkesitlerdir. Basınç bileşeni etkisindeki en az bir enkesit parçasının genişlik (çap)/kalınlık oranı, r değerini aşan enkesitler ise narin enkesit olarak tanımlanır. Tablo 5.1A ve Tablo 5.1B nin kullanılmasında, rijitleştirilmemiş enkesit parçaları ve rijitleştirilmiş enkesit parçalarının tanımı ve hangi boutların genişlik olarak alınacağı aşağıda açıklanmıştır Rijitleştirilmemiş Enkesit Parçaları Basınç kuvveti doğrultusuna paralel sadece bir kenarı bounca enkesitin diğer bir parçası ile bağlanan, basınç etkisindeki enkesit parçaları rijitleştirilmemiş enkesit parçaları olarak tanımlanır. Bu parçalarda, aşağıdaki enkesit boutları genişlik olarak alınacaktır. (a) I- ve T- enkesitli elemanlarda arım başlık genişliği. (b) Kornierlerde kol bou, U- ve Z-profiller için başlık genişliği. (c) Levhalarda serbest kenar ile en akın komşu bulon vea kanak sırası arasındaki uzaklık. (d) T-enkesitli elemanların gövdeleri için toplam gövde üksekliği. 61

62 Rijitleştirilmiş Enkesit Parçaları Basınç kuvveti doğrultusuna paralel iki kenarı bounca enkesitin diğer parçaları ile bağlanan, basınç etkisindeki enkesit parçaları rijitleştirilmiş enkesit parçaları olarak tanımlanır. Bu parçalarda, aşağıdaki enkesit boutları genişlik olarak alınacaktır. (a) Hadde profillerinde, başlıklar arasındaki uzaklıktan eğrilik arıçaplarının çıkarılması ile bulunan h ölçüsü. (b) Bulonlu apma enkesitlerin gövdelerinde bulon sırası vea kanaklı apma enkesitlerin gövdelerinde kanaklar arasındaki net h ölçüsü, simetrik olmaan enkesitlerde, ağırlık merkezi ile basınç başlığındaki en akın bağlantı elemanları sırası vea başlığın iç üzündeki kanak kenarı arasındaki uzaklığın iki katına eşit olan hc ölçüsü vea plastik tarafsız eksen ile basınç başlığındaki en akın bağlantı elemanları sırası vea başlığın iç üzündeki kanak kenarı arasındaki uzaklığın iki katına eşit olan hp ölçüsü. (c) Yapma enkesitlerin başlık takvie levhalarında, komşu bulon sıraları vea kanak çizgileri arasındaki b genişliği. (d) Dikdörtgen kutu enkesitlerin başlıklarında, başlık levhasının gövde levhalarına bağlandığı eğrilik bitim noktaları arasındaki b genişliği, gövdelerinde ise, gövde levhasının başlık levhalarına bağlandığı eğrilik bitim noktaları arasındaki h üksekliği. Eğrilik arıçaplarının bilinmemesi halinde, b ve h ölçüleri, kutu enkesitin ilgili doğrultudaki dış boutlarından et kalınlığının üç katı çıkarılarak belirlenir. Et kalınlığı olarak, aşağıda Bölüm 5.4. de tanımlanan tasarım et kalınlığı alınacaktır. Başlık kalınlıkları değişken olan enkesitlerde ortalama kalınlık, başlığın serbest ucu ile gövde levhasına birleşen kenarı arasındaki orta noktanın kalınlığı olarak alınacaktır. 6

63 Rijitleştirilmemiş Enkesit Parçası Rijitleştirilmiş Enkesit Parçası TABLO 5.1A EKSENEL BASINÇ KUVVETİ ETKİSİNDEKİ ENKESİT PARÇALARI İÇİN GENİŞLİK / KALINLIK ORANLARI Durum Tanım Hadde I- profillerinin başlıkları, bu profillere bağlanan levhalar, boşluksuz olarak sürekli birleştirilen çift kornierlerin dış kolları, U- ve T- profillerin başlıkları Yapma I-profillerin başlıkları, bu profillere bağlanan levhalar ve kornierlerin dış kolları Tek kornierlerin kolları, birbirlerine boşluklu olarak bağlanan çift kornierlerin kolları ve tüm rijitleştirilmemiş elemanlar T-profillerin gövdeleri U-profillerin ve çift simetri eksenli I- profillerin gövdeleri Üniform kalınlıklı dikdörtgen ve kare kutu enkesitlerin gövde ve başlıkları Takvie levhaları ve birleşim araçları arasında kalan diafram levhaları Tüm diğer rijitleştirilmiş enkesit parçaları Genişlik / Kalınlık Oranı, b/t 0.56 b/t b/t d/t h/t w Genişlik / Kalınlık Oranı Sınır Değeri, r b/t 1.40 b/t 1.40 b/t 1.49 E F c ke F E F E F E F E F E F E F [a] b b t t t t Enkesit t h t b b t t b d tw tw tw h b t t b h t t b b t t t h b 9 Boru enkesitli elemanlar D/t 0.11 E F D 63

64 Rijitleştirilmemiş Enkesit Parçası Rijitleştirilmiş Enkesit Parçası TABLO 5.1B EĞİLME MOMENTİNİN BASINÇ BİLEŞENİ ETKİSİNDEKİ ENKESİT PARÇALARI İÇİN GENİŞLİK / KALINLIK ORANLARI Durum Tanım Hadde I-profiller, U- profiller ve T- enkesitli elemanların başlıkları Tek ve çift simetri eksenli apma I- enkesitli elemanların başlıkları Tek kornierlerin kolları Zaıf eksen etrafında eğilme etkisindeki tüm I-enkesitli elemanlar ve U- profiller T-enkesitli elemanların gövdeleri U-profillerin ve çift simetri eksenli I- profillerin gövdeleri Tek simetri eksenli I- enkesitli elemanların gövdeleri Üniform cidar kalınlıklı kutu enkesitli elemanların başlıkları Takvie levhaları ve birleşim araçları arasında kalan diafram levhaları Genişlik/ Kalınlık Oranı, b/t b/t b/t b/t d/t h/t w h c/t w Genişlik / Kalınlık Oranı Sınır Değerleri p r (kompakt / (kompakt kompakt olmaan / olmaan) narin) hc h p M E F E F E F E F E F E F p M b/t 1.1 b/t 1.1 E F E F E F [c] r 1.00 E F [a] [b] c 0.95 ke F L E F E F E F E F E F E F E F Enkesit b b t t b t hc TE hc TE b b t t t h tw t b t h tw b d b h p t tw h p h PTE t t PTE t b t b 19 Kutu enkesitli elemanların gövdeleri h/t.4 E F 5.70 E F t h t h 0 Boru enkesitli elemanlar E D/t 0.07 F E 0.31 F D 64

65 1 Yapma kutu enkesitlerin başlıkları b/t 1.1 E F 1.49 E F t [a] : k 4 c h t w ve 0.35 k 0.76 c [b] : Narin gövdeli I-enkesitli elemanlar için ve kompakt vea kompakt olmaan gövdeli, W ext / W exc 0.7 olan, apma I-enkesitli elemanların kuvvetli eksenleri etrafında eğilme etkisinde olması halinde,. F 0.7F Kompakt vea kompakt olmaan gövdeli, W ext / W exc < 0.7 olan, apma I-enkesitli elemanların kuvvetli eksenleri etrafında eğilme etkisinde olması halinde ise,. [c] E F W ext W exc F F W W 0.5F L ext exc : M, en dış lifin akmasına karşı gelen eğilme momenti ve M p, plastik eğilme momenti. : Elastisite modülü, (00000 MPa). : Karakteristik akma gerilmesi. : x-ekseni etrafında çekme bölgesi için elastik mukavemet momenti. : x-ekseni etrafında basınç bölgesi için elastik mukavemet momenti Kutu ve Boru Enkesitli Elemanların Tasarım Et Kalınlığı Kutu ve boru enkesitli elemanların kesit hesaplarında tasarım et kalınlığı gözönüne alınır. Tasarım et kalınlığı, t, tozaltı ark kanağı ile oluşturulan elemanlarda nominal et kalınlığına, elektrik direnç kanaklı elemanlarda ise nominal et kalınlığının 0.93 katına eşit olarak alınacaktır Kaıpsız ve Net Enkesit Alanları (a) Elemanın kaıpsız enkesit alanı, Ag, erel burkulma nedenile etkin olmaan enkesit parçalarının vea açılan delikler nedenile oluşan kaıpların gözönüne alınmadığı toplam enkesit alanı olarak tanımlanır. (b) Net (kaıplı) enkesit alanı, An, elemanın kırılma çizgisi üzerinde er alan bulon deliklerinin vea konstrüktif nedenlerden dolaı oluşan kesit kaıplarının çıkarılması ile elde edilen net genişlik ile kalınlığın çarpımı olarak tanımlanır. Çekme ve kesme kuvveti etkisindeki elemanların kırılma çizgisi üzerindeki net enkesit alanı hesabında, delik açılırken delik çevresindeki çelik malzemenin hasar görme olasılığı gözönüne alınarak, karakteristik delik çapından mm daha büük olarak alınan etkin delik çapı, de, kullanılacaktır. Şaşırtmalı vea şaşırtmalı olmaan delikler için, kırılma çizgisi bounca net alan Denk.(5.3) ile belirlenecektir. A A d t n g e st 4g Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ag An dh de s t g : Toplam (kaıpsız) enkesit alanı. : Net (kaıplı) alan. : Bölüm 13 de tanımlanan karakteristik bulon deliği çapı. : Etkin delik çapı,(= dh + mm). : Ardışık iki deliğin merkezleri arasında, kuvvet doğrultusundaki aralık. : Kalınlık. : Ardışık iki deliğin merkezleri arasında, kuvvete dik doğrultudaki aralık. L (5.3) 65

66 Kutu vea boru enkesitlerde, bazı kanak birleşimleri için apılan kesimler nedenile net (kaıplı) alan, kesim işlemile çıkarılan genişlik ve eleman tasarım et kalınlığının çarpımı ile belirlenen alanın kutu vea boru elemanın toplam enkesit alanından çıkarılması ile elde edilir. Dairesel ve oval delik kanaklarında, kanak alanı net enkesit alanına katılamaz. Delik içermeen elemanların net enkesit alanı, An, toplam enkesit alanı, Ag e eşittir. 66

67 BÖLÜM 6 STABİLİTE TASARIMI Bu bölümde çelik apıların stabilite tasarımının temel ilkeleri ve tasarımda ugulanan başlıca analiz öntemlerinin esasları açıklanmaktadır. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır. 6.1 Genel Esaslar 6. İkinci Mertebe Teorisinin Daandığı Esaslar 6.3 Genel Analiz Yöntemi ile Tasarım 6.4 Burkulma Bou Yöntemi ile Tasarım 6.5 Yaklaşık İkinci Mertebe Analizi 6.1 GENEL ESASLAR Yapı sistemlerinin stabilite tasarımı, eleman bazındaki ve sistem genelindeki geometri değişimlerinin denge denklemlerine etkisini gözönüne alan ikinci mertebe teorisi ne göre analiz apılmasını ve hesaplanan iç kuvvet büüklüklerinin elemanların mevcut daanımları ile karşılaştırılmasını öngörmektedir. Yapı sistemlerinin stabilitesini etkileen başlıca faktörler aşağıda sıralanmıştır. (a) Elemanların eğilme, kama ve eksenel şekildeğiştirmeleri ile birlikte apı sisteminin erdeğiştirmesinde etkili olan diğer tüm şekildeğiştirmeler (kiriş kolon birleşimi panel bölgesi şekildeğiştirmeleri, vb.). (b) Eleman şekildeğiştirmesine ait (P ) ve sistem erdeğiştirmesine ait (P Δ) ikinci mertebe etkileri. (c) Geometrik ön kusurlar (ilkel kusurlar). (d) Doğrusal olmaan şekildeğiştirmeler ile daanım ve rijitliklerdeki belirsizlikler. İkinci mertebe teorisi doğrusal olmadığından süperpozison prensibi geçerli değildir. Bu nedenle işletme (servis) üklerinin ilgili ük birleşimleri için kendilerine ait ük katsaıları ile çarpımından oluşan toplam ükler altında, sistem ikinci mertebe teorisine göre hesaplanır. Toplam ükler, Bölüm de verilen YDKT ük birleşimlerinden edilen üklemeden vea Bölüm 5.3. de verilen GKT ük birleşiminin 1.6 katına eşit bir üklemeden elde edilecektir. Yapısal stabilitei etkileen ukarıdaki faktörleri gözönüne alan genel (doğrudan) analiz öntemi ve burkulma bou (etkin uzunluk) öntemi ile stabilite tasarımının esasları aşağıdaki bölümlerde açıklanmaktadır. Arıca, ikinci mertebe etkilerin birinci mertebe analiz öntemi kullanılarak elde edilecek iç kuvvetlerin (P ve M) ilgili büütme katsaıları ile arttırılarak aklaşık olarak hesaba katıldığı aklaşık ikinci mertebe analizi de Bölüm 6.5 te açıklanmaktadır. 6. İKİNCİ MERTEBE TEORİSİNİN DAYANDIĞI ESASLAR Bu bölümde, geometri değişimlerinin denge denklemlerine etkisini gözönüne alan ikinci mertebe teorisi nin daandığı esaslar ve bunların sistem analizinde nasıl gözönüne alınabileceği incelenecektir Yapısal Analizin Esasları İkinci mertebe teorisine göre apısal analiz aşağıdaki koşulları sağlaacaktır. 67

68 (a) Analizde, sistemin erdeğiştirmelerine katkıda bulunan, elemanların eğilme, kama ve eksenel şekildeğiştirmeleri ile birleşimlerin ve kiriş kolon birleşimi panel bölgelerinin şekildeğiştirmeleri gözönüne alınacaktır. Bu şekildeğiştirmelerin doğrusal olmaan bileşenlerinin ikinci mertebe analizine etkilerini aklaşık olarak gözönüne almak üzere, Bölüm 6..3 te açıklanacağı şekilde, eleman rijitlikleri ugun şekilde azaltılacaktır. (b) Yöntem genel olarak elemanlardaki (P ) ve sistem genelindeki (P Δ) ikinci mertebe etkilerini içermektedir. Ancak, (1) düşe üklerin düşe kolonlar ve perdeler tarafından taşınması () gözönüne alınan burkulma doğrultusundaki moment aktaran çerçeve kolonlarının taşıdığı düşe üklerin toplam düşe üklerin 1/3 ünü aşmaması (3) YDKT ük birleşimlerinden vea GKT ük birleşimlerinin 1.6 katına eşit bir üklemeden dolaı ve azaltılmış rijitlikler kullanılarak hesaplanan ikinci mertebe erdeğiştirmelerin birinci mertebe erdeğiştirmelere oranı olan B katsaısının (Bkz. Bölüm 6.5..) 1.7 e eşit vea daha küçük olması koşullarının birlikte sağlanması halinde P etkileri terkedilebilir. Ancak, eksenel basınç ve eğilme etkisindeki tüm tekil elemanların değerlendirilmesinde daima P etkileri hesaba katılacaktır. (c) Analizde, sistem stabilitesini etkileen tüm düşe ükler gözönüne alınacaktır. (d) YDKT önteminde, ikinci mertebe hesabı YDKT ük birleşimi için apılacaktır. GKT önteminde ise, ikinci mertebe hesabı GKT ük birleşiminin 1.6 katına eşit bir ükleme için apılacak, ancak elde edilen sonuçlar 1.6 katsaısına bölünerek gerekli daanım bulunacaktır. 6.. Geometrik Ön Kusurların Gözönüne Alınması Geometrik ön kusurların apısal stabilitee etkileri Bölüm de açıklanacağı şekilde doğrudan doğrua modellenebildiği gibi, Bölüm 6... de açıklanacağı şekilde fiktif kuvvetler kullanarak da hesaba katılabilir. Yapısal stabilite analizinde gözönüne alınan geometrik ön kusurlar sistemin düğüm noktalarının konumundaki ön kusurlar olarak tanımlanmaktadır. Doğrusal elemanlarda uç noktalarını birleştiren doğrudan olan erel sapmalar olarak tanımlanan ön kusurlar ise bu bölümün konusu dışında kalmaktadır Geometrik Ön Kusurların Doğrudan Doğrua Modellenmesi Geometrik ön kusurların modellenmesinin genel olu bu ön kusurların analizde doğrudan doğrua gözönüne alınmasıdır. Bunun için apı sistemi, düğüm noktalarının erdeğiştirmiş konumları esas alınarak analiz edilir. Düğüm noktalarının konumlarındaki sapmaların değerleri ve sistem üzerindeki dağılımı en elverişsiz etkileri oluşturacak şekilde seçilir. Geometrik ön kusurların modellenmesinde, bunların sistemde dış üklerden oluşan erdeğiştirme durumu ve olası burkulma modu ile benzer olması öngörülmelidir. Ön kusurları temsil eden erdeğiştirmelerin değerleri, eğer biliniorsa apı sisteminin gerçek ön kusurlarına eşit olarak alınmalı vea ilgili önetmeliklerin öngördüğü apım toleransları kullanılmalıdır. Düşe üklerin düşe çerçeve, kolon ve perdeler tarafından taşındığı sistemlerde, YDKT ük birleşiminden vea GKT ük birleşiminin 1.6 katına eşit bir üklemeden dolaı ve azaltılmış rijitlikler kullanılarak hesaplanan ikinci mertebe erdeğiştirmelerin birinci mertebe erdeğiştirmelere oranı olan B katsaısının (Bkz. Bölüm 6.5..) 1.7 e eşit vea daha küçük 68

69 olması halinde, geometrik ön kusurların ata ükleri içermeen düşe ük birleşimlerinde hesaba katılması eterlidir Geometrik Ön Kusurlar İçin Fiktif Yüklerin Kullanılması Düşe üklerin düşe çerçeve, kolon ve perdeler tarafından taşındığı çok katlı apı sistemlerinde geometrik ön kusurların aşağıda tanımlandığı şekilde belirlenen ata fiktif ükler ile gözönüne alınmasına izin verilebilir. Geometrik ön kusurları temsil eden fiktif ükler şekildeğiştirmemiş orijinal sistem üzerine etkitilecektir. (a) Fiktif ükler her kat düzeinde sisteme etkitilecektir. Bu ükler apı sistemine etkien tüm düşe ve ata ük birleşimlerine eklenecektir. Ancak, önceki bölümde belirtildiği gibi, YDKT ük birleşimlerinden vea GKT ük birleşimlerinin 1.6 katına eşit üklemelerden dolaı ve azaltılmış rijitlikler kullanılarak hesaplanan ikinci mertebe erdeğiştirmelerin birinci mertebe erdeğiştirmelere oranı olan B katsaısının (Bkz. Bölüm 6.5..) 1.7 değerine eşit vea daha küçük olması halinde, geometrik ön kusurların ata ükleri içermeen düşe ük birleşimlerinde hesaba katılması eterlidir. Yata fiktif ükler Denk.(6.1) ile hesaplanacaktır. N 0.00 Y i Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. α 1.0 (YDKT) vea α 1.6(GKT) Ni : (i) kat düzeine etkitilecek ata fiktif ük. i değerindeki katsaılar. (6.1) Yi : YDKT vea GKT ük birleşimleri ile belirlenen, (i) katı döşemesine etkien toplam düşe ük. (b) Her kat düzeindeki düğüm noktalarına, bu noktalara etkien düşe üklerle orantılı olarak dağıtılan fiktif ükler, apısal stabilite açısından sistemde en elverişsiz etkileri oluşturacak doğrultu ve önde ugulanacaktır. (c) Denk.(6.1) de er alan 0.00 katsaısı, katlar arasında 1/500 oranındaki bir geometrik ön kusura karşı gelmektedir. Bu sınır değeri aşmamak üzere, daha farklı oranda geometrik ön kusurların gözönüne alınması halinde bu katsaı ugun şekilde değiştirilecektir. Not: Düşe üklerin düşe çerçeve, kolon ve perdeler tarafından taşındığı çok katlı apı sistemleri için ukarıda tanımlanan fiktif ük kavramı genel olarak tüm apı sistemleri için benzer şekilde ugulanabilir Azaltılmış Rijitliklerin Gözönüne Alınması Genel analiz öntemi ile ikinci mertebe teorisine göre hesapta, doğrusal olmaan şekildeğiştirmelerin stabilite analizine etkisini aklaşık olarak gözönüne almak üzere, eleman rijitlikleri aşağıda açıklandığı şekilde azaltılacaktır. (a) Tüm apı elemanlarının eğilme, kama ve eksenel rijitlikleri 0.80 katsaısı ile çarpılarak azaltılacaktır. (b) Eğilme rijitliklerinin apısal stabilite üzerinde etkili olduğu tüm elemanlarda, eksenel kuvvet düzeine bağlı olarak, eğilme rijitlikleri arıca bir τb katsaısı ile çarpılacaktır. Bu katsaı P / P 0.5 için (1) r ns b 1.0 (6.) 69

70 () Pr / Pns 0.5 için denklemleri ile hesaplanacaktır. 4( P / P ) 1 ( P / P ) b r ns r ns Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. α 1.0 (YDKT), α 1.6(GKT) değerindeki katsaılar. (6.3) Pr : YDKT vea GKT ük birleşimleri ile belirlenen gerekli eksenel basınç kuvveti daanımı. Pns : Elemanın enkesit basınç kuvveti daanımı (=FAg vea narin elemanlar için =FAe). Ae için Bkz. Bölüm 8.5. (3) Düşe üklerin düşe çerçeve, kolon ve perdeler tarafından taşındığı çok katlı apı sistemlerinde, olan elemanların eğilme rijitliklerinin katsaısı ile çarpılarak azaltılması erine, tüm düşe ve ata ük birleşimlerinde hesaba katılmak üzere 0.001αYi ek fiktif üklerinin ugulanması koşulula, katsaısının kullanılmasına izin verilebilir. P / P 0.5 r ns 6.3 GENEL ANALİZ YÖNTEMİ İLE TASARIM Yöntemin Ugulama Sınırları b 1.0 b 1.0 Genel analiz öntemi, sınırlama olmaksızın, tüm çelik apı sistemlerinin stabilite tasarımına ugulanabilmektedir Gerekli Daanımın Hesabı Bu öntem ile gerekli daanımın hesabı, esasları Bölüm 6..1 de açıklanan ikinci mertebe hesabı ugulanarak elde edilir. Sistem hesabında, geometrik ön kusurları temsil eden fiktif ükler Bölüm 6.. de, rijitlik azaltılması ise Bölüm 6..3 te belirtildiği şekilde hesaba katılacaktır Stabilite Kontrolleri Geometri değişimlerinin denge denklemlerine etkilerinin genel analiz öntemi ile hesaba katıldığı apı sistemlerinin eleman ve birleşimlerinin stabilite kontrollerinde, arıca bir önlem alınmaksızın, Bölüm 7 14 te verilen kurallar ugulanır. Elemanların burkulma bou katsaıları, daha küçük bir değer kullanılması geçerli bir aklaşımla kanıtlanmadığı sürece, K = 1.0 olarak alınacaktır. Elemanların burkulma bolarını küçültmek amacıla oluşturulan stabilite bağlantıları, destekledikleri tüm elemanlar için ugulandıkları noktaların hareketlerini önleecek düzede, Bölüm 16 da verilen kurallara göre belirlenen eterli daanım ve rijitliğe sahip olmalıdır. 6.4 BURKULMA BOYU YÖNTEMİ İLE TASARIM Yöntemin Ugulama Sınırları Bölüm 6.1 de verilen genel esaslar çerçevesinde ve aşağıdaki sınırlar içinde, burkulma bou (etkin uzunluk) öntemi, genel (doğrudan) analiz önteminin erine kullanılabilir. (a) Yöntem, düşe üklerin düşe çerçeveler, kolonlar ve perdeler tarafından taşındığı apı sistemlerine ugulanabilir. 70

71 (b) Tüm katlarda, YDKT ük birleşimlerinden vea GKT ük birleşimlerinin 1.6 katına eşit üklemelerden oluşan ikinci mertebe göreli kat ötelemelerinin birinci mertebe göreli kat ötelemelerine oranı olan B katsaısı (Bkz. Bölüm 6.5..) 1.5 değerine eşit vea daha küçük olmalıdır Gerekli Daanımın Hesabı Bu öntem ile gerekli daanımın hesabı, Bölüm 6..3 te belirtilen rijitlik azaltılması gözönüne alınmaksızın, esasları Bölüm 6..1 de açıklanan ikinci mertebe hesabı ugulanarak elde edilir. Sistem hesabında geometrik ön kusurların fiktif üklerle temsil edilmesi halinde, bu ükler Bölüm 6... deki esaslara ugun olarak sadece düşe ükleri içeren ük birleşimlerinde hesaba katılacaktır Stabilite Kontrolleri Geometri değişimlerinin denge denklemlerine etkilerinin burkulma bou öntemi ile hesaba katıldığı apı sistemlerinin eleman ve birleşimlerinin stabilite kontrolleri Bölüm 7-14 te verilen ilgili kurallara göre apılır. Basınç etkisindeki elemanların stabilite kontrollerinde burkulma bou katsaısı, K, aşağıda açıklandığı şekilde belirlenir. (a) Çaprazlı çerçeve sistemler, perdeli sistemler ve ata üklerin taşınmasının kolonların eğilme rijitliklerinden bağımsız olduğu benzeri sistemlerde burkulma bou katsaısı, daha küçük bir değer kullanılması geçerli bir aklaşımla kanıtlanmadığı sürece, K=1.0 olarak alınır. Stabilite bağlantıları Bölüm 16 da verilen kurallara göre belirlenen eterli daanım ve rijitliğe sahip olacaktır. (b) Kolonların eğilme rijitliklerinin sistemin ata ük taşıma kapasitesine ve anal stabilitesine katkı sağladığı moment aktaran çerçeveler ve benzeri sistemlerde burkulma bou katsaısı, K, aşağıdaki denklemlerden vea nomogramlardan ararlanarak hesaplanabilir. Bu denklem ve nomogramlardaki GA ve GB büüklükleri, sırasıla söz konusu kolonun üst ve alt uçlarında birleşen kolonların ve kirişlerin eğilme rijitlikleri toplamlarının oranına bağlı olarak Denk.(6.4) ile hesaplanırlar. ( EcIc / Lc ) G ( E I / L ) g g g Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. EcIc : Kolon enkesiti eğilme rijitliği. Lc : Kolon bou. EgIg : Kiriş enkesiti eğilme rijitliği. Lg : Kiriş bou. (6.4) (1) Yanal erdeğiştirmesi önlenmiş (düğüm noktaları sabit) moment aktaran çerçeveler ve benzeri sistemlerde burkulma bou katsaısı, K, kolonun üst ve alt uçlarında Denk. (6.4) ile belirlenen GA ve GB büüklüklerine bağlı olarak, Denk. (6.5) ile vea Şekil 6.1 de verilen nomogramdan ararlanarak hesaplanabilir. 3GAG B 1.4( GA GB ) 0.64 K 3G G.0( G G ) 1.8 A B A B (6.5) 71

72 Şekil 6.1 Yanal erdeğiştirmesi önlenmiş sistemlerde burkulma bou katsaısı, K () Yanal erdeğiştirmesi önlenmemiş (düğüm noktaları hareketli) moment aktaran çerçeveler ve benzeri sistemlerde burkulma bou katsaısı, K, kolonun üst ve alt uçlarında Denk. (6.4) ile belirlenen GA ve GB büüklüklerine bağlı olarak, Denk. (6.6) ile vea Şekil 6. de verilen nomogramdan ararlanarak hesaplanabilir. K GA (1.6G B 4.0) (4GB 7.5) G G 7.5 A B (6.6) GA ve GB büüklüklerinin hesabında, kolonların ve kirişlerin sınır koşullarına bağlı olarak, aşağıda belirtilen düzenlemelerin apılması ugun olmaktadır. (a) Temellere rijit olarak bağlanmaan kolonlarda, gerçek bir mafsallı bağlantı olmadığı sürece, pratik ugulamalar bakımından G = 10 olarak alınabilir. Kolonun temele bağlantısının rijit olması halinde, temel dönmesinin sıfıra eşit olduğu kanıtlanmadığı sürece, G = 1 olarak alınabilir. (b) Yanal erdeğiştirmesi önlenmiş çerçevelerin kirişlerinde, kirişin EgIg/Lg eğilme rijitliği diğer ucunun ankastre olması halinde katsaısı ile, diğer ucunun mafsallı olması halinde ise 1.5 katsaısı ile arttırılır. (c) Yanal erdeğiştirmesi önlenmemiş çerçevelerin kirişlerinde, kirişin EgIg/Lg eğilme rijitliği diğer ucunun ankastre olması halinde /3 katsaısı ile, diğer ucunun mafsallı olması halinde ise 0.5 katsaısı ile azaltılır. 7

73 Şekil 6. Yanal erdeğiştirmesi önlenmemiş sistemlerde burkulma bou katsaısı, K 6.5 YAKLAŞIK İKİNCİ MERTEBE ANALİZİ Bu bölümde, ikinci mertebe etkilerin doğrudan doğrua hesaba katılması erine ugulanabilecek bir aklaşımın ugulama sınırları ve formülasonu verilecektir. Bu aklaşım, birinci mertebe analizi apılarak elde edilen iç kuvvetlerin belirli katsaılarla arttırılması prensibine daanmaktadır Ugulama Sınırları Bu aklaşım düşe üklerin düşe çerçeveler, kolonlar ve perdeler tarafından taşındığı apı sistemleri için ugulanabilir Hesap Esasları Sistem elemanlarının ikinci mertebe etkilerini içeren gerekli eğilme momenti daanımı, Mr, ve gerekli eksenel kuvvet daanımı, Pr, sırasıla Denk.(6.7) ve Denk.(6.8) ile hesaplanacaktır. Mr B1M nt BM1t (6.7) Pr Pnt BP1t (6.8) Buradaki terimler aşağıda tanımlanmıştır. B1 : Yata ötelenmesi önlenmiş sistemin elemanlarındaki (P-) etkilerini gözönüne alan bir arttırma katsaısıdır. Bu katsaı, eğilme ve basınç etkisindeki elemanlar için, elemanın her iki eğilme doğrultusunda Bölüm de açıklandığı şekilde hesaplanır. Basınç etkisinde olmaan elemanlarda B1 katsaısı 1.0 olarak alınır. 73

74 B Mr Pr Mnt Pnt M1t P1t : Yata ötelenmesi önlenmemiş sistem genelindeki (P-Δ) etkilerini gözönüne alan bir arttırma katsaısıdır. Bu katsaı, apı sisteminin her katı için, her iki ata erdeğiştirme doğrultusunda Bölüm de açıklandığı şekilde hesaplanır. : YDKT vea GKT ük birleşimleri için, ikinci mertebe etkileri içeren gerekli eğilme momenti daanımı. : YDKT vea GKT ük birleşimleri için, ikinci mertebe etkileri içeren gerekli eksenel kuvvet daanımı. : Yata ötelenmesi önlenmiş sistemde, YDKT vea GKT ük birleşimleri için hesaplanan birinci mertebe eğilme momenti. : Yata ötelenmesi önlenmiş sistemde, YDKT vea GKT ük birleşimleri için hesaplanan birinci mertebe eksenel kuvvet. : Yapı sisteminin ata erdeğiştirmelerinden dolaı, YDKT vea GKT ük birleşimleri için hesaplanan birinci mertebe eğilme momenti. : Yapı sisteminin ata erdeğiştirmelerinden dolaı, YDKT vea GKT ük birleşimleri için hesaplanan birinci mertebe eksenel kuvvet P- Etkileri İçin B1 Arttırma Katsaısı Eğilme momenti ve eksenel basınç kuvveti etkisindeki elemanlar için, elemanın her iki eğilme doğrultusunda ugulanacak B1 arttırma katsaısı Denk.(6.9) ile hesaplanacaktır. Cm B1 1 P / P r el 1 Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. 1.0 (YDKT), 1.6(GKT) Cm (6.9) : Yanal doğrultuda erdeğiştirme apmadığı varsaılan sistemlerin elemanlarında aşağıdaki şekilde hesaplanır. (a) Eğilme düzleminde mesnetler arasında anal üklerin etkimediği elemanlarda: C ( M / M ) m 1 (6.10) Burada M1 ve M, elemanın uçlarında birinci mertebe analizi ile hesaplanan, sırasıla küçük ve büük eğilme momentlerini göstermektedir. M1/M büüklüğü çift eğrilikli eğilmede pozitif, tek eğrilikli eğilmede ise negatif olarak alınacaktır. (b) Eğilme düzleminde mesnetler arasında anal üklerin etkidiği elemanlarda, güvenli önde kalmak üzere, Cm=1.0 değeri kullanılabilir. Pel : Elemanın uç noktalarının anal erdeğiştirme apmadığı varsaımı altında, eğilme düzlemindeki elastik burkulma üküdür ve Denk.(6.11) ile hesaplanır. P * EI (6.11) el ( KL 1 ) Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. EI * E : Genel analiz öntemi ile tasarımda, Bölüm 6..3 e göre hesaplanan azaltılmış rijitlik. Burkulma bou öntemi ile tasarımda ise EI * = EI olarak alınacaktır. : Çelik elastisite modülü (00000 MPa). 74

75 I L : Eleman enkesitinin eğilme düzlemindeki atalet momenti. : Eleman bou. K1 : Elemanın uç noktalarının anal erdeğiştirme apmadığı varsaımı altında, eğilme düzlemindeki burkulma bou katsaısı. Daha küçük bir değer aldığı geçerli bir aklaşımla kanıtlanmadığı sürece K1=1.0 olarak alınacaktır. Denk.(6.9) daki Pr büüklüğü için, birinci mertebe aklaşımına ait Pr = Pnt + P1t ifadesinin kullanılmasına izin verilebilir P - Etkileri İçin B Arttırma Katsaısı Sistemin her katında, her iki anal erdeğiştirme doğrultusunda ugulanacak B arttırma katsaısı Denk.(6.1) ile hesaplanacaktır. B 1 P 1 P kat e,kat 1 Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. 1.0 (YDKT), 1.6(GKT) (6.1) Pkat : YDKT vea GKT ük birleşimleri için, söz konusu katın tüm düşe taşııcı elemanlarına (ata ük taşııcı sistemin dışında olan elemanlar da dahil) etkien toplam düşe ük. Pe,kat : Gözönüne alınan anal erdeğiştirme doğrultusunda, söz konusu kata ait elastik burkulma ükü. Bu büüklük burkulma analizi ile vea Denk.(6.13) ile hesaplanacaktır. P e,kat R M HL Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. L Pmf ΔH H : Kat üksekliği. R 10.15( P / P ) H M mf kat (6.13) (6.14) : Gözönüne alınan doğrultuda moment aktaran çerçeveler bulunması halinde, bu çerçevelerin kat kolonlarına etkien toplam düşe ük, (çaprazlı çerçevelerde sıfır alınacaktır). : Gözönüne alınan doğrultuda, seçilen ata ükler altında, sistem rijitliği kullanılarak hesaplanan birinci mertebe göreli kat ötelemesi. : Gözönüne alınan doğrultuda, ΔH göreli kat ötelemesini hesaplamak için kullanılan ata üklerden oluşan kat kesme kuvveti. 75

76 BÖLÜM 7 EKSENEL ÇEKME KUVVETİ ETKİSİ Eksenel (enkesit ağırlık merkezine ugulanan) çekme kuvveti etkisindeki elemanların tasarımı bu bölümde belirtilen kurallara göre apılacaktır. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır. 7.1 Genel Esaslar 7. Çekme Kuvveti Daanımı 7.3 Yapma Enkesitli Çekme Elemanları 7.1 GENEL ESASLAR Bu bölümde verilen kurallar statik ükleme durumu için geçerlidir. Yorulma etkisindeki elemanlar için tasarım kuralları Ek- de verilmektedir Narinlik Oranı Sınırı Çekme kuvveti etkisindeki elemanlarda stabilite bir tasarım kriteri olmamasına karşın, bu tür elemanlarda narinlik oranı, L/i 300 olmalıdır. Ancak, bu sınır çelik kablolar ve miller için geçerli değildir Kaıpsız ve Net Enkesit Alanları Çekme etkisi altındaki elemanların bu bölümde tanımlanacak olası göçme sınır durumları için, kaıpsız enkesit alanı, Ag, ve net (kaıplı) enkesit alanı, An, Bölüm de verilen ilgili kurallar esas alınarak belirlenecektir Etkin Net Enkesit Alanı Çekme elemanının birleşim bölgesine tüm enkesit parçalarıla bulonlu vea kanaklı olarak bağlanmadığı durumda, gerilme aılışındaki düzensizliğin hesaba katıldığı etkin net enkesit alanı, Ae, Denk.(7.1) ile hesaplanacaktır. A e UA n (7.1) Burada, gerilme düzensizliği etki katsaısı, U, çekme elemanlarının tipik bulonlu ve kanaklı birleşimleri için, Tablo 7.1 de verilmektedir. 76

77 B Durum TABLO GERİLME DÜZENSİZLİĞİ ETKİ KATSAYISI Çekme Elemanı Tanımı Gerilme Düzensizliği Etki Katsaısı, U Örnek 1 Çekme elemanlarının birleşim bölgesine tüm enkesit parçalarıla bağlanması durumu U=1.0 x I, U ve T- enkesitli çekme elemanlarının tüm enkesit parçalarıla bağlanmaması durumu U 1 x l x x 3 4 [a] 5 6 Kuvvetin çekme doğrultusuna dik kanaklarla aktarıldığı birleşim Çekme kuvvetinin sadece bouna doğrultudaki kanaklarla aktarıldığı levhalar, kornierler, U-profiller, T-enkesitli elemanlar ve birleşim elemanları ile bağlanan I-profillerin birleşimi ( x nin tanımı için Durum e bakınız). Bir birleşim levhasına bağlanan boru enkesitli profiller [b] Birleşim levhasına bağlanan kutu enkesitli profiller [b] Bir adet merkezi birleşim levhası kullanılması durumu Yan kenarlarda iki adet birleşim levhası kullanılması durumu U=1.0 A n : doğrudan birleşen enkesit parçasının alanı U 3 3l l 1. 3D x 1 l b l U 1.0 D l 1.3D U 1 x / l x D/ U x l l H 1 / B BH x 4( B H) l H B x 4( B H ) U 1 x / l b T H 1 l D B T 77

78 x 7 8 TABLO GERİLME DÜZENSİZLİĞİ ETKİ KATSAYISI (DEVAM) I ve ½ I enkesitli profiller [c] Tek ve çift kornier [c] Başlıkların kuvvet doğrultusunda bir sırada 3 vea daha fazla bulonla bağlandığı birleşim Gövdenin kuvvet doğrultusunda bir sırada 4 vea daha fazla bulonla bağlandığı birleşim Kuvvet doğrultusunda bir sırada 4 vea daha fazla bulon bulunan birleşim Kuvvet doğrultusunda bir sırada vea 3 bulon bulunan birleşim U 0. b / d / 3 90 f b / d / 3 U 0.85 f U 0.70 U 0.80 U 0.60 : Birleşim etki alanı ağırlık merkezinin birleşim düzlemine dik uzaklığı (dışmerkezlik etkisi) l : Yük doğrultusundaki etkin birleşim uzunluğu (bulonlu birleşimlerde en uzun bulon sırasındaki en dış bulon merkezleri arasındaki uzunluk) b f : Başlık genişliği. d : Enkesit üksekliği. [a] : l l l 1 [b] : Kanak uzunluğu, l, kutu profilin genişliği, H vea boru profilin çapı, D den küçük olamaz. [c] : Bulonlu çekme elemanlarının ön boutlandırılması aşamasında, gerilme düzensizliği etki katsaısı için Tablo 7.1 de verilen ortalama değerler kullanılabilir. Birleşimin tasarımından sonra, Tablo 7.1 de verilen ifadeler ile hesaplanan daha büük U değerlerinin kullanılmasına izin verilmektedir. 7. ÇEKME KUVVETİ DAYANIMI Tasarım çekme kuvveti daanımı, ttn, (YDKT) vea güvenli çekme kuvveti daanımı, Tn/t, (GKT), eksenel çekme kuvveti etkisindeki elemanın, akma sınır durumu, kırılma sınır durumu ve blok kırılma sınır durumlarına göre hesaplanacak daanımların en küçüğü olarak alınacaktır. Çekme elemanlarının uç birleşimlerinde blok kırılma sınır durumu Bölüm te verilmektedir Akma Sınır Durumu Çekme elemanlarında akma sınır durumu için karakteristik çekme kuvveti daanımı, Tn, kaıpsız enkesit alanı kullanılarak Denk.(7.) ile hesaplanacaktır. T F A (7.) n g Tasarım çekme kuvveti daanımı, ttn, (YDKT) vea güvenli çekme kuvveti daanımı, Tn/t, (GKT), alınarak belirlenecektir. ϕt = 0.90 (YDKT) vea Ωt = 1.67 (GKT) 78

79 7.. Kırılma Sınır Durumu Çekme elemanlarında kırılma sınır durumu için, karakteristik çekme kuvveti daanımı, Tn, etkin net enkesit alanı kullanılarak Denk.(7.3) ile hesaplanacaktır. T F A n u e (7.3) Tasarım çekme kuvveti daanımı, ttn, (YDKT) vea güvenli çekme kuvveti daanımı, Tn/t, (GKT), alınarak belirlenecektir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ae : Etkin net enkesit alanı. Ag : Kaıpsız enkesit alanı. F : Karakteristik akma gerilmesi. Fu : Karakteristik çekme daanımı. ϕt = 0.75 (YDKT) vea Ωt =.00 (GKT) 7.3 YAPMA ENKESİTLİ ÇEKME ELEMANLARI Aşağıdaki ugulama koşulları gözönüne alınarak, çekme kuvveti aktaran elemanların iki vea daha çok saıda profil ve/vea levhanın birbirlerine bulonlu vea kanaklı olarak birleştirilmesile oluşmasına izin verilir. Uç noktalar arasında en az iki adet ara bağlantı teşkil edilecektir. (a) Yapma enkesitler, profiller arasında küçük boşluk (bağlantı levhası vea pul kalınlığı) bırakılarak oluşturulduğunda (sırt sırta erleştirilen kornier vea U-profiller vea köşeleme erleştirilen kornierler, vb.), birbirlerile temasta olmaan profillerin ara bağlantı noktaları arasındaki uzaklığın en büük değeri, her bir profilin minimum atalet arıçapının 300 katını aşmaacaktır, (Tablo 7.a). (b) Yapma enkesitler, profiller arasında boşluk bırakmadan oluşturulduğunda (sırt sırta erleştirilen kornier vea U-profiller, vb.) birbirlerile temasta olan profillerin ara bağlantı noktaları arasındaki maksimum uzaklık 600mm i aşmaacaktır, (Tablo 7.b). (c) Levhanın profile birleştirilmesile teşkil edilen apma enkesitlerde, birbirlerile temasta olan parçaların bağlantısı için kullanılan bulonların kuvvet doğrultusundaki aralığıla ilgili ugulanacak koşullar Bölüm de verilmiştir. Parçaların bağlantısında süreksiz köşe kanak kullanıldığında, Bölüm de verilen koşullar ugulanacaktır, (Tablo 7.c). (d) Parçalar arasındaki uzaklık daha geniş seçilerek teşkil edilen çekme elemanlarının parçaları aşağıda verilen koşulları sağlaan bağ levhaları ile birbirlerine bağlanacaktır, (Tablo 7.d). (1) Bağ levhalarının çubuk bounca uzunluğu, Lp, bağ levhası genişliğinin /3 ünden küçük olamaz, (Lp (/3)bp). () Bağ levhalarının kalınlığı, tp, bağ levhasını parçalara bağlaan birleşim araçlarının eksen çizgileri arasındaki uzaklığın 1/50 sinden büük olacaktır, (tp bp / 50). (3) Bağ levhalarındaki bulonların vea belirli aralıklarla düzenlenen süreksiz kanakların arasındaki uzaklık 150mm den küçük olacaktır, (s 150mm). (4) Bağ levhaları arasındaki uzaklığın en büük değeri, amaks, her bir profilin minimum atalet arıçapının 300 katını aşmaacaktır, (amaks 300ii). 79

80 Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Lp tp bp s : Bağ levhalarının çubuk bounca uzunluğu. : Bağ levhası kalınlığı. : Bağ levhası genişliği. : Bağ levhalarındaki bulonların vea belirli aralıklarla düzenlenen süreksiz kanakların arasındaki uzaklık. TABLO - 7. ÇOK PARÇALI ÇEKME ELEMANLARINDA ARA BAĞLANTILAR İÇİN UYGULAMA KOŞULLARI Çekme Elemanı Ugulama Koşulları Çekme Elemanı Ugulama Koşulları a a a 300i i a a 600mm (a) (b) b p t p a a b p * 14 t;00mm t p a L b p t p L p * b p a t p L p bp 50t b Lp 3 * : Bkz. Bölüm 7.3(3) p (c) (d) 80

81 BÖLÜM 8 EKSENEL BASINÇ KUVVETİ ETKİSİ Eksenel (enkesit ağırlık merkezine ugulanan) basınç kuvveti etkisindeki elemanların tasarımı bu bölümde belirtilen kurallara göre apılacaktır. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır. 8.1 Genel Esaslar 8. Karakteristik Basınç Kuvveti Daanımı 8.3 Tek Kornierden Oluşan Basınç Elemanları 8.4 Yapma Enkesitli Basınç Elemanları 8.5 Narin Enkesitli Basınç Elemanları 8.1 GENEL ESASLAR Narinlik Oranı Sınırı Basınç elemanlarının, Bölüm 6 vea Bölüm 16 a göre belirlenen burkulma bou (Lc = KL) kullanılarak hesaplanan narinlik oranı, Lc/i 00 olacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Lc : Burkulma bou (=KL). i : Atalet arıçapı. K : Burkulma bou katsaısı. L : Desteklenen noktalar arasında kalan eleman uzunluğu Tasarım Esasları Karakteristik eksenel basınç kuvveti daanımı, Pn, eksenel basınç etkisindeki elemanın enkesit asal eksenlerinden herhangi biri etrafında eğilmeli burkulma, burulmalı burkulma ve/vea eğilmeli burulmalı burkulma sınır durumlarına göre hesaplanacak daanımların en küçüğü olarak alınacaktır. Tasarım basınç kuvveti daanımı, cpn, (YDKT) vea güvenli basınç kuvveti daanımı, Pn/c, (GKT) tüm basınç elemanlarında, ϕc = 0.90 (YDKT) vea Ωc = 1.67 (GKT) olmak üzere, bu bölümde tanımlanan kurallara ugun olarak hesaplanacaktır. 8. KARAKTERİSTİK BASINÇ KUVVETİ DAYANIMI Narin olmaan enkesitli (Tablo 5.1A a göre narin enkesit parçası içermeen) elemanların eksenel basınç kuvveti altındaki karakteristik eksenel basınç kuvveti daanımı, Pn, Denk.(8.1) ile hesaplanacaktır. P F A (8.1) n cr g Burada, kritik burkulma gerilmesi, Fcr, Denk.(8.) vea Denk.(8.3) ile elde edilecektir. 81

82 L i c 4.71 E F (vea F F e. 5 ) için L i c F cr E 4.71 (vea F F F e F Fe. 5 F ) için (8.) F F cr Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ag : Kaıpsız enkesit alanı. Fe : Elastik burkulma gerilmesi. F : Karakteristik akma gerilmesi. Fcr : Kritik burkulma gerilmesi. e (8.3) Eksenel basınç kuvveti etkisindeki elemanın enkesit asal eksenlerinden herhangi biri etrafında eğilmeli burkulma, burulmalı burkulma ve/vea eğilmeli burulmalı burkulma sınır durumları için elastik burkulma gerilmesi, Fe, aşağıda verilen esaslara göre belirlenecektir Eğilmeli Burkulma Sınır Durumu Bu sınır durum, enkesit özelliklerinden bağımsız olarak, tüm basınç elemanlarında dikkate alınacaktır. Eğilmeli burkulma sınır durumunda karakteristik basınç daanımı, Denk.8.1 ile hesaplanacaktır. Buna göre, Denk.8. vea Denk.8.3 teki elastik burkulma gerilmesi, Fe, Denk.(8.4) ile hesaplanacaktır. F E Lc i e 8.. Burulmalı ve Eğilmeli-Burulmalı Burkulma Sınır Durumu Bu bölüm, enkesiti tek simetri eksenli basınç elemanlarını (sırt sırta erleştirilmiş çift kornier, T- enkesitler, vb.), enkesiti çift simetri eksenli bazı apma basınç elemanlarını (+ şekilli apma enkesitler) ve simetri ekseni bulunmaan basınç elemanlarını kapsar. Arıca, burulmaa karşı desteklenmeen uzunluğu, anal ötelenmee karşı desteklenmeen uzunluğunu aşan enkesiti çift simetri eksenli tüm basınç elemanları ve kol uzunluğunun kalınlığına oranı, b / t E / F olan tek kornierden oluşan basınç elemanlarının tasarımında, bu bölümde verilen koşullar gözönüne alınacaktır. (8.4) Burulmalı ve eğilmeli-burulmalı burkulma sınır durumlarında karakteristik basınç daanımı, Denk.8.1 ile hesaplanacaktır. Buna göre, Denk.8. vea Denk.8.3 teki elastik burkulma gerilmesi, Fe, ilgili kesitler için sırasıla Denk.(8.5), Denk.(8.6) ve Denk.(8.7) kullanılarak hesaplanacaktır. (a) Burkulmanın, elemanın bouna ekseni etrafında dönmesile oluştuğu burulmalı burkulma sınır durumunda (+ şekilli apma enkesitli vea sırt sırta erleştirilmiş 4 kornierden oluşan 8

83 açık enkesitli basınç elemanları) elastik burkulma gerilmesi, Fe, Denk.(8.5) ile hesaplanacaktır. EC w 1 Fe GJ Lcz I x I (8.5) (b) Simetri ekseni -ekseni olmak üzere, -ekseni etrafında burkulmanın, elemanın eğilmesi ve bouna ekseni etrafında dönmesile oluştuğu eğilmeli-burulmalı burkulma sınır durumunda (çift kornierler, T-enkesitler, U-profiller ve eşit kollu tek kornier gibi tek simetri eksenine sahip enkesitlerden oluşan basınç elemanlarının simetri eksenleri etrafında burkulması) elastik burkulma gerilmesi, Fe, Denk.(8.6) ile hesaplanacaktır. Fe F ez 4Fe Fez H Fe 1 1 H Fe F ez (8.6) Tek simetri eksenine sahip enkesitlerde simetri eksenine dik olan x-ekseni etrafında burkulmada ise, karakteristik basınç kuvveti daanımı eğilmeli burkulma sınır durumu esas alınarak Bölüm 8..1 e göre belirlenecektir. Simetri ekseni x-ekseni olduğunda (U-profiller), Denk.(8.6) da Fe terimi Fex olarak değiştirilecektir. (c) Simetri ekseni bulunmaan enkesitlerde (farklı kollu tek kornier enkesitli basınç elemanları) eğilmeli-burulmalı burkulma sınır durumunda Denk.(8.7) nin çözümünden elde edilecek en küçük Fe değeri, elastik burkulma gerilmesi, Fe, olarak alınacaktır. F F F F F F F F F x F F F o o e ex e e e ez e e e e e ex io io Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Fex Fe Fez : x-ekseni etrafında eğilmeli burkulma sınır durumunda elastik burkulma gerilmesi. F E Lcx ix ex : -ekseni etrafında eğilmeli burkulma sınır durumunda elastik burkulma gerilmesi. F E Lc i e : Burulmalı burkulma sınır durumunda elastik burkulma gerilmesi. F EC Lcz 1 Ai w ez GJ o g o 0 (8.7) (8.8) (8.9) (8.10) o o 1 x H (8.11) i 83

84 Ag E G H Kx K Kz Lcx Lc Lcz K i : Kaıpsız enkesit alanı. : Çelik elastisite modülü (00000 MPa). : Çelik kama modülü (7700 MPa). : Eğilme sabiti. : x-ekseni etrafında eğilmeli burkulma durumunda burkulma bou katsaısı. : -ekseni etrafında eğilmeli burkulma durumunda burkulma bou katsaısı. : Burulmalı burkulma durumunda burkulma bou katsaısı. Güvenli tarafta kalan bir aklaşımla, Kz =1.0 olarak alınabilir. : x-ekseni etrafında burkulma durumunda burkulma bou (=Kx Lx). : -ekseni etrafında burkulma durumunda burkulma bou (=K L). : z-ekseni (bouna eksen) etrafında burkulma durumunda burkulma bou (=Kz Lz). : Burkulma katsaısı. : Atalet arıçapı. Ix, I : İlgili asal eksen etrafındaki atalet momenti. xo, o : Kama merkezinin ağırlık merkezine göre koordinatları. J : Burulma sabiti. i o : Kama merkezine göre hesaplanan polar atalet arıçapı. Fe ix i Cw : Elastik burkulma gerilmesi. x o o o Ag i x : x-eksenine göre atalet arıçapı. : -eksenine göre atalet arıçapı. : Çarpılma sabiti. I I (8.1) Çarpılma sabiti, Cw, çift simetri eksenli I-enkesitlerde, ho başlıkların ağırlık merkezleri arasındaki uzaklık olmak üzere, Denk.(8.13) ile hesaplanabilir. C w Ih 4 o (8.13) T-enkesitler ve çift kornierlerde, Denk.(8.10) da er alan çarpılma sabiti, Cw, terkedilerek, Fez, Denk.(8.14) ile hesaplanabilir. F GJ (8.14) Ai ez g o 8.3 TEK KORNİYERDEN OLUŞAN BASINÇ ELEMANLARI Kol uzunluğunun kalınlığına oranı, b / t E / F olan tek kornierden oluşan basınç elemanlarında, karakteristik basınç kuvveti daanımı, Pn, eğilmeli burkulma sınır durumu esas 84

85 alınarak Bölüm 8..1 vea Bölüm 8.5 e göre ve eğilmeli burulmalı burkulma sınır durumu esas alınarak, Bölüm 8.. e göre hesaplanan değerlerin en küçüğü olarak alınacaktır. Kol uzunluğunun kalınlığına oranı, b / t E / F olan tek kornierden oluşan basınç elemanlarında, karakteristik basınç kuvveti daanımı, Pn, sadece eğilmeli burkulma sınır durumu esas alınarak Bölüm 8..1 vea Bölüm 8.5 e göre belirlenecektir. Aşağıda verilen koşulları sağlaan, tek kornierden oluşan basınç elemanlarında, dışmerkezlik etkisinin ihmal edilmesine ve (1) vea () de tanımlanan etkin narinlik oranları (Lc / i) kullanılarak eksenel basınç kuvveti daanımının hesaplanmasına izin verilmektedir. Bunun için esas alınacak koşullar aşağıda verilmiştir. (a) Kornier, her iki ucunda anı kolundan basınç kuvveti etkisinde olmalıdır. (b) Kornier uçları, en az bulon ile vea kanakla bağlanmalıdır. (c) Kornierin bouna eksenine dik ük bulunmamalıdır. (d) Lc/i oranı 00 sınırını aşmamalıdır. (e) Farklı kollu kornierde, uzun kol bounun kısa kol bouna oranı 1.7 i aşmamalıdır. Yukarıdaki ve aşağıda (1) vea () de tanımlanan koşulları sağlamaan, tek kornierden oluşan basınç elemanları, eğilme momenti ve eksenel basınç kuvvetinin ortak etkisi altında Bölüm 11 e göre boutlandırılacaktır. (1) Eşit kollu kornierlerin vea uzun kolları vasıtasıla bağlanan farklı kollu kornierlerin tek vea bir düzlem kafes sistemin örgü elemanı olarak kullanılmaları halinde, komşu örgü elemanıla birlikte düğüm noktası levhasının vea başlık elemanının anı üzüne (tarafına) bağlanıorsa etkin narinlik oranı, Denk.(8.15) vea Denk.(8.16) ile hesaplanacaktır. (i) (ii) L 80 i a L 80 i a için için L i c L i c L i L i a a (8.15) (8.16) Kısa kolları ile bağlanan farklı kollu kornierlerde, Denk.(8.15) vea Denk.(8.16) ile hesaplanan etkin narinlik oranı, 4 ( bl / bs) 1 ile elde edilen değer kadar arttırılacaktır. Ancak, bu narinlik oranı kornierin zaıf asal ekseni etrafındaki narinliğinin 0.95 katından küçük olamaz (Lc/i 0.95L / iz). () Eşit kollu kornierlerin vea uzun kolları vasıtasıla bağlanan farklı kollu kornierlerin uza kafes sistemin örgü elemanı olarak kullanılmaları halinde, komşu örgü elemanıla birlikte düğüm noktası levhasının vea başlık elemanının anı üzüne (tarafına) bağlanıorsa etkin narinlik oranı Denk.(8.18) vea Denk.(8.19) da tanımlanmaktadır. (i) (ii) L Lc 75 için i i a L Lc 75 için i i a L (8.18) i a a L 45 (8.19) i Kol uzunluklarının oranı 1.7 den az olan ve kısa kolları ile bağlanan kornierlerde, Denk.(8.18) ve Denk.(8.19) ile hesaplanan narinlik oranı, 6 ( bl / bs) 1 kadar arttırılacaktır. 85

86 Ancak, bu narinlik oranı kornierin zaıf asal ekseni etrafındaki narinliğinin 0.8 katından küçük olamaz (Lc/i 0.8L / iz). Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. L : Kafes sistemin düğüm noktaları arasındaki eleman uzunluğu. Lc/i : Etkin narinlik oranı. bl bs ia iz : Kornierin uzun kolunun bou. : Kornierin kısa kolunun bou. : Kornierin bağlanan koluna paralel geometrik eksen etrafındaki atalet arıçapı. : Kornierin zaıf asal ekseni etrafındaki atalet arıçapı. 8.4 YAPMA ENKESİTLİ BASINÇ ELEMANLARI Bu bölüm birbirile temasta olan vea belirli bir aralıkla konumlandırılan profillerin ve/vea levhaların, birbirine aşağıdaki koşulları sağlaan bağlantı elemanları (bağ levhaları ve/vea kafes örgü elemanları) ile birleştirildiği çok parçalı basınç elemanlarını kapsamaktadır. Çok parçalı basınç elemanlarında, kama şekildeğiştirmelerinin karakteristik basınç kuvveti daanımına etkisi gözönüne alınacaktır. Bu etki değiştirilmiş narinlik oranı, (Lc/i)m, ile hesaba katılacaktır. Bu durumda, elemanının karakteristik basınç kuvveti daanımı, (Lc/i) narinlik oranı erine, aşağıda tanımlanan değiştirilmiş narinlik oranı kullanılarak, Bölüm 8..1, Bölüm 8.. vea Bölüm 8.5 de verilen esaslara göre belirlenecektir. Bağ levhası ve kafes örgü elemanlarının birleşim araçlarının özelliklerine bağlı olarak, değiştirilmiş narinlik oranları aşağıda tanımlanmaktadır. (a) Bulonlara basit sıkma önteminin ugulandığı birleşimler. c m o i Lc L a i i i (8.0) (b) Kanaklı birleşimler ve bulonların Tablo de tanımlanan A, B vea C sınıfı üze hazırlığı ile kontrollü sıkıldığı birleşimler. a 40 i için i Lc Lc i i m o (8.1a) a 40 i i için L L Ka c c i i m i o ii (8.1b) Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. (Lc/i)m : Değiştirilmiş narinlik oranı (Lc/i)o i a ii Ki : Enkesiti oluşturan tüm parçaların tek parça gibi davrandığı varsaımı ile hesaplanan, elemanın burkulma ekseni etrafındaki narinlik oranı. : Basınç elemanı enkesitinin burkulma ekseni etrafındaki atalet arıçapı. : Bağlantı elemanlarının aralığı. : Tek bir parçanın minimum atalet arıçapı. = 0.50 (sırt-sırta erleştirilen çift kornier için) 86

87 = 0.75 (sırt-sırta erleştirilen çift U profili için) = 1.00 (diğer durumlar için) Çok parçalı basınç elemanlarının oluşturulmasında aşağıda verilen koşullar gözönünde tutulacaktır. (a) Çok parçalı basınç elemanının uç bağlantı elemanlarına birleşimi, kanaklı birleşim vea A, B vea C sınıfı üze hazırlığı ugulanmış, kontrollü sıkma önteminin ugulandığı sürtünme etkili bulonlu birleşim ile teşkil edilecektir. Bulonlu uç birleşimlerinin kama daanımının eterliliği, sürtünme etkili kama sınır durumu dikkate alınarak kontrol edilecektir. (b ) Tüm parçaları birbirlerile temas halinde olmaan çok parçalı basınç elemanlarında, her bir parça uzunlukları bounca, a, aralığı ile birbirlerine bağlanacaktır. Bağlantı elemanları arasındaki, a, uzunluğunda her bir parçanın en küçük atalet arıçapı ile hesaplananacak olan, (a/ii) narinliği basınç elemanının maksimum narinliğinin ¾ ünü aşmaacaktır. a i 3 L c i 4 i maks (8.) (c) Tüm parçaları birbirile temas halinde olan ve parçaları sürekli birleştirilen çok parçalı basınç elemanlarının taban levhasına birleştiği uç bölgelerde, tüm parçalar birbirine bulonlu vea kanaklı birleşim ile bağlanmalıdır. Bulonlu birleşimde, parçalar birbirine, çubuk ekseni doğrultusunda eleman genişliğinin en az 1.5 katına eşit uzunlukta ve bulon aralığı bulon çapının 4 katını aşmaacak şekilde bağlanacaktır. Kanaklı birleşimde ise, basınç elemanının parçalarını birbirine bağlaan kanak uzunluğu eleman genişliğinden az olmaacaktır, (Tablo 8.1a). Basınç elemanının uzunluğu bounca, bağlantı elemanlarında kullanılacak süreksiz kanakların vea bulonların bouna doğrultudaki aralığı, gerekli daanımı sağlaacak şekilde belirlenecektir. (d) Tüm parçaları birbirile temas halinde olan ve parçaları sürekli birleştirilen basınç elemanlarında, bulonların basınç elemanı bounca aralığı için sınırlar Bölüm de verilen maksimum aralıkları aşmaacaktır. Eleman başlıklarının dış üzelerine levha ilavesile oluşturulan çok parçalı basınç elemanlarında, süreksiz kanaklar ve bulonlar şaşırtmalı erleştirildiğinde, her bir bulon sırasındaki bulonların vea levha kenarındaki süreksiz kanak dikişlerinin maksimum net aralığı, dış levha kalınlığının 1.1 E/ F katını ve 400mm i (Tablo 8.1b), diğer durumda, bir bulon sırasındaki bulonların vea levha kenarındaki süreksiz kanak dikişlerinin maksimum net aralığı, levha kalınlığının katını ve 00mm i aşamaz, (Tablo 8.1c) E/ F (e) Kafes örgü sistemile birbirine bağlanan çok parçalı basınç elemanlarında, kafes örgü sistemine ara verilmesinin gerekli olduğu ara bölgelerde ve eleman uçlarında mutlaka bağ levhaları kullanılacaktır. Uçlardaki bağ levhalarının uzunluğu, bu elemanları basınç elemanını oluşturan parçalara bağlaan bulon çizgisi vea kanak eksenleri arasındaki uzaklıktan az olmamalıdır. Ara bölgelerdeki bağ levhalarının uzunluğu ise bu uzaklığın arısından az olmamalıdır. Bağ levhalarının kalınlığı bu uzaklığın 1/50 sinden az olmamalıdır, (Tablo 8.1d). Bulonlu bağlantılarda bağ levhası, basınç çubuğunu oluşturan her bir elemana en az 3 bulon ile bağlanmalı ve çubuk ekseni doğrultusunda bulon aralığı bulon çapının 6 katını 87

88 aşmamalıdır. Kanaklı bağlantılarda ise, bağ levhasını basınç çubuğuna birleştiren her bir kanak çizgisinde toplam uzunluk, bağ levhası uzunluğunun 1/3 ünden az olmamalıdır. (f) Kafes örgü sistemi elemanları levha, kornier, U-profil vea diğer enkesitler ile oluşturulabilir. Basınç elemanı enkesitini oluşturan herbir parçanın örgü elemanlarının birleşim noktaları arasında kalan bölümünün narinliği, basınç elemanının maksimum narinliğinin 3/4 ünü aşmaacaktır. Örgü elemanlarının eleman bouna ekseni ile aptığı açı,, tek diagonal örgü elemanı ile oluşturulan kafes sistemlerde 60 den, çapraz örgü elemanı ile oluşturulan kafes sistemlerde ise 45 den az olmaacak şekilde düzenlenmelidir. Bu düzenlemede, L, çapraz örgü elemanın basınç elemanını oluşturan parçalara bağlantı noktaları arasındaki uzaklık olmak üzere, tek diagonal örgü elemanlarının narinliği L/i < 140; çapraz örgü elemanlarının narinliği ise 0.7L/i < 00 olmalıdır. Çapraz örgü elemanları kesişim noktalarında birbirine bağlanmalıdır. Başlıkları birleştiren birleşim araçlarının eksenleri arasındaki enine uzaklık 380mm i aştığında, kafes örgü sistemini oluşturan elemanlar, kornierlerden teşkil edilmeli vea çapraz örgü kullanılması tercih edilmelidir. (g) Kafes örgü elemanları ve birleşim elemanları, ϕcpn (YDKT) vea Pn/Ωc (GKT) olmak üzere, basınç elemanının mevcut eksenel kuvvet daanımının % si ile hesaplanan, basınç elemanı eksenine dik kesme kuvveti etkisi altında boutlandırılacaktır. Kolon, anal ük vea eğilme momenti etkisinde olduğu durumda ise örgü elemanları ve birleşim elemanları, ilave kesme kuvveti ve eğilme momenti etkisi gözönüne alınarak boutlandırılacaktır. 88

89 TABLO ÇOK PARÇALI BASINÇ ELEMANLARINDA UÇ VE ARA BAĞLANTILAR İÇİN UYGULAMA KOŞULLARI Levhanın Profile Birleşiminde Uç Bağlantılar Levhanın Profile Birleşiminde Şaşırtmalı Ara Bağlantılar Lb p s4d Lb p s/ s/ s s/ s/ s b p b p t p t p s 1.1 E F ;400mm (a) Levhanın Profile Birleşiminde Ara Bağlantılar (b) Profilin Profile Temas Sağlanmaksızın Birleşiminde Ara Bağlantılar L L p b p s a s L p b p s 0.75 E F ;00mm x 1 t p x (c) 1 b p (d) 89

90 TABLO ÇOK PARÇALI BASINÇ ELEMANLARINDA UÇ VE ARA BAĞLANTILAR İÇİN UYGULAMA KOŞULLARI (DEVAM) Profilin Profile Teması Sağlanarak vea Çok Yakın Birleşiminde Ara Bağlantılar x a a x 3 L c ii 4 i maks (e) a x v (f) v x a * Ara bağlantılar eleman bounun en az 1/3 noktalarında teşkil edilecektir. Arıca, a 70i i koşulu da sağlanacaktır. 8.5 NARİN ENKESİTLİ BASINÇ ELEMANLARI Eksenel basınç kuvveti altında, Tablo 5.1A a göre narin enkesit parçalarına sahip basınç elemanlarında karakteristik basınç kuvveti daanımı, Pn, aşağıda verilen esaslar doğrultusunda Denk.(8.3) ile belirlenecektir. P F A n cr e Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ae Fcr : Etkin alan. : Kritik burkulma gerilmesi. (8.3) Eksenel basınç kuvveti etkisindeki elemanın, asal eksenlerinden herhangi biri etrafında eğilmeli burkulma sınır durumu, burulmalı burkulma sınır durumu ve eğilmeli-burulmalı burkulma sınır durumlarında, kritik burkulma gerilmesi, Fcr, Bölüm 8..1 vea Bölüm 8.. de verilen esaslar ile belirlenecektir. Tek kornier enkesitlerde, kritik burkulma gerilmesi, Fcr, Bölüm 8..1 ile sadece eğilmeli burkulma sınır durumu için hesaplanacaktır Narin Enkesit Parçalarında Etkin Alan Etkin alan, Ae, her bir narin enkesit parçası için (bbe)t alınarak, kaıpsız alanda apılan azaltma ile belirlenecektir. Narin enkesit parçalarında etkin genişlik, be, (T-enkesitler için de, gövde elemanları için he) aşağıda tanımlanmaktadır. F r için Fcr be b (8.4a) F el el r için be b 1 1 F c cr F cr Fcr Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ae : Enkesit parçalarının azaltılmış etkin genişliği ile hesaplanan etkin alanların toplamı. 90 F F (8.4b)

91 b : Enkesit parçasının genişliği (T-enkesitlerde d, gövde elemanlarında h). c1, c : Tablo 8. de verilen etkin genişlik hata düzeltme katsaısı. r F Fel : Bölüm de tanımlanan enkesit parçası genişlik / kalınlık oranı. : Tablo 5.1A da verilen enkesit parçası genişlik / kalınlık oranı sınır değeri. : Karakteristik akma gerilmesi. : Denk.(8.5) ile hesaplanan erel elastik burkulma gerilmesi. F c F r el TABLO 8. NARİN ENKESİT PARÇALARINDA c1 ve c KATSAYILARI Narin enkesit parçası c 1 c Rijitleştirilmiş enkesit parçaları (Kutu enkesitlerin cidarları hariç) Kutu enkesitlerin cidarları Diğer tüm elemanlar Boru Enkesitli Elemanlarda Etkin Alan (8.5) Eksenel basınç kuvveti etkisindeki narin enkesitli boru enkesitlerde, etkin alan, Ae, aşağıda tanımlanmaktadır. (a) D E 0.11 t F için Ae Ag (8.6a) (b) 0.11 E D 0.45 E F t F için 0.038E Ae A g F ( D / t) 3 Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. D : Boru enkesitin dış çapı. t : Boru enkesitin et (cidar) kalınlığı, (Bkz. Bölüm 5.4.). Ag : Kaıpsız alan, (Bkz. Bölüm 5.4.). (8.6b) 91

92 BÖLÜM 9 EĞİLME MOMENTİ ETKİSİ Asal eksenlerinden herhangi biri etrafında basit eğilme etkisindeki elemanların tasarımı bu bölümde belirtilen kurallara göre apılacaktır. Basit eğilme etkisindeki elemanlarda, ükler kama merkezinden geçen asal eksene paralel olan düzlemde etkimeli vea eleman, ük etkime noktalarında ve mesnetlerde burulmaa karşı desteklenmelidir. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır. 9.1 Genel Esaslar 9. Kuvvetli Eksenleri Etrafında Eğilme Etkisindeki Kompakt U-Enkesitli ve Kompakt Çift Simetri Eksenli I-Enkesitli Elemanlar 9.3 Kuvvetli Eksenleri Etrafında Eğilme Etkisindeki Kompakt Gövdeli ve Kompakt Olmaan vea Narin Başlıklı Çift Simetri Eksenli I-Enkesitli Elemanlar 9.4 Kuvvetli Eksenleri Etrafında Eğilme Etkisindeki Kompakt ve Kompakt Olmaan Gövdeli Diğer I-Enkesitli Elemanlar 9.5 Kuvvetli Eksenleri Etrafında Eğilme Etkisindeki Çift ve Tek Simetri Eksenli Narin Gövdeli I-Enkesitli Elemanlar 9.6 Zaıf Eksenleri Etrafında Eğilme Etkisindeki I- Enkesitli ve U-Enkesitli Elemanlar 9.7 Kutu Enkesitli Elemanlar 9.8 Boru Enkesitli Elemanlar 9.9 Simetri Düzleminde Yük Etkisindeki Çift Kornier ve T-Enkesitli Elemanlar 9.10 Eğilme Etkisindeki Tek Kornier Elemanlar 9.11 Dolu Enkesitli Elemanlar 9.1 Simetri Ekseni Olmaan Enkesitli Elemanlar 9.13 Kirişlerin Tasarımında Diğer Esaslar 9.1 GENEL ESASLAR Eğilme etkisindeki elemanın karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, olası her bir göçme sınır durumu için belirlenecek daanımların en küçüğü olarak alınacaktır. Burada, tüm eğilme elemanları için, ϕb = 0.90 (YDKT) vea Ωb = 1.67 (GKT) alınarak, eğilme elemanının tasarım eğilme momenti daanımı, bmn, (YDKT) vea güvenli eğilme momenti daanımı, Mn/b, (GKT) aşağıdaki koşullar gözönünde tutularak belirlenecektir. (a) Bu bölümde verilen kurallar, elemanın asal eksenlerine paralel düzlemlerden birinde ük etkisinde olması ve bouna eksenleri etrafında burulmasının mesnetlerde ve ük etkime noktalarında önlendiği varsaımına daanmaktadır. (b) Eleman enkesit parçaları eğilme etkisi altında Tablo 5.1B de verilen enkesit koşullarına göre kompakt, kompakt olmaan vea narin olarak sınıflandırılacaktır. (c) Yanal burulmalı burkulma sınır durumunda, anal stabilite bağlantısı ile desteklenen noktalar arasındaki uzunluk bounca, eğilme momenti aılışının olumlu katkısı Denk.(9.1) ile tanımlanan moment düzeltme katsaısı, Cb, ile hesaba katılabilir. 9

93 C b 1.5M maks.5m 3M 4M 3M maks A B C (9.1) Denk.(9.1) çift simetri eksenine sahip, tüm elemanlar ve tek simetri eksenine sahip tek eğrilikli eğilme etkisinde olan elemanlar için kullanılabilir. Çift eğrilikli eğilme etkisindeki tek simetri eksenli elemanlar için, Cb değeri analizle belirlenmelidir. Ancak, tüm ükleme durumları için güvenli tarafta kalan bir aklaşımla, Cb=1.0 alınabilir. (d) Çift eğrilikli eğilme etkisindeki tek simetri eksenli elemanlarda anal burulmalı burkulma sınır durumu eleman enkesitinin her iki başlığında da gözönüne alınacaktır. (e) Konsol kirişlerde Denk.(9.1) ile tanımlanan Cb ifadeleri geçerli değildir ve Cb=1.0 alınacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Mmaks : Yanal stabilite bağlantısı ile desteklenen noktalar arasındaki kiriş uzunluğu bounca en büük eğilme momentinin mutlak değeri. MA MB MC : Yanal stabilite bağlantısı ile desteklenen noktalar arasındaki kiriş uzunluğunun ¼ noktasındaki eğilme momentinin mutlak değeri. : Yanal stabilite bağlantısı ile desteklenen noktalar arasındaki kiriş uzunluğunun ½ noktasındaki eğilme momentinin mutlak değeri. : Yanal stabilite bağlantısı ile desteklenen noktalar arasındaki kiriş uzunluğunun ¾ noktasındaki eğilme momentinin mutlak değeri. 9. KUVVETLİ EKSENLERİ ETRAFINDA EĞİLME ETKİSİNDEKİ KOMPAKT U- ENKESİTLİ VE KOMPAKT ÇİFT SİMETRİ EKSENLİ I-ENKESİTLİ ELEMANLAR Kuvvetli asal eksenleri etrafında eğilme etkisindeki, Tablo 5.1B e göre, gövde ve başlık parçaları kompakt sınıfında olan U-enkesitli ve çift simetri eksenli I-enkesitli elemanların karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıda verilen sınır durumlar için hesaplanan değerlerin küçüğü olarak alınacaktır Akma Sınır Durumu Akma sınır durumu için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.) ile hesaplanacaktır. M M F W n p px Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Mn Mp F : Karakteristik eğilme momenti daanımı. : Plastik eğilme momenti. : Karakteristik akma gerilmesi. Wpx : x-ekseni etrafında plastik mukavemet momenti. 9.. Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu (9.) Yanal burulmalı burkulma sınır durumu için, aşağıda (a), (b) ve (c) maddelerinde tanımlanan göçme sınır durumları için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn nin, basınç başlığının anal olarak desteklenmeen uzunluğu, Lb e bağlı olarak değişimi ve moment düzeltme katsaısı, Cb nin etkisi Şekil 9.1 de gösterilmiştir. 93

94 M n M p =F W px Denk. (9.) Denk. (9.3) M r=0.7f W xe Denk. (9.4) C b >1.0 için M n C b =1.0 için M n L p Lr L b Şekil 9.1 Basınç başlığının anal olarak desteklenmeen uzunluğuna bağlı olarak karakteristik eğilme momenti daanımı (a) Lb Lp ise bu sınır durumun gözönüne alınmasına gerek oktur. (b) Lp < Lb Lr olması durumunda karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.3) ile hesaplanacaktır. M C M ( M 0.7 F W L ) L M b p n b p p ex p Lr L p (9.3) (c) Lb > Lr olması durumunda karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.4) ile belirlenecektir. M F W M n cr ex p Kritik gerilme, Fcr, Denk.(9.5) ile hesaplanacaktır. Cb E J Lb cr L W b excho its F i ts Kök içindeki ifade güvenli tarafta kalan bir aklaşımla 1 e eşit olarak alınabilir. Lp ve Lr sınır uzunlukları ise sırasıla Denk.(9.6a) ve Denk.(9.6b) ile belirlenecektir. (9.4) (9.5) L p 1.76i E F (9.6a) E J c J c 0.7F Lr 1.95its F Wex ho Wex ho E (9.6b) Denk.(9.6b) de kullanılan c katsaısı aşağıda tanımlanmıştır. (i) Çift simetri eksenli I-enkesitlerde: 94

95 c =1.0 (ii) U-enkesitlerde: ho c I C w Etkin atalet arıçapı, its, Denk.(9.8a) ile hesaplanacaktır. (9.7a) (9.7b) i ts IC W ex w (9.8a) Çift simetri eksenli I-enkesitlerde, güvenli tarafta kalınarak, etkin atalet arıçapı, its, için enkesit basınç başlığı ve gövdesinin (1/6) sı ile tanımlanan parçasının düşe simetri eksenine göre Denk.(9.8b) ile hesaplanan atalet arıçapı kullanılabilir. i ts b 1 ht 11 6 bt Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Mn Mp F : Karakteristik eğilme momenti daanımı. : Plastik eğilme momenti. f w f f : Karakteristik akma gerilmesi. Wex : x-ekseni etrafında elastik mukavemet momenti. Wexc : Basınç bölgesi için x-ekseni etrafında elastik mukavemet momenti. E I Cb Lb Lp Lr i its J Cw : Çelik elastisite modülü (00000 MPa) : - ekseni etrafında atalet momenti. : Denk.(9.1) ile tanımlanan moment düzeltme katsaısı. (9.8b) : Basınç başlığında anal erdeğiştirmenin ve enkesit burulmasının önlendiği noktalar arasındaki eleman uzunluğu (stabilite bağlantısı ile desteklenmeen eleman uzunluğu). : Akma sınır durumu için anal olarak desteklenmeen sınır uzunluk. : Elastik olmaan anal burulmalı burkulmada sınır uzunluk. : -eksenine göre atalet arıçapı. : Etkin atalet arıçapı. : Burulma sabiti. : Çarpılma sabiti. ho : Enkesit başlıklarının ağırlık merkezleri arasındaki uzaklık (= d tf ). 9.3 KUVVETLİ EKSENLERİ ETRAFINDA EĞİLME ETKİSİNDEKİ KOMPAKT GÖVDELİ VE KOMPAKT OLMAYAN VEYA NARİN BAŞLIKLI ÇİFT SİMETRİ EKSENLİ I- ENKESİTLİ ELEMANLAR Kuvvetli asal eksenleri etrafında eğilme etkisindeki, Tablo 5.1B e göre, enkesitin gövde parçası kompakt ve başlık parçaları kompakt olmaan vea narin sınıfında olan çift simetri 95

96 eksenli I-enkesitli elemanların karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıda verilen sınır durumlar için hesaplanan değerlerin küçüğü olarak alınacaktır Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu Karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Bölüm 9.. e göre belirlenecektir Yerel Burkulma Sınır Durumu (a) I-enkesitin gövde parçasının kompakt olması ve başlık parçalarının kompakt olmaan koşulunu sağlaması durumunda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.9) ile hesaplanacaktır. M n M p M p 0.7FW ex rf pf f pf (9.9) (b) I-enkesitin gövde parçasının kompakt olması ve başlık parçalarının narin olması durumunda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.10) ile belirlenecektir. 0.9Ek W M c n f Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Mn Mp F : Karakteristik eğilme momenti daanımı. : Plastik eğilme momenti. : Karakteristik akma gerilmesi. Wex : x-ekseni etrafında elastik mukavemet momenti. E f pf : Yapısal çelik elastisite modülü (00000 MPa) : Enkesitin başlık parçası narinliği, (Tablo 5.1B). ex : Kompakt başlık parçası için narinlik sınırı (Tablo 5.1B). rf : Kompakt olmaan başlık parçası için narinlik sınırı (Tablo 5.1B). kc : Levha burkulma katsaısı, 0.35 k 4 h / t 0.76 c w (9.10) h tw : Bölüm de tanımlanan enkesit ölçüsü. : Gövde kalınlığı. 9.4 KUVVETLİ EKSENLERİ ETRAFINDA EĞİLME ETKİSİNDEKİ KOMPAKT VEYA KOMPAKT OLMAYAN GÖVDELİ DİĞER I- ENKESİTLİ ELEMANLAR Kuvvetli asal eksenleri etrafında eğilme etkisindeki, Tablo 5.1B e göre, enkesitin gövde parçası kompakt olmaan çift simetri eksenli I-enkesitli elemanlar ile gövde parçası kompakt vea kompakt olmaan, gövde düzlemine göre tek simetri eksenli I-enkesitli elemanların karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıda verilen sınır durumlar için hesaplanan değerlerin en küçüğü olarak alınacaktır Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu (a) Lb Lp ise bu sınır durumun gözönüne alınmasına gerek oktur. 96

97 (b) Lp< Lb Lr olması durumunda karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.11) ile belirlenecektir. M C R M ( R M F W L ) L R M b p n b pc c pc c L exc pc c Lr L p (9.11) Elastik olmaan burkulma sınır durumunda, Denk.(9.11) ve Denk.(9.19) da kullanılacak olan, artık gerilme, FL, Denk.(9.1a) ve Denk.(9.1b) de verilmiştir. W W W W ext exc ext exc için FL 0.7F (9.1a) için W F F 0.5F ext L Wexc (9.1b) (c) Lb > Lr olması durumunda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.13) ile belirlenecektir. Mn FcrW exc RpcM c (9.13) Fcr gerilmesinin değeri Denk.(9.14) ile hesaplanacaktır. F it Cb E J Lb cr L W b excho it Ic / I 0.3 olması durumunda, Denk.(9.14) de J = 0 olarak alınacaktır. (9.14) Basınç başlığının dış lifinde akma gerilmesine ulaşıldığı akma momenti, Mc, Denk.(9.15) ile hesaplanmaktadır. M F W c exc (9.15) Gövde plastikleşme faktörü, Rpc, gövde narinliğine bağlı olarak Denk(9.16a) ve Denk(9.16b) ile verilmektedir. (1) Ic / I > 0.3 olması durumunda, h c pw için tw h c pw için tw R R M p pc (9.16a) M c pc M M M 1 M M M p p w pw p c c rw pw c (9.16b) Denk.(9.16a) ve Denk.(9.16b) de kullanılan plastik eğilme momenti, Mp, Denk.(9.17) ile verilen değeri aşmamalıdır. M F W 1.6F W (9.17) p px exc () Ic / I 0.3 olması durumunda Rpc = 1.0 olarak alınacaktır. Lp ve Lr sınır uzunlukları ise Denk.(9.18) ve Denk.(9.19) ile belirlenecektir. 97

98 L p 1.1i t E F (9.18) L r 1.95 E J J t 6.76 F L i F L W exc h o W exc h o E Artık gerilme, FL, Denk.(9.1a) vea Denk.(9.1b) de verilmiştir. (9.19) Yanal burulmalı burkulma sınır durumu için basınç başlığının etkin atalet arıçapı, it, değeri aşağıda tanımlanmaktadır. (i) Basınç başlığı dikdörtgen olan I-enkesitler için i t b fc 1 ht 11 6 bt c w fc fc (9.0) (ii) Başlığı levha vea U-profili ile takvie edilen I-enkesitlerde, güvenli tarafta kalmak üzere, it değeri için enkesitin basınç başlığı ve basınç etkisindeki gövde parçasının (1/3) ü ile tanımlanan parçanın düşe simetri eksenine göre hesaplanan atalet arıçapı kullanılabilir Basınç Başlığı Yerel Burkulma Sınır Durumu (a) Başlık parçaları kompakt olduğunda bu sınır durumun gözönüne alınmasına gerek oktur. (b) Başlıkları kompakt olmaan enkesitler için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.1) ile belirlenecektir. M R M R M F W f pf n pc c pc c L exc rf pf (9.1) Denk.(9.1) de kullanılacak olan artık gerilme, FL, Denk.(9.1a) ve Denk.(9.1b) de verilmiştir. (c) Başlıkları narin olan enkesitler için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.) ile hesaplanacaktır. 0.9Ek W M c n f Basınç Başlığı Akma Sınır Durumu exc (9.) Basınç başlığı akma sınır durumu için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.3) ile belirlenecektir. M R M R F W n pc c pc exc Çekme Başlığı Akma Sınır Durumu (a) Wext Wexc için bu sınır durumun gözönüne alınmasına gerek oktur. (9.3) (b) Wext < Wexc için çekme başlığı daanımı kritik olabileceğinden, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.4) ile elde edilecektir. M R M (9.4) n pt t 98

99 Burada, dış çekme lifinde akma gerilmesine ulaşıldığı akma momenti, Mt, Denk.(9.5) ile hesaplanacaktır. M F W t ext (9.5) Gövde plastikleşme faktörü, Rpt, gövde narinliğine bağlı olarak Denk(9.6a) ve Denk(9.6b) ile verilmektedir. (1) Ic / I > 0.3 olması durumunda, h c w pw için tw R pt M M p t (9.6a) h w t c w pw için R pt M M M 1 M M M p p w pw p t t rw pw t () Ic / I 0.3 olması durumunda Rpt = 1.0 olarak alınacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Mn Mp : Karakteristik eğilme momenti daanımı. : Plastik eğilme momenti. Mc : Dış basınç lifinde akma gerilmesine ulaşıldığı akma momenti. Mt Rpc : Dış çekme lifinde akma gerilmesine ulaşıldığı akma momenti. : Gövde plastikleşme faktörü. Rpt : Gövde plastikleşme faktörü. F : Karakteristik akma gerilmesi. Wpx : x-ekseni etrafında plastik mukavemet momenti. Wex : x-ekseni etrafında elastik mukavemet momenti. Wext : Çekme bölgesi için x-ekseni etrafında elastik mukavemet momenti. Wexc : Basınç bölgesi için x-ekseni etrafında elastik mukavemet momenti. f w pw rw : Enkesitin basınç etkisindeki başlık elemanının narinliği, (Tablo 5.1B). : Enkesitin gövde parçası narinliği, (Tablo 5.1B). : Kompakt gövde parçası için narinlik sınır değeri, (Tablo 5.1B). : Kompakt olmaan gövde elemanı için narinlik sınır değeri, (Tablo 5.1B). kc : Levha burkulma katsaısı, 0.35 k 4 h / t 0.76 c w (9.6b) h hc I Ic E Cb : Bölüm de tanımlanan enkesit ölçüsü. : Bölüm de tanımlanan enkesit ölçüsü. : - ekseni etrafında atalet momenti. : -ekseni etrafında basınç başlığının atalet momenti. : Yapısal çelik elastisite modülü (00000 MPa) : Denk.(9.1) ile tanımlanan moment düzeltme katsaısı. 99

100 Lb Lp Lr i J : Basınç başlığında anal erdeğiştirmenin ve enkesit burulmasının önlendiği noktalar arasındaki eleman uzunluğu (stabilite bağlantısı ile desteklenmeen eleman uzunluğu). : Akma sınır durumu için anal olarak desteklenmeen uzunluk sınır değeri. : Elastik olmaan anal burulmalı burkulma için sınır uzunluk. : -ekseni etrafında atalet arıçapı. : Burulma sabiti. ho : Enkesit başlıklarının ağırlık merkezleri arasındaki uzaklık (ho = d tf ). d tw bfc tfc : Enkesit üksekliği. : Gövde kalınlığı. : Basınç başlığının genişliği. : Basınç başlığının kalınlığı. 9.5 KUVVETLİ EKSENLERİ ETRAFINDA EĞİLME ETKİSİNDEKİ ÇİFT VE TEK SİMETRİ EKSENLİ NARİN GÖVDELİ I-ENKESİTLİ ELEMANLAR Kuvvetli asal eksenleri etrafında eğilme etkisindeki, Tablo 5.1B e göre narin gövde parçasına sahip, çift simetri eksenli elemanlar ve gövde düzlemine göre tek simetri eksenli I-enkesitli elemanların karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıda verilen sınır durumlar için hesaplanan değerlerin en küçüğü olarak alınacaktır Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu Basınç başlığının anal burulmalı burkulma sınır durumunda karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.7) ile belirlenecektir. M R F W n pg cr exc (9.7) (a) Lb Lp için bu sınır durumun gözönüne alınmasına gerek oktur. (b) Lp < Lb Lr olması durumunda kritik gerilme, Fcr, Denk.(9.8) ile verilmektedir. L L F C F (0.3 F ) F b p cr b Lr L p (c) Lb > Lr olması durumunda kritik gerilme, Fcr, Denk. (9.9) ile hesaplanacaktır. F cr Cbπ E F L b it Lp ve Lr sınır uzunlukları için Denk.(9.30a) ve Denk.(9.30b) den ararlanılacaktır. (9.8) (9.9) L p 1.1i t E F (9.30a) L r E it (9.30b) 07. F Burada etkin atalet arıçapı, it, Bölüm 9.4 te tanımlandığı gibidir. 100

101 Eğilme daanımı azaltma katsaısı, Rpg, Denk.(9.31) ile verilmektedir. R pg a h E a w tw F w c Denk.(9.31) de kullanılacak olan aw değeri, Denk.(9.3) ile verilen sınır değeri aşamaz. a w ht bt c w fc fc Basınç Başlığı Yerel Burkulma Sınır Durumu (9.31) (9.3) Basınç başlığının erel burkulma sınır durumunda karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn Denk.(9.33) ile belirlenecektir. M R F W (9.33) n pg cr exc (a) Başlık parçaları kompakt olduğunda, bu sınır durumun gözönüne alınmasına gerek oktur. (b) Başlık parçaları kompakt olmaan enkesitler için kritik gerilme, Fcr, Denk.(9.34) ile hesaplanacaktır. f pf Fcr F (0.3 F ) rf pf (9.34) (c) Başlık parçaları narin enkesitler için kritik gerilme, Fcr, Denk.(9.35) ile hesaplanacaktır. 0.9Ek F cr f c Enkesitin basınç başlığının narinliği, f, Denk.(9.36) ile verilmiştir. b f t Basınç Başlığı Akma Sınır Durumu fc fc (9.35) (9.36) Basınç başlığı akma sınır durumunda karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.37) ile hesaplanacaktır. M R F W (9.37) n pg exc Çekme Başlığı Akma Sınır Durumu (a) Wext Wexc için karakteristik eğilme momenti daanımını basınç başlığının davranışı belirlediğinden bu sınır durumun gözönüne alınmasına gerek oktur. (b) Wext < Wexc için çekme başlığı daanımı kritik olabileceğinden, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.38) ile belirlenecektir. M F W (9.38) n ext Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Mn Mp F : Karakteristik eğilme momenti daanımı. : Plastik eğilme momenti. : Karakteristik akma gerilmesi. 101

102 Wpx : x-ekseni etrafında plastik mukavemet momenti. Wex : x-ekseni etrafında elastik mukavemet momenti. Wext : Çekme bölgesi için x-ekseni etrafında elastik mukavemet momenti. Wexc : Basınç bölgesi için x-ekseni etrafında elastik mukavemet momenti. pf rf : Kompakt başlık parçası için narinlik sınırı, (Tablo 5.1B). : Kompakt olmaan başlık parçası için narinlik sınırı, (Tablo 5.1B). kc : Levha burkulma katsaısı, k 4 h / t 0.76 c w E Lb Lp Lr h hc tw bfc tfc : Yapısal çelik elastisite modülü (00000 MPa) : Basınç başlığında anal erdeğiştirmenin ve enkesit burulmasının önlendiği noktalar arasındaki eleman uzunluğu (stabilite bağlantısı ile desteklenmeen eleman uzunluğu). : Akma sınır durumu için anal olarak desteklenmeen uzunluk sınır değeri. : Elastik olmaan anal burulmalı burkulma için sınır uzunluk. : Bölüm de tanımlanan enkesit ölçüsü. : Bölüm de tanımlanan enkesit ölçüsü. : Gövde kalınlığı. : Basınç başlığı genişliği. : Basınç başlığı kalınlığı. 9.6 ZAYIF EKSENLERİ ETRAFINDA EĞİLME ETKİSİNDEKİ I-ENKESİTLİ VE U-ENKESİTLİ ELEMANLAR Zaıf asal eksenleri etrafında eğilme etkisindeki I- ve U-enkesitli elemanların karakteristik eğilme momenti daanımı,mn, aşağıda verilen esaslar doğrultusunda hesaplanan değerlerin küçüğü olarak alınacaktır Akma Sınır Durumu Akma sınır durumu için karakteristik moment daanımı, Mn, Denk.(9.39) ile belirlenecektir. M M W F 1.6W F (9.39) n p p e 9.6. Yerel Burkulma Sınır Durumu (a) Enkesitin başlık parçalarının Tablo 5.1B e göre, kompakt olma koşulunu sağlaması durumunda, bu sınır durum gözönüne alınmaacaktır. (b) Başlık parçaları Tablo 5.1B e göre kompakt olmaan enkesitler için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.40) ile belirlenecektir. f pf M n M p M p 07. FW e rf pf (9.40) (c) Başlık parçaları Tablo 5.1B e göre narin enkesitler için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.41) ile hesaplanacaktır. 10

103 M F W n cr e Burada kritik gerilme, Fcr, Denk.(9.4) ile verilmektedir. 0.69E F cr f Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. f : Başlık parçası narinliği, (f = b/tf ). b : I- ve U-enkesitler için Tablo 5.1B de verilen başlık elemanı genişliği. tf pf rf : Başlık kalınlığı. : Kompakt başlık parçası için narinlik sınırı, (Tablo 5.1B). : Kompakt olmaan başlık parçası için narinlik sınırı, (Tablo 5.1B). Wp : Zaıf asal eksen etrafında plastik mukavemet momenti. We : Zaıf asal eksen etrafında elastik mukavemet momenti. (9.41) (9.4) 9.7 KUTU ENKESİTLİ ELEMANLAR Eksenlerinden biri etrafında eğilme etkisindeki, Tablo 5.1B e göre gövde parçaları kompakt vea kompakt olmaan ve başlık parçaları kompakt, kompakt olmaan vea narin sınıfında olan, çift simetri eksenli kare ve dikdörtgen kutu enkesitli elemanların karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıda verilen esaslar doğrultusunda hesaplanan değerlerin en küçüğü olarak alınacaktır Akma Sınır Durumu Akma sınır durumu için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.43) ile belirlenecektir. M M F W n p p 9.7. Başlığın Yerel Burkulma Sınır Durumu (9.43) (a) Başlık parçalarının kompakt olma koşulunu sağlaması durumunda, bu sınır durum gözönüne alınmaacaktır. (b) Başlık parçaları Tablo 5.1B e göre kompakt olmaan enkesitler için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.44) ile belirlenecektir. b F M M M F W M n p p e p tf E (9.44) (c) Başlık parçaları Tablo 5.1B e göre narin enkesitler için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.45) ile hesaplanacaktır. M F W n e,ef (9.45) Denk.(9.45) te etkin elastik mukavemet momenti We,ef basınç başlığının etkin genişliği ile hesaplanacaktır. Etkin genişlik, be, hadde kutu enkesitler için Denk.(9.46a) ve apma kutu enkesitler için Denk.(9.46b) ile verilmektedir. 103

104 E 0.38 E be 1.9tf 1 b F ( b / tf ) F E 0.34 E be 1.9tf 1 b F ( b / tf ) F Gövdenin Yerel Burkulma Sınır Durumu (9.46a) (9.46b) (a) Gövde parçalarının kompakt olma koşulunu sağlaması durumunda, bu sınır durum gözönüne alınmaacaktır. (b) Gövde parçaları Tablo 5.1B e göre kompakt olmaan enkesitler için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.47) ile belirlenecektir. h F M M M F W M Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. F E Wp We n p p e p tw E : Karakteristik akma gerilmesi. : Yapısal çelik elastisite modülü (00000 MPa). : Eğilme ekseni etrafında plastik mukavemet momenti. : Eğilme ekseni etrafında elastik mukavemet momenti. (9.47) We,ef : Basınç başlığının etkin genişliği ile hesaplanan, eğilme ekseni etrafındaki elastik mukavemet momenti. b tf h tw : Başlık genişliği. : Başlık kalınlığı. : Gövde üksekliği. : Gövde kalınlığı. 9.8 BORU ENKESİTLİ ELEMANLAR Çap / kalınlık oranı, (D/t) 0.45E / F koşulunu sağlaan ve Tablo 5.1B e göre kompakt, kompakt olmaan vea narin sınıfında olan boru enkesitli elemanların karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıda verilen esaslar doğrultusunda hesaplanan değerlerin küçüğü olarak alınacaktır. Yukarıdaki koşulları sağlamaan elemanlar bu bölümün kapsamı dışındadır Akma Sınır Durumu Akma sınır durumu için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.48) ile belirlenecektir. M M F W n p p 9.8. Yerel Burkulma Sınır Durumu (9.48) (a) Kompakt olma koşulunun sağlanması durumunda, bu sınır durum gözönüne alınmaacaktır. (b) Kompakt olmaan enkesit koşulunun sağlanması durumunda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.49) ile hesaplanacaktır. 104

105 0.01E M F W D t n e (9.49) (c) Narin enkesit koşulunun sağlanması durumunda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.50) ile hesaplanacaktır. M F W n cr e Kritik gerilme, Fcr, Denk.(9.51) ile verilmektedir. F cr 0.33E D t Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. F E : Karakteristik akma gerilmesi. : Yapısal çelik elastisite modülü (00000 MPa). t : Enkesit et kalınlığı, (Bkz. Bölüm 5.4.). D Wp We : Enkesit dış çapı. : Plastik mukavemet momenti. : Elastik mukavemet momenti. (9.50) (9.51) 9.9 SİMETRİ DÜZLEMİNDE YÜK ETKİSİNDEKİ ÇİFT KORNİYER VE T- ENKESİTLİ ELEMANLAR Simetri düzleminde ük etkisindeki çift kornier ve T-enkesitli elemanların karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıda verilen esaslar doğrultusunda hesaplanan değerlerin en küçüğü olarak alınacaktır Akma Sınır Durumu Akma sınır durumu için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.5) ile belirlenecektir. M n M p (9.5) Akma momenti, M = FWex, olmak üzere, plastik eğilme momenti daanımı, Mp, aşağıda tanımlanmaktadır. (a) (b) (c) T-enkesitin gövdesi vea çift kornier enkesitin gövde kolları çekme etkisinde ise, M F W 1.6M p px T-enkesitin gövdesi basınç etkisinde ise, M p (9.53a) M (9.53b) Çift kornier enkesitin gövde kolları basınç etkisinde ise, M p 1.5M (9.53c) 105

106 9.9. Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu Yanal burulmalı burkulma sınır durumunda karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn aşağıda verilen esaslar doğrultusunda hesaplanacaktır. (a) T-enkesitin gövdesi vea çift kornier enkesitin gövde kolları çekme etkisinde ise, (1) Lb Lp için bu sınır durumun gözönüne alınmasına gerek oktur. () Lp < Lb Lr olması durumunda karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.54) ile belirlenecektir. L L b p M n M p ( M p M ) L r L p (9.54) (3) Lb > Lr olması durumunda karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.55) ile hesaplanacaktır. M n M Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. cr (9.55) L p 1.76i E F (9.56a) Mcr d Lb I IJ F dwex E Lr F Wex E J 1.95E M cr IJ B 1 B L b B.3 d / L ( I / J) b : Elastik anal burulmalı burkulma için kritik eğilme momenti. : T-enkesitin üksekliği vea çift kornier enkesitin gövde kolları üksekliği. : Yanal olarak desteklenmeen eleman uzunluğu. : -ekseni etrafında atalet momenti. Wex : Eğilme ekseni etrafında elastik mukavemet momenti. J i (b) : Burulma sabiti. : -ekseni etrafında atalet arıçapı. (9.56b) (9.57) (9.58) T-enkesitin gövdesi ve çift kornier enkesitin gövde kolları desteklenmeen uzunluk bounca herhangi bir bölgede basınç etkisinde ise, B katsaısı, Denk.(9.59) ile belirlenecek ve Mcr, Denk.(9.57) ile hesaplanacaktır. b B.3 d / L ( I / J) (9.59) Bu durumda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn aşağıda verilen esaslar doğrultusunda elde edilecektir. (1) T-enkesit için Mn Mcr M (9.60) 106

107 () Çift kornier enkesit için Denk.(9.57) ile belirlenen elastik anal burulmalı burkulma kritik eğilme momenti, Mcr, değerinin kullanılması koşulu ile, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, eğilme etkisindeki tek kornier elemanlar için verilen Denk.(9.66) ve Denk.(9.67) den ararlanarak hesaplanacaktır Başlığın Yerel Burkulma Sınır Durumu (a) T-enkesitlerde, başlık parçasının basınç etkisinde olması halinde, Tablo 5.1B e göre kompakt, kompakt olmaan vea narin olma durumları için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıda tanımlandığı gibi belirlenecektir. (1) Başlık parçasının kompakt olma koşulunu sağlaması durumunda, bu sınır durum gözönüne alınmaacaktır. () Başlık parçası Tablo 5.1B e göre kompakt olmaan enkesitler için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.61) ile belirlenecektir. f pf M M M 0.7F W 1.6M n p p exc rf pf (9.61) (3) Başlık parçası Tablo 5.1B e göre narin enkesitler için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.6) ile belirlenecektir. 0.7EW M exc n ( f ) Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. f pf rf : Başlık parçası narinliği, (Tablo 5.1B). : Kompakt başlık parçası için narinlik sınırı, (Tablo 5.1B). : Kompakt olmaan başlık parçası için narinlik sınırı, (Tablo 5.1B). Wexc : Basınç bölgesi elastik mukavemet momenti. (9.6) (b) Çift kornier enkesitlerde, başlık kollarının basınç etkisinde olması durumunda karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Bölüm e göre belirlenecektir Gövdenin Yerel Burkulma Sınır Durumu (a) T-enkesitlerde gövde parçasının basınç etkisinde olması durumunda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.63) ile belirlenecektir. M F W (9.63) n cr ex Kritik gerilme, Fcr, T-enkesitin (d / tw) oranına bağlı olarak, Denk.(9.64a), Denk.(9.64b) ve Denk.(9.64c) ile verilmiştir. d / t 0.84 E / F için w F cr F (9.64a) 0.84 E / F d / t 1.5 E / F için w d / t 1.5 E / F için w F ( d / t ) F / E F cr w F 1.5 E ( d / t ) cr w (9.64b) (9.64c) (b) Çift kornier enkesitlerde gövde kollarının basınç etkisinde olması durumunda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Bölüm e göre belirlenecektir. 107

108 9.10 EĞİLME ETKİSİNDEKİ TEK KORNİYER ELEMANLAR Asal eksenlerinden biri etrafında eğilme momenti etkisinde olan ve stabilite bağlantısı ile açıklık bounca anal doğrultuda sürekli olarak desteklenen tek kornierlerin tasarımında, x ve (eleman kollarına paralel ve dik) geometrik eksenlerine göre belirlenen kesit özelliklerinin kullanılmasına izin verilmektedir. Ancak, eğilme momenti etkisindeki tek kornierlerin anal doğrultuda açıklık bounca sürekli olarak desteklenmediği durumda ise, bu bölümde geometrik eksenlerin kullanılmasına özel olarak izin verilen durumların dışında, asal eksenler gözönüne alınacaktır. Tek kornierlerin karakteristik eğilme momenti daanımı,mn, aşağıda verilen esaslar doğrultusunda hesaplanan değerlerin en küçüğü olarak alınacaktır Akma Sınır Durumu Akma momenti, M, ilgili asal eksene göre belirlenen akma momenti olmak üzere, akma sınır durumu için ilgili eksen etrafındaki karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.65) ile hesaplanacaktır. M n 1.5M (9.65) Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu Tek kornierlerin açıklık bounca anal doğrultuda ötelenmee ve bouna eksenleri etrafında dönmee karşı sürekli olarak desteklenmediği durumda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıda tanımlandığı gibi belirlenecektir. Zaıf asal eksen etrafında eğilme etkisi için anal burulmalı burkulma sınır durumunun gözönüne alınmasına gerek oktur. (a) M M cr 1.0 için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.66) ile hesaplanacaktır. (b) M M cr 1.0 M M M 1.5M n M cr (9.66) için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.67) ile hesaplanacaktır. M n M M cr M cr (9.67) Denk.(9.66) ve Denk.(9.67) de kullanılan Mcr, elastik anal burulmalı burkulma momenti aşağıda tanımlanmaktadır. (1) Tek kornierlerin kuvvetli asal eksenleri etrafında eğilme etkisinde olması durumu: M cr 9AiztC b βwi z βwiz L b Lbt Lbt (9.68) () Eşit kollu tek kornierlerin x vea geometrik eksenlerinden birinde eğilme etkisinde olması durumu: (i) Tek kornierlerin anal olarak desteklenmediği durumda, elastik anal burulmalı burkulma momenti, Mcr, kornier enkesitinin serbest ucu basınç etkisinde ise Denk.(9.69a), çekme etkisinde ise Denk.(9.69b) ile verilmektedir. 108

109 M M L t Eb tcb b cr Lb b L t Eb tcb b cr Lb b (9.69a) (9.69b) Akma momenti, M, ilgili geometrik eksene göre belirlenen akma momentinin 0.80 katı olarak gözönüne alınacaktır. (ii) Kornierin açıklığı bounca sadece en büük eğilme momenti etkisinde olduğu noktada anal olarak desteklendiği durumda, elastik anal burulmalı burkulma momenti,mcr, Denk.(9.69a) vea Denk.(9.69b) ile tanımlanan değerin 1.5 katı olarak alınabilir. Bu durumda akma momenti, M, ilgili geometrik eksenlere göre belirlenen akma momenti olarak gözönüne alınacaktır. Denk.(9.68) deki, eğilme momentinin önüne bağlı olarak enkesitin asal eksenine göre kama merkezinin erini gözönüne alan, βw, katsaısı açıklık bounca eğilme momentinin sabit olması halinde, Denk.(9.70) ile hesaplanacaktır. βw katsaısının işareti, kornierin kısa kolu basınç etkisinde ise pozitif, uzun kolu basınç etkisinde ise negatiftir. Eşit kollu kornierler için βw = 0 olarak alınacaktır, (Şekil 9.). 1 w I w z w z da zo (9.70) M ob Kama Merkezi z M ob Kama Merkezi z w w (a) +ßw (b) ßw Şekil 9. Eğilme momenti etkisindeki farklı kollu kornierler için βw işareti tanımı Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. t : Kornierin kol kalınlığı. b : Kornierin kol uzunluğu. Cb Lb iz A zo Iw : Denk.(9.1) e göre hesaplanan moment düzeltme katsaısı, ( Cb 1.5 olarak alınacaktır) : Elemanın anal olarak desteklenmeen uzunluğu. : Zaıf asal eksen etrafındaki atalet arıçapı. : Kornierin enkesit alanı. : Kama merkezinin ağırlık merkezine göre z-ekseni doğrultusundaki uzaklığı. : Kuvvetli asal eksen etrafındaki atalet momenti. 109

110 w : Kuvvetli asal eksenleri etrafında eğilme etkisindeki tek kornierlerin enkesit özelliği, (mm) Kornier Kolu İçin Yerel Burkulma Sınır Durumu Yerel burkulma sınır durumu, kornier kolunun serbest ucunun basınç etkisinde olması durumunda gözönüne alınır. (a) Kornier kolunun kompakt olma koşulunu sağlaması durumunda, bu sınır durum gözönüne alınmaz. (b) Kolu kompakt olmaan kornierler için, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.71) ile belirlenecektir. b M n FW ec t F E (9.71) (c) Kornier kolunun narin olması durumunda, karakteristik eğilme moment daanımı, Mn, Denk.(9.7) ile belirlenecektir. M F W (9.7) n cr ec Kritik gerilme, Fcr, Denk.(9.73) ile tanımlanmaktadır. F 0.71E b t cr Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. t b : Kornierin kol kalınlığı. : Kornierin kol uzunluğu. (9.73) Wec : Basınç etkisindeki kol elemanının ucu için, eğilme ekseni etrafında elastik mukavemet momenti. Geometrik eksenlerden biri etrafında eğilme etkisindeki eşit kollu kornierlerin anal olarak desteklenmediği durumda bu değerin 0.80 katı alınacaktır DOLU ENKESİTLİ ELEMANLAR Geometrik eksenlerinden biri etrafında eğilme etkisindeki dikdörtgen ve dairesel dolu enkesitli çubukların karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıda verilen esaslar doğrultusunda hesaplanan değerlerin küçüğü olarak alınacaktır Akma Sınır Durumu Dairesel enkesitli elemanlar ile zaıf asal eksenleri etrafında eğilme momenti etkisindeki dikdörtgen enkesitli elemanların akma sınır durumu için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.74) ile belirlenecektir. M M F W 1.6M (9.74) n p p Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu Yanal burulmalı burkulma sınır durumu için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıda tanımlandığı şekilde belirlenecektir. 110

111 (a) Dairesel enkesitli elemanlarda, kuvvetli asal eksenleri etrafında eğilme etkisindeki dikdörtgen enkesitli elemanlarda olması halinde ve zaıf asal L d t b / 0.08( E / F) eksenleri etrafında eğilme etkisindeki dikdörtgen enkesitli elemanlarda bu sınır durumun gözönüne alınmasına gerek oktur. Bu durumda karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.74) ile belirlenir. (b) Kuvvetli asal eksenlerinde eğilme etkisindeki dikdörtgen enkesitli elemanlarda 0.08( E / F ) L d / t 1.9( E / F ) olması durumunda karakteristik eğilme momenti b daanımı, Mn, Denk.(9.75) ile belirlenecektir. LdF M C M M t E b n b p (9.75) (c) Kuvvetli asal eksenlerinde eğilme etkisindeki dikdörtgen enkesitli elemanlarda olması durumunda ise, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, L d t b / 1.9( E / F) Denk.(9.76) ile hesaplanacaktır. M F W 1.9EC W M b n cr ex ex p Lbd / t Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Lb Cb d t : Elemanın anal olarak desteklenmeen uzunluğu. : Denk.(9.1) e göre hesaplanan moment düzeltme katsaısı. : Dikdörtgen enkesitin üksekliği. : Dikdörtgen enkesitin eğilme eksenine paralel boutu. 9.1 SİMETRİ EKSENİ OLMAYAN ENKESİTLİ ELEMANLAR (9.76) Farklı kollu kornierlerin dışında kalan, simetri ekseni olmaan, eğilme momenti etkisindeki tüm elemanların karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.77) ile belirlenecektir. M F W n n e,min Karakteristik gerilme, Fn, ilgili sınır durumlar için aşağıda verilmektedir Akma Sınır Durumu Akma sınır durumunda karakteristik gerilme, Fn, Denk.(9.78) ile hesaplanacaktır. F n (9.77) F (9.78) 9.1. Yanal Burulmalı Burkulma Sınır Durumu Yanal burulmalı burkulma sınır durumunda karakteristik gerilme, Fn, Denk.(9.79) ile belirlenecektir. F F F n cr Yerel Burkulma Sınır Durumu (9.79) Yerel burkulma sınır durumunda karakteristik gerilme, Fn, Denk.(9.80) ile hesaplanacaktır. Fn Fcr F (9.80) 111

112 Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. We,min :Eğilme ekseni etrafında hesaplanan en küçük elastik mukavemet momenti. Fcr : Analiz ile belirlenen anal burulmalı burkulma vea erel burkulma gerilmesi KİRİŞLERİN TASARIMINDA DİĞER ESASLAR Çekme Başlığındaki Deliklerin Eğilme Momenti Daanımına Etkisi Başlıklarında bulon deliklerinin bulunduğu eğilme elemanlarının, bu bölümde verilen esaslara göre belirlenen karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, hesabında çekme başlığında çekme kırılması sınır durumu da gözönüne alınacaktır. (a) Çekme kırılması sınır durumu, F A Y F A u fn t fg (b) Çekme başlığında deliklerin bulunduğu enkesitte olması halinde gözönüne alınmaz. F A Y F A u fn t fg olması durumunda karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(9.81) ile belirlenen değerden daha büük alınmaacaktır. M n FA u A fg fn W Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Afg Afn ex : Bölüm (a) esas alınarak belirlenen çekme başlığı kaıpsız enkesit alanı. : Bölüm (b) esas alınarak belirlenen çekme başlığı net enkesit alanı. Wex : x-ekseni etrafındaki en küçük elastik mukavemet momenti. Yt : Çelik akma gerilmesinin çekme daanımına oranı ile belirlenen düzeltme katsaısı =1.0 (F / Fu 0.8 için) =1.1 (F / Fu > 0.8 için) Tek Simetri Eksenli I-Enkesitli Eğilme Elemanları (9.81) Tek simetri eksenine sahip I-enkesitli eğilme elemanları aşağıda verilen koşulları sağlaacaktır. I (9.8) I c I-enkesitin, Tablo 5.1B e göre narin gövde parçalı olması durumunda ise bu koşula ek olarak, aşağıda verilen koşul da sağlanacaktır. a (a) 1.5 h için a (b) 1.5 h için h tw h tw maks maks 1.0 E 0.40 F E F (9.83a) (9.83b) Rijitlik levhalarının kullanılmadığı durumda, (h / tw) 60 olmalıdır. Arıca, gövde alanı basınç başlığı alanının 10 katını aşmaacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ic : Basınç başlığının -ekseni etrafındaki atalet momenti. 11

113 I : -ekseni etrafındaki atalet momenti. a : Kiriş gövdesini dikdörtgen panellere bölen düşe ara rijitlik levhaları arasındaki net uzaklık. h : Gövde levhasının üksekliği. tw : Gövde levhasının kalınlığı Yapma I-Enkesitli Kirişlerin Gövde Elemanının ve Takvie Levhalarının Başlık Levhalarına Birleşimi (a) Kanaklı apma kirişlerde başlık parçalarının kalınlığı vea genişliği, çeşitli öntemlerle değiştirilebilir. (b) Kiriş gövde parçası-başlık parçası vea takvie levhası-başlık parçası birleşimi üksek daanımlı bulonlar vea kanak kullanılarak oluşturulacaktır. Bu durumda birleşim, kirişin eğilmesile oluşacak toplam ata kesme kuvveti gözönüne alınarak boutlandırılacaktır. Bulonların erleşimi vea kullanılması durumunda süreksiz kanakların konumu bu kesme kuvvetinin dağılımıla uumlu olacaktır. Ancak, kuvvet doğrultusundaki aralık Bölüm 7.3 vea Bölüm 8.4 de verilen maksimum aralığı aşmaacaktır. (c) Başlığa doğrudan herhangi bir kuvvet etkimesi durumunda doğrudan temas ile ükün aktarıldığı gösterilmedikçe, başlık levhası-gövde levhası birleşiminde kullanılan bulonların vea kanakların boutlandırılmasında bu kuvvet diğer kuvvetlerle birlikte gözönüne alınacaktır. (d) Takvie levhasının teorik bitim noktasından (takvienin gerekli olduğu noktadan) önce, bu levhanın taşıabileceği kuvvetin altındaki başlık elemanına vea levhaa iletilmesi sağlanacaktır. Bunun için kama kontrollü (sürtünme etkili) üksek daanımlı bulonlar vea köşe kanak kullanılacaktır. Bu birleşimin, teorik bitim noktasında takvie levhasının paına düşen kuvvetin aktarılması için eterli olduğu Bölüm 13.., Bölüm 13..4, Bölüm vea Bölüm 5..1 de verilen esaslar dikkate alınarak gösterilecektir. (e) Kanaklı takvie levhaları kullanılması durumunda, takvie levhasını kiriş başlığına bağlaan kanaklar, teorik bitim noktasından önce, a uzunluğu bounca takvie levhasının her iki kenarı bounca sürekli olacaktır. Bu kanakların mevcut daanımı, takvie levhasının ucundan itibaren, aşağıda tanımlanan, a uzunluğu takvie levhasının paına düşen kuvvetin aktarılması için eterli olacaktır. (1) Takvie levhasının ucunda, levha genişliği, b, nin ¾ üne eşit vea daha uzun sürekli alın kanağı kullanılması durumunda: a b (9.84a) () Takvie levhasının ucunda levha genişliğinin ¾ ünden daha kısa sürekli alın kanağı kullanılması durumunda: a 1.5b (9.84b) (3) Takvie levhasının ucunda alın kanağı kullanılmaması durumunda: a b Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. (9.84c) a : Takvie levhasının kirişe bağlantısında her iki kenarı bounca devam eden kanak uzunluğu. 113

114 b : Takvie levhası genişliği Yapma Enkesitli Eğilme Elemanları İki vea daha fazla I- vea U- enkesitli elemanların birlikte çok parçalı eğilme elemanı olarak kullanılması halinde, bu elemanlar Bölüm 8.4 de verilen esaslara göre birleştirilecektir. Dış üklerin tüm elemanlara eşit olarak dağılmaması halinde, elemanlar arasındaki ük dağılımını sağlamak üzere gerekli önlemler alınacaktır Kirişlerde Yeniden Dağılım İçin Yanal Olarak Desteklenmeen Uzunluk Bölüm 5..7 e göre kirişlerde eniden dağılım prensibinin ugulanabilmesi için, eniden dağılımın ugulanacağı mesnete komşu kiriş açıklığında basınç başlığının anal olarak desteklenmeen uzunluğu, Lb, aşağıda verilen Lm değerlerini aşmaacaktır. (a) Gövde düzleminde ük etkisindeki, çift simetri eksenli I-enkesitler ve basınç başlığı alanı çekme başlığı alanına eşit vea daha büük olan tek simetri eksenli I-enkesitler: L m i M E M F (9.85) (b) Kuvvetli eksenleri etrafında eğilme momenti etkisindeki simetrik kutu enkesitler ve dikdörtgen dolu enkesitler: M E E L i 0.10 i 1 m M F F Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. F : Basınç başlığının karakteristik akma gerilmesi. M1 : Desteklenmeen uzunluğun uçlarındaki eğilme momentinin küçüğü. M : Desteklenmeen uzunluğun uçlarındaki eğilme momentinin büüğü. i : -ekseni etrafındaki atalet arıçapı. (9.86) (M1/M) oranı çift eğrilikli eğilmede pozitif, tek eğrilikli eğilmede negatif olarak alınacaktır. Eğilme momenti etkisindeki kare vea dairesel dolu enkesitli kirişler ile zaıf eksenleri etrafında eğilme etkisindeki kirişlerde basınç başlığının anal olarak desteklenmeen uzunluğu, Lb, için bir sınır verilmemektedir. 114

115 BÖLÜM 10 KESME KUVVETİ ETKİSİ Gövde düzleminde kesme kuvveti etkisinde olan tek vea çift simetri eksenli elemanların, başlıklarına paralel düzlemde kesme kuvveti etkisinde olan tek vea çift simetri eksenli elemanların ve kesme kuvveti etkisinde olan tek kornierlerin, T-enkesitli elemanların, kutu ve boru enkesitli elemanların tasarımı bu bölümde belirtilen kurallara göre apılacaktır. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır Genel Esaslar 10. Çekme Alanı Etkisinin Gözönüne Alınmadığı Gövdeleri Rijitleştirilmiş vea Rijitleştirilmemiş Elemanlar 10.3 Çekme Alanı Katkısı 10.4 Kutu Enkesitli Elemanlar 10.5 Boru Enkesitli Elemanlar 10.6 Tek Kornierler ve T-Enkesitli Elemanlar 10.7 Başlıklarına Paralel Düzlemde Kesme Kuvveti Etkisinde Tek vea Çift Simetri Eksenli Elemanlar 10.8 Gövdesi Boşluklu Kirişler 10.1 GENEL ESASLAR Bu bölümde karakteristik kesme kuvveti daanımının belirlenmesi için iki farklı öntem verilmektedir. (a) Düşe ara rijitlik levhalı vea levhasız elemanlarda, kama daanımının gövde levhasının kesme kuvveti etkisinde akma vea burkulma sınır durumları ile belirlendiği, çekme alanı katkısının gözönüne alınmadığı, Bölüm 10. de verilen genel öntem. (b) Düşe ara rijitlik levhaları ile oluşturulan paneller ile gövdenin burkulma sonrası daanımı gözönüne alınarak, kama daanımının çekme alanı katkısı ile belirlendiği, Bölüm 10.3 te verilen öntem. Kesme kuvveti etkisindeki elemanının tasarım kesme kuvveti daanımı, vvn, (YDKT) vea güvenli kesme kuvveti daanımı, Vn/v, (GKT), Bölüm 10..1(a) dışında kalan tüm kesme kuvveti etkisindeki elemanlar için, ϕv = 0.90 (YDKT) vea Ωv = 1.67 (GKT) alınarak, bu bölümde verilen kurallar çerçevesinde belirlenecektir. 10. ÇEKME ALANI ETKİSİNİN GÖZÖNÜNE ALINMADIĞI GÖVDELERİ RİJİTLEŞTİRİLMİŞ VEYA RİJİTLEŞTİRİLMEMİŞ ELEMANLAR Kesme Kuvveti Daanımı Gövde düzleminde kesme kuvveti etkisindeki çift simetri eksenli enkesitler ile tek simetri eksenli I- ve U-enkesitlerde, gövdede rijitlik levhaları kullanılmadığında, gövdede a / h > 3 olacak şekilde rijitlik levhaları kullanıldığında vea gövdede a / h 3 olacak şekilde ara rijitlik levhalarının kullanıldığı kenar gövde panellerinde karakteristik kesme kuvveti daanımı, Vn, aşağıda verilen esaslar doğrultusunda Denk.(10.1) ile hesaplanacaktır. 115

116 V 0.6F A C n w v1 (a) I-enkesitli hadde profillerinin gövdelerinde, h / t.4 E / F w (10.1) olması durumunda, ve Cv1=1.0 olarak alınacaktır. ϕv = 1.00 (YDKT) vea Ωv=1.50 (GKT) (b) Tüm diğer çift simetri eksenli enkesitlerde ve tek simetri eksenli I- ve U-enkesitli elemanlarda (boru enkesitler hariç), Cv1 katsaısı aşağıda tanımlandığı gibi alınacaktır. h / t 1.10 k E / F için w v h / t 1.10 k E / F için w v Cv1 1.0 C v kve / F h/ t Gövde levhası burkulma katsaısı, kv aşağıda tanımlanmıştır. (a) Gövdede düşe ara rijitlik levhalarının kullanılmadığı durumda, kv=5.34 (b) Gövdede düşe ara rijitlik levhalarının kullanılması durumunda ah 3.0 için ah 3.0 için Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Vn F Aw d h a tw Cv1 k 5 5 ( a / h ) v kv 5.34 : Karakteristik kesme kuvveti daanımı. : Karakteristik akma gerilmesi. : Gövde alanı (= dtw) : Enkesit üksekliği. w h/ t 60 w için (10.a) (10.b) (10.3a) (10.3b) (10.3c) : Hadde profilleri için köşe bölgelerdeki arıçap vea eğrisel bölgeler çıkarılarak elde edilen başlıklar arasındaki net gövde üksekliği, kanaklı apma enkesitli elemanlar için başlık iç üzeleri arasındaki net ükseklik, bulonlu apma enkesitli elemanlar için bulon sıraları arasındaki net ükseklik. : Gövde levhasını dikdörtgen panellere bölen düşe ara rijitlik levhaları arasındaki net uzaklık. : Gövde kalınlığı. : Gövde kesme kuvveti daanım katsaısı Düşe Ara Rijitlik Levhaları (a) Gövde narinliğinin h / t.46 E / F w olması durumunda vea çekme alanı katkısı gözönüne alınmaksızın, kv = 5.34 alınarak Bölüm e göre hesaplanan kama daanımı eterli ise kiriş gövdesinde ara rijitlik levhaları kullanmaa gerek oktur. (b) Çekme alanı katkısı gözönüne alınmadan gövdenin kama daanımını arttırmak için düşe ara rijitlik levhaları kullanılmış ise, tek rijitlik levhası için gövde levhasına bitişik olduğu kenara göre vea çift rijitlik levhası için gövde kalınlığı ortasındaki eksene göre hesaplanan 116

117 rijitlik levhası minimum atalet momenti, Ist nin değeri Denk.(10.4) ile verilen koşulu sağlaacaktır..5 I bt 0.5bt ( a/ h) 3 3 st w w b min( a; h) (10.4) (10.5) (c) Düşe ara rijitlik levhalarının tekil ük vea mesnet tepkisini aktarmak amacıla değil, sadece gövde levhasının rijitliğini arttırmak için kullanılmaları durumunda, çekme başlığına kadar uzatılmadan erleştirilmelerine izin verilmektedir. Bu durumda, gövde levhasını çekme başlığına bağlaan boun kanakları vea hadde profillerinde eğrisel bölgenin başladığı nokta ile gövdei rijitlik levhasına bağlaan kanakların sonlandırıldığı nokta arasındaki uzaklık, gövde kalınlığının 4-6 katı arasında olmalıdır. Gövdenin bir tarafında tek rijitlik levhası kullanılması durumunda, başlığın burulma etkisile dönmesini önlemek için rijitlik levhasının basınç başlığına bağlanması gerekmektedir. (d) Rijitlik levhalarının kiriş gövdesine birleşiminde süreksiz köşe kanaklar kullanıldığında, kanaklar arasındaki net uzaklık 1tw vea 1tst vea 00mm den daha fazla olmaacaktır. Bulonlu birleşimde ise bulon deliklerinin merkezleri arasındaki uzaklık 300mm den fazla olmaacaktır ÇEKME ALANI KATKISI Kesme Kuvveti Daanımı Kesme kuvveti daanımının hesabında çekme alanı katkısı, gövde düzleminde kesme kuvveti etkisinde olan çift simetri eksenli enkesitlerde, tek simetri eksenli I- ve U-enkesitlerde, a / h 3 olacak şekilde rijitlik levhaları kullanılarak gövde panellerinin oluşturulması koşulu ile sadece iç gövde panellerinde gözönüne alınacaktır. Karakteristik kesme kuvveti daanımı, Vn, aşağıda verildiği şekilde hesaplanacaktır. (a) h / t 1.10 k E / F w v için V 0.6F A n w (10.6a) (b) h / t 1.10 k E / F w v için (1) Aşağıdaki koşulların sağlanması durumunda, A / ( A A ).5 (i) w fc ft (ii) (iii) h/ bfc 6.0 h/ bft 6.0 V 0.6F A C n w v 1 Cv ( a/ h) (10.6b) () Diğer durumlarda, 117

118 V 0.6F A C n w v 1 Cv 1.15 a / h 1 ( a / h) Burada Cv, aşağıda tanımlandığı şekilde gözönüne alınacaktır. (i) h / t 1.10 k E / F w v Cv 1.0 için (10.6c) (10.7a) (ii) 1.10 k E / F h / t 1.37 k E / F v w v için C v 1.10 kve / F h/ t w (10.7b) (iii) h / t 1.37 k E / F w v için C 1.51kE F v v ( h / tw) Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Aw Afc Aft bfc bft tw h a Cv kv : Gövde enkesit alanı. : Basınç başlığının enkesit alanı. : Çekme başlığının enkesit alanı. : Basınç başlığının genişliği. : Çekme başlığının genişliği. : Gövde kalınlığı. (10.7c) : Hadde profilleri için köşe bölgelerdeki arıçap vea eğrisel bölgeler çıkarılarak elde edilen başlıklar arasındaki net gövde üksekliği, kanaklı apma enkesitli elemanlar için başlık iç üzeleri arasındaki net ükseklik, bulonlu apma enkesitli elemanlar için bulon sıraları arasındaki net ükseklik. : Gövde levhasını dikdörtgen panellere bölen düşe ara rijitlik levhaları arasındaki net uzaklık. : Kama etkisinde burkulması katsaısı. : Bölüm de tanımlanan gövde levhası burkulma katsaısı Çekme Alanı Katkısı İçin Düşe Ara Rijitlik Levhaları Gerekli kesme kuvveti daanımının sağlanmasında çekme alanı katkısının hesaba katılabilmesi için, düşe rijitlik levhalarının, Bölüm 10.. de verilen koşullara ek olarak aşağıdaki koşulları da sağlaması gerekmektedir. (a) Rijitlik levhasının b / t oranı, Denk.(10.8) ile verilen değer ile sınırlandırılacaktır. b 0.56 t st E F st (10.8) 118

119 (b) Tek vea çift rijitlik levhası için minimum atalet momenti, Ist, Denk.(10.9) ile verilen koşulu sağlaacaktır. I I ( I I ) st st1 st st1 w (10.9) w Vr V Vc V c1 c1 0 (10.10) I h F st w st 40 Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. (b / t)st: Rijitlik levhasının genişlik / kalınlık oranı. Fst : Rijitlik levhasının karakteristik akma gerilmesi. E (10.11) w : Düşe rijitlik levhasının iki tarafındaki gövde panellerinde en büük kesme kuvveti oranı. Vr Vc1 Vc Ist Ist1 Ist st : Komşu gövde panelleri için YDKT vea GKT ük birleşimleri ile elde edilen gerekli kesme kuvveti daanımlarının büüğü. : Çekme alanı katkısı gözönüne alınmadan, Bölüm e göre karakteristik kesme kuvveti daanımı ile hesaplanan mevcut kesme kuvveti daanımlarının (YDKT için tasarım kesme kuvveti daanımlarının vea GKT için güvenli kesme kuvveti daanımlarının) küçüğü. : Çekme alanı katkısı gözönüne alınarak, Bölüm e göre karakteristik kesme kuvveti daanımı ile hesaplanan mevcut kesme kuvveti daanımlarının (YDKT için tasarım kesme daanımlarının vea GKT için güvenli kesme daanımlarının) küçüğü. : Tek rijitlik levhası için gövde levhasına bitişik olduğu kenara göre vea çift rijitlik levhası için gövde kalınlığı ortasından geçen eksene göre düşe rijitlik levhası enkesitlerinin atalet momenti. : Çekme alanı katkısı gözönüne alınmadan, gövde levhasının kama daanımını arttırmak için Bölüm 10.. e göre hesaplanan ara rijitlik levhası enkesitinin gerekli atalet 3 momenti, ( bt j ). w : Düşe ara rijitlik levhaları ile oluşturulan panel bölgelerinde diagonal çekme alanlarının daanımlarının da dikkate alınabilmesi için, Denk.(10.11) ile hesaplanan, düşe ara rijitlik levhalarının minimum atalet momenti. : (Fw/Fst vea 1.0)maks Fw : Gövde levhasının karakteristik akma gerilmesi KUTU ENKESİTLİ ELEMANLAR Kutu enkesitlerin kesme kuvveti etkisindeki gövde elemanları için karakteristik kesme kuvveti daanımı, Vn, Denk.(10.1) e göre hesaplanacaktır. V 0.6F A C n w v Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Aw : Kutu enkesitin gövde levhalarının alanı, (= ht) (10.1) 119

120 Cv h t : h/tw erine h/t kullanılarak ve kv=5 alınarak Bölüm de tanımlanan, kama etkisinde burkulma katsaısı. : Kutu enkesitin kesme kuvveti etkisindeki gövde levhasının başlık levhalarına bağlandığı eğrilik bitim noktaları arasındaki net ükseklik. : Bölüm 5.4. e göre belirlenen tasarım et kalınlığı. Köşe arıçapları bilinmediğinde, enkesit net üksekliği, h, toplam enkesit üksekliği, H, den tasarım et kalınlığının 3 katının çıkarılmasıla (h = H 3t ) elde edilebilir BORU ENKESİTLİ ELEMANLAR Boru enkesitli elemanların karakteristik kesme kuvveti daanımı, Vn, Denk.(10.13) ile hesaplanacaktır. FA cr Vn g (10.13) Kama etkisinde burkulma sınır durumu için kritik gerilme, Fcr, Denk.(10.14a) vea Denk.(10.14b) ile hesaplanan kritik gerilmelerin büüğü olarak alınacaktır. F F cr cr 1.60E Lv D D t 0.78E 3/ D t 5/4 0.6F 0.6F Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ag : Boru enkesit alanı. D : Boru enkesit dış çapı. Lv : Kesme kuvvetinin sıfır olduğu nokta ile maksimum olduğu nokta arasındaki uzaklık. t : Bölüm 5.4. e göre belirlenen tasarım et kalınlığı TEK KORNİYERLER VE T-ENKESİTLİ ELEMANLAR (10.14a) (10.14b) Tek kornierlerin ve T-enkesitli elemanların karakteristik kesme kuvveti daanımı, Vn, Denk.(10.15) e göre hesaplanacaktır. V 0.6F btc (10.15) n v Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. b t Cv : Kesme kuvveti etkisindeki kornier kolunun uzunluğu vea T-enkesitin toplam üksekliği. : Kornier kol kalınlığı vea T-enkesitin gövde kalınlığı. : h/tw erine b/t kullanılarak ve kv=1. alınarak Bölüm de tanımlanan, kama etkisinde burkulma katsaısı. 10

121 10.7 BAŞLIKLARINA PARALEL DÜZLEMDE KESME KUVVETİ ETKİSİNDEKİ TEK VE ÇİFT SİMETRİ EKSENLİ ELEMANLAR Burulma etkisi olmaksızın, başlıklarına paralel doğrultuda kesme kuvveti etkisindeki tek ve çift simetri eksenli enkesitlerde, her bir eleman için karakteristik kesme kuvveti daanımı, Vn, Denk.(10.16) a göre hesaplanacaktır. V 0.6F b t C n f f v Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Cv tf bf b (10.16) : h/tw erine b/tf kullanılarak ve kv=1. alınarak Bölüm de tanımlanan, kama etkisinde burkulma katsaısı. : Başlık kalınlığı. : Başlık genişliği. : I- ve T-enkesitlerde başlık genişliğinin arısı. U-enkesitlerde başlık genişliği GÖVDESİ BOŞLUKLU KİRİŞLER Çelik-betonarme kompozit kirişler de dahil olmak üzere, kiriş gövdesinde açılan tüm boşlukların kesme kuvveti daanımına etkisi gözönüne alınacaktır. Kesme kuvveti daanımının eterli olmaması durumunda gövde levhası ile takvie edilecektir. 11

122 BÖLÜM 11 BİLEŞİK ETKİLER Burulma etkisi altında vea burulma olmaksızın, eksenel kuvvet ve bir vea iki eksen etrafında eğilme (bileşik eğik eğilme) etkisindeki elemanlar ile sadece burulma etkisindeki elemanların tasarımı bu bölümde belirtilen kurallara göre apılacaktır. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır Eğilme Momenti ve Eksenel Kuvvet Etkisindeki Çift ve Tek Simetri Eksenli Elemanlar 11. Eğilme Momenti ve Eksenel Kuvvet Etkisindeki Diğer Elemanlar 11.3 Burulma Etkisindeki Elemanlar ve Burulma, Eğilme, Kesme ve/vea Eksenel Kuvvetin Ortak Etkisindeki Elemanlar 11.4 Çekme Etkisindeki Delik Kabı İçeren Başlık Enkesitlerinde Kopma 11.1 EĞİLME MOMENTİ VE EKSENEL KUVVET ETKİSİNDEKİ ÇİFT VE TEK SİMETRİ EKSENLİ ELEMANLAR Eğilme ve Basınç Etkisindeki Çift ve Tek Simetri Eksenli Elemanlar Geometrik eksenleri (x ve/vea ) etrafında eğilme etkisindeki çift ve tek simetri eksenli elemanlarda eğilme momenti ve eksenel basınç kuvveti etkileşimi Denk.(11.1a) ve Denk. (11.1b) ile sınırlandırılacaktır. (a) P r P c 0. için (b) P r P c 0. için P 8 M M P 9 M M r rx r c cx c 1.0 (11.1a) P M r M P M M rx r c cx c Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Pr Pc Mr Mc x 1.0 : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. : Bölüm 8 e göre mevcut eksenel basınç kuvveti daanımı, (= cpn vea Pn/c). : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. : Bölüm 9 a göre mevcut eğilme momenti daanımı, (= bmn vea Mn/b). : Kuvvetli ekseni gösteren alt indis. : Zaıf ekseni gösteren alt indis. YDKT için c : Basınç kuvveti etkisi için daanım katsaısı, (= 0.90). b : Eğilme momenti etkisi için daanım katsaısı, (= 0.90). (11.1b) 1

123 GKT için c : Basınç kuvveti etkisi için güvenlik katsaısı, (= 1.67). b : Eğilme momenti etkisi için güvenlik katsaısı, (= 1.67). İkinci mertebe etkiler Bölüm 6 da verilen kurallara göre dikkate alınacaktır Eğilme ve Çekme Etkisindeki Çift ve Tek Simetri Eksenli Elemanlar Geometrik eksenleri (x ve/vea ) etrafında eğilme etkisindeki çift ve tek simetri eksenli elemanlarda, eğilme momenti ve eksenel çekme kuvveti etkileşimi Denk.(11.1a) ve Denk.(11.1b) ile sınırlandırılacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Pr Pc Mr Mc x : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. : Bölüm 7 e göre mevcut eksenel çekme kuvveti daanımı, (= tpn vea Pn/t). : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. : Bölüm 9 a göre mevcut eğilme momenti daanımı, (= bmn vea Mn/b). : Kuvvetli ekseni gösteren alt indis. : Zaıf ekseni gösteren alt indis. YDKT için t : Çekme kuvveti etkisi için daanım katsaısı, (Bkz. Bölüm 7). b : Eğilme momenti etkisi için daanım katsaısı, (= 0.90). GKT için t : Çekme kuvveti etkisi için güvenlik katsaısı, (Bkz. Bölüm 7). b : Eğilme momenti etkisi için güvenlik katsaısı, (= 1.67). Çift simetri eksenli elemanlar için, eğilme momentinin eksenel çekme kuvveti ile birlikte etkimesi durumunda, Bölüm 9.1 de tanımlanan moment düzeltme katsaısı, Cb, değeri Pr 1 P e katsaısı ile çarpılabilir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. P EI e Lb Pe : Zaıf eksen etrafindaki burkulmada elastik kritik burkulma ükü. Lb : Basınç başlığında anal erdeğiştirmenin ve enkesit burulmasının önlendiği noktalar arasındaki eleman uzunluğu (stabilite bağlantısı ile desteklenmeen eleman uzunluğu). I : -ekseni etrafında atalet momenti. = 1.0 (YDKT); = 1.6 (GKT) Eğilme momenti ve eksenel çekme kuvveti etkileşiminin sınırlandırılmasında Denk.(11.1a) ve Denk.(11.1b) erine daha detalı bir analiz de apılabilir. 13

124 Tek Eksenli Eğilme ve Basınç Etkisindeki Çift Simetri Eksenli Kompakt Enkesitli Hadde Elemanlar Kuvvetli asal ekseni etrafındaki eğilme momentinin etkin olduğu (Mr/Mc < 0.05) ve Lcz Lc koşulunu sağlaan, eğilme momenti ve basınç kuvveti etkisindeki çift simetri eksenli kompakt hadde elemanlar için Bölüm de verilen aklaşım erine, iki bağımsız sınır durumun, düzlem içi stabilite kabı ve düzlemine dik burkulma vea anal burulmalı burkulma olarak arı arı aşağıda açıklandığı şekilde dikkate alınmasına izin verilir. (a) Düzlem içi stabilite kabını esas alan sınır durumda Denk.(11.1a) vea Denk.(11.1b) kullanılacaktır. Bu durumda, Pc eğilme düzlemi içindeki mevcut eksenel basınç kuvveti daanımı ve Mcx akma sınır durumu için eğilme düzlemi içindeki mevcut eğilme momenti daanımı olarak alınacaktır. (b) Düzlemine dik burkulma ve anal burulmalı burkulma sınır durumu için Denk.(11.) kullanılacaktır. P r P r M rx P c P c CbM cx Mr / Mc 0.05 olan elemanlar için Bölüm de verilen esaslar ugulanacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Lcz Lc Pc Cb : Eleman bouna ekseni etrafındaki burkulma bou (= KzLz). : -ekseni etrafındaki burkulma bou (= KL). (11.) : Eğilme düzlemine dik doğrultuda mevcut eksenel basınç kuvveti daanımı, (= cpn vea Pn/c). : Bölüm 9.1 de belirlenen moment düzeltme katsaısı. Mcx : Bölüm 9 a göre Cb = 1.0 alınarak kuvvetli eksen etrafında anal burulmalı burkulma sınır durumu için belirlenen mevcut eğilme momenti daanımı, (= bmn vea Mn/b). Mrx : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. 11. EĞİLME MOMENTİ VE EKSENEL KUVVET ETKİSİNDEKİ DİĞER ELEMANLAR Bölüm 11.1 in kapsamadığı enkesitler için, eksenel kuvvet ve eğilme momentinden oluşan gerilmelerin etkileşimi Denk.(11.3) ile sınırlandırılacaktır. Herhangi bir enkesite sahip elemanlar için Bölüm 11.1 de verilen esaslar erine, bu bölümde belirtilen kurallar esas alınabilir. fra frbw frbz 1.0 (11.3) F F F ca cbw cbz Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. fra Fca : YDKT vea GKT ük birleşimleri için, dikkate alınan noktadaki en büük eksenel gerilme. : Dikkate alınan noktadaki mevcut eksenel sınır gerilme. YDKT için basınç etkisinde Bölüm 8 (= cfcr) vea çekme etkisinde Bölüm 7 e göre belirlenen tasarım eksenel gerilmesi. 14

125 GKT için basınç etkisinde Bölüm 8 F göre belirlenen eksenel güvenlik gerilmesi. cr / c vea çekme etkisinde Bölüm 7 e frbw, frbz : YDKT vea GKT ük birleşimleri için, dikkate alınan noktadaki en büük eğilme gerilmesi. Fcbw, Fcbz: Dikkate alınan noktadaki mevcut eğilme sınır gerilmesi. YDKT için YDKT için dikkate alınan noktadaki tasarım eğilme gerilmesi,. GKT için dikkate alınan noktadaki eğilme güvenlik gerilmesi, c : Basınç etkisi için daanım katsaısı, (= 0.90). t : Çekme kuvveti etkisi için daanım katsaısı, (Bkz. Bölüm 7). b : Eğilme momenti etkisi için daanım katsaısı, (= 0.90). GKT için c : Basınç etkisi için güvenlik katsaısı, (= 1.67). t : Çekme kuvveti etkisi için güvenlik katsaısı, (Bkz. Bölüm 7). b : Eğilme momenti etkisi için güvenlik katsaısı, (= 1.67). w z : Kuvvetli asal ekseni gösteren alt indis. : Zaıf asal ekseni gösteren alt indis. M / W b n e M n bwe w ve z alt indisleri çift simetri eksenli elemanlarda x ve eksenlerini göstermektedir. We : Asal eksen etrafındaki elastik mukavemet momenti (İlgili eğilme ekseni için Wew vea Wez) Wew : Kuvvetli asal eksen etrafındaki elastik mukavemet momenti. Wez : Zaıf asal eksen etrafındaki elastik mukavemet momenti. Denk.(11.3), enkesitin kritik noktalarında asal eksenler etrafındaki eğilme gerilmelerinin önleri gözönünde tutularak kullanılacaktır. Eğilme gerilmeleri ve eksenel gerilmeler işaretleri ile birlikte değerlendirilecektir. Eksenel kuvvetin basınç olması halinde, ikinci mertebe etkiler Bölüm 6 da belirtilen kurallara göre dikkate alınacaktır. Eğilme momenti ile eksenel çekme kuvveti etkileşiminin sınırlandırılması için Denk.(11.3) erine daha detalı bir analiz apılabilir BURULMA ETKİSİNDEKİ ELEMANLAR VE BURULMA, EĞİLME, KESME VE/VEYA EKSENEL KUVVETİN ORTAK ETKİSİNDEKİ ELEMANLAR Burulma Etkisindeki Boru ve Kutu Enkesitli Elemanlar Burulma etkisindeki boru ve kutu enkesitli elemanların karakteristik burulma daanımı, Tn, Denk.(11.4) ile hesaplanacaktır. T n F C (11.4) cr 15

126 Burulma etkisindeki boru ve kutu enkesitli elemanlar için, tasarım burulma daanımı, TTn (YDKT) vea güvenli burulma daanımı, Tn/T (GKT) alınarak belirlenecektir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. ΦT = 0.90 (YDKT) vea ΩT = 1.67 (GKT) C : Boru ve kutu enkesitli elemanlar için tanımlanan burulma katsaısı. Fcr : Kritik gerilme. Kritik gerilme, Fcr, aşağıda tanımlanmıştır. (a) Boru enkesitli elemanlar için Denk.(11.5a) ve (11.5b) ile hesaplanan değerlerden büüğü kritik gerilme, Fcr, olarak alınacaktır. F F cr cr 1.3E L D D t E 0.6F 3 D t 0.6F (11.5a) (11.5b) Boru enkesitli elemanlar için burulma katsaısı, C, güvenli tarafta kalan bir aklaşımla Denk.(11.6) kullanılarak hesaplanabilir. D t t C Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. L : Eleman uzunluğu. D : Boru enkesitin dış çapı. t : Boru enkesitin et kalınlığı, (Bkz. Bölüm 5.4.). (11.6) (b) Kutu enkesitli elemanlar için kritik gerilme, Fcr, aşağıdaki denklemler ile belirlenecektir. h E.45 için Fcr 0.6F (11.7) t F E h E için F t F E h için F t 0.6F.45 E F Fcr h t F E cr h t (11.8) (11.9) Kutu enkesitli elemanlar için burulma katsaısı, C, güvenli tarafta kalan bir aklaşımla Denk.(11.10) kullanılarak hesaplanabilir. 16

127 3 C B t H t t t Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. h : Bölüm (d) de tanımlanan uzun kenar düz kısım genişliği. t : Bölüm 5.4. de tanımlanan tasarım et kalınlığı. B : Kutu enkesit genişliği. H : Kutu enkesit üksekliği. (11.10) Burulma, Kesme Kuvveti, Eğilme ve Eksenel Kuvvetin Ortak Etkisindeki Boru ve Kutu Enkesitli Elemanlar Gerekli burulma daanımı, Tr nin mevcut burulma daanımı, Tc nin %0 sine eşit vea daha küçük olması halinde, boru ve kutu enkesitli elemanlar için burulma, kesme, eğilme ve/vea eksenel kuvvet etkileşimi, burulma etkileri terkedilerek Bölüm 11.1 e göre belirlenecektir. Tr nin Tc nin %0 sini aşması halinde ise bu etkileşim, gözönüne alınan noktada, Denk.(11.11) ile sınırlandırılacaktır. Pr M r Vr T r 1.0 P M V T c c c c Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Pr Pc Mr Mc Vr Vc Tr Tc : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. (11.11) : Bölüm 7 vea Bölüm 8 e göre belirlenen mevcut eksenel çekme vea basınç kuvveti daanımı, (= Pn vea Pn/). : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. : Bölüm 9 a göre belirlenen mevcut eğilme momenti daanımı, (= bmn vea Mn/b). : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli kesme kuvveti daanımı. : Bölüm 10 a göre belirlenen mevcut kesme kuvveti daanımı, (= vvn vea Vn/v). : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli burulma momenti daanımı. : Bölüm e göre belirlenen mevcut burulma momenti daanımı, (= TTn vea Tn/T) Burulma ve Bileşik Gerilme Etkisindeki Boru ve Kutu Enkesitler Dışındaki Diğer Tüm Elemanlar Karakteristik burulma daanımı, Tn, eksenel gerilmeler altında akma sınır durumu, kama gerilmeleri etkisinde akma sınır durumu vea burkulma sınır durumlarının en küçüğü esas alınarak hesaplanacaktır. Burulma ve bileşik gerilme etkisindeki boru ve kutu enkesitler dışındaki diğer tüm elemanlar için, tasarım burulma daanımı, TTn (YDKT) vea güvenli burulma daanımı, Tn/T (GKT) alınarak belirlenecektir. ϕt = 0.90 (YDKT) vea ΩT = 1.67 (GKT) Fn değeri, sınır durumlara göre, Denk.(11.1a), (11.1b) vea (11.1c) ile elde edilecektir. (a) Eksenel gerilmeler altında akma sınır durumu için 17

128 F n F (b) Kama gerilmeleri altında akma sınır durumu için F n 0.6F (c) Burkulma sınır durumu için F n F Buradaki terim aşağıda açıklanmıştır. Fcr cr : Enkesit için hesap ile belirlenen burkulma gerilmesi. (11.1a) (11.1b) (11.1c) 11.4 ÇEKME ETKİSİNDEKİ DELİK KAYBI İÇEREN BAŞLIK ENKESİTLERİNDE KOPMA Kuvvetli asal eksen etrafında eğilme momenti ve eksenel çekme kuvvetinin ortak etkisindeki başlıklarda, bulon deliklerinin bulunduğu enkesitte, başlığın çekme etkisindeki kopma (kırılma) daanımı Denk.(11.13) ile verilen koşulu sağlaacaktır. Bu koşul, eğilme momenti ve eksenel kuvvet nedenile çekme etkisindeki her bir başlık arı arı kontrol edilecektir. Pr P c M M rx cx 1.0 Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. P r Pc (11.13) : Bulon deliklerinin bulunduğu enkesitin YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. : Bölüm 7.. e göre belirlenen kırılma sınır durumu için mevcut eksenel çekme kuvveti daanımı, (= tpn vea Pn/t). Mrx : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. Mcx : Bölüm e göre belirlenen, başlığın çekme kırılması sınır durumu için x-ekseni etrafındaki mevcut eğilme momenti daanımı, (= bmn vea Mn/b). Eğilme etkisinde çekme kırılması sınır durumunun ugulanmadığı hallerde, bulon deliği kaıplarının gözönüne alınmadığı plastik eğilme momenti, Mp, kullanılacaktır. 18

129 BÖLÜM 1 KOMPOZİT ELEMANLAR Yapısal çelik ve betonarmenin birlikte kullanılması ile oluşturulan kompozit apı elemanlarının tasarımı bu bölümde belirtilen kurallara göre apılacaktır. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır. 1.1 Kapsam 1. Genel Esaslar 1.3 Eksenel Kuvvet Etkisi 1.4 Eğilme Momenti Etkisi 1.5 Kesme Kuvveti Etkisi 1.6 Eksenel Kuvvet ve Eğilme Momentinin Bileşik Etkisi 1.7 Eksenel Kuvvet Altında Yük Aktarımı 1.8 Çelik Ankrajlar 1.1 KAPSAM Bu bölüm Şekil 1.1(a) ve 1.1(b) de gösterilen çelik gömme kompozit elemanlar, Şekil 1.1(c) ve 1.1(d) de gösterilen beton dolgulu kompozit elemanlar, arıca Şekil 1.1(e) ve 1.1(f) de gösterilen çelik ankrajlı kompozit kirişlerin tasarımı ile ilgili kuralları kapsamaktadır. Çelik ankrajlı kompozit kirişlerin betonarme döşemelerinde tam vea bölgesel basınç oluşturan eğilme pozitif eğilme, çekme oluşturan eğilme ise negatif eğilme olarak isimlendirilir. (a) (b) (c) (d) n Çelik Ankraj Elemanları (Kama Elemanları) (e) (f) Şekil 1.1 Tipik kompozit elemanlar 19

130 1. GENEL ESASLAR Kompozit elemanlar içeren apı sistemlerinin eleman ve birleşimlerine etkien iç kuvvetlerin hesabında, etkin enkesit özellikleri gözönünde tutulmalıdır Beton ve Beton Çeliği Kompozit apı elemanlarında kullanılan beton özellikleri, beton kalitesinin denetimi ve donatı detaları için, bu bölümde belirtilen kuralların dışında, TS 500 standardı ve beton çeliğinin özellikleri için TS 708 standardı geçerlidir. Normal ve hafif betonlar için beton elastisite modülü, Ec, Denk.(1.1) ile hesaplanacaktır. E 0.043w f 1.5 c c ck (1.1) Bu denklemde beton elastisite modülü, Ec ve karakteristik beton daanımı, fck, MPa biriminde ifade edilecektir. Beton birim hacim ağırlığı, wc, ise hafif ve normal ağırlıklı betonlar için 1500 kg/m 3 ve 500 kg/m 3 arasında değişmektedir. Kompozit elemanlarda kullanılan beton sınıfı ve donatı çeliği karakteristik akma daanımı ile ilgili sınırlamalar Bölüm 1..3 te, enine donatı koşulları ise Bölüm (b) ve (c) de verilmiştir. 1.. Kompozit Kesitlerin Karakteristik Daanımlarının Belirlenmesi Kompozit kesitlerin karakteristik daanımları bu bölümde tanımlanan plastik gerilme dağılımı öntemi, şekildeğiştirme ugunluk öntemi, elastik gerilme dağılımı öntemi vea etkin gerilme şekildeğiştirme öntemi ne ugun olarak belirlenir. Kompozit elemanların karakteristik daanımının belirlenmesinde betonun çekme daanımı hesaba katılmaz. Çelik gömme kompozit elemanlarda erel burkulma söz konusu değildir. Beton dolgulu kompozit elemanlarda erel burkulma etkileri Bölüm 1..4 te incelenecektir Plastik Gerilme Dağılımı Yöntemi Eksenel kuvvet, eğilme momenti vea eksenel kuvvet ve eğilme momentinin bileşik etkileri altındaki kompozit enkesitlerin karakteristik daanımının belirlenmesi için ugulanan bu öntemde, dikdörtgen gerilme aılışı esas alınarak, basınç vea çekme etkisindeki çelik elemanlarda gerilmelerin F karakteristik akma daanımına, basınç etkisindeki beton gerilmelerinin ise karakteristik basınç daanımının 0.85 katına (0.85fck) ulaştığı varsaılır. Beton dolgulu kompozit elemanlarda, betondaki sargılama etkisi gözönünde tutularak, en büük beton basınç gerilmesi için 0.95fck değerinin kullanılmasına izin verilebilir Şekildeğiştirme Ugunluk Yöntemi Bu öntemde, betondaki maksimum birim kısalma 0.003mm/mm olacak şekilde, enkesit üksekliği bounca doğrusal şekildeğiştirme aılışı varsaılır. Çelik ve betonun gerilme şekildeğiştirme bağıntıları denelerden vea ilgili kanaklardan alınabilir Elastik Gerilme Dağılımı Yöntemi Elastik gerilme dağılımı öntemi ile kompozit enkesitin karakteristik daanımı, çeliğin akma vea betonun ezilme sınır durumuna ulaşmasına karşı gelen elastik gerilmelerin süperpozisonu ile belirlenir. 130

131 1...4 Etkin Gerilme Şekildeğiştirme Yöntemi Bu öntem ile kompozit bir enkesitin karakteristik daanımı, şekildeğiştirme uumu ve enkesitin çelik ve beton bileşenlerinin erel burkulma, akma ve betonun sargılanması etkilerini de içerecek şekilde belirlenen etkin gerilme şekildeğiştirme bağıntıları esas alınarak hesaplanır Malzeme Sınırları Kompozit elemanları oluşturan beton, beton çeliği ve apısal çelik daanımları ile ilgili sınırlamalar aşağıda açıklanmıştır. (a) Kompozit elemanların kapasitelerinin hesabında kullanılan karakteristik beton basınç daanımı, fck, normal betonlar için 0MPa ile 70MPa, hafif betonlar için 0MPa ile 40MPa arasında olacaktır. (b) Beton çeliğinin karakteristik akma daanımı, Fsr, 500MPa ile sınırlıdır. (c) Yapısal çelik elemanların karakteristik akma daanımı, F, 460MPa ile sınırlıdır Beton Dolgulu Kompozit Kesitlerin Yerel Burkulma Sınır Durumu İçin Sınıflandırılması Eksenel basınç kuvveti etkisindeki beton dolgulu kompozit enkesitler erel burkulma açısından kompakt, kompakt olmaan ve narin olarak üçe arılırlar. Basınç etkisindeki çelik enkesit parçası vea parçalarının tümünün genişlik (çap)/kalınlık oranları Tablo 1.1A da verilen p sınır değerini aşmaan kompozit kesitler kompakt olarak tanımlanır. Basınç etkisindeki en az bir çelik enkesit parçasının genişlik (çap)/kalınlık oranı p sınırını aşan; fakat tüm elemanları için r değeri aşılmaan kesitler kompakt olmaan kesitlerdir. Basınç etkisindeki herhangi bir çelik enkesit parçasının genişlik (çap)/kalınlık oranı r değerini aşıorsa kesit narin olarak isimlendirilir. Genişlik (çap)/kalınlık oranının izin verilen maksimum değerleri Tablo 1.1A nın son kolonunda verilmiştir. Eğilme momenti etkisindeki beton dolgulu kompozit enkesitler de erel burkulma açısından kompakt, kompakt olmaan ve narin olarak üçe arılırlar. Eğilme momentinin basınç bileşeninin etkisindeki çelik enkesit parçası vea parçalarının tümünün genişlik (çap)/kalınlık oranları Tablo 1.1B de verilen p sınır değerini aşmaan kompozit kesitler kompakt olarak tanımlanır. En az bir çelik enkesit parçasının genişlik (çap)/kalınlık oranı p sınırını aşan; fakat tüm elemanları için r değeri aşılmaan kesitler kompakt olmaan kesitlerdir. Basınç etkisindeki herhangi bir çelik enkesit parçasının genişlik (çap)/kalınlık oranı r değerini aşıorsa kesit narin olarak isimlendirilir. Genişlik (çap)/kalınlık oranının izin verilen maksimum değerleri Tablo 1.1B nin son kolonunda verilmiştir. Borular ve kutu enkesitli elemanlar için genişlik (b), çap (D) ve kalınlık (t) boutları Tablo 5.1A ve Tablo 5.1B de tanımlanmıştır. TABLO 1.1A EKSENEL BASINÇ ETKİSİNDEKİ KOMPOZİT KESİTLERİN ÇELİK ENKESİT PARÇALARI İÇİN GENİŞLİK/KALINLIK ORANLARININ SINIR DEĞERLERİ Eleman Üniform kalınlıklı kutu enkesitlerin cidarları Genişlik / Kalınlık Oranı b/t p (Kompakt / Kompakt Olmaan) r (Kompakt Olmaan / Narin) Maksimum Sınır Değer.6 E 3.00 E 5.00 E F F F 131

132 Boru enkesitli elemanlar D/t 0.15 E 0.19 E F F 0.31 E F TABLO 1.1B KOMPOZİT ENKESİTLERİN EĞİLME MOMENTİNİN BASINÇ BİLEŞENİNİN ETKİSİNDEKİ ÇELİK ENKESİT PARÇALARI İÇİN GENİŞLİK/KALINLIK ORANLARININ SINIR DEĞERLERİ Eleman Üniform kalınlıklı kutu enkesitlerin başlıkları Üniform kalınlıklı kutu enkesitlerin gövdeleri Boru enkesitli elemanlar Genişlik / Kalınlık Oranı b/t h/t D/t p (Kompakt / Kompakt Olmaan) r (Kompakt Olmaan / Narin) Maksimum Sınır Değer.6 E 3.00 E 5.00 E F F F 3.00 E 5.70 E 5.70 E F F F 0.09 E F 0.31 E 0.31 E F F 1..5 Stabilite Tasarımında Gerekli Daanımın Hesabı İçin Rijitlikler Çelik gömme kompozit elemanlar ve beton dolgulu kompozit elemanların stabilite tasarımında, gerekli daanımın genel analiz öntemi ile belirlenmesi aşamasında, eleman rijitlikleri aşağıdaki kurallar gözönünde tutularak hesaplanacaktır. (a) Basınç etkisindeki elemanların karakteristik eğilme rijitliği, kompozit kesitin aşağıda Bölüm 1.3 te tanımlanan etkin rijitliği, EIef, olarak alınacaktır. (b) Basınç etkisindeki elemanların karakteristik eksenel rijitliği, kesiti oluşturan bileşenlerin elastik eksenel rijitliklerinin toplamına eşit olacaktır. (c) Çekme etkisindeki elemanların rijitliklerinin belirlenmesinde sadece apısal çelik ve beton çeliği gözönüne alınacaktır. (d) Yapı sisteminin stabilitesini etkileen tüm kompozit elemanların rijitlikleri 0.80 katsaısı ile çarpılarak azaltılacaktır. Yapı sisteminin stabilitesini etkileen kompozit elemanların eğilme rijitliklerine arıca τb=0.8 azaltma katsaısı ugulanacaktır. Burada tanımlanan ve gerekli daanımın belirlenmesinde kullanılan rijitlik azaltmaları erdeğiştirme kontrollerinde dikkate alınmaacaktır. 1.3 EKSENEL KUVVET ETKİSİ Bu bölümde, eksenel kuvvet etkisindeki çelik gömme kompozit elemanlar ve beton dolgulu kompozit elemanların tasarımına ilişkin kurallar er almaktadır Çelik Gömme Kompozit Elemanlar Sınırlamalar Çelik gömme kompozit elemanların aşağıdaki sınırları sağlaması gerekmektedir. (a) Yapısal çelik çekirdeğin enkesit alanı, toplam kompozit enkesit alanının en az %1 i kadar olmalıdır. (b) Kompozit kesitte bouna ve enine donatı kullanılmalıdır. Enine donatı etrie vea spiral fret şeklinde olabilir. Etrie kullanılması durumunda 10mm çapında etrieler en fazla 300mm aralıkla, 1mm vea daha büük çaplı etrieler en fazla 400mm aralıkla teşkil 13

133 edilmelidir. Etrie aralığı kompozit elemanın en küçük kenar uzunluğunun 0.5 katından daha fazla olamaz. (c) Denk.(1.) ile tanımlanan bouna donatı oranı, sr nin minimum değeri olacaktır. ρ sr A A sr g Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ag : Kompozit elemanın toplam enkesit alanı. Asr : Bouna donatı alanı Basınç Daanımı (1.) Eksenel basınç kuvveti etkisindeki çift simetri eksenli, çelik gömme kompozit elemanlarda karakteristik basınç daanımı, eğilmeli burkulma sınır durumu esas alınarak belirlenecektir. Tasarım basınç daanımı, cpn, (YDKT) vea güvenli basınç daanımı, Pn/c,(GKT), c = 0.75 (YDKT) vea Ωc =.00 (GKT) alınarak, Denk.(1.3) vea Denk.(1.4) ile hesaplanacaktır. (a) (b) P no P e P no P e.5.5 için Pno Pe P P n no (1.3) için Pn = 0.877Pe (1.4) Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. P F A F A 0.85 f A (1.5) Pe Ac As Ec no s sr sr ck c : Bölüm 6 kurallarına göre belirlenen elastik burkulma ükü. = EI L ef : Beton enkesit alanı. c : Yapısal çelik çekirdek enkesit alanı. : Beton elastisite modülü Denk.(1.1). EIef : Betona gömülü kompozit enkesitin etkin eğilme rijitliği. EIef EsIs EsIsr C1E cic (1.6) A A C1 A g Es F s sr : Çelik elastisite modülü (00000 MPa). : Yapısal çelik karakteristik akma daanımı. Fsr : Beton çeliği karakteristik akma daanımı. Ic Is : Kompozit enkesitin elastik tarafsız eksenine göre beton enkesitin atalet momenti. : Kompozit enkesitin elastik tarafsız eksenine göre apısal çelik enkesitin atalet momenti. 133

134 Isr Lc K L fck : Kompozit enkesitin elastik tarafsız eksenine göre donatı çubuklarının atalet momenti. : Eleman burkulma bou. = KL : Burkulma katsaısı. : Yanal destek noktaları arasında kalan eleman uzunluğu. : Beton karakteristik basınç daanımı Çekme Daanımı Eksenel çekme kuvveti etkisindeki, çelik gömme kompozit elemanların karakteristik çekme kuvveti daanımı, Pn, akma sınır durumu esas alınarak Denk.(1.7) ile hesaplanacaktır. P F A F A n s sr sr (1.7) Tasarım çekme kuvveti daanımı, tpn (YDKT) vea güvenli çekme kuvveti daanımı, Pn/t (GKT) alınarak belirlenecektir Kuvvet Aktarımı t = 0.90 (YDKT) vea Ωt = 1.67 (GKT) Çelik gömme kompozit elemanlarda kuvvet aktarımı Bölüm 1.7 de verilen kurallara ugun olarak sağlanacaktır Detalandırma Kuralları Çelik gömme kompozit elemanların oluşturulmasında aşağıda verilen kurallara uulacaktır. (a) Çelik çekirdek ile buna en akın bouna donatı çubuğu arasındaki uzaklık donatı çapının 1.5 katından ve 40mm den az olmamalıdır. (b) Kompozit enkesitin birden fazla saıda gömülü çelik profil içermesi halinde, beton dökümünden önce her bir elemanın tekil olarak burkulmasının önlenebilmesi için, bu elemanların bağ levhaları, örgü çubukları vea benzeri elemanlarla birbirlerine bağlanmaları gerekmektedir Beton Dolgulu Kompozit Elemanlar Sınırlamalar Beton dolgulu kompozit elemanların aşağıdaki sınırları sağlaması gerekmektedir. (a) Yapısal çelik enkesit alanı, toplam kompozit enkesit alanının en az %1 i kadar olmalıdır. (b) Beton dolgulu kompozit elemanlar erel burkulma sınır durumu açısından Bölüm 1..4 e ugun olarak sınıflandırılmalıdır. (c) Kompozit enkesitte bouna donatı kullanılması gerekli değildir. Bouna donatı kullanılması halinde de, daanım hesapları açısından enine donatıa gerek olmamaktadır Basınç Daanımı Eksenel basınç kuvveti etkisindeki, çift simetri eksenli beton dolgulu kompozit elemanların basınç daanımları, aşağıda verilen erel burkulma etkileri gözönünde tutulmak ve etkin eğilme rijitliği, EIef, Denk.(1.15) ile hesaplanmak suretile, eğilmeli burkulma sınır durumunun esas alındığı Bölüm e göre belirlenecektir. 134

135 (a) Kompakt enkesitler için P no P p E s Pp F As C fck Ac Asr E c C : Kutu enkesitler için 0.85, boru enkesitler için 0.95 değerindeki bir katsaı. (b) Kompakt olmaan enkesitler için ( ) P P P P p no p p ( r p) s P F As 0.7 fck Ac Asr E c Pp büüklüğü Denk.(1.9) ile hesaplanacaktır. (c) Narin enkesitler için (1) Kutu enkesitler için E s Pno Fcr As 0.7 fck Ac Asr E c F () Boru enkesitler için F 9E b t s cr 0.7F cr 0. D t F E s E (1.8) (1.9) (1.10) (1.11) (1.1) (1.13) (1.14) Kutu ve boru enkesitli tüm beton dolgulu kompozit elemanların etkin eğilme rijitliği, EIef Denk.(1.15) ile hesaplanacaktır. EIef EsIs EsIsr C3Ec Ic (1.15) Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. C Ac 3 Asr As Ec Es A A A g s sr : Beton enkesit alanı. : Bouna donatı alanı. : Yapısal çelik çekirdek enkesit alanı. : Beton elastisite modülü Denk.(1.1). : Çelik elastisite modülü (00000 MPa). 135

136 F fck λ p r D b t : Yapısal çelik karakteristik akma daanımı. : Beton karakteristik basınç daanımı. : Kutu vea boru enkesitin genişlik (çap) / kalınlık oranı. : Kompakt eleman için narinlik sınır değeri (Tablo 1.1A). : Kompakt olmaan eleman için narinlik sınır değeri (Tablo 1.1A). : Boru enkesitin dış çapı. : Kutu enkesitin büük boutu. : Bölüm 5.4. e göre berlirlenen tasarım et kalınlığı Çekme Daanımı Eksenel çekme kuvveti etkisindeki, beton dolgulu kompozit elemanların karakteristik çekme daanımı, Pn, akma sınır durumu esas alınarak Denk.(1.16) ile hesaplanacaktır. P F A F A n s sr sr (1.16) Tasarım çekme kuvveti daanımı, tpn (YDKT) vea güvenli çekme kuvveti daanımı, Pn/t (GKT) alınarak belirlenecektir Kuvvet Aktarımı t = 0.90 (YDKT) vea Ωt = 1.67 (GKT) Beton dolgulu kompozit elemanlarda kuvvet aktarımı Bölüm 1.7 de verilen kurallara ugun olarak sağlanacaktır. 1.4 EĞİLME MOMENTİ ETKİSİ Bu bölümde belirtilen kurallar, eğilme etkisindeki başlıklı çelik ankrajlar vea çelik U-profil ankrajların kama elemanı olarak kullanıldığı kompozit kirişleri, çelik gömme ve beton dolgulu kompozit elemanları kapsamaktadır Genel Esaslar Etkin Genişlik Kompozit kirişlerde döşeme etkin genişliği, kirişin her iki anında tanımlanan etkin genişliklerin toplamı ile belirlenir. Her bir etkin genişlik, aşağıda tanımlanan uzaklıklardan küçüğü olarak alınacaktır. (a) Kiriş açıklığının 1/8 i. (b) Kiriş enkesitinin düşe ekseninden komşu kiriş enkesitinin düşe eksenine olan uzaklığın arısı. (c) Kiriş enkesitinin düşe ekseninden betonarme döşemenin serbest kenarına olan uzaklık Yapım Aşamasında Daanım Yapım aşamasındaki ükler tasarımda gözönüne alınacaktır. Yapım aşamasında geçici destekler kullanılmadığında, karakteristik beton basınç daanımı, fck, değerinin %75 ine ulaşılıncaa kadar, tüm ükler için sadece çelik enkesitin daanımı eterli olmalıdır. Çelik enkesitin mevcut eğilme momenti daanımı için Bölüm 9 da verilen kurallar esas alınacaktır. 136

137 Çelik Ankrajlı Kompozit Kirişlerin Eğilme Rijitliği Kısmi etkileşimli kompozit kirişlerde, tam etkileşimli kompozit kirişler için belirlenen çelik ankrajların saısındaki azalmanın kirişin eğilme rijitliğine etkisi hesaplarda gözönüne alınacaktır. Tam etkileşimli kompozit kirişlerde enkesit atalet momenti, Denk.(1.17a) ile hesaplanabilir. I 0.75I tr (1.17a) Kısmi etkileşimli kompozit kirişlerde enkesit atalet momenti ise, Denk.(1.17b) ile hesaplanabilir. I 0.75 I I I Q n s tr s min( As F,0.85 fck Ac ) Denk.( 1.17b) de Q / n min( As F,0.85 fck Ac ) 0.50 olacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. I : Kompozit kiriş enkesiti atalet momenti. Is : Çelik kiriş enkesiti atalet momenti. (1.17b) Itr : Çatlamamış (brüt) beton gözönüne alınarak, n=es/ec oranı ile dönüştürülmüş tüm eşdeğer çelik kesitin atalet momenti. Q n Ac As F fck : Pozitif eğilme momentinin maksimum ve sıfır olduğu noktalar arasında konumlanan ankraj elemanlarının toplam kama daanımı. : Negatif eğilme momentinin mutlak değerce en büük ve sıfır olduğu noktalar arasında konumlanan ankraj elemanlarının toplam kama daanımı. : Etkin genişlik içindeki beton döşemenin enkesit alanı. : Çelik enkesitin alanı. : Yapısal çeliğin karakteristik akma gerilmesi. : Karakteristik beton basınç daanımı. Sürekli kirişlerde atalet momenti, çatlamış kesit atalet momenti ve çatlamamış kesit atalet momentlerinin aritmetik ortalamasıla bulunabilir. Daha güvenilir bir hesap apılmamış ise, çatlamış kesit atalet momenti, çatlamamış kesit atalet momentinin arısı olarak alınabilir. Betonun çatlaması ve sünme etkisile oluşan zamana bağlı ek sehim hesaba katılacaktır. Ani sehim etkisi için beton döşeme genişliğinin n=es/ec oranında azaltılmasıla elde edilen eşdeğer çelik kesit atalet momenti kullanılacaktır. Uzun süreli sehim etkisi için betonarme döşemenin eşdeğer çelik enkesite dönüştürülmesinde elastisite modülleri oranının en az katının (n) alınması önerilmektedir Başlıklı Çelik Ankrajlı vea Çelik U-Profil Ankrajlı Kompozit Kirişler Bu bölümde verilen kurallar, apım aşamasında geçici desteklerin kullanıldığı vea kullanılmadığı, basit vea sürekli kiriş olarak teşkil edilen tüm kompozit kirişlere ugulanır. Tasarım eğilme momenti daanımı, bmn, (YDKT) vea güvenli eğilme momenti daanımı, Mn/b, (GKT), ϕb=0.90 (YDKT) vea Ωb=1.67 (GKT) 137

138 alınarak, bu bölümde verilen kurallar doğrultusunda hesaplanacaktır Pozitif Eğilme Momenti Daanımı Pozitif tasarım eğilme momenti daanımı, bmn, (YDKT) vea pozitif güvenli eğilme momenti daanımı, Mn/b, (GKT) için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıdaki koşullar esas alınarak belirlenecektir. (a) h / tw 3.76 E / F olması durumunda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, akma sınır durumu için, kompozit enkesitte plastik gerilme dağılımı öntemi ile belirlenecektir. d 3 a 0.85f ck C d 1 F d (P t - C) (P t + C) Şekil 1. Kompozit kirişte pozitif eğilme momenti için genel plastik gerilme aılışı Şekil 1. de genel olarak verilen plastik gerilme aılışı gözönüne alınarak, plastik tarafsız eksenin beton döşemede vea çelik enkesitin başlık vea gövdesi içinde olması durumlarına göre, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk.(1.18) ile belirlenir. M C( d d ) P ( d d ) (1.18) n 1 t 3 Denk. (1.18) düşe eksene göre simetrik olan tek ve çift simetri eksenli kompozit kirişler için verilmiştir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. C Pt d1 d d3 a h tw : Beton döşemenin basınç kuvveti daanımı. : Tüm çelik enkesitin çekme kuvveti daanımı. : Beton basınç bloğu ağırlık merkezi ile çelik enkesitin üst kotu arasındaki uzaklık. : Çelik enkesitin bir bölümü basınç etkisinde olduğunda, bu bölümün ağırlık merkezi ile çelik enkesitin üst kotu arasındaki uzaklık. Çelik enkesitin basınç etkisinde olmadığı durumda d = 0 alınacaktır. : Çelik enkesitin üst kotu ile ağırlık merkezinin arasındaki uzaklık. : Beton basınç bloğunun derinliği. : Bölüm de tanımlanan enkesit ölçüsü. : Gövde kalınlığı. Beton basınç bloğunun derinliği, Denk.(1.19) ile hesaplanacaktır. C a (1.19) 0.85 f b ck F 138

139 Burada, betonarme döşemedeki basınç kuvveti, C, Denk.(1.0a), Denk.(1.0b) ve Denk. (1.0c) ile belirlenen değerlerin en küçüğü olarak alınacaktır. C F A C 0.85 f A s C Q n ck c (1.0a) (1.0b) (1.0c) Betonarme döşemedeki basınç kuvvetini, Denk.(1.0a) ile çelik enkesitin akma daanımının vea Denk.(1.0b) ile betonarme döşemenin basınç daanımının belirlediği durumlarda kompozit kiriş tam etkileşimli kompozit kiriş olarak tanımlanır. Betonarme döşemedeki basınç kuvvetini Denk.(1.0c) ile çelik ankrajların daanım ve saısının belirlediği durumda ise kısmi etkileşimli kompozit kiriş olarak isimlendirilir. Çelik enkesitteki çekme kuvveti, Pt, Denk.(1.1) ile hesaplanacaktır. P F A t s Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ac As F fck Q n : Etkin genişlik içindeki beton döşemenin enkesit alanı. : Çelik enkesit alanı. : Yapısal çelik karakteristik akma gerilmesi. : Beton karakteristik basınç daanımı. (1.1) : Pozitif eğilme momentinin maksimum ve sıfır olduğu noktalar arasında konumlanan ankraj elemanlarının toplam kama daanımı. b : Beton döşeme etkin genişliği. Denk.(1.0b) de betonarme döşemenin etkin genişliği içindeki bouna donatı alanının katkısı da gözönüne alınabilir. (b) h / tw 3.76 E / F olması durumunda, erel burkulma nedenile, plastik eğilme momenti daanımına ulaşılamamaktadır. Bu durumda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, apım aşamasında geçici desteklerin etkisi aşağıda belirtildiği gibi gözönüne alınarak, elastik gerilme dağılımı öntemi ile, çelik elemanın en dış lifinde akma gerilmesine ulaşıldığı akma momenti, M, kullanılarak belirlenecektir. Yapım aşamasında eterli düzede geçici destek kullanılması durumunda, destekler kaldırıldıktan sonra, tüm üklerin kompozit enkesit ile taşındığı varsaılacaktır. Geçici desteklerin kullanılmaması durumunda ise, beton daanımını kazanmadan önce sabit üklerin çelik enkesitte oluşturduğu gerilmeler ile beton eterli daanıma ulaştıktan (kompozit çalışma gerçekleştikten) sonra kirişe etkien ükler nedenile kompozit enkesitte oluşan gerilmeler toplanacaktır. Eğilme momenti daanımının hesabı için elastisite modülleri oranı, n = Es/Ec, ile hesaplanan dönüştürülmüş enkesit özellikleri kullanılacaktır Negatif Eğilme Momenti Daanımı Negatif moment bölgesinde, negatif tasarım eğilme momenti daanımı, bmn, (YDKT) vea negatif güvenli eğilme momenti daanımı, Mn/b, (GKT) için karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, iki farklı aklaşım ile hesaplanabilir. 139

140 (a) Kompozit çalışma terkedilerek, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, sadece çelik enkesit gözönüne alınarak Bölüm 9 da verilen koşullar ile belirlenecektir. (b) Kompozit enkesitte plastik gerilme dağılımı öntemi esas alınarak, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, aşağıdaki koşulların sağlanması halinde, plastik gerilme aılışı esas alınarak Denk.(1.) ile hesaplanacaktır, (Şekil 1.3). (1) Çelik profil kompakt enkesitli olacak ve basınç etkisindeki başlıklar Bölüm 9 da verilen sınırlarla uumlu olacak şekilde desteklenecektir. () Başlıklı çelik ankrajlar vea U-profil ankrajlar negatif moment bölgesinde de kullanılacaktır. (3) Etkin genişlik içine, çelik kirişin bouna eksenine paralel donatı erleştirilecektir. d 3 (P c - Ts) Ts d d 1 F (P c + Ts) F Şekil 1.3 Kompozit kirişte negatif eğilme momenti için genel plastik gerilme aılışı M T ( d d ) P ( d d ) n s 1 c 3 Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ts Pc d1 d d3 : Bouna donatının çekme kuvveti daanımı. : Çelik enkesitin basınç kuvveti daanımı (Pc=AsF). : Bouna donatının ağırlık merkezi ile çelik enkesitin üst kotu arasındaki uzaklık. (1.) : Çelik enkesitin bir bölümü çekme etkisinde olduğunda, bu bölümün ağırlık merkezi ile çelik enkesitin üst kotu arasındaki uzaklık. Çelik enkesitin çekme etkisinde olmadığı durumda d = 0 alınacaktır. : Çelik enkesitin üst kotu ile ağırlık merkezinin arasındaki uzaklık. Bouna donatıdaki çekme kuvveti, Ts, Denk.(1.3a) ve Denk.(1.3b) ile belirlenen değerlerin küçüğü olarak alınacaktır. T T F A s r sr s Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Asr Fr n (1.3a) Q (1.3b) : Etkin genişlik içindeki bouna donatı alanı. : Bouna donatı karakteristik akma gerilmesi. 140

141 : Negatif eğilme momentinin mutlak değerce en büük ve sıfır olduğu noktalar arasında konumlanan ankraj elemanlarının toplam kama daanımı. Q n Kompozit Kiriş ile Şekil Verilmiş Çelik Sac Kullanımı Betonarme döşemenin çelik kirişe mesnetlenen şekil verilmiş çelik sac üzerine ugulandığı durumda, kompozit elemanın mevcut eğilme momenti daanımı (bmn vea Mn/b), aşağıdaki koşullar gözönüne alınarak, pozitif eğilme momenti daanımı Bölüm ve negatif eğilme momenti daanımı Bölüm e göre belirlenecektir. min. 1mm min. 50mm Hs wr min. 38mm min. 50mm hr 75mm M n min. 1mm L b min. 50mm Hs wr min. 50mm min. 38mm hr 75mm min. 50mm Şekil 1.4 Şekil verilmiş çelik sac için konstrüktif esaslar (a) Çelik sac hadve üksekliği, hr, en fazla 75mm olacaktır. Ortalama hadve genişliği, wr, en az 50mm olacaktır, (Şekil 1.4). (b) Betonarme döşeme, çelik kiriş başlığına doğrudan vea şekil verilmiş çelik sac üzerinden kanaklanan başlıklı çelik ankrajlar ile bağlanacaktır. Başlıklı çelik ankrajın kanaklı bağlantısı sonrasında, çelik sacın hadve üst kotu üstünde kalan kısmı en az 38mm olacak ve beton döşeme üst kotu ile arasında en az 1 mm bulunacaktır. (c) Hadve üst kotu ile beton döşeme üst kotu arasında en az 50 mm olacaktır. (d) Çelik sac kiriş başlığına bouna ekseni doğrultusunda, bağlantı aralığı 450mm i aşmaacak şekilde mesnetlenecektir. Bu bağlantı, başlıklı çelik ankrajlar vea başlıklı çelik ankrajlar ile punta kanakların birlikte kullanımıla sağlanacaktır. (e) Çelik sac hadvelerinin çelik kirişin bouna eksenine dik olarak erleştirildiği durumda, çelik sac üst kotunun altında kalan beton, tasarımda ihmal edilecektir. (f) Çelik sac hadvelerinin çelik kiriş bouna eksenine paralel olarak erleştirildiği durumda, çelik sac hadveleri içinde kalan betonun kompozit enkesit hesabında gözönüne alınmasına izin verilmektedir. (g) Çelik sac hadvelerinin çelik kirişin bouna eksenine paralel olması halinde, her bir hadve içinde bir adet başlıklı çelik ankraj kullanıldığında ortalama hadve genişliği, wr, 50mm den az olmaacaktır. Her bir hadve içinde daha fazla saıda başlıklı çelik ankraj kullanılması 141

142 durumunda bu genişlik, her bir ilave başlıklı çelik ankraj için ankrajın gövde çapının 4 katı kadar arttırılmalıdır Çelik Kiriş ile Betonarme Döşeme Arasında Kuvvet Aktarımı Bölüm te verilecek olan betona gömülü kompozit kirişler hariç olmak üzere, beton ve çelik arasındaki doğal aderans ihmal edilerek, apısal çelik eleman ve betonarme döşeme arasındaki bouna kesme kuvvetinin beton içine gömülü çelik ankrajlar (başlıklı çelik ankraj vea U-profil ankraj) ile aktarıldığı varsaılacaktır. Döşeme betonunun basınç vea çekme etkisinde olması durumları esas alınarak, betonarme döşeme ve çelik kiriş arasında aktarılacak olan karakteristik kesme kuvveti aşağıda verildiği şekilde hesaplanacaktır. (a) Pozitif eğilme momenti etkisinde kuvvet aktarılması Döşeme betonunun basınç etkisinde olduğu kompozit kirişlerde, çelik ankrajlarla aktarılacak olan kesme kuvveti, V, için pozitif eğilme momentinin maksimum ve sıfır olduğu noktalar arasında, aşağıda tanımlanan sınır durumlar esas alınarak, sırasıla, Denk.(1.4a), Denk.(1.4b) vea Denk.(1.4c) ile hesaplanan değerlerin en küçüğü alınacaktır. (1) Betonda ezilme sınır durumu için, V 0.85 f A () Çelik enkesitte akma sınır durumu için, V F A s ck c (1.4a) (1.4b) (3) Başlıklı çelik ankraj vea U-profil ankraj elemanlarında kesme kırılması sınır durumu için, V Q n Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ac As Q n : Bölüm de tanımlanan etkin genişlik içindeki betonarme döşeme alanı. : Çelik enkesit alanı. (1.4c) : Pozitif eğilme momentinin maksimum ve sıfır olduğu noktalar arasında konumlanan ankraj elemanlarının toplam kama daanımı. Çelik kiriş ve betonarme döşeme birleşim üzeindeki kesme kuvveti aktarımında çelik ankrajların sünekliği de etkin olmaktadır. Bu etki, pratik olarak bir metre içinde aklaşık üç adet başlıklı çelik ankraj kullanmak suretile gözönüne alınabilir. (b) Negatif eğilme momenti etkisinde kuvvet aktarılması Sürekli kompozit kirişlerin negatif eğilme momenti bölgesinde apısal çelik ile betonarme döşemenin kompozit olarak çalışabilmesi için, döşeme içinde bouna donatı bulunmalıdır. Bu durumda, çelik ankrajlarla aktarılacak olan kesme kuvveti, V, için negatif eğilme momentinin mutlak değerce en büük ve sıfır olduğu noktalar arasında, aşağıda tanımlanan sınır durumlar esas alınarak, sırasıla, Denk.(1.5a), vea Denk.(1.5b) ile hesaplanan değerlerin küçüğü alınacaktır. (1) Donatı çeliği akma sınır durumu için, V F A sr sr () Başlıklı çelik ankraj vea U-profil ankrajlarda kesme kırılması sınır durumu için, (1.5a) V Q n (1.5b) 14

143 Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Asr : Betonarme döşemenin Bölüm de tanımlanan etkin genişliği içindeki bouna donatı alanı. Fsr : Beton çeliği karakteristik akma gerilmesi. : Negatif eğilme momentinin mutlak değerce en büük ve sıfır olduğu noktalar arasında konumlanan ankraj elemanlarının toplam kama daanımı. Q n Çelik Gömme Kompozit Elemanlar Çelik gömme kompozit elemanların tasarım eğilme momenti daanımı, bmn, (YDKT) vea güvenli eğilme momenti daanımı, Mn/b, (GKT), alınarak belirlenecektir. ϕb = 0.90 (YDKT) vea Ωb = 1.67 (GKT) Karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, akma sınır durumunda aşağıdaki öntemlerden birile hesaplanacaktır. (a) Sadece çelik enkesitte plastik gerilme aılışı gözönüne alınarak, çelik enkesitin plastik eğilme momenti ile. (b) Akma sınır durumunda, kompozit enkesitte plastik gerilme aılışı vea şekildeğiştirme ugunluk öntemi esas alınarak kompozit enkesitin plastik eğilme momenti ile. (c) Yapım aşamasında geçici desteklerin etkisi aşağıda belirtildiği gibi gözönüne alınarak, elastik gerilme dağılımı öntemile, çelik elemanın en dış lifinde akma gerilmesine ulaşıldığı akma momenti, M, ile. Yapım aşamasında eterli düzede geçici destek kullanılması durumunda, destekler kaldırıldıktan sonra, tüm üklerin kompozit enkesit ile taşındığı varsaılacaktır. Geçici desteklerin kullanılmaması durumunda ise, beton daanımını kazanmadan önce sabit üklerin çelik enkesitte oluşturduğu gerilmeler ile beton eterli daanıma ulaştıktan (kompozit çalışma gerçekleştikten) sonra kirişe etkien ükler nedenile kompozit enkesitte oluşan gerilmeler toplanacaktır. Eğilme momenti daanımının hesabı için elastisite modülleri oranı, n=es/ec, ile hesaplanan dönüştürülmüş enkesit özellikleri kullanılacaktır. Çelik gömme kompozit elemanlarda çelik ankrajlar kullanılacaktır Beton Dolgulu Kompozit Elemanlar Beton dolgulu kompozit elemanların tasarım eğilme momenti daanımı, bmn, (YDKT) vea güvenli eğilme momenti daanımı, Mn/b, (GKT), ϕb=0.90 (YDKT) vea Ωb = 1.67 (GKT) alınarak belirlenecektir. Karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Tablo 1.1B e göre beton dolgulu kompozit enkesitin kompakt, kompakt olmaan ve narin olması durumu gözönüne alınarak aşağıdaki şekilde hesaplanacaktır, (Şekil 1.5). (a) Kompozit elemanın kompakt enkesit koşulunu sağlaması durumunda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk. (1.6a) ile belirlenecektir. M n M (1.6a) p (b) Kompozit elemanın kompakt olmaan enkesit koşulunu sağlaması durumunda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, Denk. (1.6b) ile belirlenecektir. 143

144 M n M p M p M r p p (1.6b) (c) Kompozit elemanın narin enkesit koşulunu sağlaması durumunda, karakteristik eğilme momenti daanımı, Mn, kritik eğilme momenti, Mcr, ile belirlenecektir. Bu durumda, basınç başlığındaki gerilme Denk.(1.13) vea Denk.(1.14) ile hesaplanan kritik erel burkulma gerilmesi, Fcr, ile sınırlandırılacaktır. Maksimum basınç gerilmesi için 0.7fck sınır değeri kullanılarak, betonda doğrusal elastik gerilme aılışı gözönüne alınacaktır. M n=m p (M p M ) ( p) (r p ) Karakteristik Eğilme Momenti Daanımı, M n M p M p r Maks. Narinlik Şekil 1.5- Beton dolgulu kompozit kirişlerde karakteristik eğilme momenti daanımı Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Mn Mp p r M Mcr : Karakteristik eğilme momenti daanımı. : Kompozit enkesitte plastik gerilme aılışı esas alınarak belirlenen plastik eğilme momenti. : Basınç etkisindeki çelik enkesit parçasının narinliği, (Tablo 1.1B). : Kompakt eleman için narinlik sınırı, (Tablo 1.1B). : Kompakt olmaan eleman için narinlik sınırı, (Tablo 1.1B). : Basınç başlığında en dış lifte maksimum beton basınç gerilmesinin 0.7fck ve çekme başlığında maksimum gerilmenin F değerlerine eşit olduğu varsaımı ile akma sınır durumu esas alınarak elastik gerilme aılışı ile belirlenen akma momenti. : Basınç başlığında en dış lifte maksimum beton basınç gerilmesinin 0.7fck ve çekme başlığında maksimum gerilmenin Fcr değerlerine eşit olduğu varsaımı ile akma sınır durumu esas alınarak doğrusal elastik gerilme aılışı ile belirlenen kritik eğilme momenti. 1.5 KESME KUVVETİ ETKİSİ Çelik Gömme ve Beton Dolgulu Kompozit Elemanlar Çelik gömme ve beton dolgulu kompozit elemanların tasarım kesme kuvveti daanımı, vvn, (YDKT) vea güvenli kesme kuvveti daanımı, Vn/v, (GKT) aşağıdaki öntemlerden herhangi birisi ile hesaplanacaktır. (a) Sadece çelik kesitin Bölüm 10 a göre belirlenen kesme kuvveti daanımı. 144

145 (b) Beton ve beton çeliği için malzeme katsaıları kullanmaksızın TS 500 standardına göre hesaplanan, beton ve enine donatı tarafından sağlanan toplam kesme kuvveti daanımı. Burada, v = 0.75 (YDKT) vea v =.00 (GKT) alınacaktır Kompozit Kiriş ile Şekil Verilmiş Çelik Sac Kullanımı Betonarme döşemenin çelik kirişe mesnetlenen şekil verilmiş çelik sac üzerine ugulandığı çelik ankrajlı kompozit kirişlerde, mevcut kesme kuvveti daanımı, (vvn vea Vn/v), sadece çelik enkesit gözönüne alınarak, Bölüm 10 da verilen koşullar doğrultusunda belirlenecektir. 1.6 EKSENEL KUVVET VE EĞİLME MOMENTİNİN BİLEŞİK ETKİSİ Eksenel kuvvet ve eğilme momentinin bileşik etkisindeki kompozit elemanların tasarımında, Bölüm 6 da verilen stabilite analizi öntemleri gözönüne alınacaktır. Mevcut basınç kuvveti daanımı, (cpn vea Pn/c), Bölüm 1.3 e ve mevcut eğilme momenti daanımı, (bmn vea Mn/b) da Bölüm 1.4 e göre hesaplanacaktır. Çelik gömme kompozit elemanlar ve kompakt enkesitli beton dolgulu kompozit elemanlarda eksenel kuvvet ve eğilme momentinin bileşik etkisinde etkileşim, Bölüm de verilen ifadeler vea Bölüm 1.. de tanımlanan öntemlerden herhangi biri kullanılarak değerlendirilecektir. Kompakt olmaan vea narin enkesitli beton dolgulu kompozit elemanlarda eksenel kuvvet ve eğilme momentinin bileşik etkisinde etkileşim, Bölüm de verilen ifadeler vea Bölüm te tanımlanan öntem kullanılarak değerlendirilecektir. Eksenel kuvvet ve eğilme momentinin bileşik etkisindeki kompozit elemanların tasarımı için plastik gerilme dağılımı öntemine daanan iki farklı aklaşım aşağıda açıklanmaktadır. Eksenel kuvvet ve eğilme momentinin bileşik etkisindeki çift simetri eksenli kompozit elemanların tasarımında, aşağıda Bölüm de açıklanan etkileşim ifadeleri ve Bölüm 1.6. de açıklanan plastik gerilme dağılımı öntemi kullanılacaktır Yöntem 1: Bölüm e Göre Eksenel Kuvvet ve Eğilme Momenti Etkileşimi Eksenel kuvvet ve eğilme momenti etkisindeki kompozit elemanların tasarımı, Bölüm de belirtilen kurallara göre apılacaktır. Genel etkileşim diagramı Şekil 1.6 da verilmektedir. c=0.75 c= A Narinliğin etkisi gözönüne alınmaktadır. Denk.11.1a Pr/Pc Denk.11.1b 0. B M r/m c b =0.90 b =1.67 Şekil 1.6 Yöntem 1: Kompozit elemanlar için genel etkileşim diagramı 145

146 Şekil 1.6 da verilen eksenel kuvvet ve eğilme momenti etkileşim diagramında, A noktasının belirlenmesinde, Bölüm 1.3 e göre, Denk.(1.3) vea Denk.(1.4) kullanılacaktır. B noktası ise, Bölüm 1.4 de verilen koşullar gözönüne alınarak belirlenecektir. Narinlik etkisi Bölüm 1.3 te verilen koşullar doğrultusunda değerlendirilecektir. Bu diagram eksenel kuvvetin çekme olması durumunda da geçerlidir Yöntem : Geliştirilmiş Karşılıklı Etki Diagramları ile Eksenel Kuvvet ve Eğilme Momenti Etkileşimi Çift simetri eksenli kompozit elemanlar için ugulanan bu öntemde, enkesitte plastik gerilme aılışı esas alınarak, eksenel kuvvet ve eğilme momenti etkileşimi için geliştirilmiş karşılıklı etki diagramları kullanılmaktadır. Betona gömülü ve beton dolgulu kompozit tipik enkesitler için Tablo 1., Tablo 1.3, Tablo 1.4 ve Tablo 1.5 de verilen karşılıklı etki diagramları kullanılabilir. Karşılıklı etki diagramları için verilen daanım ifadeleri etkileşim diagramını oluşturan tipik noktaları tanımlamaktadır, (Şekil 1.7). Etkileşim diagramının oluşturulması için verilen daanım ifadeleri kompozit elemanın narinlik etkisini içermemektedir. Bu etkinin gözönüne alınabilmesi için, karşılıklı etki diagramında belirlenen daanımlar azaltma katsaısı,, ile çarpılacaktır. Pn P no (1.7) Yukarıda verilen Denk.(1.7) deki enkesit basınç daanımları, Pn ve Pno, Bölüm 1.3 e göre sırasıla, Denk.(1.3) vea Denk.(1.4) ve Denk.(1.5) ile hesaplanacaktır. P A A' A" Narinlik dikkate alınmaksızın enkesit daanımı Narinlik dikkate alındığında eleman daanımı Tasarım ( vea ) - Yöntem C" C D =Narinliğe bağlı daanım azaltma katsaısı = A'/A Şekil 1.7 Yöntem : Kompozit elemanlar için geliştirilmiş karşılıklı etki diagramı Eksenel kuvvet ve eğilme etkisindeki kompozit elemanlarda, Yöntem basitleştirilerek, A, C ve B noktaları arasında doğrusal enterpolason ile elde edilen aşağıdaki etkileşim ifadeleri kullanılacaktır. P P durumunda r C M M rx r 1.0 (1.8a) Cx M M C B" D" B M 146

147 P P r C durumunda P P M M P P M M r C rx r A C Cx C Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Pr PA PC Mr MC : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eksenel basınç kuvveti daanımı. : Etkileşim diagramında A noktası için mevcut eksenel basınç kuvveti daanımı. : Etkileşim diagramında C noktası için mevcut eksenel basınç kuvveti daanımı. : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. : Etkileşim diagramında C noktası için mevcut eğilme momenti daanımı. 1.0 Yöntem için, kompozit elemanın mevcut daanımları, alınarak belirlenecektir. ϕ=0.90 (YDKT) vea Ω=1.67 (GKT) (1.8b) C noktasında, kompozit elemanın kuvvetli ve zaıf eksenlerine göre eksenel basınç kuvveti daanımı, PC, farklı değerler alabilir. Bu durumda, Denk(1.8a) ve Denk(1.8b) de bu değerlerden küçük olanı kullanılacaktır. 147

148 h hn h / hn TABLO 1. ÇELİK GÖMME KOMPOZİT ELEMANLAR (KUVVETLİ EKSEN ETRAFINDA BİLEŞİK EĞİLME) d Kesit Gerilme Dağılımı Nokta Daanım Denklemleri t f b f h 1 A C D B tw c c 0.85f F F r ck x TE TE PTE PTE PTE TE A C D B P A F A F 0.85 f A A s sr r ck c M A 0 A h h A A c 1 s sr A s : Çelik enkesit alanı A sr : Bouna donatı alanı P 0.85 f A M C ck c C M B 0.85 fck Ac PD Wc M D Wpx F Wr Fr 0.85 fck E x h Wr Asr Asrs c hh W W W 4 1 c px r W px: Çelik enkesitin x-eksenine göre plastik mukavemet momenti hn A srs : Simetri eksenindeki bouna donatı alanı P B 0 1 M M W F W 0.85 f B D sn cn ck W h h W cn 1 n sn d hn tf için h / 0.85 fck Ac Asrs Fr Asrs hn 0.85 fck h1 tw Ft w W t h sn w n d d tf hn için srs 0.85 f h b F b 0.85 f A A db A F A db F A h n ck 1 f f ck c s f s f r srs hn d d Wsn Wpx bf hn hn d hn için 0.85 f A A A F A F A hn 0.85 f h W sn W px b f / d h 1 A C D ck c s srs s r srs ck 1 P A B C D M TE PTE TE PTE PTE PTE TE 148

149 TABLO 1.3 ÇELİK GÖMME KOMPOZİT ELEMANLAR (ZAYIF EKSEN ETRAFINDA BİLEŞİK EĞİLME) A E B C D h b f b f / hn h / Kesit t f tw d h 1 A E C D x c c Gerilme Dağılımı 0.85f ck F F r TE TE PTE TE PTE PTE Nokt a A E C D B Daanım Denklemleri P A F A F 0.85 f A A s sr r ck c M A 0 A h h A A c 1 s sr A s : Çelik enkesit alanı A sr : Bouna donatı alanı h1 Asr PE As F (0.85 fck ) Ac ( h bf ) WcE M E M D WsE F (0.85 fck ) W W se ce W P hb 4 1 f W p W p : Çelik enkesitin -eksenine göre plastik mukavemet momenti P 0.85 f A C ck c M C M B 0.85 fck Ac PD W M W F W F 0.85 f c D p r r ck h Wr Asr c hh W W W 4 1 c p r PB 0 1 M M W F W 0.85 f B D p cn ck W h h W cn 1 n p tw bf hn için f 0.85 fck Ac As tf b F As tf bf hn 4tf F h1 tf 0.85 f ck hn TE PTE bf hn için 0.85 fck Ac As F As hn 0.85 f h ck 1 B 149

150 H h E hn H/ TABLO 1.4 BETON DOLGULU KUTU ENKESİTLİ KOMPOZİT ELEMANLAR (BİLEŞİK EĞİLME) r i Kesit Gerilme Dağılımı Nokta Daanım Denklemleri B t b i A E C t h i 0.85f ck x F TE TE PTE TE PTE TE A E C D P A F 0.85 f A A s ck c M A 0 b B t i h H t i r t i A b h 0.858r c i i i A s : Yapısal çelik enkesit alanı 0.85 f A P 0.85 f b h 4F th ck c E ck i E E 1 M E M F W W 0.85 f W W b h ce i E se th D se ce ck E h H 4 n he P 0.85 f A M C ck c C M B 0.85 fck Ac PD W M W F 0.85 f c D px ck bh Wc 4 i i 0.19r 3 i W px : x-eksenine göre kutu enkesit plastik mukavemet momenti P B 0 1 M M W F W 0.85 f W W sn B D sn cn ck th n b h cn i n P A E B C D M D B 0.85 fck Ac hi hn 0.85 f ckbi 4tF hn PTE TE Denklemler, H B olması durumunda, x-ekseni etrafında eğilme etkisi için, H < B olması durumunda ise, -ekseni etrafında eğilme için kullanılacaktır. B 150

151 d h E hn hn TABLO 1.5 BETON DOLGULU BORU ENKESİTLİ KOMPOZİT ELEMANLAR (BİLEŞİK EĞİLME) Kesit Gerilme Dağılımı Nokta Daanım Denklemleri h A E C D B t 0.95f ck x F TE TE PTE TE PTE TE PTE TE A E C D B P A F 0.95 f A A s ck c M A 0 s A dt t h Ac fck PE PA F d h h ( sin ) 4 M W W ce 0.95 fckw W F E se 3 h sin 3 6 d h ce 3 3 se sin hn h he 4 6 h h E arcsin P 0.95 f A C ck c M C M B 0.95 fck Ac PD M W W F W c 0.95 f D p ck h 3 c 6 3 Wp d 6 Wc W p : x-eksenine göre boru enkesit plastik mukavemet momenti P 0 B 1 M W F W 0.95 f W W B sb cb ck sb 3 3 d h sin 6 h cb sin c 0.060K K 0.060K K 0.857K K c s c s c s (rad) 0.848K K K c f h ck P A d t Ks F t (ince cidar kalınlığı varsaımıla) c E B C D M 151

152 h h hn sin 1.7 YÜK AKTARIMI Kompozit elemanlara dış ük aktarımı, üklerin doğrudan çelik eleman üzerine, doğrudan beton enkesiti üzerine vea her ikisine birlikte ugulanmasıla sağlanır. Beton dolgulu ve çelik gömme kompozit elemanlara ugulanan dış ük etkisinin beton ve çelik bileşenlerin ortak üzeleri arasındaki bouna kesme kuvvetleri ile geçişi, bu bölümde verilen kurallara ugun olarak değerlendirilecektir. Aşağıda, Bölüm 1.7. de tanımlanan ük geçiş mekanizmalarına göre elde edilen tasarım daanımı, Rn, vea güvenli daanım, Rn/, Bölüm de verilen kurallar ile hesaplanan, kompozit eleman bileşenleri arasında iletilmesi gerekli kuvvet, olmaacaktır. Yük geçiş mekanizmaları, Bölüm te tanımlandığı gibi, ük geçiş bölgesi içinde sağlanacaktır Yük Palaşımı V, değerinden küçük Kompozit elemanlarda, dış üklerin doğrudan çelik elemana, doğrudan beton enkesite vea her ikisine birden ugulandığı durumlarda beton ve çelik eleman arasındaki kuvvetin palaşımında aşağıda verilen koşullara uulacaktır, (Şekil 1.8). r B H Dikdörtgen kutu enkesitli profil H (a), (b) ve (c) için kesit (a), (b) ve (c) için kesit Pr Pr Pr Rijit kapak levhası Pr Pr Pr Rijit kapak levhası (a) Sadece çelik profile etkien dış ük (b) Sadece betona etkien dış ük (c) Çelik profil ve betona etkien dış ük (a) Sadece çelik profile etkien dış ük (b) Sadece betona etkien dış ük (c) Çelik profil ve betona etkien dış ük Şekil 1.8 Kompozit kolonda dış ük etkisi Yükün Doğrudan Çelik Elemana Etkimesi Kompozit elemanda kuvvetin doğrudan çelik elemana etkidiği durumda, narin enkesitli çelik elemanlar hariç olmak üzere, beton enkesite iletilmesi gerekli kuvvet, hesaplanacaktır. Vr Pr s 1 FA Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. As : Çelik enkesit alanı. P no V, Denk.(1.9) ile r (1.9) 15

153 F Pr Pno : Yapısal çeliğin karakteristik akma gerilmesi. : Kompozit elemanın tasarımında esas alınan dış kuvvet (gerekli daanım). : Çelik gömme kompozit elemanlarda Denk.(1.5), beton dolgulu kompozit elemanlarda ise kompakt enkesitlerde, Denk.(1.8) ve kompakt olmaan enkesitlerde, Denk.(1.10) ile hesaplanan enkesit eksenel basınç daanımı Yükün Doğrudan Beton Enkesite Etkimesi Kompozit elemanda kuvvetin doğrudan beton enkesite etkidiği durumda, çelik elemana iletilmesi gerekli kuvvet, V, aşağıda verildiği şekilde belirlenecektir. r (a) Çelik gömme kompozit elemanlar ile kompakt vea kompakt olmaan enkesitli beton dolgulu kompozit elemanlarda iletilmesi gerekli kuvvet, hesaplanacaktır. FA s Vr Pr P no V, Denk.(1.30a) ile (b) Narin enkesitli beton dolgulu kompozit elemanlarda iletilmesi gerekli kuvvet, Denk.(1.30b) ile hesaplanacaktır. V FA cr s r Pr Pno Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Pno Fcr r (1.30a) Vr, (1.30b) : Çelik gömme kompozit elemanlarda Denk.(1.5), beton dolgulu kompozit elemanlarda ise Denk.(1.8) ile hesaplanan enkesit eksenel basınç daanımı. : Beton dolgulu narin enkesitli kompozit elemanda Denk.(1.13) vea Denk.(1.14) ile hesaplanan kritik erel burkulma gerilmesi Yükün Betona ve Çelik Elemana Anı Anda Etkimesi Kompozit elemanda kuvvetin beton enkesite ve çelik elemana anı anda etkidiği durumda, kompozit elemanın bileşenleri arasında iletilmesi gerekli kuvvet, hesaplanacaktır. FA s Vr Prs Pr P no Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Prs : Yükün çelik enkesite doğrudan aktarılan kısmı. EA s s Pr Es As Ec Ac Pr nin çekme kuvveti olması halinde, EcAc = 0 olarak alınacaktır. Ac Ec Es : Etkin genişlik içindeki beton döşemenin enkesit alanı. : Beton elastisite modülü, Denk.(1.1). : Çelik elastisite modülü, (00000MPa). V, Denk.(1.31) ile r (1.31) 153

154 Pno : Çelik gömme kompozit elemanlarda Denk.(1.5), beton dolgulu kompozit elemanlarda ise Denk.(1.8) ile hesaplanan enkesit eksenel basınç daanımı. Kuvvetin beton enkesite ve çelik elemana anı anda etkidiği durumda narin enkesitli beton dolgulu kompozit elemanlar için Denk.(1.31) de parantez içindeki ikinci terim hesaba katılmaacaktır Yük Geçiş Mekanizmaları Beton dolgulu ve çelik gömme kompozit elemanlarda Bölüm e göre hesaplanan bouna kama kuvveti, üzere üç farklı mekanizma kullanılabilir. Bu mekanizmaların herbiri için karakteristik daanım, Rn, bu bölümde verilen kurallar ile belirlenecektir. Birden fazla ük geçiş mekanizmasının ugulandığı durumda en büük karakteristik daanımı sağlaan mekanizmaa ait daanım kullanılabilir. Farklı mekanizmalara ait daanımlar toplanamaz. Çelik gömme kompozit elemanlarda aderans ile ük iletilmesine izin verilmez. V nin iletilmesinde doğrudan mesnetlenme, çelik ankraj ve aderans olmak r Doğrudan Mesnetlenme ile Yük Geçişi Beton dolgulu ve çelik gömme kompozit elemanlarda doğrudan mesentlenme ile ük geçişi, çelik elemana bağlanan levhalar vea benzeri elemanlara (örneğin, beton dolgulu kompozit elemanlarda çelik profil iç üzünde kullanılan levhalar) mesnetlenen beton üzeler vasıtasıla sağlanacaktır. Bu durumda, tasarım ezilme daanımı, BRn (YDKT) vea güvenli ezilme daanımı, Rn/B (GKT) betonun ezilme sınır durumu için, alınarak, Denk.(1.3) ile hesaplanacaktır. R B = 0.65 (YDKT) vea B =.31 (GKT) 1.7 f A (1.3) n ck 1 Buradaki terim aşağıda açıklanmıştır. A1 : Ezilme etkisindeki beton alanı Çelik Ankrajlar ile Yük Geçişi Beton dolgulu ve çelik gömme kompozit elemanlarda kuvvet, başlıklı çelik ankrajlar vea çelik U-profil ankrajlar ile iletildiğinde, ankrajların tasarım kesme kuvveti daanımı (YDKT) vea güvenli kesme kuvveti daanımı (GKT) Denk.(1.33) ile hesaplanacaktır. R c Q Buradaki terim aşağıda açıklanmıştır. Qcv cv (1.33) : Bölüm e göre hesaplanan ve Bölüm te tanımlanan ük geçiş uzunluğu içerisindeki çelik ankrajlarının mevcut daanımları (tasarım daanımı, Qnv (=0.65), vea güvenli daanımı, Qnv/ (=.31)) Aderans ile Yük Geçişi Beton dolgulu kompozit elemanlarda aderans ile ük iletilmesi durumunda, beton ve çelik arasındaki tasarım aderans daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli aderans daanımı, Rn/ (GKT) alınarak Denk.(1.34) ile hesaplanacaktır. R = 0.50 (YDKT) vea = 3.00 (GKT) p L F (1.34) n b in in 154

155 Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Fin : Karakteristik aderans gerilmesi. F F H D Lin Rn pb t t H in 100 / 0.7MPa t D in 5300 / 1.4MPa (Kutu enkesitler için). (Boru enkesitler için). : Kutu enkesitin büük boutu, (mm). : Boru enkesitin dış çapı, (mm). : Bölüm e göre belirlenen ük geçiş uzunluğu. : Karakteristik aderans daanımı. : Kompozit enkesitte çelik ve beton arasındaki aderans etkileşim üzeinin çevresi. : Kutu ve boru enkesitin Bölüm te tanımlanan et kalınlığı, (mm) Yük Geçiş Uzunluğu ve Konstrüktif Esaslar Çelik Gömme Kompozit Elemanlar Çelik gömme kompozit elemanlarda her bir mekanizma durumunda ük geçişi, ük aktarım bölgesinin üstünde ve altında kompozit elemanın en küçük kenar genişliğinin iki katı uzaklığını aşmaacak şekilde belirlenen ük geçiş uzunluğu içinde sağlanacaktır. Ankrajlar, çelik elemanın en az iki üzüne ve eksenlerine göre simetrik olarak erleştirilecektir, (Şekil 1.9). Yük geçiş uzunluğunun içinde ve dışında erleştirilecek çelik ankrajların aralığı Bölüm ile uumlu olacaktır Beton Dolgulu Kompozit Elemanlar Beton dolgulu kompozit elemanlarda her bir mekanizma durumunda ük geçişi, ük aktarım bölgesinin üstünde ve altında kutu enkesitli çelik elemanın en küçük kenar genişliğinin vea boru enkesitli çelik elemanın çapının iki katı uzaklığı aşmaacak şekilde belirlenen ük geçiş uzunluğu içinde sağlanacaktır. Yük geçiş uzunluğunun içinde erleştirilecek çelik ankrajların aralığı Bölüm ile uumlu olacaktır. 155

156 B Çelik gömme kompozit eleman Yük geçiş uzunluğu Yük aktarım bölgesi B 1.8 ÇELİK ANKRAJLAR Genel Esaslar Şekil 1.9 Yük aktarım bölgesi ve ük geçiş uzunluğu Başlıklı çelik ankrajın çapı, 19mm vea daha küçük olacak ve profilin başlığına gövde hizası üzerinde kanaklanmadığı sürece, kanaklandığı esas metalin kalınlığının.5 katını da aşmaacaktır. Bölüm 1.8. deki kurallar, çelik ankrajların doğrudan betonarme bir döşeme içine vea şekil verilmiş döşeme sacı üzerindeki betonarme içine gömüldüğü kompozit bir eğilme elemanına ugulanacaktır. Bölüm ise tüm diğer durumlar için ugulanmalıdır Kompozit Kirişlerde Çelik Ankrajlar (Kama Elemanları) Kanaklama işlemi tamamlandıktan sonra, başlıklı çelik ankrajın tabanından itibaren başlık dış üzeine kadar ölçülen üksekliği, çapının 4 katından az olmaacaktır Başlıklı Çelik Ankrajların Daanımı Beton içine gömülü, başlıklı bir çelik ankrajın karakteristik kama daanımı Denk.(1.35) ile hesaplanacaktır. Q 0.5A f E R R A F (1.35) n sa ck c g p sa u Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Asa Ec fck : Başlıklı çelik ankrajın enkesit alanı. : Beton elastisite modülü, (Denk.1.1). : Beton karakteristik basınç daanımı. 156

157 Fu Rg : Başlıklı çelik ankrajın karakteristik çekme daanımı. : Bir katsaı. Aşağıdaki durumlarda bu katsaı Rg = 1.0 olarak alınacaktır. (a) Bir adet başlıklı çelik ankrajın, hadveleri çelik kiriş bouna eksenine dik olarak erleştirildiği çelik döşeme sacı üzerinden kanaklanması durumunda. (b) Herhangi bir saıda başlıklı çelik ankrajın bir sıra halinde doğrudan çelik kirişe kanaklanması durumunda. (c) Ortalama hadve genişliğinin hadve üksekliğine oranının 1.5 değerine eşit vea daha büük olması ve herhangi bir saıda başlıklı çelik ankrajın, hadveleri çelik kiriş bouna eksenine paralel olarak erleştirilen çelik döşeme sacı üzerinden bir sıra halinde kanaklanması durumunda. Aşağıda tanımlanan durumlar için bu katsaı Rg = 0.85 olarak alınacaktır. (a) İki adet başlıklı çelik ankrajın, hadveleri çelik kiriş bouna eksenine dik olarak erleştirilen çelik döşeme sacı üzerinden kanaklanması durumunda. (b) Ortalama hadve genişliğinin hadve üksekliğine oranının 1.5 değerinden küçük olması ve bir adet başlıklı çelik ankrajın, hadveleri çelik kiriş bouna eksenine paralel olarak erleştirilen çelik döşeme sacı üzerinden kanaklanması durumunda. Üç vea daha fazla başlıklı çelik ankrajın, hadveleri çelik kiriş bouna eksenine dik olarak erleştirilen çelik döşeme sacı üzerinden kanaklanması durumunda ise Rg = 0.70 olarak hesaba katılacaktır. Rp : Bir katsaı. Aşağıdaki durumlarda bu katsaı Rp = 0.75 olarak alınacaktır. (a) Doğrudan çelik profile kanaklanan başlıklı çelik ankrajlarda. (b) Başlıklı çelik ankrajların, hadveleri çelik kiriş bouna eksenine dik olarak erleştirilen çelik döşeme sacının oluşturduğu kompozit döşeme içinde kalması ve eog 50mm olması durumunda. (c) Başlıklı çelik ankrajların, çelik döşeme sacını vea besleme elemanı olarak kullanılan çelik levhaları geçerek ve hadveleri çelik kiriş bouna eksenine paralel olarak erleştirilen çelik döşeme sacının oluşturduğu kompozit döşeme içinde kalması durumunda. Başlıklı çelik ankrajların, çelik kiriş bouna eksenine dik olarak erleştirilen çelik döşeme sacının oluşturduğu kompozit döşeme içinde kalması ve eog < 50mm olması durumunda ise Rp = 0.60 olarak hesaba katılacaktır. Rg ve Rp katsaılarının değerleri döşeme sacı ugulama koşullarına bağlı olarak Tablo 1.6 da özetlenmiştir. eog : Başlıklı çelik ankraj gövdesinin kenarından itibaren hadve üksekliğinin orta noktasına kadar ölçülen mesafe, (Şekil 1.10). e og V 0.5hr hr Zaıf Kuvvetli 157

158 Şekil 1.10 Ankrajların kesme kuvveti etkisinde kuvvetli ve zaıf olarak erleşimi TABLO 1.6 Rg ve Rp KATSAYILARI Ugulama Tanımı Rg Rp Döşeme sacının olmaması durumu Döşeme sacı hadvelerinin kirişe paralel olarak erleştirilmesi durumu wr 1.5 h r wr 1.5 h r ** 0.75 Döşeme sacı hadvelerinin kirişe dik olarak erleştirilmesi durumu Anı hadve içindeki başlıklı çelik ankraj saısı * * 3 ve daha fazla * h r : Karakteristik hadve üksekliği. w r : Ortalama hadve genişliği. ** : Başlıklı tek çelik ankraj için. * : e og 50mm için R p = 0.75 olarak alınabilir Çelik U-Profil Ankrajların Daanımı Beton içine gömülü bir U-profil ankrajın karakteristik kama daanımı, Qn, Denk.(1.36) ile hesaplanacaktır. Q 0.3 t 0.5t l f E n f w a ck c (1.36) Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. la tf tw : U-profil ankrajın bou. : U-profil ankrajın başlık kalınlığı. : U-profil ankrajın gövde kalınlığı. U-profil ankrajın kiriş başlığına kanaklı bağlantısı, Qn e eşit bir kuvvetin dışmerkezlik etkisi de gözönüne alınarak boutlandırılacaktır Gerekli Çelik Ankraj Saısı İşaretinden bağımsız olmak üzere, eğilme momentinin en büük ve sıfır olduğu kesitler arasındaki gerekli ankraj saısı, Bölüm ve Bölüm de belirlenen bouna kesme kuvvetinin, Bölüm vea Bölüm de tanımlanan bir adet çelik ankrajın kama daanımına bölünmesile elde edilecektir. Elemana tekil ük etkimesi halinde, tekil ük ile eğilme momentinin sıfır olduğu en akın nokta arasındaki gerekli çelik ankraj saısı, tekil ükün bulunduğu noktada oluşan gerekli maksimum eğilme momentini karşılaacak eterlilikte olacaktır Detalandırma Koşulları Kompozit kirişlerdeki çelik ankrajlar aşağıdaki koşulları sağlaacaktır. 158

159 (a) Mutlak değerce en büük eğilme momenti etkisindeki noktanın her iki tarafı için gerekli çelik ankrajlar, aksi belirtilmedikçe, bu nokta ve eğilme momentinin sıfır olduğu komşu noktalar arasında eşit aralıklı olarak dağıtılacaktır. (b) Çelik ankrajlar, hadve içine erleştirilenler hariç olmak üzere, kesme kuvvetine dik doğrultuda en az 5mm lik anal beton örtüe sahip olacaktır. (c) Kesme kuvveti doğrultusu bounca çelik ankraj merkezi ile serbest kenar arasındaki minimum uzaklık, normal ağırlıklı beton kullanılması halinde 00mm, hafif beton kullanılması durumunda ise bu uzaklık 50mm olacaktır. (d) Başlıklı çelik ankrajların, herhangi bir doğrultuda olmak üzere, merkezleri arasındaki minimum uzaklık, çapının 4 katı olarak alınacaktır. Kiriş bouna eksenine dik olarak erleştirilen çelik döşeme sacının oluşturduğu kompozit döşemelerde, kiriş bouna ekseni doğrultusunda olmak üzere, ankrajların merkezleri arasındaki minimum uzaklık, çapının 6 katı olarak ugulanacaktır, (Şekil 1.11). 4d d 6d 4d 4d 3d Şekil 1.11 Başlıklı çelik ankrajların erleşimi (e) Çelik ankrajların merkezleri arasındaki maksimum uzaklık toplam döşeme kalınlığının 8 katını vea 900mm i aşamaz Kompozit Etkileşim İçin Çelik Ankrajlar 4d Bu bölümde verilen kurallar, kompozit kolonlar ve perdeler, çelik gömme ve beton dolgulu kompozit kirişler ile kompozit bağ kirişleri gibi elemanlarda, özellikle ük geçiş uzunluğu içinde (birleşim bölgesinde) apısal çelik ve betonun kompozit olarak birlikte çalışmasını sağlamak amacıla kullanılan başlıklı çelik ankrajlar için ugulanacaktır. Bu kurallar, apısal çelik ve betonarmeden oluşan elemanların birbirinden arı olarak çalıştığı (hibrit) apı sistemlerinde birleşimler için kullanılan gömme levhaların ankrajlarına ugulanamaz. Normal ağırlıklı betonun kullanıldığı kompozit sistemlerde, sadece kama etkisindeki başlıklı çelik ankrajların kanaklama işleminden sonra tabandan başlık dış üzeine olan üksekliği, çapının 5 katından az olmaacaktır. Çekme vea kama ve çekmenin ortak etkisindeki başlıklı çelik ankrajların kanaklama işleminden sonra tabandan başlık dış üzeine olan üksekliği ise, çapının 8 katından az olamaz. Hafif betonun kullanıldığı kompozit sistemlerde, sadece kama etkisindeki başlıklı çelik ankrajların kanaklama işleminden sonra tabandan başlık dış üzeine olan üksekliği, çapının 7 katından az olmaacaktır. Sadece çekme etkisindeki başlıklı çelik ankrajların kanaklama işleminden sonra tabandan başlık dış üzeine olan üksekliği, çapının 10 katından az olamaz. Kama ve çekmenin ortak etkisindeki başlıklı çelik ankrajlar için ilgili önetmeliklerde, örneğin ACI 318 Ek D de verilen kurallar geçerlidir. Beton türüne göre h/d oranlarının ugulama sınırları Tablo 1.7 de özetlenmiştir. 159

160 Çekme vea kama ve çekmenin ortak etkisindeki başlıklı çelik ankrajların başlıklarının çapları, gövde çaplarının 1.6 katına eşit vea daha büük olacaktır. TABLO 1.7 BETON TÜRÜNE GÖRE h/d ORANLARI İÇİN SINIR KOŞULLAR Yükleme Durumu Normal Ağırlıklı Beton Hafif Beton Kama Etkisi h / d 5 h / d 7 Çekme Etkisi h / d 8 h / d 10 Kama ve Çekmenin Birlikte Ortak Etkisi h / d 8 İlgili önetmelik, örneğin ACI 318 Ek D h / d : Başlıklı çelik ankrajın toplam üksekliğinin çapına oranı Kompozit Etkileşim İçin Başlıklı Çelik Ankrajların Kama Daanımı Betonun kama etkisinde kırılarak arılma daanımının bir sınır durum oluşturmadığı hallerde, başlıklı çelik ankrajın karakteristik kesme kuvveti daanımı, Qnv, Denk.(1.37) ile hesaplanacaktır. Q F A nv u sa (1.37) Tasarım kesme kuvveti daanımı, vqnv (YDKT) vea güvenli kesme kuvveti daanımı, Qnv/v (GKT), alınarak belirlenecektir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. v = 0.65 (YDKT) vea v =.31 (GKT) Qnv : Başlıklı çelik ankrajın karakteristik kesme kuvveti daanımı. Asa Fu : Başlıklı çelik ankrajın enkesit alanı. : Başlıklı çelik ankrajın karakteristik çekme daanımı. Betonun kama etkisinde kırılarak arılma daanımının bir sınır durum olarak dikkate alındığı hallerde, bir adet başlıklı çelik ankrajın mevcut kesme kuvveti daanımı, aşağıdaki maddelerden biri esas alınarak belirlenecektir. (a) Başlıklı çelik ankrajlar için her iki beton kırılma üzeinde ilgili önetmeliklerde, örneğin ACI 318 Bölüm 1 de verilen kurallar ile uumlu ankraj donatısının kullanılması halinde, Denk.(1.37) den elde edilen karakteristik kesme kuvveti daanımı ve ankraj donatısının karakteristik daanımının küçüğü, başlıklı çelik ankrajın karakteristik kesme kuvveti daanımı, Qnv, olarak kullanılacaktır. (b) ACI 318 Ek D de verilen ilgili koşullar ugulanacaktır Kompozit Etkileşim İçin Başlıklı Çelik Ankrajların Çekme Daanımı Çelik ankrajın, üksekliğine dik doğrultuda olmak üzere, merkezinden itibaren serbest beton kenarına kadar olan uzaklığının, ankraj tabanından ölçülen toplam üksekliğin 1.5 katına eşit vea daha büük olduğu erler ve ankraj merkezleri arasındaki uzaklığın, ankraj tabanından ölçülen toplam üksekliğin 3 katına eşit vea daha büük olduğu erlerde, başlıklı çelik ankrajın karakteristik çekme kuvveti daanımı, Qnt, Denk.(1.38) ile hesaplanacaktır. Q F A nt u sa (1.38) Tasarım çekme kuvveti daanımı, tqnt (YDKT) vea güvenli çekme kuvveti daanımı, Qnt/t (GKT), t = 0.75 (YDKT) vea t =.00 (GKT) 160

161 alınarak belirlenecektir. Buradaki terim aşağıda açıklanmıştır. Qnt : Başlıklı çelik ankrajın karakteristik çekme kuvveti daanımı. Çelik ankrajın, üksekliğine dik doğrultuda olmak üzere, merkezinden itibaren serbest beton kenarına kadar olan uzaklığının, ankraj tabanından ölçülen toplam üksekliğin 1.5 katından az olduğu erler vea ankraj merkezleri arasındaki uzaklığın, ankraj tabanından ölçülen toplam üksekliğin 3 katından az olduğu erlerde, bir adet başlıklı çelik ankrajın mevcut çekme kuvveti daanımı, aşağıdaki maddelerden biri esas alınarak belirlenecektir. (a) Başlıklı çelik ankrajlar için her iki beton kırılma üzeinde ilgili önetmeliklerde, örneğin ACI 318 Bölüm 1 de verilen kurallar ile uumlu ankraj donatısının kullanılması halinde, Denk.(1.38) den elde edilen karakteristik çekme kuvveti daanımı ve ankraj donatısının karakteristik daanımının küçüğü, başlıklı çelik ankrajın karakteristik çekme kuvveti daanımı, Qnt, olarak kullanılacaktır. (b) ACI 318 Ek D de verilen ilgili koşullar ugulanacaktır. Çekme vea kama ve çekmenin ortak etkisindeki birbirine vea beton kenarına çok akın başlıklı çelik ankrajlar için bu ankrajları çevreleen ilave sargı donatısı kullanılması ugun olacaktır. Ugulama koşulları için ilgili önetmeliklere, örneğin ACI 318 Bölüm D5..9 a bakılabilir Kompozit Etkileşim İçin Başlıklı Çelik Ankrajların Kama ve Çekmenin Ortak Etkisinde Daanımı Betonun kama etkisinde kırılarak arılma daanımının belirleici bir sınır durum olmadığı hallerde ve çelik ankrajın, üksekliğine dik doğrultuda olmak üzere, merkezinden itibaren serbest beton kenarına kadar olan uzaklığının, ankraj tabanından ölçülen toplam üksekliğin 1.5 katına eşit vea daha büük olduğu erler ve ankraj merkezleri arasındaki uzaklığın, ankraj tabanından ölçülen toplam üksekliğin 3 katına eşit vea daha büük olduğu erlerde, başlıklı çelik ankrajın kama ve çekmenin ortak etkisinde etkileşimli daanımı, Denk.(1.39) ile sınırlandırılacaktır. v = 0.65 (YDKT) vea v =.31 (GKT) t = 0.75 (YDKT) vea t =.00 (GKT) Q rt Q rv Q Q ct cv Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Qrv Qcv 1.0 : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli kesme kuvveti daanımı. : Bölüm e göre belirlenen mevcut kesme kuvveti daanımı. YDKT için tasarım kesme kuvveti daanımı, (= vqnv ). GKT için güvenli kesme kuvveti daanımı, (= Qrt : YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli çekme kuvveti daanımı. Qct : Bölüm e göre belirlenen mevcut çekme kuvveti daanımı. YDKT için tasarım çekme kuvveti daanımı, (= tqnt ). Q nv v ). (1.39) 161

162 GKT için güvenli çekme kuvveti daanımı, (= Q Betonun kama etkisinde kırılarak arılma daanımının belirleici bir sınır durum olduğu hallerde, çelik ankrajın, üksekliğine dik doğrultuda olmak üzere, merkezinden itibaren serbest beton kenarına kadar olan uzaklığının, ankraj tabanından ölçülen toplam üksekliğin 1.5 katından az olduğu erler ve ankraj merkezleri arasındaki uzaklığın, ankraj tabanından ölçülen toplam üksekliğin 3 katından az olduğu erlerde, başlıklı çelik ankrajın kama ve çekmenin ortak etkisinde etkileşimli karakteristik kesme kuvveti daanımı, aşağıdaki maddelerden biri esas alınarak belirlenecektir. (a) Başlıklı çelik ankrajlar için her iki beton kırılma üzeinde ilgili önetmeliklerde, örneğin ACI 318 Bölüm 1 de verilen kurallar ile uumlu ankraj donatısının kullanılması halinde, Denk.(1.37) den elde edilen karakteristik kesme kuvveti daanımı ve ankraj donatısının karakteristik daanımının küçüğü, başlıklı çelik ankrajın karakteristik kesme kuvveti daanımı, Qnv, Denk.(1.38) den elde edilen karakteristik çekme kuvveti daanımı ve ankraj donatısının karakteristik daanımının küçüğü de, başlıklı çelik ankrajın karakteristik çekme kuvveti daanımı, Qnt, olarak Denk.(1.39) da kullanılacaktır. (b) ACI 318 Ek D de verilen ilgili koşullar ugulanacaktır Kompozit Etkileşim İçin Detalandırma Koşulları Kompozit etkileşim için çelik ankrajlar aşağıdaki koşulları sağlaacaktır. (a) Çelik ankrajlar için ugulanacak minimum beton örtü kalınlığı, korozonun etkin olmadığı durumlarda (donatı pas paı + 10mm) olacaktır. (b) Başlıklı çelik ankrajların herhangi bir doğrultuda merkezleri arasındaki minimum uzaklığı, ankrajların gövde çapının 4 katı olacaktır. (c) Başlıklı çelik ankrajların merkezleri arasındaki maksimum uzaklığı, ankrajların gövde çapının 3 katını aşamaz. İlave sınır koşulları için Bölüm , Bölüm ve Bölüm te verilen kurallar geçerlidir Kompozit Etkileşim İçin Çelik U-Profil Ankrajların Kama Daanımı Beton içine gömülü bir U-profil ankrajın Denk.(1.36) ile hesaplanan karakteristik kama daanımı, Qn, esas alınarak, tasarım kesme kuvveti daanımı, vqnv (YDKT) vea güvenli kesme kuvveti daanımı, Qnv/v (GKT), alınarak belirlenecektir. v = 0.65 (YDKT) vea v =.31 (GKT) nt t ). 16

163 BÖLÜM 13 BİRLEŞİMLER VE BİRLEŞİM ARAÇLARI Birleşim araçları ve elemanları ile birleşim bölgeleri dikkate alınarak, birleşen elemanların tasarımı bu bölümde belirtilen kurallara göre apılacaktır. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır Genel Esaslar 13. Kanaklar 13.3 Bulonlar 13.4 Elemanların Birleşen Enkesit Parçaları ve Birleşim Elemanlarının Daanımları 13.5 Besleme Levhaları 13.6 Mesnette Ezilme Daanımı 13.7 Kolon Aakları ve Beton Üzerine Mesnetlenme 13.8 Ankraj Çubukları ve Betona Yerleşimi 13.9 Bölgesel Kuvvetler Etkisindeki Başlık ve Gövde Enkesit Parçalarının Daanımları Çekme Elemanlarının Mil Birleşimleri 13.1 GENEL ESASLAR Tasarım Esasları Birleşimlerin tasarım daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli daanımı, Rn/ (GKT) bu bölüm ve Bölüm 5 te verilen kurallara ugun olarak hesaplanacaktır. Birleşimlerin gerekli daanımı, tasarım ükleri altında gerçekleştirilen apısal analiz sonucunda vea ilgili alt bölümlerde tanımlanması durumunda, birleşen elemanların gerekli daanımının belirli bir oranı olarak belirlenecektir. Eksenel üklü elemanların düşe eksenlerinin ortak bir noktada kesişmemesi halinde, dışmerkezlik etkisi gözönüne alınacaktır Basit (Mafsallı) Birleşimler Dolu gövdeli ve kafes kirişlerin basit (mafsallı) birleşimleri, eteri miktarda dönme eteneğine sahip olacak şekilde ve sadece kesme kuvveti etkisi dikkate alınarak boutlandırılabilir. Ancak, birleşime etkien diğer kuvvetlerin de bulunması halinde birleşim, Bölüm da verilen koşullar da gözönünde tutularak, en elverişsiz sonucu veren kuvvetlerin ortak etkisi altında boutlandırılacaktır. Mafsallı birleşimlerin dönme miktarı, kirişlerin uç dönmeleri ile uumlu olacaktır. Kiriş uç dönmeleri ile birleşimlerin dönmesi arasında uum sağlanabilmesi amacıla, birleşimlerde sınırlı düzede elastik olmaan şekildeğiştirmelere izin verilebilir Moment Aktaran Birleşimler Dolu gövdeli sistemler ve kafes kirişlerin moment aktaran birleşimleri, moment ve kesme kuvveti ile normal kuvvetin ortak etkisi altında boutlandırılacaktır. Moment aktaran birleşimlerin davranış karakteristikleri Bölüm 5..5 te tanımlanmaktadır Basınç Etkisindeki Elemanların Mesnetlenmesi Basınç etkisindeki elemanların mesnetlenmesinde aşağıdaki koşullar gözönüne alınacaktır. 163

164 (a) Kolonların taban levhalarına mesnetlenmesinde ve birleşen kolon uçlarının tam temas sağlaacak şekilde işlendiği kolon eklerinde, birleşimi oluşturan elemanların bağlantısı, tüm parçaları konumlarında güvenle tutacak şekilde, eterli miktarda birleşim aracı kullanılarak sağlanacaktır. (b) Kolonlar dışındaki basınç elemanlarının mesnetlenen uçlarının tam temas sağlanacak şekilde işlenmesi halinde, ek elemanları ve birleşim araçları, tüm parçaları birarada ve mevcut konumlarında tutacak şekilde düzenlenecek ve gerekli daanımları aşağıdaki değerlerden küçük olanı dikkate alınarak belirlenecektir. (1) Elemanın gerekli basınç daanımının %50 si olarak hesaplanan eksenel çekme kuvveti, () Elemanın gerekli basınç daanımının % sine eşit enine ükten medana gelen eğilme momenti ve kesme kuvveti. Enine ük, elemana etkien diğer ükler hariç tutularak, ekin bulunduğu noktaa ugulanacaktır. Eleman uç bağlantıları, ekteki eğilme momenti ve kesme kuvvetinin belirlenmesi sırasında mafsallı olarak varsaılacaktır Yapısal Çelik Elemanların Ekleri Kiriş ve kolonlarda tam nüfuzietli küt kanaklı ekler, birleşen daha küçük boutlu enkesitin karakteristik daanımını sağlaacaktır. Diğer tür ek birleşimleri ise, aksi belirtilmedikçe, ek noktasındaki iç kuvvetlerin gerektirdiği daanımı sağlaacak şekilde boutlandırılacaktır. Eksenel kuvvet ve/vea eğilme momenti etkileri altında oluşan çekme kuvvetlerinin, ek birleşimlerinde tam nüfuzietli küt kanaklarla aktarılması gerektiğinde, aşağıdaki koşullar ugulanacaktır. (a) Bölüm.1.3 te verilen malzeme çentik tokluğu koşulları. (b) Bölüm da verilen kanak ulaşım deliği detaları. (c) Bölüm da verilen kanak metali koşulları. (d) Bölüm 3.3 te verilen ısıl kesim üze hazırlığı ve muaene koşulları. (e) (d) de verilen koşul, enkesitin oluşturulmasından önce kanaklanarak teşkil edilen apma enkesit parçalarının ekleri için ugulanmaacaktır Kanak Ulaşım Delikleri Tüm kanak ulaşım delikleri, kanak işlemi için gerekli boşluk oluşturulacak şekilde detalandırılacaktır. Ulaşım deliğinin uzunluğu kanak ucundan itibaren malzeme kalınlığının 1.5 katından ve 40mm den az olmaacaktır. Ulaşım deliğinin üksekliği, ulaşım deliğinin bulunduğu malzeme kalınlığından ve 0mm den az olmaacaktır. Ancak, bu ükseklik 50mm i aşmaacaktır. Kesim işleminden önce kanaklanarak oluşturulan enkesitler vea hadde elemanlar için gövde kenarı, başlık üzeinden itibaren ulaşım deliği iç büke üzeine kadar eğimli ve eğrisel bir form verilerek hazırlanacaktır. Sıcak hadde ürünü ile başlık ve gövdenin tam nüfuzietli küt kanakla birleştiği apma çelik elemanlarda, kanak ulaşım deliği, çentiklerden (çapaklardan) ve keskin girinti apan köşelerden temizlenecektir. Kanak ulaşım deliği için oluşturulacak arıçap 10mm den küçük olmaacaktır, (Şekil 13.1). 164

165 Not 5 Not 1 Not 5 Not 1 Not 1 Not 'a' 'b' R (Not 3) Not 'a' 'b' R (Not 3) Not R (Not 3) Not 'b' 'a' R (Not 3) R (Not 3) Not 'b' 'a' Not R (Not 3) Not 6 'a' ve 'b' için Not 4 e bakınız. Not 1 (a) (b) (c) Not 1 : Uzunluk, 1.5t w ve 40mm den büük olacaktır. Not : Yükseklik, 1.0t w ve 0mm den büük olacaktır. Ancak bu ükseklik 50mm i aşmaacaktır. Not 3 : Yarıçap, R, minimum 10mm olacaktır. Not 4 : Eğim, a, gövdeden başlığa ugun bir geçiş sağlaacak şekilde oluşturulacaktır. Eğim, b, ata olarak teşkil edilebilir. Not 5 : Altlık levhasının kullanılacağı üst başlık kanaklarında, başlığın altlık levhası erleştirilecek bölgesi, bu erleşimi sağlaacak biçimde şekillendirilecektir. Not 6 : Yapma enkesitli elemanların gövdelerinin başlıklara bağlantısında kanaklar, kanak ulaşım deliğine en az kanak kalınlığının 1.5 katı kadar uzakta sonlandırılacaktır. Şekil 13.1 Kanak ulaşım deliklerinin hazırlanması Kanak ulaşım deliği, çentiklerden (çapaklardan) ve keskin girinti apan köşelerden temizlenecektir. Kanağın ulaşım deliğinden en az kanak kalınlığının 1.5 katına eşit bir uzaklıkta bitirilmesi halinde, ulaşım deliğinin başlığa dik olarak sonlandırılmasına izin verilecektir, (Şekil 13.1(c)). Kanak ulaşım deliğinin ısıl kesim ile hazırlanan üzeleri, düz ve parlak bir üze elde edilecek şekilde zımparalanacak ve kanaktan önce manetik parçacık öntemi vea nüfuz etme özelliğine sahip özel boa kullanılarak muaene edilecektir. Eğer kanak ulaşım deliklerinin eğrisel geçiş bölgesi, matkap vea testere ile açılan delikler kullanılarak oluşturuluorsa, bu bölgenin zımparalanmasına gerek oktur Kanak ve Bulonların Yerleşimi Dışmerkezlik etkisi dikkate alınmadığı sürece, eksenel kuvvet aktarmak amacıla boutlandırılacak uç birleşimlerde, kanak vea bulon grubu ağırlık merkezlerinin birleşen eleman ağırlık merkezi ile üst üste düşmesi sağlanacaktır. Bu durum, tek ve çift kornierler ile benzer elemanların uç birleşimleri için geçerli değildir Bulonların Kanaklarla Birlikte Kullanımı Bulon ve kanakların, anı kuvveti vea bir kuvvetin anı bileşenini ortak olarak aktaracak şekilde boutlandırılmasına izin verilmez Yüksek Daanımlı Bulonların Perçinlerle Birlikte Kullanımı Mevcut apıların enileme ve revizon çalışmalarında, Bölüm e göre boutlandırılan sürtünme etkili (kama kontrollü) birleşimlerin kullanılması koşulula, üksek daanımlı bulonların mevcut perçinlerle birlikte gözönüne alınmasına izin verilir. Not 1 Not 1 165

166 Bulonlu ve Kanaklı Birleşimlerde Sınırlamalar Aksi belirtilmedikçe, birleşimlerin normal bulonlar ve basit sıkılan üksek daanımlı bulonlar kullanılarak teşkil edilmesine izin verilebilir. Aşağıdaki birleşimler, öngermeli üksek daanımlı bulonlar vea kanak kullanılarak teşkil edilecektir. (a) Yüksekliği 40m i aşan tüm çok katlı apıların kolon ekleri. (b) Yüksekliği 40m i aşan apılarda tüm kirişlerin kolona bağlantıları ve kolonların anal doğrultuda desteklenmesini sağlaan diğer kirişlerin bağlantıları. (c) Kapasitesi 5 ton (50 kn) u aşan krenlerin bulunduğu tüm apılarda, kafes kiriş ekleri, kafes kirişin kolonlara bağlantıları, kolon ekleri, stabilite elemanı birleşimleri ve kren mesnetleri. (d) Makinelerin mesnetleri ve tekrarlı vea darbe etkili üklerin aktarıldığı birleşimler. 13. KAYNAKLAR Küt Kanaklar Etkin Alan Küt kanakların etkin alanı, kanak uzunluğu ile etkin kanak kalınlığının çarpımı olarak dikkate alınacaktır. Tam nüfuzietli küt kanakların etkin kalınlığı, birleşen parçalardan ince olanının kalınlığına eşit alınacaktır. Kısmi nüfuzietli küt kanakların etkin kalınlıkları, kanak konumuna ve kanak ağzının tipine göre Tablo 13.1 de verilmiştir. TABLO 13.1 KISMİ NÜFUZİYETLİ KÜT KAYNAKLARIN ETKİN KALINLIKLARI Kanak İşlemi Örtülü elektrot ile elektrik ark kanağı Gazaltı elektrik ark kanağı Koruucu çekirdekli elektrot ile elektrik ark kanağı Tozaltı elektrik ark kanağı Gazaltı elektrik ark kanağı Koruucu çekirdekli elektrot ile elektrik ark kanağı Örtülü elektrot ile elektrik ark kanağı Gazaltı elektrik ark kanağı Koruucu çekirdekli elektrot ile elektrik ark kanağı Kanak Konumu F (Düz), H (Yata), V (Düşe), OH (Tavan) Tümü F Kanak Ağzı Tipi (TS EN ISO ve TS EN 1090-) J vea U kanak ağzı 60 V J vea U kanak ağzı 60 eğimli vea V F, H 45 eğimli Tümü V, OH 45 eğimli Etkin Kalınlık kanak ağzı derinliği kanak ağzı derinliği kanak ağzı derinliği 3mm 166

167 Enkesiti eğrisel kenarlı küt kanakların (Şekil 13.) etkin kalınlıkları, denesel öntemlerle farklı etkin kalınlıkların geçerliliği gösterilmedikçe, kanak metalinin eğik üze (dairesel enkesitli çubuk üzei, 90 bükülerek şekil verilmiş üze, boru enkesitli elemanların üzeleri ve kutu enkesitli elemanların köşe üzeleri) hizasına kadar doldurulması halinde Tablo 13. de verilmiştir. Kanak metalinin eğik üze hizasına kadar doldurulmadığı enkesiti eğrisel kenarlı küt kanakların etkin kalınlıkları, Tablo 13. de verilen değerler, esas metal üzeinden itibaren kanak üzeine kadar ölçülen en büük kanaklanmaan ükseklik (derinlik) kadar azaltılarak belirlenecektir. Enkesitinin iki kenarı eğrisel küt kanak R R Enkesitinin bir kenarı eğrisel küt kanak Şekil 13. Enkesiti eğrisel kenarlı küt kanaklar TABLO 13. ENKESİTİ EĞRİSEL KENARLI KÜT KAYNAKLARIN ETKİN KALINLIKLARI Kanak İşlemi Gazaltı elektrik ark kanağı ve koruucu çekirdekli elektrik ark kanağı (ilave gaz koruuculu) Örtülü elektrot ile elektrik ark kanağı ve koruucu çekirdekli elektrik ark kanağı Tozaltı elektrik ark kanağı Enkesitinin Bir Kenarı Eğrisel Küt Kanaklar a 5 8 R 516 R 516 R Enkesitinin İki Kenarı Eğrisel Küt Kanaklar a : Eğrisel üze arıçapı 10mm den küçük (R < 10mm) olan enkesitinin bir kenarı eğrisel küt kanaklar, esas metal üzei hizasına kadar köşe kanağı kullanılarak takvie edilecektir. R: Eğrisel üze arıçapı ( boru ve kutu enkesitli elemanlar için R = t alınabilir). t : Et kalınlığı Sınırlamalar Kısmi nüfuzietli küt kanağın minimum etkin kalınlığı, hesaplanan kuvvetin güvenle aktarılmasını sağlaacak kanak kalınlığından ve Tablo 13.3 te verilen minimum kalınlıklardan az olamaz. Minimum kanak kalınlığı, birleşen iki parçanın ince olanı esas alınarak belirlenecektir. TABLO 13.3 KISMİ NÜFUZİYETLİ KÜT KAYNAKLARIN MİNİMUM ETKİN KALINLIKLARI Birleşen İnce Elemanın Kalınlığı, t [mm] 6 t 13 t > 6 19 t > t > t > t > 57 t > 150 a : Tablo 13.1 e bakınız. 3 4 R 5 8 R 1 R Minimum Etkin Kalınlık, a [mm]

168 13.. Köşe Kanaklar Birleştirdiği elemanlar arasındaki açı 60 ile 10 arasında olan kanaklar, köşe kanak olarak dikkate alınacaktır. Bu açının 60 den küçük olması halinde bu kanaklar, kısmi nüfuzietli küt kanak olarak değerlendirilecektir. Köşe kanak uzunluğu, ugulanan kanak uzunluğundan kanak başlangıç ve bitiş noktalarının her biri için kanak kalınlığı, a, kadar uzunlukta krater kabı çıkarılarak hesaplanabilir Etkin Alan Bir köşe kanağın etkin alanı, aşağıda Bölüm de tanımlanan kanak etkin uzunluğu ile etkin kalınlığı çarpılarak elde edilecektir. Köşe kanağın etkin kalınlığı, kanak kökünden kanak üzeine olan en kısa uzunluk (kanak enkesiti içine çizilebilen üçgenin üksekliği) olarak dikkate alınacaktır. Dairesel ve oval delikler içinde teşkil edilen köşe kanakların etkin uzunluğu, kanak kalınlığı doğrultusundaki düzlemin merkezi bounca uzanan kanak ekseni uzunluğu şeklinde belirlenecektir. Köşe kanakların girişim apması (üst üste binmesi) halinde, birleşim üzeinin düzlemi içindeki etkin kanak alanı, dairesel vea oval deliklerin karakteristik enkesit alanını aşamaz. TABLO 13.4 KÖŞE KAYNAKLARIN MİNİMUM KALINLIKLARI Birleşen İnce Elemanın Kalınlığı, t Minimum Köşe Kanak Kalınlığı, a [mm] [mm] 6 t t > t > t > a : Köşe kanakların kalınlığı. Tek geçişli kanaklar kullanılmalıdır. Not: Köşe kanakların maksimum kalınlığı için Bölüm e bakınız Sınırlamalar Köşe kanakların minimum etkin kalınlığı, hesaplanan kuvvetlerin güvenle aktarılmasını sağlaacak kanak kalınlığından ve 3mm den az olamaz. Bu koşullar, kısmi ve tam nüfuzietli küt kanakların takvie edilmesi amacıla kullanılan köşe kanaklar için geçerli değildir. Kanaklanan elemanın kenar kalınlığı, t, olmak üzere (Şekil 13.3), köşe kanakların maksimum kalınlığı için aşağıdaki koşullar gözönüne alınacaktır. (a) Kanaklanan elemanın kenar kalınlığı 6mm den ince ise 0.7t kalınlığından büük olamaz. (b) Kanaklanan elemanın kenar kalınlığı 6mm vea daha kalın ise, öngörülen kanak kalınlığının sağlanabilmesi amacıla, 0.7(t mm) şeklinde belirlenecektir. Köşe kanakların minimum etkin uzunluğu, kanak kalınlığının 6 katından vea 40mm den az olamaz. Bu koşulun sağlanamadığı durumda, kanağın etkin kalınlığı, kanak uzunluğunun 1/6 sı olarak gözönüne alınacaktır. Lamadan teşkil edilen bir çelik çekme elemanın uç birleşiminde sadece bouna doğrultuda köşe kanaklar kullanılması halinde, bu kanakların her birinin uzunluğu kanaklar arası dik uzaklıktan daha küçük olamaz, (Şekil 13.3). 168

169 t L Kanaklanan eleman L b b L Şekil 13.3 Sadece bouna kanak ugulanan uç birleşimi Elemanların kanaklı uç birleşimlerinde etkin kanak uzunluğu aşağıdaki koşullar dikkate alınarak hesaplanacaktır. L150a için 150a L 400a 400a L Le için L L βl için Le 50a Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. L : Kanak uzunluğu. Le : Etkin kanak uzunluğu. a : Kanak kalınlığı. : Azaltma katsaısı. e La β= Düğüm noktalarında birleşen üzeler bounca ve levhalar kullanılarak oluşturulan apma elemanların enkesit parçalarının birleşimlerinde, belirli aralıklarla düzenlenen süreksiz köşe kanakların (metot kanağı) kullanılmasına izin verilebilir, (Şekil 13.4). Bu durumda her bir köşe kanak parçasının uzunluğu, Lm, kanak kalınlığının 6 katından ve 40mm den az olamaz. 169

170 L 1 t b 1 P P b t 1 R/ L 1 Lm Lme t b 1 P P b t 1 Enkesitinin bir kenarı eğrisel küt kanak Etkin kanak kalınlığı = 5R/16 L Lm Lme t b 1 D b D H b B b t b P P t 1 b g L Lm Lme L me Maksimum (b ; b 1) Çekme kuvveti etkisindeki apma enkesitler için L 1 Minimum (14t ; 14t 1 ; 00mm) Basınç kuvveti vea kesme kuvveti etkisindeki apma enkesitler için L Minimum (1t ; 1t 1 ; 0.5b ; 00mm) Şekil 13.4 Belirli aralıklarla düzenlenen süreksiz köşe kanakların ugulama sınırları Bindirmeli birleşimlerde, bindirme uzunluğu, birleşen elemanların ince olanının kalınlığının 5 katından ve 5 mm den küçük olamaz. Sadece enine doğrultuda (kuvvet eksenine dik) köşe kanakların kullanılacağı eksenel çekme kuvveti etkisindeki levhaların ve lamaların bindirmeli birleşimlerinde her iki bindirme ucu da enine doğrultuda köşe kanakla bağlanacaktır, (Şekil 13.5). Bindirme uzunluğu Şekil 13.5 Minimum bindirme uzunluğu Köşe kanağın, kanaklanan kenarın uç noktasından önce sonlandırılmasına, diğer kenar bounca uzatılmasına vea çepeçevre ugulanmasına, aşağıda tanımlanan hususlar gözönünde tutularak izin verilebilir. (a) Çekme kuvveti etkisindeki bir eleman üzerine bağlanan başka bir elemanın uç birleşimi için kullanılacak köşe kanaklar, çekme etkisindeki eleman kenarından kanak kalınlığının en az 1.5 katı kadar geride sonlandırılacaktır, (Şekil 13.6). 170

171 1.5a 1.5a Şekil 13.6 Çekme etkisindeki bir elemana köşe kanaklı bağlantı (b) Mafsallı bağlantıların teşkilinde kullanılan elemanların, uç dönüşleri apılarak ugulanan köşe kanaklarının dönüş uzunlukları, kanak kalınlığının 5 katını ve kenar uzunluğun arısını aşamaz, (Şekil 13.7). 3a Dönüş 5a Şekil 13.7 Kiriş ucu ile birleşim elemanı arasındaki dönme uumunun sağlanabilmesi için kanak ugulaması (c) Rijitlik levhalarının kiriş başlıklarına bağlandığı durumlar hariç olmak üzere, enine rijitlik levhalarını 0mm ve daha ince kalınlıklı gövde levhasına bağlaan köşe kanakların sonlandırıldığı noktanın, gövde başlık kanağına uzaklığı, gövde kalınlığının 4 katından az, 6 katından fazla olamaz. (d) Anı düzlemin farklı üzelerine ugulanan köşe kanaklar birbirlerile birleştirilmeecek şekilde eleman köşe bölgelerinde sonlandırılmalıdır, (Şekil 13.8). Alt üzdeki kanaklarla birleştirilmeecektir 1.5a 1.5a Şekil 13.8 Bir düzlemin farklı üzelerindeki köşe kanaklar için ugulama detaı 171

172 Kesme kuvvetini aktarmak, bindirmeli bağlantılarda birleşen üzee dik etkilere karşı daanım sağlamak, burkulma vea bindirme bölgesinden arılmaları önlemek amacıla ve apma elemanların enkesit parçalarının bağlantıları için oluşturulan dairesel vea oval deliklerde köşe kanakların kullanılmasına izin verilir. Bu tür köşe kanaklar, dairesel ve oval dolgu kanakları kapsamında değerlendirilemez Dairesel ve Oval Dolgu Kanaklar Etkin Alan Dairesel ve oval dolgu kanakların etkin kama alanı, birleşim üzei düzlemindeki oval vea dairesel delik karakteristik alanı olarak dikkate alınacaktır Sınırlamalar Dairesel ve oval dolgu kanakların bindirmeli birleşimlerde kesme kuvvetini aktarmak, bindirme bölgesinde burkulmaı vea arılmaları önlemek amacıla ve apma elemanların enkesit parçalarının birleşimlerinde kullanılmasına izin verilir. Dairesel dolgu kanaklarının minimum delik çapları, bir sonraki çift saıa uvarlanarak belirlenmek suretile, bulunduğu elemanın kalınlığı artı 8mm den küçük ve kanak kalınlığının.5 katından büük olamaz. Dairesel dolgu kanakların merkezleri arasındaki minimum uzaklık, delik çapının 4 katına eşit alınacaktır. Oval dolgu kanaklarda deliğin uzunluğu, kanak kalınlığının 10 katını aşamaz. Oval delik genişliği, bir sonraki çift saıa uvarlanarak belirlenmek suretile, bulunduğu elemanın kalınlığı artı 8mm den küçük ve kanak kalınlığının.5 katından büük olamaz. Oval delik uçları, arım daire şeklinde vea bulunduğu elemanın kalınlığından az olmaan bir arıçap ile uvarlatılarak düzenlenecektir. Oval dolgu kanakların bouna eksenine dik doğrultuda merkezleri arasındaki minimum uzaklık, delik genişliğinin 4 katına, bu kanakların kanak uzunluğu bounca merkezleri arasındaki minimum uzaklık ise, oval uzunluğun katına eşit alınacaktır. Kalınlığı 16mm vea daha ince elemanlar içinde teşkil edilen dairesel ve oval dolgu kanakların kalınlıkları, eleman kalınlıklarına eşit alınacaktır. Kalınlığı 16mm i aşan elemanlarda, kanak kalınlığı en az eleman kalınlığının arısı kadar alınacak; ancak bu değer 16mm den de az olmaacaktır Kanaklı Birleşimlerin Daanımı Kanaklı birleşimlerin tasarım daanımı, Rn vea güvenli daanımı, Rn/, esas metalin çekme ve kama etkisinde kırılma sınır durumları ile kanak metalinin kırılma sınır durumuna göre hesaplanan değerlerin küçüğü olarak alınacaktır. Esas metal karakteristik daanımı, RnBM, ve kanak metali karakteristik daanımı, Rnw, sırasıla, Denk.(13.1) ve Denk.(13.) kullanılarak hesaplanacaktır. RnBM FnBM A (13.1) BM R F A (13.) nw nw we Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. FnBM : Esas metal karakteristik gerilmesi. Fnw : Kanak metali karakteristik gerilmesi. 17

173 ABM : Esas metal enkesit alanı. Awe : Etkin kanak alanı.,, FnBM ve Fnw nin değerleri Tablo 13.5 te verilmiştir. TABLO 13.5 KAYNAKLI BİRLEŞİMLERİN (YDKT) VEYA (GKT) ESASLARINA GÖRE TASARIM VE GÜVENLİ DAYANIMLARI Yük Tipi ve Kanak Eksenine Göre Doğrultusu İlgili Metal ve Karakteristik Gerilme (FnBM vea Fnw) Etkin Alan (ABM vea Awe) TAM NÜFUZİYETLİ KÜT KAYNAKLAR Kanak Metali Gerekli Daanım Düzei Kanak eksenine dik çekme Düğüm noktasının daanımında esas metal belirleicidir. Bölüm Kanak eksenine dik basınç Düğüm noktasının daanımında esas metal belirleicidir. Bölüm Kanak eksenine Kanak eksenine paralel çekme ve basınç etkilerinin düğüm paralel çekme ve noktası tasarımında gözönüne alınmasına gerek oktur. basınç Bölüm Kesme Düğüm noktasının daanımında esas metal belirleicidir. Bölüm KISMİ NÜFUZİYETLİ KÜT KAYNAKLAR, ENKESİTİNİN BİR KENARI EĞRİSEL VE ENKESİTİNİN İKİ KENARI EĞRİSEL KÜT KAYNAKLAR Esas = 0.75 Kanak eksenine dik çekme Kanak eksenine dik basınç Kanak eksenine paralel çekme ve basınç Kesme Metal Kanak Metali Esas Metal Kanak Metali =.00 = 0.80 = 1.88 = 0.90 = 1.67 = 0.80 = 1.88 F u Bölüm F E Bölüm F Bölüm F E Bölüm Kanak eksenine paralel çekme ve basınç etkilerinin düğüm noktası tasarımında gözönüne alınmasına gerek oktur. Esas Metal Kanak Metali = 0.75 =.00 = 0.80 = F E Bölüm 13.4 Bölüm Bölüm TABLO 13.5 KAYNAKLI BİRLEŞİMLERİN TASARIM VE GÜVENLİ DAYANIMLARI (DEVAM) Yük Tipi ve Kanak Eksenine Göre Doğrultusu Kesme Kanak eksenine paralel çekme ve basınç Birleşim üzeine paralel etkin alanda kesme İlgili Metal Esas Metal Kanak Metali KÖŞE KAYNAKLAR Karakteristik Gerilme (FnBM ve vea Fnw) = 0.75 =.00 Bölüm F E Etkin Alan (ABM vea Awe) Bölüm Kanak eksenine paralel çekme ve basınç etkilerinin düğüm noktası tasarımında gözönüne alınmasına gerek oktur. DAİRESEL VE OVAL DOLGU KAYNAKLAR Esas Bölüm 13.4 Metal Kanak Metali = 0.75 = F E Bölüm Kanak Metali Gerekli Daanım Düzei Bölüm Bölüm

174 Köşe kanakların karakteristik gerilmesi, Fnw, köşe kanakların bouna eksenlerinin kuvvet doğrultusula aptığı açı gözönüne alınmaksızın, Tablo 13.5 ten alınabilir. Köşe kanakların bouna eksenlerinin kuvvet doğrultusula aptığı açı gözönüne alındığında ise kanakların mevcut daanımları (tasarım daanımı, Rnw vea güvenli daanımı, Rnw/), = 0.75 (YDKT) vea =.00 (GKT) alınarak, aşağıda verildiği şekilde de hesaplanabilir. (a) Ağırlık merkezinden geçen eksenel ük etkisindeki, birbirine paralel vea anı eksen üzerindeki üniform kalınlıklı köşe kanak grubunun karakteristik daanımı Denk.(13.3) ve Denk.(13.4) kullanılarak hesaplanabilir. R F F A (13.3) nw nw we nw FE sin θ (13.4) (b) Ağırlık merkezinden geçen eksenel ük etkisindeki, bouna ve enine doğrultularda köşe kanaklardan oluşan kanak grubunun karakteristik daanımı, Denk.(13.5) ve Denk.(13.6) ile hesaplanan değerlerin büüğüne eşit alınacaktır. R R R nw nwl nwt R 0.85R 1.5R nw nwl nwt Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. FE : Kanak metali karakteristik çekme daanımı. : Kanak bouna ekseni ile ük doğrultusunun oluşturduğu açı (derece). Rnwl : Bouna doğrultuda köşe kanakların toplam karakteristik daanımı. Rnwt : Enine doğrultuda köşe kanakların toplam karakteristik daanımı. (13.5) (13.6) Rnwl ve Rnwt, köşe kanakların bouna eksenlerinin kuvvet doğrultusula aptığı açı gözönüne alınmaksızın hesaplanan toplam karakteristik daanımlardır Kanakların Birlikte Kullanımı Eğer iki ve daha fazla kanak tipi (küt, köşe, dairesel ve oval) tek bir düğüm noktasında birlikte kullanılıorsa, kanak grubunun daanımı her birinin daanımı arı arı hesaplanarak değerlendirilecektir Esas Metal ve Kanak Metali İçin Koşullar Bölüm.1.1 de tanımlanan farklı çelik sınıflarından oluşan elemanların birbirlerile kanaklı olarak birleştirilmesine izin verilir. Kanak metalinin akma gerilmesi, çekme daanımı, kopma uzaması ve minimum Charp-V-Notch (CVN) daanımı (Çentik Daanımı) değeri daima birleştirdiği elemanlarınkinden büük vea en az elemanlarınkine eşit olacaktır. Arıca, kanak dikişine nüfuz edebilecek hidrojen miktarının düşük olması (örneğin, hidrojen içerikli örtüe sahip elektrotların kullanılması) sağlanacaktır. 174

175 13.3 BULONLAR Genel Tüm bulonlar, somunlar ve pulların Bölüm 1..5 te verilen ilgili standartlara ugun olması sağlanacaktır. Bu standartlarda belirtilen esaslar Bölüm. de verilen bulon sınıfları için geçerlidir. Arıca, bu bölümde verilen kurallar diş açılmış çubuklar için de ugulanacaktır Normal Bulonlar Tablo. de verilen 4.6, 4.8, 5.6, 5.8 ve 6.8 bulon sınıfları normal bulonlar olarak dikkate alınacak ve bu bulonlar, Bölüm 1..5 te verilen ilgili standartlarda belirtilen koşullara ugun olarak kullanılacaktır. Bu tür bulonlar basit sıkma önteminin ugulandığı ezilme etkili birleşimlerde kullanılacak ve montajları sırasında öngerme kuvveti ugulanmaacaktır Yüksek Daanımlı Bulonlar Tablo. de verilen 8.8 ve 10.9 bulon sınıfları üksek daanımlı bulonlar olarak tanımlanacak ve bu bulonlar, Bölüm 1..5 te verilen ilgili standartlarda belirtilen koşullara ugun olarak kullanılacaktır. Montaj sırasında tüm düğüm noktası üzeleri, üze pullarından temizlenecektir. Bu tür bulonlar basit sıkma önteminin ugulandığı ezilme etkili birleşimlerde de kullanılabilir. Bulonlara ugulanacak sıkma öntemi proje çizimleri üzerinde açık olarak tanımlanacaktır. Önçekme verilerek kullanılacak tüm üksek daanımlı bulonlara, Tablo 13.6 da verilen çekme kuvvetlerinden az olmaacak şekilde önçekme ugulanacaktır. Önçekme kuvveti ugulamasında, somun döndürme, çekme kuvvetini doğrudan belirten göstergeç, çekme kontrollü bulon, göstergeli sıkma anahtarı öntemlerinden biri kullanılabilir. TABLO 13.6 MİNİMUM BULON ÖNÇEKME KUVVETİ, (kn) * Bulon M16 M0 M M4 M7 M30 M * :Minimum önçekme kuvveti, bulonların minimum çekme kuvveti daanımının %70 i olarak belirlenmektedir Bulonların Karakteristik Çekme ve Kama Gerilmesi Daanımları Bulonların karakteristik çekme gerilmesi daanımı, Fnt, Tablo. de verilen bulon karakteristik çekme daanımı, Fub e bağlı olarak, Denk.(13.7) ile hesaplanacaktır. F nt 0.75F ub (13.7) Bulonların karakteristik kama gerilmesi daanımı, Fnv, aşağıdaki iki durum dikkate alınarak elde edilecektir. (a) Bulonun diş açılmış gövde bölümü kama düzlemi içinde ise Denk.(13.8) ile hesaplanacaktır. F nv 0.450F (13.8) ub (b) Bulonun diş açılmış gövde bölümü kama düzlemi dışında ise Denk.(13.9) ile hesaplanacaktır. 175

176 F nv 0.563F ub (13.9) Her bir bulon sınıfı için karakteristik çekme ve kama daanımları Tablo 13.7 de verilmiştir. Normal bulonların (4.6, 4.8, 5.6, 5.8 ve 6.8) karakteristik kama daanımları, diş açılmış gövde bölümünün konumundan bağımsız olarak sadece Denk.(13.8) ile hesaplanacaktır. TABLO 13.7 BULONLARIN KARAKTERİSTİK GERİLME DAYANIMLARI Bulon Sınıfı Diş Açılmış Gövde Bölümünün Konumu Karakteristik Çekme Gerilmesi Daanımı, Fnt (MPa) a Ezilme Etkili Birleşimlerde Karakteristik Kama Gerilmesi Daanımı, Fnv (MPa) b 4.6 c c c c c Kama Düzlemi İçinde Kama Düzlemi Dışında 450 Kama Düzlemi İçinde Kama Düzlemi Dışında 563 a : Yorulma üklemesi altında çekme etkisindeki üksek daanımlı bulonlar için Ek e bakınız. b : Doğrudan eksenel (çekme ve basınç) ük etkisindeki bir birleşim uzunluğunun 950mm i aşması halinde, tablodaki F nv değerleri %15 oranında azaltılacaktır. c : Birleşimin kalınlığı bulon çapının 5 katını aştığında, aşan her mm için normal bulonların tabloda verilen değerleri %1 oranında azaltılmalıdır Bulon Deliği Boutları ve Ugulaması Bulonlar için maksimum delik boutları Tablo 13.8 de verilmiştir. Kolon aakları taban levhalarının temele ankrajı için daha büük bulon deliklerinin kullanılmasına izin verilir. Ancak bu durumda, montajdan sonra büük delik bölgelerini tam olarak kaplaan boutlarda levha pulların kullanılması ve bunların taban levhasına kanaklanarak teşkil edilmesi sağlanacaktır. Standart dairesel delik çapları vea kuvvet doğrultusuna dik kısa oval delik çapları bu standart kapsamındaki koşullar altında kullanılacaktır. Standart dairesel delik çapının kullanıldığı sürtünme etkili birleşimlerde, 6mm kalınlığında parmak şeklinde besleme levhalarının, bulonların karakteristik daanımını azaltmadan kullanılmasına izin verilir. Büük dairesel delikler sürtünme etkili birleşimlerin herhangi bir parçasında vea tümünde kullanılabilir. Ancak, bu delik tipi ezilme etkili birleşimlerde kullanılamaz. En dışta sertleştirilmiş pulların kullanılması zorunludur. Kısa oval deliklerin ezilme etkili ve sürtünme etkili birleşimlerin herhangi bir parçasında vea tümünde kullanılmasına izin verilebilir. Sürtünme etkili birleşimlerde oval doğrultu ük doğrultusundan bağımsız olarak konumlandırılabilir. Ancak ezilme etkili birleşimlerde, oval doğrultu ük doğrultusuna dik olarak oluşturulacaktır. Yüksek daanımlı bulonların kullanılması halinde, en dış parça içinde er alan kısa oval deliklerin üzerinde sertleştirilmiş pullar teşkil edilecektir. Oval vea büük dairesel deliklerin bulunduğu dış parçalarda çapı 4mm i aşan üksek daanımlı bulonların kullanılması durumunda, en az 8mm kalınlığında sertleştirilmiş tek bir pul kullanılacaktır. Sürtünme etkili vea ezilme etkili birleşimlerde, belirli bir birleşim üzei için uzun oval deliklerin, sadece birleşen parçaların birinde bulunması koşulula kullanılmasına izin verilir. Sürtünme etkili birleşimlerde oval doğrultu ük doğrultusundan bağımsız olarak 176

177 konumlandırılabilir. Ancak ezilme etkili birleşimlerde, oval doğrultu ük doğrultusuna dik olarak oluşturulacaktır. Uzun oval deliklerin en dış parçalarda kullanıldığı erlerde, montajdan sonra oval bölgei tam olarak kaplaan boutlarda levha pulların kullanılması sağlanacaktır. Yüksek daanımlı bulonlu birleşimlerde, bu tür levhalar apısal çelik kalitesine sahip olacak ve kalınlığı 8mm den az olmaacaktır. Bu tür pulların sertleştirilerek kullanılmasına gerek oktur. Eğer üksek daanımlı bulonların kullanımı için sertleştirilmiş pulların kullanılması gerekiorsa, bu pullar levha pulların en dış üzeine erleştirilecektir. Bulon M16 M0 M M4 M7 M30 M36 TABLO 13.8 KARAKTERİSTİK DELİK BOYUTLARI, (mm) Standart Dairesel Delik Çapları d Minimum Bulon Aralığı Büük Dairesel Delik Çapları d + 8 Delik Boutları Kısa Oval Delik (Genişlik Uzunluk) (d + 3) (d + 10) Uzun Oval Delik (Genişlik Uzunluk) (d + 3).5d Standart dairesel, büük dairesel ve oval deliklerin merkezleri arasındaki uzaklık, s, karakteristik bulon çapı d nin 3 katından az olamaz Eleman Kenarına Minimum Uzaklık Standart dairesel delik çapı merkezinden itibaren parça kenarına uzaklık, herhangi bir doğrultuda olmak üzere, Tablo 13.9 da verilen vea Bölüm ün gerektirdiği değerden az olamaz. Büük dairesel delik vea oval delik merkezinden itibaren parça kenarına uzaklık, standart dairesel delik çapının gerektirdiği değere, Tablo da verilen ugulanabilir C değeri ilave edilerek hesaplanan uzaklıktan az olamaz. TABLO 13.9 STANDART DAİRESEL DELİK ÇAPI a MERKEZİNDEN PARÇA KENARINA OLAN MİNİMUM UZAKLIK, (mm) Bulon Çapı Kenara Olan Minimum Uzaklık > d a : Büük dairesel delik çapı vea oval delik çapları için Bkz. Tablo TABLO KENARA UZAKLIK İÇİN ARTIM DEĞERLERİ C, (mm) Oval Delikler Büük Dairesel Kenara Dik Bouna Eksen Delikler Kısa Oval Delik Uzun Oval Delik a d Karakteristik Bulon Çapları, mm Kenara Paralel Bouna Eksen a : Oval delik uzunluğunun izin verilen maksimum değerden (Bkz. Tablo 13.8) daha kısa olması halinde, C nin maksimum uzunluk ile gerçek oval delik uzunluğu farkının arısı kadar azaltılmasına izin verilir. 177

178 Maksimum Bulon Aralığı ve Kenara Uzaklık Herhangi bir bulonun merkezinin en akın kenara olan maksimum uzaklığı, bağladığı parçanın kalınlığının 1 katını ve 150mm i aşamaz. Boalı vea korozon etkisinde olmaan boasız elemanlarda, bir profil ile levhaı vea iki levhaı sürekli olarak birbirine bağlaan bulonların kuvvet doğrultusundaki aralıkları, birleşen ince parçanın kalınlığının 14 katını ve 00mm i aşamaz. Bu boutlar, temas halindeki iki profilin birbirine sürekli olarak bağlantısını sağlaan bulonlu birleşimler için geçerli değildir Bulonların Çekme ve Kesme Kuvveti Daanımları Öngermeli üksek daanımlı bulonların, basit sıkılan bulonların ve diş açılan çubukların karakteristik çekme vea kesme kuvveti daanımı, çekme etkisinde kopma vea kama etkisinde kırılma sınır durumları esas alınarak, sırasıla Denk.(13.10a) ve Denk.(13.10b) ile hesaplanacaktır. R R F A nt nt b F n A nv nv sp b (13.10a) (13.10b) Tasarım çekme kuvveti vea kesme kuvveti daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli çekme kuvveti vea kesme kuvveti daanımı, Rn/ (GKT), alınarak belirlenecektir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. = 0.75 (YDKT) vea =.00 (GKT) Ab : Diş açılmamış bulon gövdesi karakteristik enkesit alanı. Fnt Fnv : Tablo 13.7 de verilen karakteristik çekme gerilmesi daanımı. : Tablo 13.7 de verilen karakteristik kama gerilmesi daanımı. nsp : Kama düzlemi saısı. Gerekli çekme kuvveti daanımı, birleşim parçasının şekildeğiştirmesi nedenile medana gelen bulon bouna eksenine paralel ilave kaldırma kuvvetini de kapsaacaktır. Ezilme etkili birleşimin karakteristik daanımı, kama etkisinde bulon gövdesi kırılma sınır durumu için Denk.(13.10b) kullanılarak hesaplanan karakteristik kesme kuvveti daanımı ile Bölüm e göre hesaplanan, bulon deliğinin karakteristik ezilme kuvveti daanımlarının küçüğü olarak alınacaktır. Bulon grubunun daanımı ise, birleşimdeki her bir bulonun daanımlarının toplamı alınarak hesaplanacaktır Çekme ve Kesme Kuvvetinin Ortak Etkisindeki Ezilme Etkili Birleşimler Çekme ve kesme kuvvetinin ortak etkisindeki bir bulonun karakteristik çekme kuvveti daanımı kopma sınır durumu için Denk.(13.11) ile hesaplanacaktır. R F A n nt b (13.11) Tasarım çekme daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli çekme kuvveti daanımı, Rn/ (GKT), alınarak belirlenecektir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. = 0.75 (YDKT) vea =.00 (GKT) 178

179 Fnt : Kesme kuvveti etkisi dikkate alınarak elde edilen azaltılmış karakteristik çekme gerilmesi. F F 1.3F nt f F nt nt rv nt Fnv F F 1.3F nt f F nt nt rv nt Fnv Fnt Fnv frv (YDKT) (GKT) : Tablo 13.7 de verilen karakteristik çekme gerilmesi daanımı. : Tablo 13.7 de verilen karakteristik kama gerilmesi daanımı. : YDKT vea GKT ük birleşimleri için karakteristik bulon gövde alanındaki en büük kama gerilmesi. Birleşimdeki her bir bulon için karakteristik gövde alanı gözönüne alınarak hesaplanan en büük kama gerilmesi, frv, değeri, YDKT için tasarım kama gerilmesi (=Fnv) vea GTK için güvenli kama gerilmesi (=Fnv/) değerine eşit vea daha küçük olmalıdır Sürtünme Etkili (Kama Kontrollü) Birleşimlerde Yüksek Daanımlı Bulonlar Sürtünme etkili birleşimler, birleşen parçaların temas üzeleri arasında kamaı önleecek şekilde ve ezilme etkili birleşimlerin sınır durumları dikkate alınarak boutlandırılacaktır. Sürtünme etkili birleşimlerin bulonlarının besleme levhasını da bağladığı durumlarda, kama etkisindeki tüm üzeler mevcut kama daanımını sağlaacak şekilde hazırlanacaktır. Bir bulon için karakteristik sürtünme etkili kama kuvveti daanımı, sürtünme etkili kama sınır durumu esas alınarak Denk.(13.1) ile hesaplanacaktır. R D h T n n u f b s (13.1) Sürtünme etkili tasarım kama kuvveti daanımı, Rn (YDKT) vea sürtünme etkili güvenli kama kuvveti daanımı, Rn/ (GKT), aşağıda tanımlanan durumlara göre, (a) Standart dairesel delikler ve bouna ekseni ük doğrultusuna dik oval delikler için = 1.00 vea = 1.50 (b) Büük dairesel delikler ve bouna ekseni ük doğrultusuna paralel kısa oval delikler için (c) Uzun oval delikler için alınarak belirlenecektir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. = 0.85 vea = 1.76 = 0.70 vea =.14 Du : Bulon montajı sırasında ugulanan ortalama önçekme kuvvetinin karakteristik minimum önçekme kuvvetine oranını gösteren bir katsaı olarak tanımlanır ve 1.0 değerine eşit alınacaktır. Ugunluğu gösterilmek koşulula, Du 1.13 olmak üzere, farklı değerler de kullanılabilir. ns : Kama düzlemi saısı. Tb : Tablo 13.6 da verilen minimum bulon önçekme kuvveti. 179

180 : Tablo de A, B, C ve D Sınıfı üzeler için verilen vea denesel olarak belirlenen ortalama sürtünme katsaısı. TABLO SÜRTÜNME KATSAYISI, Sürtünme Yüzei Sınıfı (TS EN 1090 ) Sürtünme Katsaısı, A 0.50 B 0.40 C 0.30 D 0.0 Not: Sürtünme üzei sınıflarının tanımları TS EN 1090 de verilmektedir. Test ve muaene için gerekli bilgiler TS EN 1090 de verilmektedir. Yukarıda verilen üze sınıfları haricinde, apıda kullanılacak sürtünme üzei için katsaı, bu üzei temsil eden dene numuneleri kullanılarak TS EN 1090 göre belirlenmelidir. Boa ile hazırlanan sürtünme üzelerinin kullanıldığı durumlarda önçekme değerinde zaman içinde azalma medana gelebilir. hf : Aşağıda tanımlandığı şekilde belirlenen besleme levhası katsaısı. (a) Besleme levhalarının kullanılmadığı vea besleme levhalarının bulonlarla bağlandığı durumlarda, hf = 1.0 olarak alınacaktır. (b) Besleme levhalarının bulonlarla bağlanmadığı durumlarda, (1) Birleşen parçalar arasında bir adet besleme levhası kullanılması halinde, hf = 1.0, () Birleşen parçalar arasında iki vea daha fazla besleme levhası kullanılması halinde ise, hf = 0.85 olarak alınacaktır Çekme ve Kesme Kuvvetinin Ortak Etkisindeki Sürtünme Etkili Birleşimler Bir sürtünme etkili birleşime arıca bir dış çekme kuvveti etkimesi halinde, her bir bulon için Bölüm de hesaplanan sürtünme etkili mevcut kama kuvveti daanımı (YDKT için sürtünme etkili tasarım kama kuvveti daanımı vea GKT için sürtünme etkili güvenli kama kuvveti daanımı) aşağıdaki şekilde elde edilecek ksc katsaısı ile çarpılarak azaltılacaktır. k sc Tu 1 D T n u b b Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. (YDKT) vea k sc 1.5T a 1 D T n u b b Ta : GKT ük birleşimleri ile hesaplanan gerekli çekme kuvveti. Tu : YDKT ük birleşimleri ile hesaplanan gerekli çekme kuvveti. nb : Çekme kuvveti etkisindeki bulon saısı. (GKT) (13.13) Bulon Deliği Ezilme Kuvveti Daanımı Bir bulon deliğinin karakteristik ezilme kuvveti daanımı, Rn, kama etkisinde ezilme sınır durumu esas alınarak, aşağıda açıklandığı şekilde belirlenecektir. (a) Yükün doğrultusundan bağımsız olarak, standart dairesel, büük dairesel delikler ve kısa oval deliklerde vea oval bouna ekseni ük doğrultusuna paralel olan uzun oval deliklerden teşkil edilen birleşimler için Denk.(13.14a) ile hesaplanacaktır. R 1.l tf.4dtf (13.14a) n c u u 180

181 (b) Oval bouna ekseni ük doğrultusuna dik uzun oval deliklerden teşkil edilen birleşimler için Denk.(13.14b) ile hesaplanacaktır. R 1.0l tf.0dtf n c u u (13.14b) Tasarım ezilme kuvveti daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli ezilme kuvveti daanımı, Rn/ (GKT), alınarak hesaplanacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. = 0.75 vea =.00 Fu : Bağlanan eleman malzemesinin karakteristik çekme daanımı. d : Karakteristik bulon gövde çapı. lc : Kuvvet doğrultusundaki delik kenarı ile en akın diğer delik kenarı arasındaki vea delik kenarı ile eleman kenarı arasındaki net uzaklık. t : Bağlanan elemanın kalınlığı. (c) Rijitleştirilmemiş boru ve kutu enkesitli elemanların tüm enkesiti bounca bulonların geçirilerek teşkil edilen birleşimlerinde, Bölüm 13.6 ve Denk.(13.1a) gözönüne alınacaktır. Birleşimler için ezilme kuvveti daanımı, her bir bulon deliği için hesaplanan ezilme kuvveti daanımlarının toplamı alınarak elde edilecektir. Ezilme kuvveti daanımı, ezilme ve sürtünme etkili birleşimlerin her ikisi için kontrol edilecektir. Sürtünme etkili birleşimlerde, büük dairesel delikler ile oval bouna ekseni kuvvet doğrultusuna paralel kısa ve uzun oval deliklerin kullanımı Bölüm e göre sınırlandırılmıştır ELEMANLARIN BİRLEŞEN ENKESİT PARÇALARI VE BİRLEŞİM ELEMANLARININ DAYANIMLARI Bu bölüm, elemanların birleşen enkesit parçaları ile bağlantı için kullanılan levhalar, düğüm noktası levhaları, kornierler gibi birleşim elemanlarının tasarımı için ugulanacaktır Çekme Etkisinde Daanım Çekme etkisindeki enkesit parçaları ve birleşim elemanlarının karakteristik çekme kuvveti daanımı, Rn, çekme etkisinde akma ve kopma (kırılma) sınır durumları için sırasıla Denk.(13.15) ve Denk.(13.16) ile belirlenecektir. Tasarım çekme kuvveti daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli çekme kuvveti daanımı, Rn/ (GKT), aşağıda (a) ve (b) e göre hesaplanan değerlerin küçüğü olarak alınacaktır. (a) = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) alınarak, birleşim elemanlarının akma sınır durumu için, R F A (13.15) n g (b) = 0.75 (YDKT) vea =.00 (GKT) alınarak, birleşim elemanlarının kopma (kırılma) sınır durumu için, R F A (13.16) n u e şeklinde hesaplanacaktır. 181

182 Bulonlu ek levhaları için Ae = An 0.85Ag koşulunun sağlandığı gösterilecektir. Bu koşulun sağlanmaması halinde, Ae = An = 0.85Ag alınacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ag : Kaıpsız enkesit alanı. An : Net enkesit alanı. Ae : Bölüm te tanımlanan etkin net enkesit alanı Kama Etkisinde Daanım Kama etkisindeki enkesit parçaları ve birleşim elemanlarının karakteristik kesme kuvveti daanımı, Rn, kama etkisinde akma ve kopma (kırılma) sınır durumları için sırasıla Denk.(13.17) ve Denk.(13.18) ile belirlenecektir. Tasarım kesme kuvveti daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli kesme kuvveti daanımı, Rn/ (GKT), aşağıda (a) ve (b) e göre hesaplanan değerlerin küçüğü olarak alınacaktır. (a) = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) alınarak, birleşim elemanlarının akma sınır durumu için, R 0.60F A n gv (13.17) (b) = 0.75 (YDKT) vea =.00 (GKT) alınarak, birleşim elemanlarının kopma (kırılma) sınır durumu için, R şeklinde hesaplanacaktır. 0.60F A n u nv Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Agv Anv : Kama etkisinde kaıpsız alan. : Kama etkisinde net alan Blok Kırılma Daanımı (13.18) Karakteristik blok kırılma daanımı, Rn, kesme üzei vea üzeleri bounca akma ve kırılma sınır durumları ile çekme üzei bounca kopma sınır durumları esas alınarak, Denk.(13.19) ile hesaplanacaktır. R 0.60F A U F A 0.60F A U F A n u nv bs u nt gv bs u nt (13.19) Tasarım blok kırılma daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli blok kırılma daanımı, Rn/ (GKT), alınarak belirlenecektir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ant Ubs : Çekme etkisindeki net alan. = 0.75 (YDKT) vea =.00 (GKT) : Çekme gerilmeleri aılışını gözönüne alan bir katsaı. Çekme gerilmeleri aılışının üniform olduğu üzelerde, Ubs = 1.0, üniform olmadığı üzelerde ise Ubs = 0.5 olarak alınacaktır, (Şekil 13.9). 18

183 Kornierin Bulonlu Birleşimi Kornierin Kanaklı Birleşimi Kornierin Kanaklı Birleşimi Tek Sıra Bulonlu Kiriş Uç Birleşimi Kornierin Bulonlu Uç Birleşimi a)u bs = 1.0 olan birleşim tipleri Düğüm Noktası Levhasına Bulonlu Birleşim Şekil 13.9 Blok kırılma sınır durumunda çekme gerilmelerinin aılışı Basınç Etkisinde Daanım Basınç etkisindeki enkesit parçaları ve birleşim elemanlarının karakteristik basınç kuvveti daanımı, Pn, akma ve burkulma sınır durumları esas alınarak, aşağıda verildiği şekilde belirlenecektir. (a) Lc / i 5 için karakteristik basınç kuvveti daanımı, Pn, Denk.(13.0) ile hesaplanacaktır. P F A (13.0) n g (b) Lc / i > 5 için karakteristik basınç kuvveti daanımı, Pn, Bölüm 8 e göre hesaplanacaktır. Tasarım basınç kuvveti daanımı, Pn (YDKT) vea güvenli basınç kuvveti daanımı, Pn/ (GKT), alınarak belirlenecektir. Ag : Kaıpsız enkesit alanı. Lc : Burkulma bou (=KL). i : Atalet arıçapı. Çok Sıra Bulonlu Kiriş Uç Birleşimi b)u bs = 0.5 olan birleşim tipi = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) 183

184 Eğilme Etkisinde Daanım Birleşen enkesit parçalarının durumu dikkate alınarak, tasarım eğilme momenti daanımı (YDKT) vea güvenli eğilme momenti daanımı (GKT), akma, erel burkulma, anal burulmalı burkulma ve kırılma sınır durumları için hesaplanan mevcut daanımların en küçüğü esas alınarak belirlenecektir BESLEME LEVHALARI Kanaklı Birleşimlerde Besleme Levhaları Birleşimlerde kuvvet aktarımını sağlaan besleme levhalarının kullanılması gerektiğinde, bu levhalar ve bağlantı kanakları Bölüm vea Bölüm de belirtilen ilgili koşulları sağlaacaktır İnce Besleme Levhaları Kalınlığı 6mm den ince olan besleme levhaları gerilme geçişini sağlamak amacıla kullanılamaz. Kalınlığı 6mm den ince olan besleme levhaları ile kalınlığı 6mm vea daha kalın olan ancak birleşen parçalar arasında kuvvet geçişi için eterli olmaan besleme levhaları kullanılması halinde, besleme levhası kenarı, dış taraftaki birleşen elemanın kenar hizasında sonlandırılacak ve kanak kalınlığı, besleme levhası kalınlığını da kapsaacak şekilde arttırılacaktır Kalın Besleme Levhaları Birleşen parçalar arasında kuvvet aktarımı için besleme levhaları kalınlığının eterli olduğu durumlarda, besleme levhası, dış taraftaki birleşen elemanın kenar hizası dışına kadar uzatılacaktır. Dış taraftaki esas elemanı besleme levhasına bağlaan kanaklar kuvvet aktarımını sağlaacak eterli daanıma, besleme levhası da eterli kuvvet aktarma alanına sahip olacaktır. İç taraftaki esas elemanı besleme levhasına bağlaan kanakların da kuvvet aktarımı için eterli daanıma sahip olması sağlanacaktır Bulonlu Birleşimlerde Besleme Levhaları Yük aktarımını sağlaan bir bulonun, 6mm kalınlığında vea daha ince besleme levhalarının bağlantısında kullanılması halinde, kesme kuvveti daanımı azaltılmadan kullanılacaktır. Yük aktarımını sağlaan bir bulonun, 6mm den daha kalın besleme levhalarının bağlantısında kullanılması halinde ise, aşağıdaki koşullardan biri ugulanacaktır: (a) Bulonların kesme kuvveti daanımı aşağıdaki katsaı ile çarpılarak azaltılacaktır. Buradaki terim aşağıda açıklanmıştır. t : Toplam besleme levhası kalınlığı t (b) Besleme levhaları ile birleşen elemanlar birbirlerine, bağlanan elemandaki toplam kuvvetin üniform olarak dağılmasını sağlaacak şekilde kanak vea eterli saıda bulon ile bağlanacaktır. Bu durumda; (1) Birleşimin boutu, (b) de belirtilen gerekli toplam bulon saısının montajını sağlaacak şekilde büütülecek vea () Birleşim, Bölüm e göre sürtünme etkili olarak teşkil edilecektir. 184

185 13.6 MESNETTE EZİLME DAYANIMI Temas halindeki üzelerin karakteristik ezilme daanımı, Rn, ezilme (basınç etkisinde erel akma) sınır durumu esas alınarak aşağıda verildiği şekilde belirlenecektir. (a) İşlenmiş üzeler, rabalanmış delikler vea matkapla açılan deliklerdeki mafsallar ve ugun şekilde işlenen mesnet rijitlik levhaları için Denk.(13.1a) ile hesaplanacaktır. R 1.8F A n pb (b) Hareketli mesnet silindirleri ve eğrisel üzeli mesnet elemanları için d 635mm için Denk.(13.1b) ile R 1. F 90 l d 0 n b d > 635mm için Denk.(13.1c) ile hesaplanacaktır. R 30. F 90 l d 0 n b Tasarım ezilme daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli ezilme daanımı, Rn/ (GKT), alınarak hesaplanacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Apb F d lb : Ezilme etkisinde izdüşüm alanı. = 0.75 (YDKT) vea =.00 (GKT) : Karakteristik akma gerilmesi, (MPa). : Çap, (mm). : Ezilme (temas) uzunluğu, (mm) KOLON AYAKLARI VE BETON ÜZERİNE MESNETLENME (13.1a) (13.1b) (13.1c) Kolon üklerinin ve eğilme momentlerinin temele güvenle aktarılması sağlanacaktır. Aksi belirtilmedikçe karakteristik ezilme daanımı, Pp, betonun ezilme sınır durumu esas alınarak, Denk.(13.) vea Denk.(13.3) ile aşağıda verildiği şekilde hesaplanacaktır. (a) Beton üze alanının taban levhası alanına eşit olması halinde, P 0.85 f A p ck 1 (b) Beton üze alanının taban levhası alanından büük olması halinde, (13.) P 0.85 f A A A 1.7 f A p ck 1 1 ck 1 (13.3) Tasarım ezilme daanımı, cpp (YDKT) vea güvenli ezilme daanımı, Pp/c (GKT), = 0.65 (YDKT) vea =.31 (GKT) alınarak belirlenecektir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. A1 : Beton üzeine merkezi olarak mesnetlenen taban levhası üze alanı. 185

186 A fck : Merkezi ük etkisindeki, taban levhası geometrisile uumlu beton üzeinin maksimum alanı. : Karakteristik beton basınç daanımı ANKRAJ ÇUBUKLARI VE BETONA YERLEŞİMİ Ankraj çubukları, Bölüm 5.3 te belirtilen ük birleşimleri altında oluşan eğilme momentinin çekme bileşeni de dikkate alınarak, kolon tabanında medana gelen tüm etkilerin güvenle aktarılmasını sağlaacak şekilde Bölüm e göre boutlandırılacaktır. Betonarme temeller ile beton elemanlara kuvvet aktarılmasını sağlaan kolon aakları ve ankraj çubuklarının tasarımı, ilgili önetmeliklerde, örneğin ACI 318 de belirtilen koşulları da sağlaacaktır. Taban plakalarında büük deliklerin ve oval deliklerin kullanılması halinde, deliği ugun şekilde kaplamak üzere, Bölüm 1..5 te verilen ilgili standartlardaki pullar vea levha pullar kullanılarak somunların mesnetlenmesi sağlanacaktır. Taban plakalarının ankrajında minimum 4 adet ankraj çubuğu kullanılacaktır. Çekme etkisindeki bir ankraj çubuğunun, minimum çapı, d, mm den küçük, etkin gömme derinliği, hef, 17d den az olmaacaktır. Ankraj çubuklarına etkien herhangi bir çekme kuvveti bulunmaması halinde (sadece eksenel basınç kuvveti etkisindeki elemanların ankraj çubukları), minimum ankraj çubuğu çapı, d, 0mm den küçük ve etkin gömme derinliği, hef, 300mm den az olmaacaktır BÖLGESEL KUVVETLER ETKİSİNDEKİ BAŞLIK VE GÖVDE ENKESİT PARÇALARININ DAYANIMLARI Bu bölüm, geniş başlıklı I-enkesitli ve benzeri elemanların başlık üzelerine dik doğrultuda bölgesel tek kuvvet vea kuvvet çifti etkimesi halinde ugulanacaktır. Bu bölgesel kuvvetler, çekme vea basınç olabilir. Gerekli daanımın, bu bölümde tanımlanan sınır durumlar esas alınarak belirlenen mevcut daanımı aşması halinde, rijitlik levhaları ve/vea gövde levhaları kullanılacak ve bu elemanlar, ilgili sınır durum için mevcut daanım ile gerekli daanım arasındaki farka göre boutlandırılacaktır. Rijitlik levhaları ve gövde levhaları arıca, sırasıla Bölüm ve Bölüm de verilecek koşulları da sağlaacaktır. Bouna eksenleri etrafında dönmelerinin başka bir elemana bağlanarak sınırlandırılmadığı kiriş uçlarında, gövde üksekliği bounca bir çift enine rijitlik levhası kullanılacaktır Başlıkta Yerel Eğilme Bu bölüm, bölgesel tek çekme kuvveti vea kuvvet çiftinin çekme bileşeni etkisindeki başlığın eğilmesinin sınırlandırılması için ugulanacaktır. Başlığın karakteristik daanımı, Rn, erel eğilme sınır durumu esas alınarak, Denk.(13.4) ile aşağıda verildiği şekilde belirlenecektir. R n 6.5F t (13.4) f f Tasarım daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli daanım Rn/ (GKT), alınarak hesaplanacaktır. = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT), 186

187 Elemanın başlık genişliği bounca kuvvet etkime uzunluğu, başlık genişliğinin 0.15 katından (0.15bf) küçük ise, Denk.(13.4) ün kontrol edilmesine gerek oktur. Bölgesel kuvvetin bir elemanın başlığına, elemanın ucundan itibaren 10tf ten daha küçük bir uzaklıkta etkimesi halinde, Rn, değeri %50 oranında azaltılacaktır. Gerektiği durumlarda, enine rijitlik levhaları çift olarak kullanılacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ff tf : Başlığın karakteristik akma gerilmesi. : Bölgesel kuvvet etkisindeki başlık kalınlığı Gövdede Yerel Akma Bu bölüm, bölgesel tek kuvvet vea kuvvet çiftinin her iki bileşeni için ugulanacaktır. Gövdenin karakteristik daanımı, Rn, erel akma sınır durumu esas alınarak aşağıda verildiği şekilde belirlenecektir. (a) Bölgesel kuvvetin bir eleman başlığına, eleman ucundan itibaren enkesit üksekliği, d den daha büük bir uzaklıkta etkimesi halinde, Denk.(13.5a) ile hesaplanacaktır. R F t 5k l n w w b (13.5a) (b) Bölgesel kuvvetin bir eleman başlığına, eleman ucundan itibaren enkesit üksekliği, d den daha küçük vea bu değere eşit bir uzaklıkta etkimesi halinde, Denk.(13.5b) ile hesaplanacaktır. R F t.5k l n w w b Tasarım daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli daanım, Rn/ (GKT), alınarak hesaplanacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) Fw : Gövde malzemesinin karakteristik akma gerilmesi. k lb tw : Başlığın dış üzeinden gövde düz kısmının başladığı noktaa kadar olan uzaklık. : Mesnetlenme uzunluğu (kiriş uçlarında k değerinden küçük olamaz). : Gövde kalınlığı. Gerektiği durumlarda, çift enine rijitlik levhası vea çift gövde levhası kullanılacaktır Gövdede Yerel Buruşma (13.5b) Bu bölüm, bölgesel tek basınç kuvveti vea kuvvet çiftinin basınç kuvveti bileşeni için ugulanacaktır. Gövdenin karakteristik daanımı, Rn, erel buruşma sınır durumu esas alınarak aşağıda verildiği şekilde belirlenecektir. (a) Bölgesel kuvvetin bir eleman başlığına, elemanın ucundan itibaren enkesit üksekliğinin arısı, d/ den daha büük vea bu değere eşit bir uzaklıkta etkimesi halinde, Denk.(13.6a) ile hesaplanacaktır. 187

188 1.5 l t EF t R 0.80t 1 3 Q b w w f n w f d tf tw (13.6a) (b) Bölgesel kuvvetin bir eleman başlığına, elemanın ucundan itibaren enkesit üksekliğinin arısı, d/ den daha küçük bir uzaklıkta etkimesi halinde, (1) lb / d 0. için Denk.(13.6b) ile 1.5 l t EF t R 0.40t 1 3 Q b w w f n w f d tf tw () lb / d > 0. için Denk.(13.6c) ile hesaplanacaktır l t EF t R 0.40t 1 0. Q b w w f n w f d tf tw Tasarım daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli daanım, Rn/ (GKT), alınarak hesaplanacaktır. Buradaki terim aşağıda açıklanmıştır. Fw : Gövdenin karakteristik akma gerilmesi. Qf tf d = 0.75 (YDKT) vea =.00 (GKT) (13.6b) (13.6c) : Boru ve kutu enkesitli elemanların birleşimleri için Bölüm 14 te tanımlandığı şekilde, diğer durumlarda Qf = 1.0 olarak alınacaktır. : Bölgesel kuvvet etkisindeki başlık kalınlığı. : Enkesitin üksekliği. Gerektiği durumlarda, en az gövde üksekliğinin arısına kadar uzaan, tek vea çift enine rijitlik levhaları vea çift gövde levhası kullanılacaktır Gövdede Yanal Ötelenerek Burkulma Bu bölüm, çekme ve basınç başlıklarının göreli anal hareketinin bölgesel kuvvet ugulanan alan içinde sınırlandırılmadığı elemanlarda, sadece bölgesel etkien tek basınç kuvveti için ugulanacaktır. Gövdenin karakteristik daanımı, Rn, anal ötelenerek burkulma sınır durumu esas alınarak aşağıda verildiği şekilde belirlenecektir. (a) Basınç başlığının dönmesinin önlendiği durum için (1) (h / tw) / (Lb / bf).3 olması halinde, Denk.(13.7a) ile hesaplanacaktır. 3 3 Crtwt f h t w n h Lb bf R (13.7a) () (h / tw) / (Lb / bf) >.3 olması halinde ise gövdenin anal ötelenerek burkulması sınır durumu ugulanmaacaktır. 188

189 Gövdenin gerekli daanımının, mevcut daanımı aşması halinde, çekme başlığında erel anal destek sağlanacak vea çift rijitlik levhası vea çift gövde levhası kullanılacaktır. (b) Basınç başlığının dönmesinin önlenmediği durum için (1) (h / tw) / (Lb / bf) 1.7 olması halinde, Denk.(13.7b) ile hesaplanacaktır. 3 3 Crtwt f h t w n 0.4 h Lb bf R (13.7b) () (h / tw) / (Lb / bf) > 1.7 olması halinde ise gövdenin anal ötelenerek burkulması sınır durumu ugulanmaacaktır. Tasarım daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli daanım, Rn/ (GKT), alınarak hesaplanacaktır. = 0.85 (YDKT) vea = 1.76 (GKT) Gövdenin gerekli daanımının, mevcut daanımı aşması halinde, bölgesel kuvvet ugulanan alanda her iki başlık, anal doğrultuda erel olarak desteklenecektir. Destek elemanlarının daanım ve rijitlikleri Bölüm 16 da verilen kurallara ugun olarak belirlenecektir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Cr : Kuvvetin etkime noktasında, Mu < M (YDKT) vea 1.5Ma < M (GKT) için (= MPa) : Kuvvetin etkime noktasında, Mu M (YDKT) vea 1.5Ma M (GKT) için (= MPa) Lb : Kuvvet etkime noktasında her iki başlığın anal doğrultuda desteklenmesi koşulula, eleman uzunluğu bounca anal destekler arasındaki en büük uzunluk. Ma : GKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. Mu : YDKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. bf : Başlık genişliği. h : Hadde ürünleri için köşe bölgelerdeki arıçap vea eğrisel bölgeler çıkarılarak elde edilen başlıklar arasındaki net gövde üksekliği, apma enkesitli elemanlar için bulon eksenleri vea kanaklar arasındaki net ükseklik Gövdede Basınç Etkisinde Burkulma Bu bölüm, anı bölgede her iki başlığa etkien bölgesel tek basınç kuvveti vea kuvvet çifti şeklindeki bölgesel kuvvetlerin basınç kuvveti bileşenleri için ugulanacaktır. Gövdenin karakteristik daanımı, Rn, erel burkulma sınır durumu esas alınarak, Denk.(13.8) ile belirlenecektir. R n 4t 3 w h EF w Q f (13.8) Burada, Qf, boru ve kutu enkesitli elemanların birleşimleri için Bölüm 14 te tanımlandığı şekilde, diğer durumlarda Qf = 1.0 olarak alınacaktır. Bölgesel basınç kuvveti çiftinin bir eleman başlığına, elemanın ucundan itibaren enkesit üksekliğinin arısı, d / den daha küçük bir uzaklıkta etkimesi halinde, Rn, değeri %50 oranında azaltılacaktır. 189

190 Tasarım daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli daanım, Rn/ (GKT), alınarak hesaplanacaktır. = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) Gerektiği durumlarda, tüm gövde üksekliği bounca tek vea çift enine rijitlik levhası vea çift gövde levhası kullanılacaktır Gövde Panel Bölgesinde Kama Etkisi Bu bölüm, anı bölgede elemanın bir vea her iki başlığına etkien kuvvet çifti için ugulanacaktır. Gövde karakteristik daanımı, Rn, panel bölgesinin kama etkisinde akma sınır durumu esas alınarak aşağıda verildiği şekilde belirlenecektir. (a) Panel bölgesinin plastik şekildeğiştirme durumunun çerçeve stabilite analizine etkisi gözönüne alınmadığında, (1) Pr 0.4P için Denk.(13.9a) ile R 0.60F d t n c w () Pr > 0.4P için Denk.(13.9b) ile hesaplanacaktır. R αp r 0.60F d t 1.4 P n c w (13.9a) (13.9b) (b) Panel bölgesinin plastik şekildeğiştirme durumunun çerçeve stabilite analizine etkisi gözönüne alındığında, (1) Pr 0.75P için Denk.(13.9c) ile R 3bt 0.60F d t 1 dbd t n c w (13.9c) () Pr > 0.75P için Denk.(13.9d) ile hesaplanacaktır. R cf cf c w cf cf r n 0.60F dctw dbdct w P 3bt 1.αP Tasarım daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli daanım, Rn/ (GKT), alınarak hesaplanacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ag : Kaıpsız enkesit alanı. bcf : Kolon başlık genişliği. db : Kiriş enkesit üksekliği. = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) (13.9d) 190

191 dc : Kolon enkesit üksekliği. F : Kolon gövdesinin karakteristik akma gerilmesi. Pr : (YDKT) vea (GKT) ük birleşimleri için gerekli eksenel daanım. P : Kolon eksenel akma daanımı. = FAg. tcf : Kolon başlık kalınlığı. tw : Kolon gövde kalınlığı. = 1.0 (YDKT) vea = 1.6 (GKT). Gerektiği durumlarda, kiriş ve kolon başlıklarının sınırladığı birleşim panel bölgesi içinde, çift gövde levhası vea diagonal rijitlik levhaları kullanılacaktır. Çift gövde levhası ugulama koşulları Bölüm da verilmektedir Bölgesel Kuvvetler İçin Rijitlik Levhası İlave Ugulama Koşulları Bölgesel çekme kuvvetlerinin aktarılması amacıla kullanılacak rijitlik levhaları, Bölüm de verilen koşulları sağlaacak ve bu levhalar eleman gövdesi ile kuvvetin etkidiği başlığa kanaklanacaktır. Başlık kanaklarının boutlandırılmasında, mevcut daanımı ile gerekli daanım arasındaki fark esas alınacaktır. Gövde kanakları ise rijitlik levhası uçlarındaki çekme kuvvetlerinin farkına göre boutlandırılacaktır. Bölgesel basınç kuvvetlerinin aktarılması amacıla kullanılacak rijitlik levhaları, Bölüm te verilen koşulları sağlaacak ve bu levhalar eleman gövdesi ile kuvvetin etkidiği başlığa kanaklanacaktır. Başlık kanakları mevcut daanımı ile gerekli daanım arasındaki farka göre boutlandırılacaktır. Gövde kanaklarının boutlandırılmasında ise rijitlik levhası uçlarındaki basınç kuvvetlerinin farkı esas alınacaktır. Kiriş gövde üksekliği bounca teşkil edilen mesnet rijitlik levhaları Bölüm 8.4 ve Bölüm te verilen kurallar uarınca, eksenel basınç kuvveti etkisindeki elemanlar olarak boutlandırılacaktır. Bu tür elemanlar, burkulma bou 0.75h alınarak, ara rijitlik levhaları için iki adet rijitlik levhası ve 5tw genişliğinde kiriş gövde şeridinden, uç rijitlik levhaları için ise iki adet rijitlik levhası ve 1tw genişliğinde kiriş gövde şeridinden oluşan bir eleman enkesiti esas alınarak boutlandırılacaktır. Kiriş gövde üksekliği bounca teşkil edilen mesnet rijitlik levhalarını gövdee bağlaan kanaklar, herbir rijitlik levhasının karşıladığı basınç kuvvetinin gövde basınç kuvvetine göre farkı esas alınarak boutlandırılacaktır. Enine rijitlik levhaları ve diagonal rijitlik levhaları aşağıdaki ilave koşulları da sağlaacaktır. (a) Her bir rijitlik levhasının genişliği ile kolon gövde kalınlığının arısının toplamı, bölgesel kuvveti ileten eleman başlık genişliğinin vea moment aktaran birleşimin levha genişliğinin 1/3 ünden az olamaz. (b) Rijitlik levhasının kalınlığı, bölgesel kuvveti ileten eleman başlık kalınlığının vea moment aktaran birleşimin levha kalınlığının arısından ve başlık levhası genişliğinin 1/16 sından az olamaz. (c) Enine rijitlik levhalarının minimum uzunluğu, Bölüm te belirtilen koşullar hariç olmak üzere, eleman enkesit üksekliğinin arısı kadar olacaktır Bölgesel Kuvvetler İçin Çift Gövde Levhası İlave Ugulama Koşulları Basınç daanımı için kullanılacak çift gövde levhası Bölüm 8 de verilen esaslar dikkate alınarak boutlandırılacaktır. 191

192 Çekme daanımı için gereken çift gövde levhasının boutlandırılmasında Bölüm 7 de verilen esaslar dikkate alınacaktır. Kama daanımı için gereken çift gövde levhasının boutlandırılmasında ise Bölüm 10 da verilen esaslar dikkate alınacaktır. Çift gövde levhası aşağıdaki ilave koşulları da sağlaacaktır. (a) Çift gövde levhasının kalınlığı ve üksekliği, gereken ilave daanımı sağlaacak şekilde belirlenecektir. (b) Çift gövde levhası, bu levhalara aktarılan toplam kuvveti aktaracak şekilde kanaklanacaktır ÇEKME ELEMANLARININ MİL BİRLEŞİMLERİ Çekme Daanımı Çekme elemanlarının mil birleşimlerinde tasarım çekme kuvveti daanımı, ϕttn (YDKT) vea güvenli çekme kuvveti daanımı,tn/ωt (GKT) çekme kırılması sınır durumu, kesme kırılması sınır durumu, ezilme ve akma sınır durumları esas alınarak hesaplanacak mevcut daanımların en küçüğü ile belirlenecektir. (a) Çekme kırılması sınır durumunda karakteristik çekme kuvveti daanımı, Tn, Denk.(13.30) ile hesaplanacaktır. T F ( tb ) n u e (13.30) Tasarım çekme kuvveti daanımı, ttn (YDKT) vea güvenli çekme kuvveti daanımı, Tn/t (GKT), alınarak belirlenecektir. t = 0.75 (YDKT) vea t =.00 (GKT) (b) Kesme kırılması sınır durumunda karakteristik kesme kuvveti daanımı, Tn, Denk.(13.31) ile hesaplanacaktır. T 0.6F A n u sf (13.31) Tasarım çekme kuvveti daanımı, ttn (YDKT) vea güvenli çekme kuvveti daanımı, Tn/t (GKT), alınarak belirlenecektir. t = 0.75 (YDKT) vea t =.00 (GKT) Denk.(13.31) de kırılma çizgisi alanı, Asf, Denk.(13.3) ile tanımlanmaktadır. Asf t( a d / ) (13.3) Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Fu : Karakteristik çekme daanımı. t : Levha kalınlığı. be : Etkin genişlik. = t + 16mm b b : Delik kenarından eleman kenarına olan, kuvvete dik doğrultudaki uzaklık. 19

193 Asf : Kırılma çizgisi alanı. a : Delik kenarından eleman kenarına olan, kuvvet doğrultusundaki uzaklık. (c) Ezilme sınır durumu için Bölüm 13.6(a) de verilen koşullar ugulanacaktır. (d) Kaıpsız alanda akma sınır durumu için Bölüm 7..1 de verilen koşullar esas alınacaktır Geometrik Koşullar Mil deliğinin açılacağı birleşim elemanının boutları için aşağıdaki koşullar ugulanacaktır. (a) Mil deliği, delik açılacak birleşim elemanının çekme kuvveti doğrultusuna dik boutunun iki kenarına göre eşit uzaklıkta açılmalıdır. (b) Çekme elemanının mil birleşiminde, maksimum ük etkisi altında birleşen parçaların birbirine göre hareketinin önlenmesi için, mil deliğinin çapı mil çapından en fazla 1mm büük olmalıdır. (c) Mil birleşim elemanın geometrisi Şekil da verilen boutlara ugun olmalıdır. c d a b a + d/ w a 4 / 3b e w b d e c a Şekil Çekme elemanlarının mil birleşimleri için boutlar 193

194 BÖLÜM 14 BORU VE KUTU PROFİLLERİN BİRLEŞİMLERİ Bu bölüm, Tablo.1B de verilen sıcakta haddelenmiş vea soğukta şekil verilmiş kutu ve boru enkesitli profillerin ve üniform kalınlıklı enkesit parçalarından (levhalardan) oluşan apma kutu enkesitli elemanların birleşimleri ile ilgili Bölüm 13 de verilenlere ilave kuralları içermektedir. Yapma kutu enkesitin parçaları, birleşim bölgelerinde birbirine tam nüfuzietli küt kanak ile bağlanacaktır. Boru ve kutu enkesitlerin karakteristik cidar kalınlığı.5mm den küçük olamaz. Kalınlığın 5mm i aşması durumunda ise, kalınlığa dik doğrultuda katmanlara arılma biçiminde kırılmaa karşı malzeme özelliklerinin eterliliği testlerle kanıtlanacaktır. Bu bölümde verilen tablolar, ugulama sınırları ile uumlu birleşimler için kullanılacaktır. Aksi durumda bu tabloların kullanılmasına izin verilmez. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır Levhaların Boru ve Kutu Profillere Birleşimleri 14. Boru ve Kutu Profillerden Oluşan Kafes Sistem Birleşimleri 14.3 Boru ve Kutu Profillerin Moment Aktaran Birleşimleri 14.4 Levhaların ve Örgü Elemanlarının Kutu Enkesitli Elemanlara Birleşimlerinin Kanakları 14.1 LEVHALARIN BORU VE KUTU PROFİLLERE BİRLEŞİMLERİ Kutu ve boru enkesitli profillere ük geçişinin bu elemanlara kanaklanan levhalar ile sağlandığı birleşimlerin tasarım daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli daanımı, Rn/ (GKT) Bölüm 5..5 e ve bu bölümün kurallarına göre belirlenecektir. Levha-boru profil birleşimlerinin mevcut daanımları Tablo e göre belirlenecektir. Bu birleşimler için ugulama sınırları Tablo A da verilmektedir. Levha-kutu profil birleşimlerinin mevcut daanımları Tablo e göre tanımlanan göçme sınır durumları için hesaplanan değerlerin en küçüğü alınarak belirlenecektir. Bu birleşimler için ugulama sınırları Tablo 14.1.A da verilmektedir. Bu bölümün tablolarındaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ag B Bp D Fc F Fp Fu H We : Profilin kaıpsız enkesit alanı. : Kutu enkesitli profilin birleşim düzlemine (birleşen elemanların eksenlerinin oluşturduğu düzlem) dik genişliği. : Birleşen levhanın birleşim düzlemine dik genişliği. : Boru enkesit dış çapı. : Mevcut sınır gerilme. = F (YDKT) vea = 0.6F (GKT) : Profilin karakteristik akma gerilmesi. : Levhanın karakteristik akma gerilmesi. : Profilin karakteristik çekme daanımı. : Kutu enkesitli profilin birleşim düzlemine paralel üksekliği. : Elastik mukavemet momenti. 194

195 lb t tp : Profil eksenine (uç kapak levhaları kullanıldığı durumlarda profil genişliğine) paralel olarak ölçülen ezilme uzunluğu. : Profil et kalınlığı. : Levha kalınlığı. 14. BORU VE KUTU PROFİLLERDEN OLUŞAN KAFES SİSTEM BİRLEŞİMLERİ Bu bölüm, eksenel kuvvet etkisinde olan boru vea kutu enkesitli örgü elemanlarının sürekli başlık elemanına doğrudan kanaklandığı kafes sistemleri kapsamaktadır. Boru vea kutu profillerin birbirine doğrudan bağlantısının sağlandığı kanaklı düğüm noktalarında birleşimlerin tasarım daanımı, Rn (YDKT) vea güvenli daanımı, Rn/ (GKT) Bölüm 5..5 e ve bu bölümün kurallarına göre belirlenecektir. Birleşimler aşağıdaki gibi sınıflandırılmaktadır. (a) Örgü elemanının eksenel kuvvetinden dolaı birleşimdeki zımbalama ükü, Pr sin nın başlık elemanında oluşan kesme kuvveti ile dengelendiği durumlarda birleşim Y-birleşimi olarak adlandırılır. Örgü elemanının başlık elemanına dik olması durumunda birleşime T- birleşimi adı verilir. (b) Örgü elemanının eksenel kuvvetinden dolaı birleşimdeki zımbalama ükü, Pr sin nın başlık elemanının bir tarafında bulunan diğer örgü elemanlarındaki eksenel kuvvet ile dengelendiği durumlarda bağlantı K-birleşimi olarak adlandırılır. Bu birleşimlerde, örgü elemanları tarafından aktarılan zımbalama ükleri arasındaki fark %0 den az olmalıdır. Yükleri birbirini dengeleen örgü elemanlarının arasındaki mesafe, ara uzaklık, g, olarak tanımlanır. Örgü elemanlarından birinin başlık elemanına dik olduğu birleşimler N- birleşimi olarak adlandırılır. (c) Örgü elemanının eksenel kuvvetinden dolaı birleşimdeki zımbalama ükü, Pr sin nın, başlık elemanının karşı tarafında bulunan diğer örgü elemanının eksenel kuvveti ile dengelendiği durumda birleşim X-birleşimi olarak adlandırılır. (d) Bir birleşimde ikiden fazla örgü elemanı bulunması vea örgü elemanlarının birden fazla düzlemde er alması halinde birleşim, sırasıla genel birleşim vea çok düzlemli birleşim olarak adlandırılır. Bir birleşimde örgü elemanları kuvvetlerini kısmen K-birleşimi ve kısmen T-birleşimi vea Y- birleşimi vea X-birleşimi olarak aktardığı durumlarda, birleşimin eterliliği her bir birleşim durumu için elde edilen daanımlar ugun şekilde birleştirilerek belirlenebilir. Bu konuda başvurulabilecek bir aın Ek-4 Önerilen Kanaklar bölümünde verilmiştir. Başlık ve örgü elemanları eksenlerinin anı düzlem içinde olması sağlanacaktır. Kutu enkesitli profillerin herhangi bir kenarı bu düzleme paralel olacaktır. Örgü elemanlarının başlık elemanına doğrudan kanaklandığı kafes sistemlerde, birleşimdeki dışmerkezlik nedenile oluşan eğilme momenti, birleşimin ugulama sınırları içinde olması halinde gözardı edilebilir. Boru profillerin birbirine doğrudan bağlandığı kafes sistemlerin kanaklı düğüm noktalarında, birleşimlerin mevcut daanımları, Tablo e göre tanımlanan göçme sınır durumları için hesaplanan değerlerin en küçüğü olarak alınacaktır. Bu birleşimler için ugulama sınırları Tablo 14..1A da verilmektedir. Kutu profillerin birbirine doğrudan bağlandığı kafes sistemlerin kanaklı düğüm noktalarında, birleşimlerin mevcut daanımları, Tablo 14.. e göre tanımlanan göçme sınır durumları için 195

196 hesaplanan değerlerin en küçüğü olarak alınacaktır. Bu birleşimler için ugulama sınırları Tablo 14..A da verilmektedir. Bu bölümün tablolarındaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ag B Bb D Db Fc F Fb Fu H Hb Ov We e g lov lp t tb β βef γ η lb : Elemanın kaıpsız enkesit alanı. : Kutu enkesitli başlık elemanının birleşim düzlemine (birleşen elemanların eksenlerinin oluşturduğu düzleme) dik genişliği. : Kutu enkesitli örgü elemanının birleşim düzlemine dik genişliği. : Boru enkesitli başlık elemanının dış çapı. : Boru enkesitli örgü elemanının dış çapı. : Mevcut sınır gerilme. = F (YDKT) vea = 0.6F (GKT) : Başlık elemanının karakteristik akma gerilmesi. : Örgü elemanının karakteristik akma gerilmesi. : Elemanın karakteristik çekme daanımı. : Kutu enkesitli başlık elemanının birleşim düzlemine paralel üksekliği. : Kutu enkesitli örgü elemanının birleşim düzlemine paralel üksekliği. : Bindirmeli K-birleşimde bindirme katsaısı, (Şekil 14.1a). = lov / lp 100, (%) : Elastik mukavemet momenti. : Kafes sistemin düğüm noktası birleşimlerinde dışmerkezlik, (Şekil 14.1a). : Ara uzaklıklı K-birleşimlerinde örgü elemanlarının, kanak kalınlıkları gözönüne alınmaksızın, kolları arasındaki mesafe, (Şekil 14.1a). : Örgü elemanlarının başlık elemanına bağlandığı birleşim üzeinde, iki örgü elemanının üst üste binme uzunluğu, (Şekil 14.1b). : Bindirme apan örgü elemanının başlık elemanı birleşim üzeindeki izdüşüm uzunluğu, (Şekil 14.1b). : Başlık elemanı et kalınlığı. : Örgü elemanı et kalınlığı. : Boru enkesitli örgü elemanı çapının başlık elemanı çapına oranı, (=Db/D). Kutu enkesitli örgü elemanı genişliğinin başlık elemanı genişliğine oranı, (=Bb/B). : K-birleşimlerde etkin genişlik oranı, (iki örgü elemanının çevrelerinin toplam uzunluğunun başlık elemanı genişliğinin sekiz katına oranı). : Başlık elemanının narinlik oranı, boru enkesitler için D/t ve kutu enkesitler için B/t. : Sadece kutu enkesitler için ugulanan ük etkime uzunluğu parametresi, (birleşim düzleminde örgü elemanının başlık elemanı ile birleştiği uzunluğun başlık elemanı genişliğine oranı). = lb/b = Hb /sin 196

197 ζ : Başlık ve örgü elemanları arasındaki dar açı, (derece). : Kutu enkesitlerin K-birleşimlerinde ara uzaklık oranı, (örgü elemanları arasındaki ara uzaklığın başlık elemanı genişliğine oranı). = g / B D b D b H b B b H b D t b t b B b B -e +e H l p lov g Ov lov lp 100, % (a) Ara uzaklıklı K-birleşimi Şekil 14.1 İlgili terimler için açıklama (b) Bindirmeli K-birleşimi 14.3 BORU VE KUTU PROFİLLERİN MOMENT AKTARAN BİRLEŞİMLERİ Bu bölüm, eğilme momenti etkisinde olan bir vea iki örgü elemanının sürekli olan bir başlık elemanına kanaklandığı, boru vea kutu profillerin moment aktaran birleşimlerini kapsamaktadır. Bu birleşimlerin tasarım eğilme momenti daanımı, Mn (YDKT) vea güvenli eğilme momenti daanımı, Mn/ (GKT) Bölüm 5..5 e ve bu bölümün kurallarına göre belirlenecektir. Birleşimler aşağıdaki şekilde sınıflandırılmaktadır. (a) Tek bir örgü elemanının bağlandığı durumlarda örgü elemanın başlık elemanına dik olduğu birleşimler T-birleşimi ve dik olmadığı birleşimler Y-birleşimi olarak adlandırılır. (b) Başlık elemanının her iki tarafında birer örgü elemanı bulunan birleşimler X-birleşimi olarak adlandırılır. Başlık ve örgü elemanları eksenleri anı düzlem içinde olmalıdır. Boru profillerin birbirine doğrudan bağlandığı moment aktaran kanaklı birleşimlerin mevcut daanımları, Tablo e göre tanımlanan göçme sınır durumları için hesaplanan değerlerin en küçüğü olarak alınacaktır. Bu birleşimler için ugulama sınırları Tablo A da verilmektedir. Kutu profillerin birbirine doğrudan bağlandığı moment aktaran kanaklı birleşimlerin mevcut daanımları, Tablo e ve Bölüm 13 e göre tanımlanan göçme sınır durumları için hesaplanan değerlerin en küçüğü olarak alınacaktır. Bu birleşimler için ugulama sınırları Tablo 14.3.A da verilmektedir. Bu bölümün tablolarındaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Ag B Bb : Elemanın kaıpsız enkesit alanı. : Kutu enkesitli başlık elemanının birleşim düzlemine dik genişliği. : Kutu enkesitli örgü elemanının birleşim düzlemine dik genişliği. 197

198 D Db Fc F Fb Fu H Hb We : Boru enkesitli başlık elemanının dış çapı. : Boru enkesitli örgü elemanının dış çapı. : Mevcut sınır gerilme. = F (YDKT) vea =0.6F (GKT) : Başlık elemanının karakteristik akma gerilmesi. : Örgü elemanının karakteristik akma gerilmesi. : Kutu vea boru enkesitli elemanın karakteristik çekme daanımı. : Kutu enkesitli başlık elemanının birleşim düzlemine paralel üksekliği. : Kutu enkesitli örgü elemanının birleşim düzlemine paralel üksekliği. : Elastik mukavemet momenti. Wpb : Örgü elemanının eğilme ekseni etrafındaki plastik mukavemet momenti. t tb β γ η lb : Başlık elemanı et kalınlığı. : Örgü elemanı et kalınlığı. : Boru enkesitli örgü elemanı çapının başlık elemanı çapına oranı, (=Db/D). Kutu enkesitli örgü elemanı genişliğinin başlık elemanı genişliğine oranı, (=Bb/B). : Başlık elemanı narinlik oranı, boru enkesitler için D/t ve kutu enkesitler için B/t. : Sadece kutu enkesitler için ugulanan ük etkime uzunluğu parametresi, (birleşim düzleminde örgü elemanın başlık elemanı ile birleştiği uzunluğun başlık elemanı genişliğine oranı). = lb/b = Hb /sin : Başlık ve örgü elemanları arasındaki dar açı, (derece) LEVHALARIN VE ÖRGÜ ELEMANLARININ KUTU ENKESİTLİ ELEMANLARA BİRLEŞİMLERİNİN KAYNAKLARI Bu bölüm, levhaların vea boru ve kutu enkesitli örgü elemanlarının kutu enkesitli başlık elemanlarına kanaklı birleşimlerini kapsamaktadır. Örgü elemanlarının mevcut daanımları, (a) enine levhanın kutu enkesitli başlık elemanına bağlantısında birleşen elemanlar arasındaki rijitlik farkı vea (b) boru ve kutu enkesitli örgü elemanlarının doğrudan kutu enkesitli başlık elemanına bağlantısında birleşen eleman cidarlarının rijitlik farkı nedenile kanak bounca oluşan üniform olmaan gerilme durumu gözönüne alınarak, aşağıda verildiği şekilde hesaplanacaktır. R n (levhalı birleşimler için ilgili tablolardan) vea Pn Fnw awl (14.4.1) e M M F W n-ip nw ip F W n-op nw op (14.4.) (14.4.3) 198

199 Bileşik etkiler için Denk.( ) geçerlidir. Kanaklı birleşimlerin tasarım daanımları, Rn, Mn, Pn (YDKT) vea güvenli daanımları, Rn/, Mn/, Pn/ (GKT), köşe kanaklı birleşimler için, kısmi nüfuzietli küt kanaklı birleşimler için, = 0.75 (YDKT) vea =.00 (GKT) = 0.80 (YDKT) vea = 1.88 (GKT) alınarak, Bölüm 5..5 e ve bu bölümde verilen kurallara göre belirlenecektir. Kanakların, birleştirdikleri örgü elemanlarının daanımlarını sağlaacak şekilde boutlandırılmaları halinde, Tablo de kanaklar için verilen kontrollerin apılmasına gerek oktur. Örgü elemanlarının köşe kanaklı birleşimlerinde, kanak bouna ekseninin ük doğrultusu ile aptığı açı gözönüne alınmaksızın köşe kanakların karakteristik gerilme değerleri Tablo 13.5 ten alınacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Fnw : Kuvvetin doğrultusu gözönüne alınmaksızın Bölüm 13 e göre belirlenen kanak metali karakteristik gerilmesi. Wip : Düzlem içi eğilmede kanakların etkin elastik mukavemet momenti, (Tablo 14.4). Wop : Düzlem dışı eğilmede kanakların etkin elastik mukavemet momenti, (Tablo 14.4). le aw : Kutu enkesitli elemanlarda kanak daanımını belirlemek için kullanılan, küt vea köşe kanakların toplam etkin uzunluğu, (Tablo 14.4). : Örgü elemanın vea levhanın çevresine ugulanan kanağın en küçük etkin kalınlığı. 199

200 TABLO LEVHABORU PROFİL BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT DAYANIMLARI Birleşim Tipi Eksenel kuvvet ve eğilme momenti etkisindeki enine levhalı T-birleşimi ve X-birleşimi R M D t Göçme Sınır Durumları ve Birleşimin Karakteristik Daanımı Boru profilde erel akma 5.5 R sin F t Q D n f Bp (14.1.1) Levha Eğilmesi Düzlem İçi Düzlem Dışı --- M 0.5B R n p n Eksenel kuvvet ve eğilme momenti etkisindeki bouna levhalı T- birleşimi, Y-birleşimi ve X-birleşimi M R Bp = 0.90(YDKT) vea = 1.67 (GKT) Boru profilde plastikleşme b sin l R F t Q n f D (14.1.) M 0.8l R n b n --- D t = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) l b Kesme kuvveti etkisindeki bouna levhalı T-birleşimi t tp Boru profilde zımbalama t p F F u p t (14.1.3) R Levha ve kanakta göçme sınır durumları için R n Bölüm 13 e göre belirlenecektir Eksenel ük etkisindeki kapak levhalı birleşimler R D Boru profilde erel akma R F t 5t l F A n p b (14.1.4) t l b t p = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) D 00

201 TABLO LEVHABORU PROFİL BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT DAYANIMLARI (DEVAM) Bağlanan üzein çekme etkisinde olduğu durum için Q 1.0 f Bağlanan üzein basınç etkisinde olduğu durum için Q U U Pro U F A Mro FW c g c e P ro = P u (YDKT); M ro = M u (YDKT) vea P ro = P a (GKT); M ro = M a (GKT) P u : YDKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. M u : YDKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. P a : GKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. M a : GKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı f (14.1.5) (14.1.6) Boru ve kutu enkesitli elemanların gerekli daanımları, P ro ve M ro, birleşimin daha küçük basınç gerilmesi etkisindeki tarafı için belirlenecektir. TABLO A TABLO İÇİN UYGULAMA SINIRLARI Levha ve kuvvet arasındaki açı 30 o Boru profil cidarının erel narinliği T-birleşimlerinde eksenel kuvvet vea eğilme etkisindeki levha için D/t 50 X-birleşimlerinde eksenel kuvvet vea eğilme etkisindeki levha için D/t 40 Kesme kuvveti etkisindeki levhada D/t 0.11E/F Basınç kuvveti etkisindeki kapak levhası birleşiminde D/t 0.11E/F Enine levha birleşimlerinde genişlik oranı 0. < B p/d 1.0 Akma gerilmesi F 360 MPa Süneklik F /F u

202 H TABLO LEVHAKUTU PROFİL BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT DAYANIMLARI BirleşimTipi Eksenel kuvvet etkisindeki enine levhalı T-birleşimi ve X-birleşimi Göçme Sınır Durumları ve Birleşimin Karakteristik Daanımı Levhada erel akma tüm lar için 10 R F tb F t B Bt n p b p p (14.1.7) B ep B p B 10B Bt p R B p t p vea l b H H Bp k : Kutu enkesitin dış köşe arıçapı 1.5t B t = 0.95 (YDKT) vea = 1.58 (GKT) Kutu profil cidarında kama etkisinde akma (zımbalama) 0.85B B B t için p R 0.6F t t B n p ep (14.1.8) = 0.95 (YDKT) vea = 1.58 (GKT) Kutu profil cidarında erel akma β = 1.0 için R F t 5k l (14.1.9) n b = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) Kutu profil cidarında erel buruşma T-birleşimlerde levhanın basınç etkisinde olması ve β = 1.0 için 3lb Rn 1.6t 1 EF Qf H 3t ( ) = 0.75 (YDKT) vea =.00 (GKT) Kutu profil cidarında erel buruşma X-birleşimlerde levhanın basınç etkisinde olması ve β = 1.0 için 3 48t Rn EF Qf H 3t ( ) Eksenel kuvvet etkisindeki bouna levhalı T- birleşimi, Y- birleşimi ve X-birleşimi R l b H B tp t = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) Kutu profil cidarında plastikleşme R F t t p Qf t B B 1 B lb nsin 4 1 p = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) (14.1.1) 0

203 TABLO LEVHA KUTU PROFİL BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT DAYANIMLARI (DEVAM) BirleşimTipi Eksenel kuvvet etkisindeki, profil gövdesini ararak geçen bouna levhalı T-birleşimi ve Y- birleşimi t tp B Göçme Sınır Durumları ve Birleşimin Karakteristik Daanımı Kutu profil cidarında plastikleşme R F t t p Qf t B B 1 B lb nsin 4 1 p = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) ( ) lb R H Kesme kuvveti etkisindeki bouna levhalı T- birleşimi t tp B Kutu profil cidarında zımbalama t p F F u p t (14.1.3) R Levha ve kanakta göçme sınır durumları için R n, Bölüm 13 e göre belirlenecektir, arıca levha kalınlığı aşağıda verilen koşulu sağlaacaktır. H Eksenel kuvvet etkisindeki kapak levhalı birleşim R l b tp t H Kutu profil cidarında erel akma p b 5t l B 5t l B p b için için R F t 5t l R n p b n F A = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) ( a) ( b) Basınç etkisi için kutu profil cidarında erel buruşma için p b 5t l B 1.5 6l t tp B t t p b R 1.6t 1 EF n ( ) =0.75 (YDKT) vea =.00 (GKT) 03

204 TABLO LEVHA KUTU PROFİL BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT DAYANIMLARI (DEVAM) Bağlanan üzein çekme etkisinde olduğu birleşim için Qf = 1.0 Bağlanan üzein basınç etkisinde olduğu enine levhalı birleşim için U Qf ( ) Bağlanan üzein basınç etkisinde olduğu bouna levhalı vea profil gövdesini ararak geçen bouna levhalı birleşim için Q f 1 U ( ) P M ro ro U F c A g F c W e (14.1.6) P ro = P u (YDKT); M ro = M u (YDKT) vea P ro = P a (GKT); M ro = M a (GKT) P u : YDKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. M u : YDKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. P a : GKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. M a : GKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. Kutu enkesitli elemanların gerekli daanımları, P ro ve M ro, birleşimin daha küçük basınç gerilmesi etkisindeki tarafı için belirlenecektir. TABLO 14.1.A TABLO İÇİN UYGULAMA SINIRLARI Levha ve kuvvet arasındaki açı 30 o Kutu profil cidarının erel narinliği Enine levhalı birleşimlerde kutu enkesitin kuvvet etkisindeki cidarında B/t vea H/t 35 Bouna levhalı vea profil gövdesini ararak geçen bouna levhalı birleşimlerde kutu enkesitin kuvvet etkisindeki cidarında Kesme kuvveti etkisindeki levhalı birleşimlerde kutu enkesitin kuvvet etkisindeki cidarında B/t vea H/t 40 (B3t)/t vea (H3t) /t 1.40 EF Enine levhalı birleşimlerinde genişlik oranı 0.5 < B p / B 1.0 Akma gerilmesi F 360 MPa Süneklik F /F u

205 TABLO BORU PROFİLLERDEN OLUŞAN KAFES SİSTEM BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT EKSENEL KUVVET DAYANIMLARI BirleşimTipi T-birleşimi, Y- birleşimi, X- birleşimi ve ara uzaklıklı K-birleşimlerinde için genel kontrol D D t b(çekme/basınç) Göçme Sınır Durumları ve Birleşimin Karakteristik Eksenel Daanımı Kama etkisinde akma (zımbalama) 1sin Pn 0.6F tdb sin (14..1) T-birleşimi ve Y-birleşimi = 0.95 (YDKT) vea = 1.58 (GKT) Başlık elemanında plastikleşme P b D b P sin F t Q 0. n f = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) (14..) t D X-birleşimi Başlık elemanında plastikleşme P b D b 5.7 P sin F t Q n f (14..3) = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) t P D Bindirmeli ve ara uzaklıklı K-birleşimi Başlık elemanında plastikleşme t b basınç D b basınç P b basınç basınç g P çekme t b çekme çekme D b çekme t P sin F t D Q Q D b basınç n basınç g f P sin P sin n çekme n basınç = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) (14..4) (14..5) D 05

206 TABLO BORU PROFİLLERDEN OLUŞAN KAFES SİSTEM BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT EKSENEL KUVVET DAYANIMLARI (DEVAM) Başlık elemanının bağlanan üzeinin çekme etkisinde olduğu birleşim için Q f = 1.0 Bağlanan üzein basınçta olduğu birleşim için Qf U 1U P M ro ro U F c A g F c W e P ro = P u (YDKT); M ro = M u (YDKT) vea P ro = P a (GKT); M ro = M a (GKT) P u : YDKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. M u : YDKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. P a : GKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. M a : GKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. (14.1.5a) (14.1.5b) (14.1.6) Kutu enkesitli elemanların gerekli daanımları, P ro ve M ro, birleşimin daha küçük basınç gerilmesi etkisindeki tarafı için belirlenecektir. Q 0.04 e g 1 0.5g 1.33 t TABLO 14..1A TABLO İÇİN UYGULAMA SINIRLARI Başlık ve örgü elemanları arasındaki dar açı 30 o K-birleşimlerinde birleşim dışmerkezliği 0.55 e/d 0.5 T-birleşimleri, Y-birleşimleri ve K- birleşimlerinde başlık elemanı D/t 50 cidarında erel narinlik X-birleşimlerinde başlık elemanı cidarında erel narinlik D/t 40 (14.1.7) Basınç etkisindeki örgü elemanlarının erel narinliği D b /t b 50 ve D b /t b 0.05E/F b T-birleşimleri, Y-birleşimleri, X-birleşimleri ve bindirmeli K- 0. < D b /D 1.0 birleşimlerinde çap oranı Ara uzaklıklı K- birleşimlerinde çap oranı 0.4 < D b /D 1.0 K- birleşimlerinde ara uzaklık g t t Bindirmeli K- birleşimlerinde O v =l ov / l p oranı, 5% O v 100% Bindirmeli K-birleşimlerinde örgü elemanı et kalınlığı t b (üst eleman) t b (alt eleman) Akma gerilmesi F 360 MPa F b 360 MPa Süneklik F /F u 0.8 F b /F ub 0.8 b basınç b çekme 06

207 TABLO 14.. KUTU PROFİLLERDEN OLUŞAN KAFES SİSTEM BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT EKSENEL KUVVET DAYANIMLARI BirleşimTipi T-birleşimi, Y- birleşimi ve X-birleşimi P k : Kutu enkesitin dış köşe arıçapı 1.5t Başlık elemanı cidarında kama kontrolü için P t b H b B b B T- vea Y- birleşimi için mevcut değildir t H P Göçme Sınır Durumları ve Birleşimin Karakteristik Eksenel Daanımı Başlık elemanı cidarında plastikleşme, β 0.85 için 4 P sin F t Q 1 1 n f (14..7) = 1.00 (YDKT) = 1.50 (GKT) Kama etkisinde akma (zımbalama), vea Bt 10 için P sin 0.6F tb n eop (14..8) = 0.95 (YDKT) vea = 1.58 (GKT) Başlık elemanı cidarında erel akma, β=1.0 için P sin F t 5k l n b (14..9) = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) T-birleşimi vea Y-birleşimi için başlık elemanı cidarında erel buruşma, β=1.0 ve örgü elemanının basınç etkisinde olması durumu için 3l P sin 1.6t 1 EF Q H 3t b n f (14..10) ara uzaklık Kama düzlemi = 0.75 (YDKT) vea =.00 (GKT) X-birleşimi için başlık elemanı cidarında erel buruşma, β=1.0 ve örgü elemanının basınç etkisinde olması durumu için 3 48t P sin H 3t EF Q n f (14..11) P = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) Eşit olmaan eksenel kuvvetler nedenile örgü elemanlarında erel akma, β > 0.85 için P F t H b 4t n b b b eoi b = 0.95 (YDKT) = 1.58 (GKT) (14..1) b 10 Ft B B eoi b b B t Fb t b (14..13) < 90 o olan ara uzaklıklı X-birleşimi için başlık elemanı cidarında kesme sınır durumu, P sin n Bölüm 10.4 e göre belirlenecektir. 07

208 TABLO 14.. KUTU PROFİLLERDEN OLUŞAN KAFES SİSTEM BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT EKSENEL KUVVET DAYANIMLARI (DEVAM) Ara uzaklıklı K-birleşimi t b b b P BirleşimTipi g +e P t b H b B b t B H Göçme Sınır Durumları ve Birleşimin Karakteristik Eksenel Daanımı Başlık elemanı cidarında plastikleşme tüm lar için P sin F t 9.8 Q 0.5 n ef f (14..14) = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) Kama etkisinde akma (zımbalama) için B B t b P sin 0.6F tb n eop (14..15) = 0.95 (YDKT) vea = 1.58 (GKT) Kare enkesitli örgü elemanlarında kontrole gerek oktur. Ara uzaklık bölgesinde başlık elemanı an cidarlarında kama sınır durumu, Bölüm 10.4 e göre belirlenecektir. Kare enkesitli başlık elemanlarında kontrole gerek oktur. Eşit olmaan eksenel kuvvetler nedenile örgü elemanlarında erel akma P sin n P F t H B b 4t n b b b b eoi b (14..16) = 0.95 (YDKT) vea = 1.58 (GKT) b 10 Ft B B eoi b b B t Fb t b (14..13) Kare enkesitli örgü elemanları vea Bt 15 için kontrol edilmeecektir. 08

209 TABLO 14.. KUTU PROFİLLERDEN OLUŞAN KAFES SİSTEM BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT EKSENEL KUVVET DAYANIMLARI (DEVAM) Bindirmeli K-birleşimi t b b BirleşimTipi Bindirmeli K-birleşimlerinde kuvvetler şekilde gösterildiğinin tersi önde olabilir. Göçme Sınır Durumları ve Birleşimin Karakteristik Eksenel Daanımı Eşit olmaan eksenel kuvvetler nedenile örgü elemanlarında erel akma = 0.95 (YDKT) vea = 1.58 (GKT) %5 O %50 v için O n,i v bi bi bi 4 bi eoi eov P F t H t b b 50 %50 O %80 v için P F t H 4t b b n,i bi bi bi bi eoi eov %80 O %100 v için P F t H 4t B b n,i bi bi bi bi bi eov b 10 Ft B B eoi bi bi B t Fbi t bi b 10 F t B B bj bj eov bi bi Bbj t F bj bjt bi (14..17) (14..18) (14..19) (14..0) (14..1) i indisi üstteki örgü elemanını, j indisi ise alttaki örgü elemanını göstermektedir. P n,j Fbj A bj Pn,i Fbi A bi Başlık elemanının bağlanan üzeinin çekme etkisinde olduğu birleşim için Q f = 1.0 (14..) (14.1.5a) Başlık elemanında bağlanan üzein basınç etkisinde olduğu T-birleşim, Y-birleşim ve X-birleşim için U Qf Başlık elemanında bağlanan üzein basınç etkisinde olduğu ara uzaklıklı K-birleşim için ef Bb Hb B basınc örgü elemanı b H b /4B cekme örgü elemanı 5 eop P ro ro U F c A g F c W e b P M j i - e P t b P ro = P u (YDKT); M ro = M u (YDKT) vea P ro = P a (GKT); M ro = M a (GKT) P u : YDKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. H b B b t B H (14..3) ( ) U Qf ef (14..4) (14..5) (14.1.6) 09

210 M u : YDKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. P a : GKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. M a : GKT ük birleşimleri için gerekli eğilme momenti daanımı. Kutu enkesitli elemanların gerekli daanımları, P ro ve M ro, birleşimin daha küçük basınç gerilmesi etkisindeki tarafı için belirlenecektir. TABLO 14..A TABLO 14.. İÇİN UYGULAMA SINIRLARI Başlık ve örgü elemanları arasındaki dar açı 30 o K-birleşimleri için birleşim dışmerkezliği e/h 0.5 Ara uzaklıklı K- birleşimleri, T-birleşimleri, Y- birleşimleri, X-birleşimlerinde başlık elemanlarının erel B/t ve H/t 35 narinliği Bindirmeli K- birleşimlerinde başlık elemanlarının erel narinliği B/t 30 ve H/t 35 Çekme kuvveti etkisindeki örgü elemanlarının erel narinliği B b /t b ve H b /t b 35 Ara uzaklıklı K- birleşimleri, T-birleşimleri, Y- birleşimleri, X-birleşimlerinde basınç kuvveti etkisindeki örgü elemanlarının erel narinliği Bindirmeli K- birleşimlerinde basınç kuvveti etkisindeki örgü elemanlarının erel narinliği T-birleşimleri, Y-birleşimleri, X-birleşimleri ve bindirmeli K- birleşimlerinde genişlik oranı B b /t b ve H b /t b 1.5 B b /t b ve H b /t b 35 B b /t b ve H b /t b 1.1 B b /B ve H b /B 0.5 Enkesit oranı 0.5 H /B.0 ve 0.5 H b /B b.0 Bindirmeli K- birleşimleri için O v =l ov / l p oranı, % 5 O v %100 Örgü elemanı genişlik ve et kalınlığı oranı (i indisi üstteki örgü elemanını, j indisi ise alttaki örgü elemanını göstermektedir). Ara uzaklıklı K- birleşimlerinde genişlik oranı B b /B ve H b /H E F E F B bi /B bj 0.75 ve t bi /t bj 1.0 b g B 0.51 ef K- birleşimlerinde ara uzaklık oranı b ve β ef 0.35 K- birleşimlerinde ara uzaklık İki örgü elemanın kare olması durumunda örgü elemanı boutu g t t b basınç b çekme e/h oranının belirtilen sınırları aşması halinde, birleşim iki Y-birleşimi olarak gözönüne alınacaktır. (B b) küçük eleman 0.63 (B b) büük eleman Akma gerilmesi F 360 MPa ve F b 360 MPa Süneklik F /F u 0.8 ve F b/f ub

211 TABLO BORU PROFİLLERİN MOMENT AKTARAN BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT EĞİLME MOMENTİ DAYANIMLARI BirleşimTipi Düzlemi içinde eğilme momenti etkisindeki T-birleşimi, Y- birleşimi ve X-birleşimi örgü elemanları M b D b Göçme Sınır Durumları ve Birleşimin Karakteristik Eğilme Momenti Daanımı Başlık elemanında plastikleşme M sin 5.39F t D Q 0.5 n b f = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) (14.3.1) t D Kama etkisinde akma (Zımbalama) D D t M b için 13sin 0.6F td 4sin n b (14.3.) Düzlemi dışında eğilme momenti etkisindeki T- birleşimi, Y- birleşimi ve X-birleşimi örgü elemanları M D b = 0.95 (YDKT) vea = 1.58 (GKT) Başlık elemanında plastikleşme 3.0 M sin F t D Q n b f = 0.90 (YDKT) vea = 1.67 (GKT) (14.3.3) Pro U F A Mro FW c g c e D t b t Kama etkisinde akma (zımbalama) D D t M b için 3sin 0.6F td 4sin n b = 0.95 (YDKT) vea = 1.58 (GKT) (14.3.4) (14.1.6) Boru enkesitli elemanların gerekli daanımları, P ro ve M ro, birleşimin en küçük basınç kuvveti etkisi altında kalan tarafı için belirlenecektir. P ro = P u (YDKT); M ro = M u (YDKT) vea P ro = P a (GKT); M ro = M a (GKT) Başlık elemanın bağlanan üzeinin çekme kuvveti etkisinde olduğu birleşim için Q f = 1.0 Bağlanan üzein basınç kuvveti etkisinde olduğu birleşim için Qf U 1U (14.1.5) (14.1.6) Eksenel kuvvet, düzlemi içinde ve düzlemi dışında eğilme momenti vea bunların herhangi bileşik etkileri altında olan T-birleşimi, Y- birleşimi ve X- birleşimi örgü elemanları P M M r r-ip r-op 1.0 P M M c c-ip c-op M c-ip : Düzlem içi mevcut eğilme momenti daanımı, (= M n) vea (=M n / ), (Tablo ). (14.3.5) 11

212 M c-op : Düzlem dışı mevcut eğilme momenti, (=M n) vea (M n / ), (Tablo ). M r-ip :YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli düzlem içi eğilme momenti daanımı. M r-op :YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli düzlem dışı eğilme momenti daanımı. P c : Mevcut eksenel kuvvet daanımı, (=P n) vea (=P n / ), (Tablo 14..1). P r :YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. TABLO A TABLO İÇİN UYGULAMA SINIRLARI Başlık ve örgü elemanları arasındaki dar açı 30 o T-birleşimleri, Y-birleşimlerinde başlık elemanlarının erel D/t 50 narinliği X-birleşimlerinde başlık elemanlarının erel narinliği D/t 40 Örgü elemanlarının erel narinliği D b /t b 50 ve D b /t b 0.05E/F Genişlik oranı 0. < D b /D 1.0 Akma gerilmesi F 360 MPa F b 360 MPa Süneklik F /F u 0.8 F b/f ub 0.8 1

213 TABLO KUTU PROFİLLERİN MOMENT AKTARAN BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT EĞİLME MOMENTİ DAYANIMLARI BirleşimTipi Düzlemi içinde eğilme momenti etkisindeki örgü elemanları, T- birleşimi ve X-birleşimi t b M b B b Göçme Sınır Durumları ve Birleşimin Karakteristik Eğilme Momenti Daanımı Başlık elemanı kenar enkesit parçasında plastikleşme, β 0.85 için M F t H Q n b f = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) Kutu profil cidarında erel akma, β > 0.85 için (14.3.6) t * n b M 0.5F t H 5t (14.3.7) M B T-birleşimi için mevcut değildir H = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) Eşit olmaan eksenel kuvvetler nedenile örgü elemanlarında erel akma, β > 0.85 için eoi n b pb 1 b M F W Bb Hbtb Bb (14.3.8) Düzlemi dışında eğilme momenti etkisindeki örgü elemanları, T- birleşim ve X-birleşimi t b M H b B b = 0.95 (YDKT) vea = 1.58 (GKT) Başlık elemanı cidarında plastikleşme, β 0.85 için 0.5H 1 BB 1 M F t Q 1 1 b b n f = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) Kutu enkesitte erel akma, β > 0.85 için (14.3.9) M F t B t H t * n b 5 ( ) t B H = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) Eşit olmaan eksenel kuvvetler nedenile örgü elemanlarında erel akma, β > 0.85 için eoi n b pb b M F W Bb t b ( ) Bb = 0.95 (YDKT) vea = 1.58 (GKT) 13

214 Eşit olmaan eksenel kuvvetler nedenile başlık elemanında enkesit çarpılması M n Ft Hbt BHt B H (14.3.1) = 1.00 (YDKT) vea = 1.50 (GKT) TABLO KUTU PROFİLLERİN MOMENT AKTARAN BİRLEŞİMLERİNİN MEVCUT DAYANIMLARI (DEVAM) Başlık elemanının bağlanan üzeinin çekme kuvveti etkisinde olduğu birleşim için, Q f = 1.0 Başlık elemanının bağlanan üzeinin basınç kuvveti etkisinde olduğu birleşim için, P M ro ro U F c A g F c W e ( ) U Q f ( ) (14.1.6) Boru enkesitli elemanların gerekli daanımları, P ro ve M ro, birleşimin en küçük basınç gerilmesi etkisi altında kalan kısmı için belirlenecektir. P ro = P u (YDKT); M ro = M u (YDKT) vea P ro = P a (GKT); M ro = M a (GKT) T-birleşim için F * F ve X-birleşim için F * 0.8F b 10 Ft B B eoi b b B t Fbt b (14..13) Eksenel kuvvet, düzlemi içinde ve düzlemi dışında eğilme momenti vea bunların herhangi bileşik etkileri altında olan T-birleşimi, Y- birleşimi ve X- birleşimi örgü elemanları P M r r-ip M r-op 1.0 P c M c-ip M c-op M c-ip : Düzlem içi mevcut eğilme momenti daanımı, (= M n) vea (=M n / ), (Tablo 14.3.). M c-op : Düzlem dışı mevcut eğilme momenti, (=M n) vea (M n / ), (Tablo 14.3.). M r-ip :YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli düzlem içi eğilme momenti daanımı. M r-op :YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli düzlem dışı eğilme momenti daanımı. P c : Mevcut eksenel kuvvet daanımı, (=P n) vea (=P n / ), (Tablo 14..). P r :YDKT vea GKT ük birleşimleri için gerekli eksenel kuvvet daanımı. TABLO 14.3.A TABLO NİN UYGULAMA SINIRLARI Başlık ve örgü elemanları arasındaki dar açı 90 o Başlık elemanı erel narinliği B/t ve H/t 35 Örgü elemanı erel narinliği B b /t b ve H b /t b 35 Genişlik oranı B b /B 0.5 B b /t b ve H b /t b 1.5 E/ F Enkesit oranı 0.5 H b /B b.0 ve 0.5 H/B.0 Akma gerilmesi F 360 MPa ve F b 360 MPa Süneklik F /F u 0.8 ve F b/f ub 0.8 b ( ) 14

215 TABLO KUTU PROFİLLERİN BİRLEŞİMLERİNDE ETKİN KAYNAK ÖZELLİKLERİ BirleşimTipi Eksenel ük etkisinde enine levhalı T-birleşimi ve X- birleşimi t p R B p Etkin Kanak Özellikleri 10 Ft l B B (14.4.4) e p p B t Fp t p H t l e : Enine levhanın her iki tarafındaki toplam etkin kanak uzunluğu B Eksenel ük ve eğilme momenti etkisinde enine levhalı T- birleşimi, Y-birleşimi ve X-birleşimi A M vea P A t b H b B b t Hb le b sin W (14.4.5) eoi w b b ip w eoi a H H a b 3 sin sin (14.4.6) M vea P B H Hb aw Wop aw Bb Bb sin 3 a 3B b 3 w b eoi B b T- ve Y- birleşimi için mevcut değildir A - A Kesiti H b sin Etkin kanak b eoi Örgü elemanları eksenel ük etkisinde ara uzaklıklı K- birleşimleri (14.4.7) b 10 Ft B B t Fb t b B (14..13) eoi b b β > 0.85 vea θ > 50 o için b eoi / t olacaktır. θ 50 o için H 1.t l B 1.t sin b b e b b (14.4.8) θ 60 o için 15

216 H b t b A B b P g P t b A H b B b t H 1.t l B 1.t sin b b e b b (14.4.9) 50 o < θ < 60 o için l e lineer interpolason ile bulunabilir. +e H B A-A Kesiti H b 1.t b sin Etkin olmaan kanak B b 1.t b TABLO KUTU PROFİLLERİN BİRLEŞİMLERİNDE ETKİN KAYNAK ÖZELLİKLERİ(DEVAM) BirleşimTipi Örgü elemanı eksenel kuvvet etkisindeki bindirmeli K-birleşimi Etkin Kanak Özellikleri Üstte kalan örgü elemanı için etkin kanak özellikleri (tüm boutlar üstteki örgü elemanı, i, için verilmektedir) H bj t b B bj P j A Bindirmeli K-birleşimlerinde kuvvet önleri şekilde gösterildiğinin tersi önde olabilir. A-A Kesiti j A i - e bj sin j P i t b H bi B bi t B H %5 O v < %50 için O 1 O H l O H b b v v bi v bi e,i eoi eov sin i 100 sin i j %50 O v < %80 için O H O H l 1 b b 100 sin 100 sin ( ) v bi v bi e,i eoi eov i i j %80 O v < %100 için O H O H l 1 B b 100 sin 100 sin ( ) v bi v bi e,i bi eov i i j (14.4.1) b eoj b 10 Ft B B eoi bi bi B t Fbi t bi (14..0) B 0.85 bj B ve 50 j Denk.( ) olması halinde, b 10 F t B B bj bj eov bi bi Bbj t F bj bjt bi (14..1) B bi /B > 0.85 vea θ i > 50 o için b eoi / t olacaktır. B bi /B bj > 0.85 vea (180θ iθ j) > 50 o için b eov / t bj olacaktır. i indisi üstte kalan örgü elemanını ve j ise altta kalan elemanı tanımlamaktadır. B bj /B 0.85 vea θ j 50 o için Hbj le,j beoj ( ) sin j 16

217 A-A Kesiti H bj 1.t bj sin j b 10 Ft B B eoj bj bj B t Fbjt bj B bj /B > 0.85 vea θ j > 50 o için l H 1. t / sin e,j bj bj j ( ) ( ) B bj B 0.85 ve 50 j Denk.( ) olması halinde, 17

218 BÖLÜM 15 KULLANILABİLİRLİK SINIR DURUMLARI İÇİN TASARIM Bu bölüm, çelik apı sistemlerinin kullanılabilirlik sınır durumları için tasarımına önelik koşulları kapsamaktadır. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır Genel Esaslar ve Yük Birleşimleri 15. Düşe Yerdeğiştirme (Sehim) Kontrolleri 15.3 Yata Yerdeğiştirme Kontrolleri 15.4 Düşe Titreşim Kontrolleri 15.5 Rüzgar Etkisi Altında Konfor Kontrolleri 15.6 Sıcaklık Değişmelerinden Kanaklanan Yerdeğiştirmeler 15.1 GENEL ESASLAR VE YÜK BİRLEŞİMLERİ Kullanılabilirlik, öngörülen normal kullanım koşulları ve ükleri altında, apının kendisinden beklenen fonksionları erine getirmesi, dış görünümünün ve çevresel etkilere karşı daanıklılığının korunması, apısal olmaan elemanların olumsuz etkilenmemesi, kullanıcıların konforunun sağlanması gibi durumların tümü olarak tanımlanır. Yapı sistemi, dış etkiler altında eterli bir daanım, rijitlik ve stabilitee sahip olacak şekilde tasarlanmasının anında, kullanılabilirlik sınır durumları için de kontrol edilecektir. Kullanılabilirlik sınır durumları, öngörülen belirli ük birleşimleri altında, apı sisteminin erdeğiştirme ve ivme gibi davranış büüklüklerine ait sınırlar ile tanımlanır. G sabit ükleri, Q hareketli ükleri, S kar üklerini ve W rüzgar üklerini göstermek üzere, kullanılabilirlik sınır durumlarının kontrol edildiği ük birleşimleri aşağıda sıralanmıştır. (1) G + Q () G S (3) G Q (4) G Q + W Not: (a) Sabit ükler ve kısa süreli hareketli ükler vea kar ükleri altındaki düşe erdeğiştirme kontrollerinde (1) ve () numaralı ük birleşimleri gözönüne alınacaktır. (b) Sabit ükler ve uzun süreli hareketli ükler altında, çelik-betonarme kompozit elemanlarda rötre ve sünme etkilerini de kapsaan düşe erdeğiştirme kontrollerinde (3) numaralı ük birleşimi ugulanacaktır. (c) Yapısal olmaan elemanları etkileen düşe erdeğiştirme kontrollerinde, G sabit üklerinin söz konusu apısal elemanın inşasından sonra etkien bölümü gözönüne alınacaktır. (d) Yata erdeğiştirme kontrollerinde (4) numaralı ükleme esas alınacaktır. 18

219 15. DÜŞEY YERDEĞİŞTİRME (SEHİM) KONTROLLERİ Yapısal olmaan elemanların hasar görmemesi, fonksionlarının olumsuz etkilenmemesi, ikinci mertebe etkilerinin aşırı değerler almaması ve göz güvenliğinin bozulmaması için, düşe erdeğiştirmelerin sınırlandırılması gerekmektedir. Hareketli üklerden oluşan düşe erdeğiştirmelerin (sehimlerin) açıklığa oranı, kat döşemelerinde 1/360, çatı döşemelerinde 1/40 sınır değerini aşmaacaktır. Sabit ükler ve hareketli ükler (kar ükleri) altında, Bölüm 15.1 de verilen ilgili ük birleşimleri ve notlar gözönünde tutularak hesaplanan toplam düşe erdeğiştirmelerin açıklığa oranı 1/300 sınır değerini aşmaacaktır. Konsol elemanlarda düşe erdeğiştirmenin konsol bouna oranı 1/150 sınır değerini aşmamalıdır. Üst geçit köprüleri ve kren olları gibi sistemlerde, toplam düşe erdeğiştirmelerin açıklığa oranının daha küçük değerler alacağı gözönünde tutulmalıdır YATAY YERDEĞİŞTİRME KONTROLLERİ Özellikle rüzgar üklerinin etkin olduğu ük birleşimleri (Bkz. Bölüm 15.1) altında cephe kaplamalarının ve apısal olmaan bölme duvarlarının hasar görmemesi ve fonksionlarının olumsuz etkilenmemesi için ata erdeğiştirmelerin sınırlandırılması gerekmektedir. Yata erdeğiştirmelerin sınır değerleri, binanın türüne ve cephe kaplamaları ile bölme duvarlarının cinsine bağlı olarak değişebilir. Bununla beraber bina türü sistemlerde, genel olarak, göreli kat ötelemesinin (ardışık iki katın ata erdeğiştirmeleri farkının kat üksekliğine oranı) 1/400 sınır değerini aşmaması ugun olmaktadır DÜŞEY TİTREŞİM KONTROLLERİ Çelik ve çelik-betonarme kompozit döşeme sistemlerinde, düşe hareketli ükler altında titreşim hesaplarının ve konfor kontrollerinin apılması gerekli olmaktadır. Döşeme titreşimlerinin değerlendirilmesinde önemli kriterler düşe titreşim ivmesi ve döşeme sisteminin doğal titreşim frekansıdır. Düşe titreşim ivmesinin sınır değerleri, apı elemanının kullanım koşullarına (konutlar, ofisler, alışveriş merkezleri, bina içi ve dışı ürüme olları vb.) bağlı olarak 0.005g0.05g arasında değişmektedir. Döşeme sistemlerinin ön boutlandırmasında ararlanmak üzere, döşeme sisteminin doğal titreşim frekansının aklaşık değeri f 18 denklemi ile hesaplanabilir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. g : Yerçekimi ivmesi. f : Döşeme sisteminin doğal titreşim frekansı, (Hz). (15.1) : Sabit düşe ükler ve hareketli üklerin 0.5 katından oluşan düşe erdeğiştirme, (mm). Bu şekilde hesaplanan aklaşık frekansın sınır değerleri, döşeme sisteminin kullanım koşullarına bağlı olarak değişmektedir. 19

220 Titreşim kontrolleri için başvurulabilecek aınlar Ek-4 Önerilen Kanaklar bölümünde verilmiştir RÜZGAR ETKİSİ ALTINDA KONFOR KONTROLLERİ Rüzgardan kanaklanan titreşim hareketlerinin bina kullanıcıları tarafından algılanmasının doğuracağı olası rahatsızlıkların belirlenmesi ve buna karşı önlem alınması amacıla, konfor kontrollerinin apılması gerekmektedir. Rüzgar kanaklı titreşim hareketlerinin algılanmasıdaki etkenler arasında, rüzgar etkilerinden oluşan maksimum ata erdeğiştirme, hız, ivme ve ivme değişimi büüklükleri bulunmaktadır. Bununla beraber, rüzgar etkilerine karşı konfor kontrollerinde standart bir kriter olarak, özellikle rüzgar tüneli testi ile ölçülebilen titreşim ivmesi büüklüğü kullanılmaktadır. Bir apı sisteminde rüzgar kanaklı titreşimlerin algılanma düzei, rüzgarın özelliklerinin anında, çeşitli apısal etkenlere de bağlıdır. Bunların başında taşııcı sistemin doğal titreşim periotları ile sönüm oranı gelmektedir. Rüzgar etkileri, özellikle narin üksek apılarda kullanıcı konforu açısından gözönüne alınmalıdır SICAKLIK DEĞİŞMELERİNDEN OLUŞAN YERDEĞİŞTİRMELER Sıcaklık değişmesi ve benzeri etkenlerden oluşan genleşme ve daralma erdeğiştirmelerinin apının kullanılmasını olumsuz etkilememesi için gerekli önlemler alınmalıdır. Bu etkilere karşı, binada ugun aralıklarla, eterli saıda ve boutlarda genleşme derzleri teşkil edilerek döşeme, cephe ve çatı kaplamalarının hasar görmemesi ve fonksionlarını aksatmaması sağlanmalıdır. Genleşme derzlerinin konumları, aralıkları ve boutları (genişlikleri) çeşitli etkenlere bağlı olarak belirlenecektir. Bunların başlıcaları aşağıda sıralanmıştır. (a) Binanın ömrü bounca etkileneceği en büük pozitif ve negatif sıcaklık değişimlerinin (maksimum ve minimum sıcaklık ile binanın inşası sırasındaki ortam sıcaklığı arasındaki farklar) değerleri. (b) Binanın plandaki şeklinin U, L ve T gibi, farklı doğrultudaki bölümlerden oluşması. (c) Binanın vea farklı doğrultulardaki bölümlerinin uzunlukları. (d) Gözönüne alınan sıcaklık değişmesi doğrultusunda, apı taşııcı sisteminin belirli bölgelerinde rijit apı sistemlerinin bulunması ( örneğin; düşe çapraz sistemi vb.). 0

221 BÖLÜM 16 YAPISAL ELEMANLAR İÇİN STABİLİTE BAĞLANTILARI Eksenel basınç kuvveti etkisindeki kolonların, eğilme momenti etkisindeki kirişlerin ve eksenel basınç kuvveti ve eğilme momentinin ortak etkisi altındaki elemanların olası anal erdeğiştirmesinin ve/vea burulmasının önlenmesi amacıla uç ve ara noktalarına ugulanan stabilite bağlantı elemanları için gerekli minimum daanım ve rijitlik, bu bölümde belirtilen kurallara göre belirlenecektir. Çaprazlı çerçeve sistemlerinin stabilite koşulları için Bölüm 6 da verilen kurallar ugulanacaktır. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır Genel Esaslar 16. Kolonlar İçin Stabilite Bağlantıları 16.3 Kirişler İçin Stabilite Bağlantıları 16.4 Eğilme Momenti ve Eksenel Basınç Kuvvetinin Ortak Etkisindeki Elemanlar İçin Stabilite Bağlantıları 16.1 GENEL ESASLAR Eksenel basınç kuvveti, eğilme momenti ve eksenel basınç kuvveti ile eğilme momentinin ortak etkisi altındaki elemanlarda, olası anal erdeğiştirmelerin ve/vea burulmanın önlenmesi amacıla, uç ve ara noktalarına ugulanan stabilite bağlantı elemanları Bölüm 16., 16.3 ve 16.4 e ugun olarak belirlenen daanım ve rijitliğe sahip olacaktır. Eksenel basınç kuvveti, eğilme momenti vea eksenel basınç kuvveti ile eğilme momentinin ortak etkisi altındaki elemanların tasarımında burkulma bounun (Bölüm 8 ve Bölüm 9 da, sırasıla, genel burkulma durumu için Lc ve anal burulmalı burkulma durumu için Lb olarak tanımlanan) eleman uzunluğu bounca uç ve ara stabilite bağlantıları ile desteklenen (anal erdeğiştirmenin ve/vea burulmanın önlendiği) noktalar arasındaki uzaklığa eşit alınmasına, (K=1.0), stabilite bağlantı elemanlarının Bölüm 16., 16.3 ve 16.4 de verilen kurallara ugun olarak tasarlanması koşulu ile izin verilir. Bir stabilite bağlantısı birden fazla eleman için kullanıldığında, stabilite bağlantısı elemanlarının gerekli daanım ve rijitliği, desteklediği tüm elemanlar için hesaplanan gerekli daanım ve rijitliklerin toplamına eşit olarak alınacaktır. Stabilite elemanı ile sağlanan rijitlik, birleşim detalarının rijitliği azaltıcı etkileri de gözönüne alınarak değerlendirilecektir. Stabilite bağlantısı elemanlarının ve birleşimlerinin mevcut daanımı (YDKT için tasarım daanımı vea GKT için güvenli daanım), daha küçük bir değer kullanılması bilimsel bir öntemle kanıtlanmadığı sürece, bu bölüme göre hesaplanan gerekli daanım ve rijitlikten az olmaacaktır. 16. KOLONLAR İÇİN STABİLİTE BAĞLANTILARI Kolonların uç ve ara noktalarının anal erdeğiştirmesinin, kolon üksekliği bounca çaprazlı stabilite bağlantısı vea noktasal stabilite bağlantısı kullanılarak önlenmesi sağlanabilir, (Şekil 16.1). 1

222 P P P P A K=1.0 C Rijit destek d/ L br B L br D Dikme Çaprazlı anal stabilite bağlantısı Noktasal anal stabilite bağlantısı P P P P Çaprazlı Stabilite Bağlantısı Şekil 16.1 Kolonlar için stabilite bağlantıları Çaprazlı (panel) anal stabilite bağlantısı bu bölüme ugun olarak belirlenen daanım ve rijitliğe sahip olacaktır. Çaprazlı stabilite bağlantı elemanlarının kolona birleşimi, noktasal stabilite bağlantısı için Bölüm 16.. de verilen daanıma sahip olacaktır. Kolonun bouna eksenine dik doğrultuda, stabilite sisteminin gerekli kesme kuvveti daanımı, Vbr, Denk.(16.1) ve gerekli kama rijitliği, br, Denk.(16.) ile belirlenecektir. V br 0.005P r br Lbr r 1 P (YDKT) Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. vea P r br Lbr ϕ = 0.75 (YDKT) vea Ω =.00 (GKT) (16.1) (GKT) (16.) Lbr : Çaprazlı stabilite bağlantı elemanlarının kolona birleştiği noktalar arasındaki, desteklenmeen kolon uzunluğu. Pr : Gözönüne alınan çaprazlı stabilite bağlantı sistemi tarafından desteklenen noktalar arasındaki kolon uzunluğu için, YDKT vea GKT ük birleşimleri ile belirlenen gerekli eksenel basınç kuvveti daanımı Noktasal Stabilite Bağlantısı Kolon uçlarında ve ara noktalarında anal erdeğiştirmenin önlenmesi amacıla kullanılan noktasal stabilite elemanının kolonun bouna eksenine dik doğrultuda gerekli daanımı, Pbr, Denk.(16.3) ve gerekli rijitliği, br, Denk.(16.4) ile belirlenecektir. P br 0.01P (16.3) r br Lbr r 1 8P (YDKT) vea 8P r br Lbr ϕ = 0.75 (YDKT) vea Ω =.00 (GKT) (GKT) (16.4)

223 Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Lbr : Noktasal stabilite bağlantı elemanlarının kolona birleştiği noktalar arasındaki, desteklenmeen kolon uzunluğu. Pr : Noktasal stabilite bağlantı sistemi tarafından desteklenen noktaların her iki tarafındaki kolon uzunlukları için, YDKT vea GKT ük birleşimleri ile belirlenen gerekli eksenel kuvvet daanımlarının büüğü. Noktasal stabilite elemanı tarafından desteklenen noktanın her iki tarafındaki kolon bölümlerinin farklı Pr/Lbr değerine sahip olması durumunda, stabilite bağlantısının gerekli rijitliğinin belirlenmesinde büük olan değer esas alınacaktır KİRİŞLER İÇİN STABİLİTE BAĞLANTILARI Mesnet noktalarında kirişlerin bouna eksenleri etrafında dönmesi önlenecektir. Gerekli daanım ve rijitliğe sahip anal stabilite bağlantısı, burulma stabilite bağlantısı vea ikisinin birlikte kullanıldığı noktalarda, kiriş üst ve alt başlıklarının göreli erdeğiştirmesinin (kesitin çarpılmasının) önlendiği varsaılır. Çift eğrilikli eğilme etkisindeki elemanlarda büküm noktası (moment sıfır noktası), bu noktanın anal erdeğiştirmesi stabilite bağlantısıla önlenmediği sürece, desteklenen bir nokta olarak gözönüne alınamaz. Simetri düzleminde eğilme momenti etkisindeki (eksenel basınç kuvveti etkisinde olmaan) çift vea tek simetri eksenli I-enkesitli elemanların stabilite bağlantıları bu bölümde verilen kurallar ile uumlu olarak boutlandırılacaktır. Kiriş ara noktalarının anal erdeğiştirmesi ve/vea burulmasının, kiriş açıklığı bounca anal stabilite bağlantısı ve/vea burulma stabilite bağlantısı kullanılarak önlenmesi sağlanabilir, (Şekil 16.). L br L br Çaprazlı stabilite bağlantısı Rijit destek Noktasal stabilite bağlantısı Noktasal stabilite bağlantısı (Düşe diafram vea çaprazlı çerçeve sistemi) h h Yanal Stabilite Bağlantısı Burulma Stabilite Bağlantısı Yanal Stabilite Bağlantıları Şekil 16. Kirişler için stabilite bağlantıları Yanal stabilite bağlantıları, aşağıda verilen durumların dışında, dolu gövdeli kirişin basınç başlığına ugulanacaktır. 3

224 (a) Dolu gövdeli konsol kirişlerin ucunda, anal stabilite bağlantısı çekme etkisindeki başlığa ugulanacaktır. (b) Çift eğrilikli eğilme etkisindeki dolu gövdeli konsol kirişlerde stabilite bağlantısı, büküm noktasına en akın noktada her iki başlıkta da teşkil edilecektir. Yanal stabilite bağlantıları, çaprazlı anal stabilite bağlantıları vea noktasal anal stabilite bağlantıları şeklinde ugulanabilir Çaprazlı Stabilite Bağlantısı Çaprazlı stabilite bağlantılarının daanım ve rijitlikleri, bu bölümde verilen kurallara ugun olarak belirlenecektir. Çaprazlı stabilite bağlantı elemanlarının kirişe birleşimi, noktasal stabilite bağlantısı için Bölüm de verilen daanıma sahip olacaktır. Stabilite bağlantı sisteminin gerekli daanımı, Vbr, Denk.(16.5) ve gerekli rijitliği, br Denk.(16.6) ile belirlenecektir. V br r d 0.01 MC ho 1 4MC r d br Lh br o (YDKT) Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Cd Lbr Mr ho vea 4M C r d br Lh br o ϕ = 0.75 (YDKT) vea Ω =.00 (GKT) (16.5) (GKT) (16.6) =.0 (çift eğrilikli eğilme etkisinde olan kirişlerde büküm noktasına ugulanan stabilite bağlantısı için) = 1.0 (diğer durumlarda) : Çaprazlı stabilite bağlantı elemanlarının kirişe birleştiği noktalar arasındaki, desteklenmeen kiriş uzunluğu. : Desteklenen noktalar arasındaki kiriş uzunluğu için, YDKT vea GKT ük birleşimleri ile belirlenen gerekli eğilme momenti daanımı. : Başlıkların ağırlık merkezleri arasındaki uzaklık, (= d tf) Noktasal Stabilite Bağlantısı Kirişin noktasal stabilite bağlantısının kiriş açıklığına dik doğrultuda gerekli daanımı, Pbr, Denk.(16.7) ve gerekli rijitliği, br, Denk.(16.8) ile belirlenecektir. P br r d 0.0 MC ho (16.7) 1 10MC r d br Lh br o (YDKT) vea 10M C r d br Lh br o ϕ = 0.75 (YDKT) vea Ω =.00 (GKT) (GKT) (16.8) Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Cd =.0 (çift eğrilikli eğilme etkisinde olan kirişlerde büküm noktasına ugulanan stabilite bağlantısı için) 4

225 Lbr Mr = 1.0 (diğer durumlarda) : Noktasal stabilite bağlantı elemanlarının kirişe birleştiği noktalar arasındaki, desteklenmeen kiriş uzunluğu. : Noktasal stabilite bağlantı elemanı tarafından desteklenen noktanın her iki tarafındaki kiriş uzunlukları için, YDKT vea GKT ük birleşimleri ile belirlenen gerekli eğilme momenti daanımlarının büüğü. Noktasal stabilite elemanı tarafından desteklenen noktanın her iki tarafındaki kiriş bölümlerinin farklı Mr / Lbr değerine sahip olması durumunda, stabilite bağlantısının gerekli rijitliğinin belirlenmesinde büük olan değer esas alınacaktır Burulma Stabilite Bağlantıları Kiriş burulma stabilite bağlantılarının basınç başlığına akın ugulanmasına gerek olmaksızın, kiriş üksekliği bounca herhangi bir bölgede ugulanmasına izin verilmektedir. Burulma stabilite bağlantıları, noktasal burulma stabilite bağlantısı ve sürekli burulma stabilite bağlantısı olarak ugulanabilir Noktasal Stabilite Bağlantısı Noktasal burulma stabilite bağlantı elemanları olarak, kirişlerin alt ve üst başlıkları arasında teşkil edilen çapraz sistem elemanları vea kirişler arasında rijit birleşimli I- ve U-enkesitli elemanlar kullanılabilir. Kirişin noktasal stabilite bağlantısının gerekli daanımı, M br, Denk.(16.9) ve gerekli rijitliği, βbr, Denk.(16.10) ile belirlenecektir. M br 0.0M T br T 1 sec r (16.9) (16.10) Denk.(16.10) da, stabilite bağlantısı sisteminin tümü için gerekli rijitlik, βt, Denk.(16.11) ve gövde distorsion rijitliği, βsec, ise Denk.(16.1) ile hesaplanacaktır. 1.4L M r T nei ef Cb (YDKT) vea.4l M r T nei ef Cb ϕ = 0.75 (YDKT) vea Ω = 3.00 (GKT) E 1.5hot w tstb s sec ho 1 1 (GKT) (16.11) (16.1) Denk.(16.11), kiriş bounca desteklenen noktalar arasındaki uzaklığın aklaşık olarak eşit olduğu varsaımına daandığından, bu durumun sağlanamaması halinde burulma stabilite bağlantısının rijitliğinin, burkulma analizi vea diğer bilimsel öntemlerle belirlenmesi gerekmektedir. Burulma stabilite bağlantısı olarak, kirişlerin alt ve üst başlıkları arasında çapraz sistem teşkil edildiğinde vea kirişler arasında aklaşık olarak kiriş üksekliği bounca diafram oluşturulduğunda, βsec değeri sonsuz olduğundan βbr = βt alınabilir. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. 5

226 E Ief : Çelik elastisite modülü (00000 MPa). : Basınç başlığının -ekseni etrafındaki etkin atalet momenti. Ic It L Mr = Ic + (t/c)it : Basınç başlığının -ekseni etrafındaki atalet momenti. : Çekme başlığının -ekseni etrafındaki atalet momenti. : Kiriş açıklığı. : Noktasal stabilite bağlantı sistemi tarafından desteklenen noktaların her iki tarafındaki kiriş uzunlukları için, YDKT vea GKT ük birleşimleri ile belirlenen gerekli eğilme momenti daanımlarının büüğü. Mr/Cb : Noktasal stabilite bağlantı sistemi tarafından desteklenen noktaların her iki tarafındaki kiriş uzunlukları için hesaplanan ve Cb moment düzeltme katsaısı (Bkz. Bölüm 9.1) ile bölünen, gerekli eğilme momenti daanımlarının büüğü. bs ho c n t tw tst βt βsec : Bir enkesitteki rijitlik levhası/levhalarının toplam genişliği. : Başlıkların ağırlık merkezleri arasındaki uzaklık. : En dış basınç lifinin plastik tarafsız eksene uzaklığı. : Kiriş açıklığı bounca kullanılan noktasal stabilite bağlantısı saısı. : En dış çekme lifinin plastik tarafsız eksene uzaklığı. : Kiriş gövde kalınlığı. : Gövde rijitlik levhası kalınlığı. : Stabilite bağlantısı sisteminin tümü için gerekli rijitlik. : Gövde enine rijitlik levhalarının etkisini içeren, gövde distorsion rijitliği. βsec < βt olduğunda, Denk.(16.10) negatif olacaktır. Bu durum, gövdenin etersiz burulma rijitliği nedenile, kiriş burulma stabilite bağlantısının etkin olmaacağını göstermektedir. Gövde rijitlik levhası, burulma stabilite bağlantısı ile desteklenen kirişin tüm gövde üksekliği bounca devam ettirilecektir. Arıca, stabilite bağlantısının kiriş başlığına birleştiği durumda, bu rijitlik levhası başlığa da birleştirilecektir. Burulma stabilite bağlantısının başlığa birleşmemesi halinde, rijitlik levhasının başlıktan 4tw kadar uzakta bitirilmesine izin verilmektedir Sürekli Stabilite Bağlantısı Döşeme sistemleri sürekli burulma stabilite bağlantısı olarak kullanılabilir. Sürekli stabilite bağlantısının daanım ve rijitliği, aşağıda belirtilen hususlar gözönünde tutularak Denk.(16.9) ve Denk.(16.10) ile belirlenecektir. (a) Kiriş birim uzunluğu için sürekli stabilite bağlantısının gerekli eğilme momenti daanımı, Denk.(16.9) ile hesaplanan değerin Lbr, e bölünmesile elde edilecektir. Burada, Mr, kiriş açıklığındaki en büük eğilme momenti, Lbr ise mevcut eğilme daanımının belirlendiği en büük desteklenmeen uzunluk olarak alınacaktır. (b) Birim uzunluk için stabilite bağlantısının gerekli rijitliği, (L/n=1.0) alınarak Denk.(16.10) ve Denk.(16.11) ile belirlenecektir. (c) Gövde distorsion rijitliği, βsec, aşağıda verilen Denk.(16.13) ile hesaplanacaktır. 6

227 sec 3.3Et 1h o 3 w (16.13) 16.4 EĞİLME MOMENTİ VE EKSENEL BASINÇ KUVVETİNİN ORTAK ETKİSİNDEKİ ELEMANLARDA STABİLİTE BAĞLANTILARI Simetri düzleminde eğilme momenti ve eksenel basınç kuvvetinin ortak etkisinde olan elemanların stabilite bağlantılarının tasarımı bu bölümde belirtilen kurallara göre apılacaktır. Stabilite bağlantısının gerekli daanım ve rijitliği eksenel basınç kuvveti için Bölüm (16.) e göre, eğilme momenti için Bölüm (16.3) e göre belirlenerek, eğilme momenti ve eksenel basınç kuvveti etkisinde olan elemanların stabilitesi aşağıdaki koşullar gözönüne alınarak sağlanacaktır. (a) Çaprazlı stabilite bağlantısı kullanıldığı durumda gerekli daanım Denk.(16.1) ve Denk.(16.5) ile bulunan değerlerin toplamı ile belirlenecektir. Gerekli rijitlik ise Denk.(16.) ve Denk.(16.6) ile bulunan değerlerin toplamı ile belirlenecektir. (b) Noktasal stabilite bağlantısı kullanıldığı durumda gerekli daanım Denk.(16.3) ve Denk.(16.7) ile bulunan değerlerin toplamı ile belirlenecektir. Gerekli rijitlik ise Denk.(16.4) ve Denk.(16.8) ile bulunan değerlerin toplamı ile belirlenecektir. Denk.(16.4) ve Denk.(16.8) de, Lbr, desteklenmeen uzunluk olarak alınacaktır. (c) Eksenel basınç kuvveti için çaprazlı vea noktasal stabilite bağlantısı ile eğilme momenti için burulma stabilite bağlantısının birlikte kullanıldığı durumda, gerekli daanım ve rijitlikler toplanacaktır. Burada tanımlanan bağlantıların dışında, daha genel stabilite bağlantıları için gerekli daanım ve rijitlik değerleri burkulma analizi vea diğer bilimsel bir öntemle belirlenecektir. 7

228 EK 1 SU BİRİKMESİ ETKİSİ Bu bölüm, çatı sisteminin su birikmesi etkisine karşı eterli daanım ve rijitliğe sahip olması için gerekli koşulları kapsamaktadır. Çatı üzeinde su birikmesine karşı eterli önlemlerin alınmaması durumunda; su birikmesi tehlikesine karşı çatı sisteminin eterli daanım ve rijitliğe sahip olduğu bilimsel analiz öntemleri kullanılarak gösterilmelidir. Güvenli tarafta kalan bir aklaşımla, çatı taşııcı sistemi için aşağıda verilen koşulların sağlanması durumunda, çatı sisteminin eterli daanım ve rijitliğe sahip olduğu kabul edilebilir. C 0.9C 0.5 (Ek 1.1) p Id 3940 Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. C C Id p s 504LL s I p 504SL I s 4 p 4 s s 4 S (Ek 1.) (Ek 1.3) (Ek 1.4) : İkincil elemanlara mesnetlenen çelik çatı kaplaması enkesitinin 1 metre genişliğinin atalet momenti, (mm 4 ). Ip : Ana elemanların atalet momenti, (mm 4 ). Is : İkincil elemanların atalet momenti, (mm 4 ). Lp Ls S : Ana elemanın uzunluğu, (m). : İkincil elemanın uzunluğu, (m). : İkincil elemanların ara uzaklıkları, (m). Ana ve / vea ikincil taşııcı elemanların kafes kiriş sisteminde teşkil edilmesi halinde, Denk.(Ek 1.4) te, Is atalet momenti %15 azaltılarak kullanılacaktır. 8

229 EK YORULMA ETKİSİ Bu bölüm, apısal elemanlarda ve birleşimlerde çatlak oluşumuna ve bunu izleen göçmee neden olabilecek, elastik sınırın aşılmadığı, eteri büüklükte ve saıda tekrarlanan gerilmelerin oluşturduğu orulma etkilerini kapsamaktadır. Tekrarlı ükler etkisindeki apısal elemanlar ve birleşimler orulma etkileri gözönüne alınarak kontrol edilecektir. Bu bölüm aşağıdaki alt bölümlerden oluşmaktadır. EK.1 Genel Esaslar EK. Maksimum Gerilmenin ve Gerilme Aralığının Hesaplanması EK.3 Elemanlarda ve Kanaklı Birleşimlerde Yorulma EK.4 Bulonlarda Yorulma EK.1 GENEL ESASLAR Yorulma etkileri altında kontrollerde, ükler ük katsaıları ile arttırılmaacaktır. İşletme ükleri altında oluşacak gerilme 0.66F değerinden küçük olmalıdır. Tekrarlı işletme üklerinin ugulanması vea kaldırılması esnasında oluşan gerilmedeki değişim miktarı gerilme aralığı olarak adlandırılır. Basınçtan çekmee geçen gerilme değişimlerinde gerilme aralığı, en büük çekme ve basınç gerilmelerin mutlak değerlerinin toplamı alınarak hesaplanır. Kama gerilmesi halinde ise gerilme aralığı, verilen noktada birbirine ters önde oluşan en büük kama gerilmelerinin mutlak değerlerinin toplamıdır. Gerilme aralığı çatlak başlangıcı olasılığı olan noktalarda hesaplanmalıdır. Tam nüfuzietli küt kanaklı birleşimlerde Denk.(Ek.1) ile hesaplanan güvenli gerilme aralığı, TS EN ISO vea TS EN ISO kabul kriterlerine ugun olarak teşkil edilen ve ultrasonik vea radografik olarak muaene edilen birleşimlere ugulanmaktadır. Aşağıdaki durumlarda orulma daanımı kontrolünün apılmasına gerek oktur. (a) Tekrarlanan hareketli ükler için hesaplanan gerilme aralığının Tablo Ek.1 de verilen güvenli gerilme aralığı eşik değeri, FTH den küçük olduğu durumlar. (b) Profil vea levhalardan oluşan elemanlarda gerilme tekrar saısının 0000 den az olduğu durumlar. (c) Bina türü apılarda rüzgar ükü etkisindeki boru vea kutu enkesitli elemanlar. Bu bölümde verilen kurallar normal atmosfer koşulları etkisindeki elemanlar vea korozona karşı gerekli önlemlerin alındığı elemanlar için ugulanabilir. Bu bölümde verilen kurallar 150C den düşük sıcaklığa maruz kalan apılar için geçerlidir. EK. MAKSİMUM GERİLMENİN VE GERİLME ARALIĞININ HESAPLANMASI Gerilmeler doğrusal-elastik teorie göre hesaplanmalıdır. Geometrideki süreksizliklerden dolaı medana gelen gerilme ığılmaları hesaba katılmamalıdır. Eksenel çekme kuvveti etkisindeki bulonlarda ve diş açılmış ankraj çubuklarında hesaplanan gerilmeler, birleşim levhasının şekildeğiştirmesi nedenile oluşabilecek kaldırma kuvveti etkisini de içermelidir. 9

230 Bulonlu ve kanaklı birleşimler eleman simetri eksenlerine göre dışmerkezlik etkisi oluşturmaacak şekilde teşkil edilmelidir. Aksi durumda, dışmerkezlikten oluşan gerilmeler de gerilme aralığı hesabına katılmalıdır. Eksenel çekme kuvveti etkisindeki kornierde, kanakların ağırlık merkezinin kornier ağırlık merkezi ile kornierin bağlanan kolunun ağırlık merkezi arasında olması durumunda dışmerkezlik etkileri terkedilebilir. Bu koşulun sağlanamadığı durumda, gerilme aralığı hesaplarına dışmerkezlikten oluşan gerilmelerin de katılması gerekmektedir. EK.3 ELEMANLARDA VE KAYNAKLI BİRLEŞİMLERDE YORULMA Kanaklı birleşimlerde ve elemanların kanaklardan uzak olan bölgelerinde, işletme ükleri altında oluşan gerilme, güvenli gerilme aralığından küçük olmalıdır. Güvenli gerilme aralığı, FSR, Tablo Ek.1 de verilen gerilme sınıfları için aşağıdaki kurallar ile belirlenecektir. (a) Gerilme sınıfı A, B, B, C, D, E, ve E için güvenli gerilme aralığı, FSR, Denk.(Ek.1) ile hesaplanacaktır. F SR Cf 39 nsr F TH (Ek.1) (b) Gerilme sınıfı F için güvenli gerilme aralığı, FSR, Denk.(Ek.) ile hesaplanacaktır. F SR Cf n SR F TH (Ek.) (c) Çekme etkisindeki levhaların uçlarında, gerilme doğrultusuna dik olmak üzere, tam nüfuzietli küt kanak, kısmi nüfuzietli küt kanak, köşe kanağı vea bunların birlikte kullanılması ile +, T şekilli birleşimler ve köşe birleşimi apılması halinde, çekme etkisindeki levha enkesitinin kanak enkesiti ucu ile birleştiği düzlemde güvenli gerilme aralığının belirlenmesi için aşağıdaki özel durumlar geçerlidir. (1) Çatlak başlangıcının kanak enkesitinin çekme kuvveti etkisindeki levhaa birleşen üzeinde oluşması durumunun esas alınması halinde (RKNK = 1.0) güvenli gerilme aralığı, FSR, gerilme sınıfı C için Denk.(Ek.3) ile belirlenecektir. F SR nsr MPa (Ek.3) () Çatlak başlangıcının kanak kökünde oluşması durumunun esas alınması halinde, takvie köşe kanağının kullanıldığı vea kullanılmadığı kısmi nüfuzietli küt kanakla bağlanan çekme etkisindeki levhada ve kanak enkesitinin levhaa birleşen üzeinde güvenli gerilme aralığı, FSR, gerilme sınıfı C için Denk.(Ek.4) ile belirlenecektir. F R SR RKNK nsr p p KNK tp a w t t 1.0 (Ek.4) (Ek.5) 30

231 RKNK = 1.0 olması halinde, güvenli gerilme aralığı, FSR, gerilme sınıfı C esas alınarak hesaplanacaktır. (3) Çatlak başlangıcının çekme etkisindeki levhanın karşılıklı iki kenarındaki köşe kanakların kökünde oluşması durumunun esas alınması halinde, kanak enkesitinin levhaa birleşen üzeindeki güvenli gerilme aralığı, FSR, gerilme sınıfı C için Denk.(Ek.6) ile hesaplanacaktır. F R SR RKK nsr wt KK tp p 1.0 (Ek.6) (Ek.7) RKK = 1.0 olması halinde, güvenli gerilme aralığı, FSR, gerilme sınıfı C esas alınarak hesaplanacaktır. Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. Cf : Farklı gerilme sınıfları için Tablo Ek.1 de verilen sabit değer. FSR : Güvenli gerilme aralığı, (MPa). FTH : Güvenli gerilme aralığının eşik değeri, sonsuz tasarım ömrüne karşı gelen maksimum gerilme, (Tablo Ek.1), (MPa). nsr : Tasarım ömrü bounca oluşacak gerilme tekrarı. = (bir gün bounca oluşan gerilme tekrarı) (365) (ıl cinsinden tasarım ömrü) RKNK : Takvie edilen vea takvie edilmeen kısmi nüfuzietli enine küt kanak (KNK) için azaltma katsaısı. a w tp : Çekme etkisindeki levhanın kalınlığı bounca kanaklanmaan kök üzeinin uzunluğu, (mm). : Çekme etkisindeki levhada kalınlık bounca köşe kanak enkesitinin kol (kenar) uzunluğu, (mm). : Çekme etkisindeki levhanın kalınlığı, (mm). RKK : Sadece bir çift köşe kanak (KK) kullanılarak oluşturulan birleşimler için azaltma katsaısı. EK.4 BULONLARDA YORULMA Bulonlarda ve diş açılan elemanlarda işletme ükleri altındaki gerilme aralığı, aşağıdaki durumlar esas alınarak hesaplanan güvenli gerilme aralığını aşmaacaktır. İşletme ükleri altında kesme kuvveti etkisindeki bulonlu birleşimlerin birleşen elemanlarındaki maksimum gerilme aralığı, Cf ve FTH sabitleri Tablo Ek.1 Bölüm den alınmak suretile, Denk.(Ek.1) ile hesaplanan güvenli gerilme aralığını aşmaacaktır. Yüksek daanımlı bulonlarda, normal bulonlarda ve diş açılmış ankraj çubuklarında, tüm etkiler altında net enkesit alanında medana gelen çekme gerilmelerinin maksimum aralığı, Denk.(Ek.8) ile hesaplanan güvenli gerilme aralığını aşmaacaktır, (Gerilme Sınıfı G). Çekme gerilmeleri etkisindeki net enkesit alanı, At, Denk (Ek.9) ile hesaplanmalıdır. 31

232 F SR nsr At db p 4 48 MPa Buradaki terimler aşağıda açıklanmıştır. db : Bulon karakteristik çapı, (mm). p : Diş ivinin birim adım uzunluğu, (mm/diş ivi). (Ek.8) (Ek.9) 3

233 TABLO EK.1 YORULMA TASARIMI İÇİN PARAMETRELER Gerilme FTH Tanım Cf Sınıfı (MPa) BÖLÜM 1 KAYNAK BÖLGELERİNDEN UZAK İŞLENMEMİŞ ESAS METAL (1.1) Hava koşullarına daanıklı boanmamış çelik hariç olmak üzere, üzei haddelendiği halile kalan vea temizlenen esas metal. 5 μm vea daha düşük üze pürüzlülüğüne sahip girintili köşe oluşturmaacak şekilde ısıl işlemle kesilen kenarlar. (1.) Yüzei haddelendiği halile kalan vea temizlenen, hava koşullarına daanıklı boanmamış çelik. 5 μm vea daha düşük üze pürüzlülüğüne sahip girintili köşe oluşturmaacak şekilde ısıl işlemle kesilen kenarlar. (1.3) Delik açılan elemanlar. Kanak ulaşım delikleri hariç olmak üzere, kesilerek çıkarılan bölgeler nedenile süreksizlikler içeren elemanlar. A B B (1.4) Kanak ulaşım deliğine sahip hadde profilleri. Yata ük bileşeninin küçük olduğu çapraz elemanların bağlantısı için delik açılan elemanlar. C BÖLÜM BULONLU BİRLEŞİMLERDE ESAS METAL (.1) Sürtünme etkili birleşimler için tüm gerekli koşulları sağlaarak üksek daanımlı bulonlarla teşkil edilen bindirmeli birleşimlerde esas metalin kaıpsız enkesit alanı. B (.) Ezilme etkili birleşim olarak boutlandırılan, ancak ugulaması sürtünme etkili birleşim koşullarına ugun olarak apılan üksek daanımlı bulonlu B birleşimlerde esas metalin net enkesit alanı. (.3) Mil birleşimleri dışındaki diğer bulonlu birleşimlerde esas metalin net enkesit alanı. D (.4) Mil birleşimlerinde esas metalin net enkesit alanı. E BÖLÜM 3 YAPMA ELEMAN LEVHALARININ KAYNAKLI BİRLEŞİMLERİ (3.1) Levha vea profillerin tam nüfuzietli sürekli küt kanak vea sürekli köşe kanak kullanılarak birleştirilmesile elde edilen, ilave bağlantıların olmadığı, apma enkesitli elemanlarda esas metal ve kanak metali. (3.) Levha vea profillerin, altlık levhasının çıkarılmadığı tam nüfuzietli sürekli küt kanak vea kısmi nüfuzietli sürekli küt kanak kullanılarak birleştirilmesile elde edilen, ilave bağlantıların olmadığı, apma enkesitli elemanlarda esas metal ve kanak metali. (3.3) Kanak ulaşım deliği oluşturularak birleşen apma enkesitli elemanların kanak ulaşım deliğinde sonlanan bouna kanağının ucundaki esas metal. (3.4) Bouna doğrultuda belirli aralıklarla süreksiz olarak ugulanan köşe kanak (metot kanağı) parçalarının ucundaki esas metal. B B D E Olası Çatlak Başlama Noktası Tüm kanaklardan vea apısal birleşimlerden uzakta Tüm kanaklardan vea apısal birleşimlerden uzakta Herhangi bir dış kenar vea delik çevresinde Kanak ulaşım deliğinin girintili köşesinde vea herhangi bir küçük delikte Delik akınında kaıpsız enkesit alanı bounca Delik kenarından başlaan net enkesit alanında Delik kenarından başlaan net enkesit alanında Delik kenarından başlaan net enkesit alanında Yüzeden vea kanak ucundan uzaktaki iç süreksizlikten başlaan Yüzeden vea altlık levhasını birleştiren kanağı da kapsaacak şekilde iç süreksizlikten başlaan Kanak ucundan başlaarak gövde vea başlığa doğru ilerleen Herhangi bir kanak parçasının başlangıç ve bitiş bölgelerinde 33

234 (3.5) Kiriş başlığından daha dar, ucu pahlı vea pahsız, alın kanağı ugulanan vea ugulanmaan, kanaklı takvie levhalarının ucundaki esas metal vea kiriş başlığından daha geniş, alın kanağı ugulanan, kanaklı takvie levhalarının ucundaki esas metal. Başlık kalınlığı, t f 0 mm E Başlık kalınlığı, t f > 0 mm E (3.6) Kiriş başlığından daha geniş, alın kanağı ugulanmaan, kanaklı takvie levhalarının ucundaki esas metal. E birleşen elemanlarda Başlıkta alın kanağının başlığa birleştiği üzede vea bouna kanağın sonlandığı noktada vea geniş takvie levhalı başlığın kenarında Takvie levhalarının ucundaki başlık kenarında 34

235 TABLO EK.1 YORULMA TASARIMI İÇİN PARAMETRELER (DEVAM) BÖLÜM 1 KAYNAK BÖLGELERİNDEN UZAK İŞLENMEMİŞ MALZEMELER 1.1 ve 1. (a) (b) (a) (b) Çapraz kaldırıldığında görülen (c).1 (a) (b) BÖLÜM BULONLU BİRLEŞİMLERLE BAĞLANAN MALZEMELER Bindirme levhası kaldırıldığında görülen (c) (c). (a) Sürtünme etkili (kama kontrollü) bulonlu birleşimler için Bindirme levhası kaldırıldığında görülen (b) (c) (a) Ezilme etkili birleşim olarak boutlandırılan, sürtünme etkili birleşim koşullarını sağlaan bulonlu birleşimler için.3 Bindirme levhası kaldırıldığında görülen (b) (a) (b) (c) Perçinlerden vea basit sıkılan bulonlardan oluşan birleşimler için 35

236 vea TNK.4 (a) (b) 3.1 TABLO EK.1 YORULMA TASARIMI İÇİN PARAMETRELER (DEVAM) BÖLÜM 3 YAPMA ELEMAN LEVHALARININ KAYNAKLI BİRLEŞİMLERİ 3. (a) (b) vea TNK (c) TNK 3.3 (a) (b) (c) 3.4 (a) mm mm (b) 3.5 (a) (b) t f (a) (b) (c) 36

237 3.6 Kanaksız Tipik (a) (b) 37

238 TABLO EK.1 YORULMA TASARIMI İÇİN PARAMETRELER (DEVAM) Gerilme FTH Tanım Cf Sınıfı (MPa) BÖLÜM 4 BOYUNA KÖŞE KAYNAKLI UÇ BİRLEŞİMLERİ (4.1) Eksenel ük etkisindeki elemanların bouna köşe kanaklı uç birleşiminde esas metal. Kanaklar eleman eksenine göre dışmerkezlik oluşturmaacak şekilde olmalıdır. Kalınlık t 1 mm E Kalınlık t > 1 mm E BÖLÜM 5 KUVVETE DİK DOĞRULTUDA KAYNAKLI BİRLEŞİMLER (5.1) Kanaklarının ugunluğu radografik vea ultrasonik tespitle belirlenen ve kanakları gerilme doğrultusunda taşlanan apma enkesitler vea hadde profillerinin tam nüfuzietli küt kanaklı eklerinde, esas metal ve kanak metali içinde vea tam nüfuziteli küt kanağın bitişiğinde (5.) Kanakların ugunluğu radografik vea ultrasonik tespitle belirlenen ve kanakları gerilme doğrultusunda taşlanan, eleman kalınlıkları vea genişlikleri bounca geçiş (pah) eğimlerinin 1/.5 ten büük olmadığı tam nüfuzietli küt kanaklı eklerde esas metal ve kanak metali içinde vea tam nüfuzietli küt kanağın bitişik üzeinde B F < 60 MPa B F 60 MPa B (5.3) Kanakların ugunluğu radografik vea ultrasonik tespitle belirlenen ve kanakları gerilme doğrultusunda taşlanan, küt kanak ucunda bir teğet noktası oluşturulduğu ve eleman genişlikleri bounca eğrisel geçiş (pah) arıçapının 600mm den küçük olmadığı tam nüfuzietli küt kanaklı eklerde akma gerilmesinin 60MPa a eşit vea daha büük olduğu esas metal ve kanak metali içinde vea tam nüfuzietli küt kanağın bitişik üzeinde. (5.4) Kanakların ugunluğu radografik vea ultrasonik tespitle belirlenen ve takvie kanağının taşlanmadığı, eleman kalınlıkları bounca geçişlerin (pahların) ugulanmadığı vea ugulanan geçişlerin eğimlerinin 1/.5 ten büük olmadığı tam nüfuzietli küt kanaklı eklerde, T şekilli vea köşe birleşimlerde esas metal ve kanak metali içinde vea tam nüfuzietli küt kanağın bitişik üzeinde. B C Olası Çatlak Başlama Noktası Herhangi bir kanak dikişinin bitim noktasından başlaan, esas metalde ilerleen Kanak metalinde vea erime üzei bounca oluşan iç süreksizliklerde Kanak metalinde vea erime üzeinde vea F 60 MPa için geçiş bölgesinin başlangıcındaki iç süreksizliklerde Kanak metalinde vea erime üzei bounca oluşan iç süreksizliklerde Kanak enkesitinden esas metale doğru vea erime üzei bounca oluşan iç süreksizliklerde 38

239 TABLO EK.1 YORULMA TASARIMI İÇİN PARAMETRELER (DEVAM) BÖLÜM 4 BOYUNA KÖŞE KAYNAKLI UÇ BİRLEŞİMLERİ 4.1 t = kalınlık t = kalınlık (a) (b) 5.1 BÖLÜM 5 KUVVETE DİK DOĞRULTUDA KAYNAKLI BİRLEŞİMLER TNK-Bitiş 5. (a) (b) TNK-Bitiş TNK-Bitiş 5.3 (a) (b) (c) F 60 MPa Gerilme sınıfı B' R 600 mm (d) TNK-Bitiş 5.4 (a) F 60 MPa Gerilme sınıfı B' (b) (c) TNK TNK Eğilme etkisinde çekme gerilmeleri nedenile oluşan olası çatlak başlangıç bölgesi (a) (b) (c) (d) 39

240 TABLO EK.1 YORULMA TASARIMI İÇİN PARAMETRELER (DEVAM) Gerilme FTH Tanım Cf Sınıfı MPa) BÖLÜM 5 KUVVETE DİK DOĞRULTUDA KAYNAKLI BİRLEŞİMLER (5.5) Çekme etkisindeki levhaların kısmi nüfuzietli küt kanaklı, takvie köşe kanağın kullanıldığı, uc uca vea T-şekilli vea köşe birleşimlerinde esas metal ve kanak metalinde F SR, kanağa bitişik esas metaldeki çatlak vea kanak kök çatlağına karşı gelen gerilme aralığı değerlerinin küçüğü ile belirlenecektir. Çatlağın kanağa bitişik oluşması C Çatlağın kanak kökünde oluşması (5.6) Çekme etkisindeki levha elemanların, bir levhanın karşılıklı iki tarafına bir çift köşe kanakla bağlandığı uç birleşimlerinde esas metal ve kanak metalinde F SR, kanağa bitişik esas metaldeki çatlak vea kanağın kök çatlağına karşı gelen gerilme aralığı değerlerinin küçüğü ile belirlenecektir. C Denk. (Ek.4) -- Olası Çatlak Başlama Noktası Kanak enkesitine bitişik başlaıp esas metal içinde ilerleen Çekme etkisile kanak kökünde başlaıp kanakta ve esas metalde ilerleen Çatlağın kanağa bitişik oluşması C Çatlağın kanak kökünde oluşması (5.7) Çekme etkisindeki levhalar ile apma ve hadde kiriş gövdeleri vea başlıklarında, enine rijitlik levhalarını bağlaan enine köşe kanak uçlarında esas metal. C Denk. (Ek.4) -- C Kanak enkesitine bitişik başlaıp esas metal içinde ilerleen Çekme etkisile kanak kökünde başlaıp kanakta ve esas metalde ilerleen Kanak enkesitine bitişik başlaıp esas metal içinde ilerleen 40

241 5.5 BÖLÜM 5 KUVVETE DİK DOĞRULTUDA KAYNAKLI BİRLEŞİMLER KNK KNK a Eğilme etkisinde çekme gerilmeleri nedenile oluşan olası çatlak başlangıç bölgesi a (a) (b) (c) (d) a 5.6 (e) Eğilme etkisinde çekme gerilmeleri nedenile oluşan olası çatlak t (c) (a) (b) t 5.7 (d) (a) (b) (c) 41

242 TABLO EK.1 YORULMA TASARIMI İÇİN PARAMETRELER (DEVAM) Tanım Gerilme Sınıfı Cf FTH (MPa) Olası Çatlak Başlama Noktası BÖLÜM 6 BİRBİRİNE DİK BAĞLANAN ELEMANLARIN KAYNAKLI BİRLEŞİMLERİNDE ESAS METAL (6.1) Tam nüfuzietli küt kanakla bağlanan ve bu kanakların sadece bouna kuvvet etkisinde olduğu, detaın R, geçiş arıçapına sahip olduğu, kanak dikişi bitim noktasının taşlandığı esas Eleman kenarında geçiş eğriliğinin teğet olduğu noktanın bitişiği metal. R 600 mm B mm > R 150 mm C mm > R 50 mm D mm > R E (6.) Birleşim detaının R, geçiş arı çapına sahip olduğu, kanak dikişi bitim noktasının taşlandığı, bouna kuvvet etkisinde olan vea olmaan, enine kuvvet etkisindeki tam nüfuzietli küt kanakla birleştirilen eşit kalınlıklı esas metal. Kanak taşkınlığının kaldırıldığı durumlarda: R 600 mm B mm > R 150 mm C mm > R 50 mm D mm > R E Kanak taşkınlığının kaldırılmadığı durumlarda: R 600 mm C mm > R 150 mm C mm > R 50 mm D mm > R E (6.3) Birleşim detaının R, geçiş arı çapına sahip olduğu, kanak dikişi bitim noktasının taşlandığı, bouna kuvvet etkisinde olan vea olmaan, enine kuvvet etkisindeki tam nüfuzietli küt kanakla birleştirilen kalınlıkları eşit olmaan esas metal. Kanak taşkınlığının kaldırıldığı durumlarda: R > 50 mm D R 50 mm E Kanak taşkınlığının kaldırılmadığı durumlarda: Herhangi bir arıçap için E Elemanda vea parçada vea kanakta geçiş eğriliğinin teğet olduğu noktanın bitişiği Elemanın vea parçanın kenarı bounca kanak enkesitinin kenarında Daha ince metalin kenarı bounca kanak enkesitinin kenarında Küçük geçiş arıçapları için kanak bitiminde 4

243 TABLO EK.1 YORULMA TASARIMI İÇİN PARAMETRELER (DEVAM) BÖLÜM 6 BİRBİRİNE DİK BAĞLANAN ELEMANLARIN KAYNAKLI BİRLEŞİMLERİNDE ESAS METAL 6.1 TNK TNK (a) R (b) R (c) 6. TNK (c) (d) (a) R TNK (e) 6.3 (b) R TNK Taşlanmış TNK Taşlanmış (a) R (c) Zımparalı TNK Takvieli (e) (b) R (d) 43

244 TABLO EK.1 YORULMA TASARIMI İÇİN PARAMETRELER (DEVAM) Tanım Gerilme Sınıfı Cf FTH (MPa) Olası Çatlak Başlama Noktası BÖLÜM 6 BİRBİRİNE DİK BAĞLANAN ELEMANLARIN KAYNAKLI BİRLEŞİMLERİNDE ESAS MALZEME (6.4) Enine kuvvet etkisinde olan vea olmaan, bouna kuvvet etkisindeki enine elemanların, kısmi nüfuzietli küt kanak vea köşe kanak Kanak enkesitinde esas metal içinde ilerleen vea esas ile birleşiminde, birleşim detaının R geçiş metalde başlaıp arıçapına sahip olduğu kanak dikişi bitim kanak bitiminde noktasının taşlandığı esas metal. R > 50 mm D R 50 mm E BÖLÜM 7 GERİLME DEĞİŞİMİNDE SÜREKSİZLİĞE YOL AÇAN KISA ELEMANLARIN BAĞLANDIĞI ESAS METAL (7.1) Enine vea bouna kanaklı ve bouna kuvvet etkisinde olan birleşim detalarında, detaın geçiş arı çapına sahip olmadığı esas metal. Birleşim uzunluğu, a, birleşen eleman kalınlığı, b, olmak üzere: a < 50 mm C mm a min (1b vea 100 mm) D a > 100 mm ve b >0 mm E a > min (1b vea 100 mm) ve b 0 mm E (7.) Köşe kanaklı vea kısmi nüfuzietli küt kanaklı birleşim detaının R, geçiş arı çapına sahip olduğu, kanak dikişi bitim noktasının taşlandığı, enine kuvvet etkisinde olan vea olmaan, bouna kuvvet etkisindeki esas metal. R > 50 mm D R 50 mm E BÖLÜM 8 DİĞER DURUMLAR (8.1) Başlıklı çelik ankrajın otomatik kanak vea köşe kanağı ile birleştirildiği esas metal. (8.) Sürekli vea süreksiz (metot kanağı) teşkil edilen bouna doğrultuda kama kuvveti etkisindeki vea dik kuvvet etkisindeki köşe kanaklar ile birleştirilen esas metal. (8.3) Dairesel vea oval dolgu kanaklı birleşimlerde esas metal. (8.4) Kama etkisinde dairesel vea oval dolgu kanaklı birleşimlerde kanak metali. (8.5) Basit sıkılmış üksek daanımlı bulonlar, normal bulonlar, diş açılmış ankraj çubukları. C F Denk. (Ek.) 55 E F Denk. (Ek.) 55 G Kanak enkesitinde esas metal içinde ilerleen vea esas metalde başlaıp kanak bitiminde Kanak bitiminde esas metalde başlaan, esas metal içinde ilerleen Esas metalde kanak enkesiti kenarında Köşe kanağın kökünde başlaan, kanak içinde ilerleen Dairesel vea oval dolgu kanağın kenarında esas metalde başlaan ve ilerleen Yüzede kanakta başlaan ve ilerleen Diş ivinin kökünde başlaan ve ilerleen 44

245 TABLO EK.1 YORULMA TASARIMI İÇİN PARAMETRELER (DEVAM) BÖLÜM 6 BİRBİRİNE DİK BAĞLANAN ELEMANLARIN KAYNAKLI BİRLEŞİMLERİNDE ESAS METAL 6.4 KNK vea KNK (a) R G TNK (b) R 7.1 (c) Zımparalı BÖLÜM 7 GERİLME DEĞİŞİMİNDE SÜREKSİZLİĞE YOL AÇAN KISA ELEMANLARIN BAĞLANDIĞI ESAS METAL a (d) a (a) b (d) b (b) 7. a (c) a b b a (e) vea KNK R R (a) (b) 45

246 8.1 TABLO EK.1 YORULMA TASARIMI İÇİN PARAMETRELER (DEVAM) BÖLÜM 8 DİĞER DURUMLAR 8. (a) (b) 8.3 (a) (b) (c) 8.4 (a) (b) 8.5 (a) (b) Çatlak Bölgesi (a) Çatlak Bölgesi (c) Çatlak Bölgesi (b) (d) 46

247 EK 3 DİYAFRAMLAR VE YÜK AKTARMA ELEMANLARI Diaframlar, döşeme sistemine etkien ata kuvvetlerin ata ük taşııcı sisteme aktarılmasını sağlaan ük aktarma elemanlarını (diafram dikmeleri) ve diafram başlıklarını içermektedir, (Şekil Ek 3.1). Diafram başlıkları, döşeme düzlemindeki ata kuvvetlerin ata ük taşııcı sisteme aktarılmasından doğan eğilme etkisi nedenile, çekme ve basınç etkileri oluşturan kuvvet çifti gözönüne alınarak boutlandırılır. Diafram başlığı çekme kuvvetinin, betonarme döşeme içine erleştirilecek ilave çekme donatısı vea sadece çelik eleman tarafından güvenle taşınması sağlanmalıdır. Diafram dikmeleri (ük aktarma elemanları) ve birleşimleri, ata ük taşııcı sistemin dışındaki apı bölümlerine etkien kuvvetleri taşııcı sistemin elemanlarına güvenle aktarılmasını sağlaacak şekilde boutlandırılır A Diafram Dikmesi Yata Kuvvet Taşııcı Çerçeve Diafram Dikmesi B Yata Kuvvet Taşııcı Çerçeve Diafram Dikmesi Yata Kuvvet Taşııcı Çerçeve C Diafram Başlığı Şekil Ek 3.1 Tipik ük aktarma elemanları (diafram dikmeleri) ve diafram başlıkları 47

248 EK 4 ÖNERİLEN KAYNAKLAR ACI ANSI/AISC ANSI/AISC ASCE/SEI 7-10 Building Code Requirements for Structural Concrete, American Concrete Institute, Farmington Hills, Michigan, USA. Specification for Structural Steel Buildings, American Institute of Steel Construction, Chicago, Illinois, USA. Specification for Structural Steel Buildings, (Draft), American Institute of Steel Construction, Chicago, Illinois, USA. Minimum Design Loads for Buildings and Other Structures, ASCE, Reston, Virginia, USA. Kulak, G.L., Fisher, J.W., and Struik, J.HA., Guide to Design Criteria for Bolted and Riveted Joints, nd.ed., 001, John Wille&Sons, Nework. European Commission,Technical Steel Research: Generalisation of criteria for floor vibrations for industrial, office, residential and public building and gmnastic halls, RFCS Report EUR 197 EN, ISBN , 006, Murra, T.M., Allen, D.E. and Ungar, E.E., Floor Vibrations due to Human Activit, Steel Design Guide Series 11, 003, AISC, Chicago. Packer, J., Sherman, D. and Lecce, M., Hollow Structural Section Connections, Steel Design Guide Series 4, 01, AISC, Chicago. 48