SAĞLIK TURİZMİ AZERBAYCAN

Transkript

1 Tüm Yönleriyle SAĞLIK TURİZMİ AZERBAYCAN ÜLKE RAPORU 2016 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

2 2016 Yazan Prof. Dr. Sezer AKARCALI Editör Dr. H. Ömer TONTUŞ Grafik Tasarım / Dizgi Selcan ÖZENÇ ISBN No: Tüm hakları Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü Sağlık Turizmi Daire Başkanlığı na aittir. Kaynak gösterilmeksizin alıntı yapılamaz. Alıntı yapıldığında kaynak gösterimi: Editör/Yazar Adları, Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü, Sağlık Bakanlığı, Basım Yeri, Basım Yılı belirtilmesi şeklinde olmalıdır sayılı yasa gereği Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü nün onayı olmaksızın tamamen veya kısmen çoğaltılamaz. Muhsin Yazıcıoğlu Caddesi No:39 Çankaya /ANKARA Tel: +90 (312) Fax: +90 (312) yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

3 İçindekiler GRAFİKLER... 5 TABLOLAR... 9 ŞEKİLLER ÖNSÖZ BÖLÜM I SAĞLIK TURİZMİ HAKKINDA GENEL BİLGİLER ) GİRİŞ ) SAĞLIK TURİZMİNİN TANIMI VE KAPSAMI ) SAĞLIK TURİZMİ EKONOMİSİ ) DÜNYADA SAĞLIK TURİZMİ ) TÜRKİYE NİN SAĞLIK TURİZMİ POTANSİYELİ ) TÜRKİYE NİN TERMAL TURİZM POTANSİYELİ ) SAĞLIK TURİZMİ MEVZUAT VE TEŞVİK ÇALIŞMALARI a) Sağlık Bakanlığı b) Maliye Bakanlığı c) Ekonomi Bakanlığı d) Kültür ve Turizm Bakanlığı ) SAĞLIK TURİZMİNDE TÜRKİYE NİN GÜÇLÜ VE ZAYIF YÖNLERİ BÖLÜM II AZERBAYCAN HAKKINDA GENEL BİLGİLER ) TARİHİ a) Sovyetler Birliği Dönemi b) 1990 Sonrası Azerbaycan ) COĞRAFİ KONUM ) DEMOGRAFİK ÖZELLİKLER ) SİYASİ VE İDARİ YAPI ) BASKI GRUPLARI ) DIŞ İLİŞKİLER ) BATI İLE İLİŞKİLER ) TÜRKİYE İLE İLİŞKİLER ) YAKIN GELECEKTEN BEKLENTİLER yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

4 ÖNSÖZ 4 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

5 Bu çalışmada Türkiye ile Azerbaycan arasındaki sağlık turizmi potansiyeli ayrıntılı olarak ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bu kapsamda, öncelikle Azerbaycan ın nüfus, ekonomi, turizm vb genel bilgileri paylaşılmıştır. Ardından Azerbaycan sağlık sistemi, ulusal ve uluslararası kaynaklardan elde edilen sağlık göstergelerine dayanılarak ayrıntılı olarak ele alınmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda, ülke sağlık sistemi, sağlık hizmet sunumu, sağlık hizmetlerinin finansmanı, sağlık sigortası sistemi ve sağlık turizmi açısından önemli görülen çeşitli temel sağlık göstergeleri paylaşılmıştır. Sağlık turizmi potansiyelinin ortaya koyulabilmesi için Sağlık Bakanlığı tarafından yayınlanan iki ülke arasındaki sağlık turizmi verileri incelenmiş, buradan hareketle tespit ve öneriler yapılmıştır. Azerbaycan'a ait bazı sağlık göstergelerine erişebilmek için ulusal ve uluslararası kaynaklara (DSÖ ve OECD) müracaat edilmiştir. Raporda, sağlık turizmi ile ilgili değerlendirme ve öneriler ağırlıklı olarak sağlık göstergelerine dayanılarak yapıldığından ulaşılabilen en güncel veriler kullanılmıştır. Bu raporun amacı bir standart veya kriterler dizisi oluşturmak değildir. Bu çalışma, daha sonra yapılacak ulusal strateji belirleme çalışmaları için karar vericiler ve uygulayıcılar için kolaylaştırıcı unsurları ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu rapor, Prof. Dr. Sezer AKARCALI nın koordinatörlüğünde Datapoll Dan. Rek. Eğt. Org. Ter. Hiz. San. Ve Tic. Ltd. Şti. tarafından hazırlanmıştır. 5 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

6 GİRİŞ 6 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

7 BÖLÜM I SAĞLIK TURİZMİ HAKKINDA GENEL BİLGİLER 1) Giriş Sağlık turizmi, tıptaki gelişmelere bağlı olarak ortaya çıkmış bir alandır. Bu alan, tıbbın ve turizmin biraraya geldiği bir alandır. Sağlık turizminin ilk örnekleri, gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelerde yaşayan ve maddi durumu yeterli olan hastaların gelişmiş ülkelere tedavi amacıyla gitmesi şeklinde ortaya çıkmıştır. Son yıllarda başta Türkiye olmak üzere bazı ülkeler, küresel politikaların da etkisiyle sağlık alanında önemli değişim ve dönüşümler yaşamışlardır. Bu dönüşümün temelinde küresel ticaretin önündeki engellerin kaldırılması ve sağlık hizmet maliyetlerinin artan yükselişi vardır. Özellikle küresel piyasalarla bütünleşme ve maliyetlerin azaltılması düşüncesi rekabeti artırmıştır. Rekabet, sağlık alanındaki mal ve hizmetleri de etkilemiştir. Ortaya çıkan bu yeni durum yeni fırsatlar yanında çeşitli zorlukları da beraberinde getirmiştir. Sağlık alanında yaşanan değişim ve dönüşümlerin bir sonucu olarak ortaya çıkan yeni fırsatlardan birisi de sağlık turizmi olmuştur. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde; iş gücünün ucuz olması, sağlık bakımı, tedavi, rehabilitasyon ücretlerinin gelişmiş ülkelere oranla daha düşük olması, bekleme sürelerinin daha kısa olması ve sağlık hizmetleriyle entegre edilmiş turizm 7 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

8 hizmetlerinin kendisini dünyaya ispatlamış olması gibi nedenlerle önemli bir pazar olarak değerlendirilmiştir. Türkiye, sahip olduğu benzersiz turizm imkânları ve sağlık hizmetlerinde yapılan büyük yatırımlarıyla sağlık turizmi alanındaki diğer ülkelere rekabet üstünlüğü sağlamıştır. Ancak bu üstünlüğün kalıcı hale gelebilmesi devlet desteği, kurumsal iş birliği, stratejik hareket, dinamik mevzuat, kaliteli hizmet sunan kurumlar ve nitelikli personel ile mümkündür. 2) Sağlık Turizminin Tanımı ve Kapsamı Sağlık turizmi, genel olarak cerrahi veya özel uzmanlık gerektiren diğer tıbbi müdahaleleri içeren uygulamalara ihtiyaç duyan hastalara maliyet etkin özel tıbbi bakım verilmesi maksadıyla turizm endüstrisi ile iş birliği yapılmasıdır. Sağlık turizmi, hastaların acil sağlık hizmetini ya da seçtikleri bir sağlık hizmetini farklı ülkelerden alması olarak da tanımlanabilir. 1 Sağlık turizminde ana fikir, günlük rutinden uzaklaşarak rahat ve değişik bir ortamda tedavi görmek veya sağlığı destekleyici hizmetler almaktır. Bir taraftan doğayla bütünleşmenin keyfini yaşarken diğer taraftan sağlık hizmetlerinden daha iyi yararlanılmasını sağlamaktadır. Bunu ruhsal, duygusal ve bedeni açıdan bir yenilenme olarak da ele almak mümkündür. Dünyadaki küreselleşme süreci, ülke sağlık sistemlerinde yaşanan problemler (örneğin uzun bekleme listeleri ve yükselen maliyetler, hizmetlerde kalite problemleri), tüketicilerin bilinçlenmesi gibi dinamiklerin bir sonucu olarak hızla büyüyen bir sektör olan sağlık turizmi çok genel anlamda hem tatil hem de tedavi unsurlarını içeren bir kavram olmuştur. Sağlık turizmi; sağlıklı yaşam (wellness) turizmi, sağlık hizmetleri (health care) turizmi, medikal turizm olmak üzere üç sınıfa ayrılmıştır. Şekil 1: Sağlık Turizmi Sınıflaması Sağlık Turizmi Sağlıklı Yaşam Turizmi Sağlık Hizmetleri (tedavi, bakım) Turizmi Medikal Turizm 1 Barca M., Akde E., Gedik Balbay İ. (2013). Türkiye Sağlık Turizm Sektörünün Analizi ve Strateji Önerileri. İşletme Araştırmaları 8 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

9 Sağlık hizmetleri turizmi kapsamında sunulan hizmetleri; sağlığı geliştirmeye yönelik hizmetler, tedaviye yönelik hizmetler ve rehabilitasyon hizmetleri olarak üç başlık altında incelemek mümkündür. Medikal turizm, sağlık turizminin bir alt koludur. Medikal turizme ait genel bir tanım bulunmamaktadır. Medikal turizm için en uygun tanım, Bookman (2007) tarafından yapılan hizmetler arası ticaret gerektiren, tıp ve turizm sektörleri arasında bağlantı kuran ekonomik bir faaliyettir şeklindeki tanımlamadır. Medikal turizm kapsamında, plastik-estetik cerrahi ameliyatları, gittikçe popülaritesi artan göz kusuru düzeltme ameliyatları, açık kalp cerrahisi, her türlü kanser ve diş tedavileri hatta organ nakli ameliyatları gibi çeşitli tıbbi tedaviler yer almaktadır. 2 3) Sağlık Turizmi Ekonomisi Dünya da 2008 yılında toplam 4,1 trilyon, 2009 yılında ise 5,4 trilyon dolar tutarında sağlık harcaması yapıldığı resmi kaynaklarca tespit edilmiştir. ABD deki sağlık turizmi harcamalarının 5,5 milyar dolar, Avrupa da 3,5 milyar Euro civarında olduğu, yaklaşık 120 yıldır sağlık turizmine hizmet veren Macaristan, Çek Cumhuriyeti ve Romanya gibi ülkelerden Çek Cumhuriyetinin bu sektörden kazancının 1 milyar doları aştığı bilinmektedir. 3 Bu durum insan sağlığına harcanan paranın dünya çapında arttığını göstermektedir. Grafik 1:Dünya Sağlık Turizm Harcamaları ( ) Ülkeler, gelişmişlik düzeylerine göre farklılık göstermekle birlikte sağlık harcamalarına GSYİH dan %2 ile %16 arasında değişen oranlarında pay ayırmaktadırlar. OECD ülkeleri her geçen yıl sağlık harcamalarının finansmanı için GSYİH larından, GSYİH ların artışından 2 Barca M, Akde E, Gedik Balbay İ. (2013). Türkiye Sağlık Turizm Sektörünün Analizi ve Strateji Önerileri. İşletme Araştırmaları Dergisi, 5/3: TC Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı Sağlık Turizmi Sektör Raporu (2011). Saglik-turizmi-sektor-raporu.html, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

10 %43 oranında pay ayırmaktadırlar. Bu oran 1990 yılında %6,9 iken 2005 yılında %9 olmuştur. 4 Ülkelerin GSYİH larında meydana gelen artışlarla beraber toplam sağlık harcamalarında eş zamanlı artışlar görülmüştür yılları arasında kişi başına düşen sağlık harcaması artışında Amerika ilk sırayı almıştır de Türkiye GSMH den % 6 oranında pay ayırmış olmasına rağmen, % 9 olan OECD ortalamasının altında kalmıştır. Bu durum 2009 yılı için değerlendirildiğinde, Türkiye de sağlık harcamaları tutarı 2009 yılında 38 milyar USD ye ulaşmıştır ve GSMH içinde % 6,2 lik bir paya sahiptir. OECD ülkelerinde sağlık harcamalarının ortalama % 73 ü kamu tarafından karşılanmaktadır. 6 Türkiye de ise bu oran 2000 yılında % 63 iken 2009 da %71 e ulaşmıştır 2010 yılında kişi başına ortalama harcama 755 $, 2013 yılında ise 824 $ olmuştur. 7 Grafik 2:Türkiye ye Gelen Turistlerin Kişi Başına Ortalama Harcamaları- ($) ( ) 4 TC Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı Sağlık Turizmi Sektör Raporu (2011). Saglik-turizmi-sektor-raporu.html, OECD Health Data 2011 How Does United States Compare, TC Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı Sağlık Turizmi Sektör Raporu (2011). Saglik-turizmi-sektor-raporu.html, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

11 4) Dünya da Sağlık Turizmi Küreselleşme sürecinde, ülkeler arasında iş birliğinin artması, seyahat özgürlüklerinin ve imkânlarının artması, ulaşımda maddi manevi kolaylıklar sağlanması dünyada sağlık turizmi kavramının önemini giderek artırmıştır. Sağlık turizmi, 1990 lı yılların ortalarından itibaren ülkeler arasında oluşan ciddi rekabet ortamı ve küreselleşmenin etkisiyle sağlık turizmi başlığı altında, çok rağbet gören alternatif turizm çeşitlerinden biri olarak doğmuştur. 8 Bu gelişmelere paralel olarak, ülkelerin potansiyel turistleri çekme gayretleri yoğunlaşmakta, benzer turizm ürünlerini pazarlayan ülkeler arasında kıyasıya bir rekabet gözlenmektedir. Ortaya çıkan rekabet nedeniyle sağlık hizmetlerine ihtiyaç duyan kişiler, sağlık kuruluşlarının kalitesi, eğitimli insan kaynağı ve fiyat avantajlarıyla öne çıkan ülkelere yönelmektedirler. Dünya Turizm Örgütü nün araştırmasına göre, 2013 de Dünya da sağlık turizmi sektörünün 100 milyar dolarlık bir büyüklüğe ulaşması beklentisi aşılmıştır. Dünya da uluslararası turizm hareketlerine katılan kişi sayısı 1950 yılında 25,2 milyon kişi, 1995 yılında 528 milyon kişi iken Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) nün verilerine göre 2011 yılında turizm hareketliliği 980 milyonu bulmuştur. 9 Şekil 2: Dünya Sağlık Turizmi Trafiği 7 nfdgwkwq32! ?id=10738 e.t: Barca M, Akde E, Gedik Balbay İ. (2013). Türkiye Sağlık Turizm Sektörünün Analizi ve Strateji Önerileri. İşletme Araştırmaları Dergisi, 5/3: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

12 Günümüzde, daha iyi olanaklar ve daha gelişmiş teknoloji kullanılarak tedavi olmak amacıyla başka ülkelere seyahat etmek oldukça yaygınlaşmıştır. Bu durum, sağlık turizmi sektörünün her geçen gün büyümesine yol açmaktadır. Sağlık turizminin dünya çapında gelişmesinde ve hızla yayılmasını etkileyen bazı faktörler bulunmaktadır. Bu faktörlerden başlıcaları şunlardır: a. Yaşlı nüfusun giderek artması, b. Tatil alışkanlığına sahip turist kitlesinin gezerken aynı zamanda kronik hastalıklarına da çare bulma isteği olması, c. Ülkelerindeki sağlık maliyetlerinin yüksek olması, d. İleri teknoloji ve donanım altında tedavi olma isteği, e. Tedavi bekleme sürelerinin uzun olması, f. Sağlık sistemlerinin yeterli düzeyde olmaması, g. Kaliteli sağlık hizmeti alma isteği, Kitle turizmi ile gelen yabancı turistin bıraktığı gelir ortalama dolar iken, sağlık turizmi amacı ile gelen turistin bıraktığı gelir 8500 dolardır. Sağlık turizminden daha fazla gelir elde etmek; ileri teknolojili modern altyapıya sahip olmayı, sağlık bakım hizmetlerinin kalite standartlarının yüksek olmasını ve ulaşım kolaylığını gerektirmektedir. Sağlık turizmi alanında en çok tercih edilen ülkeler; Hindistan, Küba, Kostarika, Tayland, Singapur, Kolombiya ve Malezya olmasından dolayı sağlık turizminin ana bölgesi Asya dır. Sağlık turizminin genel olarak ülke ekonomileri açısından önemini ana çizgileri ile şöyle sıralamak mümkündür: a) Sağlık turizmi, ekonomiyi geliştiren önemli bir hizmet sektörüdür, b) Sağlık turizmi, milli gelire yüksek oranda katkı sağlayan bir etkinliktir, c) Sağlık turizmi, özel ve kamu sağlık sektörünün gelişmesine ve rekabet gücünün artmasına katkı sağlar. d) Sağlık turizmin istihdama katkısı yüksektir, e) Turizm, ülkenin coğrafi ve kültürel tanıtımı için en etkin araçlardan biridir. Başka bir ülkede sağlık hizmeti almayı etkileyen en önemli nedenlerin başında maliyet ve bekleme sürelerinin uzunluğu gelmektedir. Sağlık turizmi kapsamında başka ülkeleri tercih 9 a.g.e 12 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

13 eden bazı AB ülkelerinin tedavi hizmetlerinden yararlanmak için beklemeleri gereken süreler tabloda gösterilmiştir. 10 Tedavi Türü Tablo 1: Bazı AB Üyesi Ülkelerde Tedavi Hizmeti Bekleme Süreleri Bekleme Zamanı (gün) İngiltere Hollanda Danimarka Bekleyen Hasta (kişi) Bekleme Zamanı (Gün) Bekleyen Hasta (Kişi) Bekleme Zamanı (Gün) Bekleyen Hasta (Kişi) Katarakt Koroner Art. Hastalığı Lomber Disk Herni Onarımı TUR Tablonun incelenmesinden de görüleceği üzere bazı AB ülkelerinde bekleme süreleri 755 günü, bekleyen hasta sayısı ise ile kişiye ulaşmaktadır. Genel olarak değerlendirildiğinde turizm sektörü, dünyada en hızlı gelişen ve büyüyen sektörlerdendir. Ekonomik, sosyal, politik ve kültürel açılardan olumlu ve önemli katkıları bulunan bu sektör, dünya ekonomisinde başlı başına bir endüstri haline gelmiştir. Ayrıca, sağlık turizmi, diğer bazı sektörlerin (sigorta, pazarlama, ulaşım, eğitim, danışmanlık, vb.) üzerinde tetikleyici etkisi bulunmaktadır. Diğer bir ifade ile turizm sektörünün katma değeri en yüksek alt sektörü olan sağlık turizmi, ülke ekonomisine büyük katkı sağlamaktadır. 5) Türkiye nin Sağlık Turizmi Potansiyeli Gelişmiş ülkelerdeki sağlık hizmetlerinin maliyetinin yüksek olması, görece yaşlı nüfusun fazlalığı, sosyal güvenlik sistemlerinin daha ucuz hizmet arayışları, insanların değişik yerlerde tedavi olma istekleri ile insanların tatil yaparken, dinlenirken tedavi olmayı tercih etmeleri bu kapsamdaki sağlık turizminin gelişmesine neden olmaktadır. 10 Tengilimoğlu, D. (2005). Sağlık Turizmi: Tedavi Amaçlı Turizm Ve Termal Turizmde Sorunlar Ve Çözüm Önerileri, Hastane Dergisi, Mayıs- Haziran, No:34, S: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

14 Sağlık turizminde hedeflerden biri de, hastaların ve hasta ailelerinin rahatlığını sağlamak için uygun tıbbi seçenekleri sunmaktır. Gelişmiş ülkelerdeki eğitim ve refah seviyesinin yüksek olmasına paralel olarak sağlık hizmetleri sunumu da yüksek maliyetli olmaktadır. Gelişmiş ülkelerde özellikli bazı grupların (yaşlılar, kanser hastaları, çocuklar, engelliler vb.) sağlık giderleri her geçen gün artmaktadır. Bu sorun kamu ve özel finansman kurumlarını farklı arayışlara itmektedir. Bazı gelişmiş ülkelerin sağlık finansman kurumları ve özel sigorta şirketleri kaliteli tıbbi hizmet sunan ve yakında yer alan ülkelerle paket anlaşmalar yaparak sağlık hizmetlerinin maliyetlerini düşürmeye yönelik çabaları sağlık turizmine ivme kazandırmaktadır. 11 Sağlık turizmi kapsamında sunulacak sağlık hizmetlerinin değişen taleplere cevap verebilmesi, uluslararası geçerliliği olan standartların varlığını gerektirmektedir. Sağlık turizmi kapsamında sunulacak sağlık hizmetlerinin sahip olması gereken uluslararası standartlardan bazıları şunlardır: Yeterli fiziki altyapı, çevresel etkenler, ulaşım, sağlık hizmetlerinde etik değerlere bağlılık, fiziki ve ekonomik acıdan kolay ulaşılabilir sağlık hizmeti, yeterli tıbbi teknoloji, yeterli bilgi teknolojileri, uluslararası standartlarda ortak tedavi protokolleri, ulaşım ve transfer standartları, sağlık personelinin eğitimi ve kaliteli hizmet sunma standartları ile yurt dışı sağlık sigortalarının sunulan hizmetleri karşılaması için gerekli anlaşmaların yapılmasıdır. Tüm dünyada sağlık turizmi alanında hızlı bir ilerleme söz konusudur. Bu ilerleme büyük bir pazar oluşturmuş ve şartları uygun olan pek çok ülke bu pazardan pay alabilmek için birbiriyle yarışa girmişlerdir. Bu yarışta sağlık hizmetlerini talep eden hedef kitlenin tercihleri önem kazanmaktadır. O zaman bu tercihleri etkileyen ülkenin veya hizmetin sahip olduğu bazı özellikler önemli hale gelmektedir. Sağlık turizmi kapsamında ülkemizle ilgili araştırma 11 Aksu, A. (2001). Turistin Sağlığı. Yeni Türkiye Dergisi, 7: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

15 yapan kişilerin öncelikle Neden Türkiye sorusunu soracakları ve buna uygun cevaplar bulabilmesi halinde Türkiye yi tercih edecekleri açıktır. Bu soruya rahatlıkla Türkiye cevabı verdirtmek bir vizyon ve strateji gerektirmektedir. Bu soruya Türkiye dedirtebilmek için pek çok alternatifin oluşturulması gerekmektedir. Bu ise ancak bir kamu politikası dâhilinde gerçekleştirilebilir. Türkiye, 1980 sonrası başka alanlarda olduğu gibi turizm sektöründe de önemli atılımlar gerçekleştirmiştir. Günümüzde turizm, Türkiye ekonomisinde en gözde sektörlerden biri haline gelirken, bu gelişmenin sosyal, kültürel ve toplumsal etkileri önemli boyutlara ulaşmıştır. Yine de dünya turizm pastasından % 1,2 gibi çok düşük bir pay alan Türkiye nin yapması gereken çok şey vardır. Türkiye de turizm ve sağlık turizmi alanındaki gelişmeleri anlamak ve sağlıklı bir değerlendirme yapabilmek için milenyuma girmeden önceki 20 yılda Türkiye de ve Dünya da bu alanda neler olunduğunun bilinmesi gereklidir. Bu dönemi kısaca özetlemek gerekirse karşımıza çıkan tablo şöyledir: 1997 deki Asya ekonomik krizi ve Asya daki paraların değerini kaybetmesi sonucunda bu ülkeler, turizme daha fazla önem vermeye başladılar. Bu kapsamda, sağlık turizmini geliştirmek için ciddi reklam kampanyaları başlattılar. Örneğin Tayland, Batılı ülkelere kıyasla çok düşük olan fiyatlarıyla kısa sürede plastik cerrahi için bir merkez haline geldi. Tayland, Singapur ve Hindistan gibi sağlık turizmi durakları, Uluslararası akreditasyon kuruluşlarının akreditasyonlarıyla meşru hale geldiler. Diğer Güneydoğu Asya ve Latin Amerika ülkeleri de akreditasyon iş birlikleri sayesinde önemli sağlık turizmi durakları haline gelmeyi başardılar. 12 Asya ve Rusya Krizleri Türkiye ekonomisini olumsuz yönde etkilemiştir li yıllardan itibaren sağlık ve turizm alanlarına yönelik kamu politikalarının bir sonucu olarak, bu alanlarda önemli iyileşmeler sağlanmıştır. Sağlanan iyileşmeler turist sayılarındaki artışa yansımıştır. Buna bağlı olarak da turizm gelirleri hızla artmıştır yılında olan turist sayısı 2014 yılında kişiye ulaşmıştır yılında $ olan turizm 12 Aksu, A. (2001). Turistin Sağlığı. Yeni Türkiye Dergisi, 7: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

16 geliri de $ ulaşmıştır. 13 Türkiye nin yıllara göre turist sayısı ve turizm geliri tabloda verilmiştir. Tablo 2: Turist Sayısı ve Turizm Gelirinin Yıllara Gore Dağılımı ( ) Turist Sayısı Turizm Geliri (000 $) Kişi Başı Ortalama Harcama ($) Yukarıdaki grafikten ülkemizi sağlık hizmeti almak üzere tercih eden kişilerin sayısının 2003 ten 2015 e büyük bir artış gösterdiği anlaşılmaktadır. Ülkemiz sağlık turizmi açısından önemli avantajlara sahiptir. Sağlık hizmetlerinin yakalamış olduğu kalite, nitelikli sağlık insan gücü, üst ihtisas alanlarında ulaşılan başarı, ileri teknoloji gerektiren tıbbi cihaz yatırımları, tarih dokusu vb. bunlardan bazılarıdır yılında Türkiye ye gelen yabancı turist sayısı iken 2014 yılında gelen yabancı turist sayısı kişi olmuştur yılında yabancı turistler, tüm turist sayısının % 62,3 ne karşılık gelirken, 2014 yılında %67 sine karşılık gelmektedir. Yabancı turistlerin Türkiye de kişi başına ortalama harcaması 2003 yılında 740 $ iken 2014 yılında bu rakam 775 $ olmuştur. Yabancı turistlerin Türkiye de ortalama kalış süreleri 8 günün üzerindedir. 14 Yabancı turist sayısı ile gelirlerinin yıllara göre değişimi tabloda verilmiştir. 13 TÜİK Turizm İstatistikleri, TÜİK Turizm İstatistikleri, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

17 Tablo 3:Yabancı Turist Gelirlerinin Yıllara Gore Dağılımı ( ) Turist Sayısı Yabancı Turistlerin Turizm Geliri (000 $) Yabancı Turistin Kişi başı Ortalama Harcaması ($) Ortalama Geceleme Sayısı , , , , , , , , , , , ,6 Türkiye nin turizm gelirleri; paket tur harcamaları, yeme içme, konaklama, ulaştırma, giyecek ve hediyelik eşya ve sağlık harcama türlerinden oluşmaktadır. Turizm gelirleri içerisinde sağlığa yapılan harcama türü artış eğilimindedir. Türkiye nin harcama türlerine göre turizm gelirleri tabloda gösterilmiştir. 17 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

18 Tablo 4:Harcama Türlerine Göre Turizm Geliri, (Bin $) Turizm Geliri Kişisel Harcamalar Sağlık Sağlık Harcamalarının Turizm gelirleri İçindeki Payı % , , , , , , , , , , , , ,4 Türkiye ye gelen turistlerin sağlık amacıyla yaptığı harcamalar 2003 yılında $ iken 2014 yılında $ ulaşmıştır. 15 Günümüzde turizm, Türkiye ekonomisinde gözde sektörlerden biri haline gelirken, sağlık turizmi de turizm içerisindeki önemini artırmaktadır. Türkiye nin sağlık turizmi alanında önemli adımlar atabilmesinin altında sağlık, ulaşım, tanıtım ve ekonomi alanlarında yaşanan dönüşümlerin etkisi büyüktür. Sağlık alanında yaşanan dönüşüm sonucunda Türkiye, sağlık ve turizm alanında dünya ile rekabet edebilecek insan, cihaz, bina ve hizmet koşullarına ulaşmıştır. Türkiye nin toplam turizm gelirleri içerinde sağlık turizminin payı artmaktadır yılında başlatılan Sağlıkta Dönüşüm Programı, sağlık sisteminde reform ile sonuçlanmıştır. Bu reform bir sonucu olarak kamu ve özel sağlık kuruluşlarının sayısı ve nitelikleri artmıştır. Türk sağlık sektörü, yurt içi ve yurt dışı rekabete hazır hale gelmiştir. Özellikle özel sağlık sektöründe yılları arasında kuruluş sayısı bakımından 15 TÜİK Turizm İstatistikleri, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

19 patlama yaşanmıştır yılında 271 olan özel hastane sayısı uygulanan teşviklerin sonucu olarak 2011 yılında 503 e, 2014 yılında ise 556 ya ulaşmıştır. Bu dönemde özel hastanelerin yanı sıra Avrupa standartlarıyla yarışabilecek Sağlık Bakanlığı ve Üniversitelere bağlı kamu sağlık kuruluşları ortaya çıkmıştır. Yıllar itibariyle sağlık kuruluşlarının sayılarındaki değişim grafikte verilmiştir. Grafik 3:Yıllara ve Sektörlere Göre Hastane Sayısı 16 Türk sağlık sektörü, sağlıkta dönüşüm programı sonucunda sayısal olarak büyürken nitelikli sağlık personeli yönüyle de gelişme kaydetmiştir. Türk sağlık sisteminde toplam kişi çalışmaktadır. Toplam hekim sayısı ise kişidir. Bunların i uzman hekim, i pratisyen hekimdir. Hemşire sayısı , ebe sayısı ise kişidir. 17 Özellikle tıpta uzmanlık alanlarında ve üst ihtisas alanlarında pek çok ülkeyle rekabet edebilecek hekimler yetişmiştir. Türkiye nin sektörlere göre sağlık insan gücü sayısı tabloda verilmiştir. 16 T.C Sağlık Bakanlığı (2015). Sağlık İstatistiği Yıllığı Sağlık Araştırmaları Genel Müdürlüğü. Ankara. Sentez Matbaacılık ve Yayıncılık 17 T.C Sağlık Bakanlığı (2015). Sağlık İstatistiği Yıllığı Sağlık Araştırmaları Genel Müdürlüğü. Ankara. Sentez Matbaacılık ve Yayıncılık 19 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

20 Tablo 5:Sağlık Personelinin Sektörlere ve Unvanlara Göre Dağılımı, 2014 Sağlık Üniversite Özel Sektör Diğer Toplam Bakanlığı Uzman Hekim Pratisyen Hekim Asistan Hekim Toplam Hekim Diş Hekimi Eczacı Hemşire Ebe Diğer Sağlık Personeli Diğer Personel ve Hizmet Alımı TOPLAM PERSONEL SAYISI Ulaşım sektöründe yaşanan değişim ve dönüşüm de sağlık turizminin gelişmesinde büyük paya sahiptir. Bu sektörde yaşanan gelişmeler neticesinde, 2002 yılına kadar serbest rekabete kapalı olan ve ulusal hava yolu şirketi olan Türk Hava Yolları nın tekeli altında bulunan turizm sektöründe, yılları arasında % 25,2 gibi rekor sayılabilecek bir yıllık bileşik büyüme oranına ulaşılmıştır. Türkiye nin sağlık turizmi açısından altyapısının nispeten uygun olduğu ve öncelik vermesi gereken ülkeler Avrupa da; Almanya, Fransa, İsviçre, Danimarka, Hollanda, İtalya, İsveç ve İngiltere olmalıdır. Avrupa dışında ise; Japonya, Çin ve ABD nin olması gerektiği düşünülmektedir. Türkiye nin sağlık turizmi stratejisinde ve pazar araştırması çalışmalarında bu ülkeler ile başlanması faydalı olacaktır. Tablo 6: Sağlık Turizm ve Turistin Sağlığı Kamu ve Özel Sektör Tahmini Gelirleri Yılı Hasta Sayısı Hasta Başına Gelir Toplam Gelir USD USD Sağlık Turizmi Kamu Özel Turistin Sağlığı Kamu Özel Toplam Sağlık Bakanlığı (2013), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu. Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 20 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

21 2012 yılında medikal turizm ve turistin sağlığı kapsamında kamu ve özel sektör tarafından elde edilen tahmini gelirler 19 yukarıdaki tabloda verilmiştir. T.C. Kalkınma Bakanlığı tarafından hazırlanan ve 6 Temmuz 2013 tarihli Resmi Gazete de yayınlanan 10.Kalkınma Planı nda 2018 yılı için medikal turistin geleceği beklentisiyle 5,6 milyar dolar gelir elde edileceği tahmin edilmiştir. Bu doğrultuda, Türkiye nin sağlık turizmi gelirinin 2018 yılında yaklaşık 3 kat artacağı, 2023 yılında ise 20 milyar dolar olarak tahmin edilmektedir. 20 Sağlık turizmi alanında ortaya çıkan avantajlar, hem kamu yöneticileri hem de özel sektör yöneticileri tarafından fark edilmiş bu yönde önemli adımlar atılmıştır. Bu kapsamda Devlet Planlama Teşkilatı, Sağlık Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Dış Ticaret Müsteşarlığı sağlık turizmi konusunda önemli adımlar atmışlardır. Devlet Planlama Teşkilatı nın, 2006 yılında yayınladığı Dokuzuncu Kalkınma Planında ( ), sağlık alanında makro düzeyde alınan karar ve bu karar çerçevesinde Sağlık Turizmi konusunda alt yapı oluşturulması gerektiğine vurgu yapılmış ve hedefler belirlenmiştir. 21 Sağlık Bakanlığı, yıllarını kapsayan ilk stratejik planını yapmış ve sağlık turizmi ile turizm sağlığı konularında koyduğu hedefler yol gösterici olmuştur. 22 Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından hazırlanan Türkiye Turizm Stratejisi 2023 mastar planı çerçevesinde turizmin çeşitlendirilmesi çerçevesinde, Sağlık Turizmi ve Termal Turizm Eylem Planı yapılması için hedefler konmuştur. 23 Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracat Genel Müdürlüğü nün, 2010 yılında Sağlık Turizmi konusunda çalışmalarda bulunan Resmi Kuruluşlar (Bakanlıklar), Sivil Toplum Kuruluşları ve Sektör Temsilcileri ile ilk kez tarafları bir araya getirerek Sağlık Turizmi ne destek vereceklerinin ve bu konunun yurt dışında tanıtımı için çalışacaklarının müjdesini vermiştir Gelirler, Sağlık Bakanlığı nın 2011/41 sayılı genelgesinde kamu sağlık kuruluşlarında sağlık turizmi ve turistin sağlığı çerçevesinde sunulması planlanan seçilmiş işlemlerin fiyatlarından yararlanılarak ve kamu ile özel sektördeki gelirler göz önünde bulundurularak Sağlık Bakanlığı tarafından ortalama olarak hesaplanmıştır. 20 TC Sağlık Bakanlığı (2013), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu. Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 21 DPT (2006). Dokuzuncu Kalkınma Planı ( ), Turizm Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Ankara. 22 T.C Sağlık Bakanlığı (2012), Sağlık Bakanlığı Stratejik Planı TÜSİAD.: Sağlık Çalışma Grubu, Türkiye İçin Yeni Bir Fırsat Penceresi: Tıp Turizmi Görüş Belgesi, 2009, (Çevrimiçi) yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

22 6) Türkiye nin Termal Turizm Potansiyeli Anadolu da şifalı sıcak sulardan yararlanarak tedavi olma geleneğinin, M.Ö. II. Yüzyıl dan itibaren Batı Anadolu bölgesinde yer alan Allianoi kaplıca bölgesinde başladığını söyleyebiliriz. Türkiye önemli bir jeotermal kuşak üzerinde yer almaktadır. Bu nedenle kaynak zenginliği ve potansiyeli acısından değerlendirildiğinde dünyada ilk yedi ülke arasına girmektedir. Bu zenginliği ifade eden termal suların debi ve sıcaklıkları ile fiziksel ve kimyasal özellikleridir. Türkiye de sıcaklıkları 20 C C arasında debileri ise lt/sn arasında değişebilen 1000'nin üzerinde kaynak bulunmaktadır. İçeriği zengin olan bu kaynaklar, Avrupa daki termal sularla karşılaştırıldığında daha üstün nitelikler taşımaktadır. Bu kaynaklar ile 200 ün üzerinde termal merkez oluşturulmuştur. 25 Türkiye deki kaynakların büyük bir kısmının doğal çıkışa sahip, kur tedavisi için gerekli olan eriyik maden değeri yüksek, kükürt, radon ve tuz bakımından zengin olması, kur sezonunun uzun olması ve kaynakların bulunduğu bölgelerin iklimsel özelliklerinin uygunluğu gibi faktörler, bu kaynakların Avrupa daki kaynaklara göre avantajlarını ortaya çıkarmaktadır. Türkiye deki termal kaynakların termal sağlık turizmi kapsamındaki toplam yatırım kapasitesi yatağa tekabül etmektedir. Termal suların debi ve sıcaklıkları itibariyle yapılan bu hesaplamalarda: Afyon yatak kapasitesi ile Türkiye de termal sağlık turizmi acısından en fazla yatak kapasitesine sahip ildir. Bu ili toplam yatak kapasitesi acısından Aydın , Denizli , İzmir , Kütahya ve Sivas yatak kapasiteleri ile izlemektedir. Hesaplanan bu rakamlar Türkiye deki termal sağlık turizmi açısından çok ciddi bir potansiyele sahip olunduğunun açık ve net göstergesidir. Bu kaynakların ülkenin her tarafında (deniz kenarı, ormanlık, dağlık alanlarda) bulunması, termal sağlık turizmini diğer turizm çeşitleri ile entegre olabilecek konuma getirmektedir. Termal sağlık turizminin deniz, üçüncü yas, av, yat, golf, dağ, kış, kongre turizmleri ile birlikte değerlendirilmesi mümkündür. Birçok Avrupa ülkesindeki kür süresinin yıllık 120 gün civarında olmasına karsın Türkiye de bu süre 300 gün civarındadır. Kür süresinin anlamlı derecede uzunluğu termal sağlık turizmi acısından önemli bir avantajdır. Türkiye deki kür suresinin Avrupa daki kür suresine göre 2,5 kat daha uzun olmasını sağlamakta ve termal sağlık turizminin geliştirilmesi acısından önemli bir avantaj oluşturmaktadır. Suyun en eski ve doğal tedavi aracı olması, doğal tedavi yöntemlerine olan ilgi, termal pazarın yaş arası hasta ve sağlıklı insanlardan oluşması pazara olan ilginin artmasına neden olmaktadır. Ayrıca 25 TC Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı Sağlık Turizmi Sektör Raporu (2011). Saglik-turizmi-sektor-raporu.html, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

23 dünya nüfusunun yıllık ortalama % 2 oranında yaslanması, sağlıklı yaşlı nüfusa sunulan hizmetlerin çeşitliliği ile maliyetlerinin artıyor olması ve artış hızının bu şekilde devam etmesi durumunda, 2050 yılında yaslı nüfusunun 15 yaşın altındaki çocuk nüfusunu geride bırakacağı hesaplanmaktadır. Bu durumda insanların sağlıklı yaslanmaları için orta yaşlardan itibaren termal sağlık turizmi kapsamındaki hizmetlerden yararlanmaları, sağlıklarını korumaları için bu programlara katılmaları teşvik edilmektedir. 26 Türkiye için termal sağlık turizmi alanı, yeni gelişen bir hizmet alanıdır. Avrupa ülkelerine olan yakınlık termal sağlık turizmi pazarının yakın gelecekte önemli bir yere sahip olacağını göstermektedir. Ayrıca, AB ülkeleri arasına giriş sürecinin başlamış olması, AB normlarının hemen bütün sektörlerde kabul edilmesi, sağlık sektöründe yapılan akreditasyon çalışmaları, kaliteli hizmet sunabilecek tesislere ve yetişmiş personele sahip özel hastanelerin artması, sahip olduğumuz iklimsel avantajlar ile doğal-tarihi zenginlikler Türkiye nin sadece tatil turizmi için ziyaret edilen değil, termal sağlık turizmi amacıyla da ziyaret edilen bir ülke olmasını sağlayacaktır. Dünya daki değişen turizm anlayışı çerçevesinde kaliteli ve bilimsel hizmet veren termal merkezlerin; konforlu tesislerde, insan sağlığını temel alan, sağlığı koruyan ve geliştiren yaklaşımlarla ön plana çıkması ve termal sağlık turizminin, geleceğin en önemli turizm çeşitlendirmeleri arasına girecektir. Termal turizm açısından önemli bir jeotermal kuşak üzerinde yer alan Türkiye, bu alandaki kaynak zenginliği ve potansiyeli bakımından da dünyada ilk yedi ülke arasına girmektedir. 27 Tablo 7: Bazı Ülkelerde Kaplıca Sayıları ve Ortalama Tedavi Ücretleri Ülkeler Kaplıca Sayısı Tedavi Masrafları (Euro) 7 günlük 14 Günlük 21 Günlük Almanya Macaristan İtalya Çek Cumhuriyeti TC Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı Sağlık Turizmi Sektör Raporu (2011). Saglik-turizmi-sektor-raporu.html, a.g.e 23 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

24 7) Sağlık Turizmi Mevzuat ve Teşvik Çalışmaları Ülkemizde sağlık turizminin mevzuat alt yapısının oluşturulması adına son yıllarda olumlu adımlar atılmaktadır. Sağlık turizminin mevzuat alt yapısının oluşturulmasında Sağlık Bakanlığı, Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ekonomi Bakanlığının çabaları öne çıkmaktadır. Bu Kurumlarca sağlık turizmi alanıyla ilgili yapılan önemli mevzuat çalışmaları hakkında aşağıda bilgi verilmiştir. a) Sağlık Bakanlığı Sağlık Bakanlığı nın sağlık turizminin geliştirilmesi amacıyla gerçekleştirdiği yasal düzenlemeler daha çok yönetmelik ve genelge düzeyindedir. Sağlık Bakanlığı tarafından hazırlanan tarihli Konaklama Tesisleri Bünyesinde Kurulacak Sağlık Tesisleri konulu Genelgede: Kültür ve Turizm Bakanlığı ndan işletme veya yatırım belgesi almış konaklama tesislerinde açılacak sağlık üniteleri başvuruları ve işleyişine ilişkin hususlar yer almaktadır. Genelgede ayrıca, konaklama tesisinin bulunduğu ilde faaliyet gösteren herhangi bir özel sağlık kuruluşuna bağlı olarak, bu özel sağlık kuruluşunun kadro ve kapasitesini kullanarak başvuru yapılabileceği, bir özel sağlık kuruluşunun en fazla kadrolu hekim sayısı kadar konaklama tesisinde sağlık ünitesi açabileceği, bağımsız olarak açılmak istenen sağlık ünitelerinin planlama kapsamında ve hekim sorumluluğunda kurulup işletilebileceği ve her iki işletme türünde başvuru koşulları ve açılma şartlarına ve denetimine ilişkin hususlara yer verilmiştir. Sağlık Bakanlığı tarafından Sağlık Turizmi ve Turist Sağlığı Kapsamında Sunulacak Sağlık Hizmetleri Hakkında Yönerge hazırlanmış ve tarihli ve sayılı Bakan Onayı ile yürürlüğe girmiştir. Yönerge, tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu na tabi olmayan; yurtdışında ikamet eden ve Türkiye de oturma izni almamış, ülkemize belirli bir süre için eğitim amacı dışında yasal yollarla giriş yapmış olan kişilere sunulacak sağlık hizmetlerini kapsamaktadır. Yönerge ile ülkemize yurt dışından gelen uluslararası hastalar ile turistlere kamu ve özel sağlık kuruluşlarında sunulacak sağlık hizmetlerinin usul ve esaslarının belirlenmesi amaçlanmıştır. Sağlık Bakanlığı Tedavi Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan ve 13/06/2011 tarihinde yürürlüğe giren Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Kapsamında Sunulacak Sağlık Hizmetleri konulu 2011/41 numaralı Genelgede; Yurt dışında yaşayanlara ve ülkemizi ziyaret eden turistlere birçok hastanemizde sağlık hizmeti sunma imkânımız bulunduğu ve bu 24 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

25 tür sağlık hizmetleri talep edenlere, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve milletler arası ikili anlaşmalar kapsamının dışında farklı prensiplerde sağlık hizmeti sunulmasının uygun ve gerekli görüldüğü ifade edilmiştir. Sağlık Bakanlığı Stratejik Eylem Planında da sağlık turizmi ile ilgili hedeflere ve bu hedeflere ulaştıracak stratejilere yer verilmiştir. Planda sağlık turizminin genel hedefi, Türkiye nin ekonomik ve sosyal kalkınmasına ve küresel sağlığa katkı aracı olarak sağlık sistemini geliştirmek olarak ifade edilmiştir. Bu hedefe ulaştıracak stratejiler ise şunlardır: a) Sağlık Turizmi kapsamında tanıtım yapmak ve cazibe oluşturmak, b) Sağlık turizmi kapsamında verilen hizmet sunumunun kalitesini iyileştirmek, c) Sağlık turizmi hizmet kapsamını genişletmek, d) Sağlık turizmi yönetimini iyileştirmek. b) Maliye Bakanlığı Maliye Bakanlığı tarafından 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu nun 89. Maddesinde tarihinde yapılan bir değişiklik ile ilgili bakanlığın izni ve denetimine tabi olarak eğitim ve sağlık alanında faaliyet gösteren Türkiye'de yerleşmiş olmayan kişilere hizmet veren işletmelerin münhasıran bu faaliyetlerinden elde ettikleri kazancın % 50'si gelir vergisi matrahının tespitinde, gelir vergisi beyannamesinde bildirilecek gelirlerden indirilmesi sağlanmıştır. Maliye Bakanlığı tarafından hazırlanan, 31 Aralık 2012 tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanan Kurumlar Vergisi Genel Tebliği (Seri No: 7) de; Türkiye den yurt dışı mukimi kişi ve kurumlara verilen hizmetler bölümünde; 6322 sayılı Kanunla Kurumlar Vergisi Kanununun 10 uncu maddesine eklenen (ğ) bendi ile tarihinden itibaren uygulanmak üzere Türkiye de yerleşmiş olmayan kişilerle, iş yeri, kanuni ve iş merkezi yurt dışında bulunanlara Türkiye de verilen ve münhasıran yurt dışında yararlanılan mimarlık, mühendislik, tasarım, yazılım, tıbbi raporlama, muhasebe kaydı tutma, çağrı merkezi ve veri saklama hizmeti alanlarında faaliyette bulunan hizmet işletmeleriyle ilgili bakanlığın izni ve denetimine tabi olarak eğitim ve sağlık alanında faaliyet gösteren ve Türkiye de yerleşmiş olmayan kişilere hizmet veren işletmelerin münhasıran bu faaliyetlerinden elde ettikleri kazancın %50 sinin beyan edilen kurum kazancından indirilebileceği hüküm altına alındığı ifade edilmiştir. Ayrıca söz konusu tebliğin İndirimden faydalanabilecek şirketlerin ana sözleşmelerinde yazılı esas faaliyet konusu bölümünde; Sağlık Bakanlığınca 25 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

26 ruhsatlandırılmış olmak şartıyla sağlık turizmi ile uğraşan işletmelerin de indirimden faydalanmasının mümkün olduğu ifade edilmiştir. Maliye Bakanlığı tarafından Döviz Kazandırıcı Hizmet Ticaretinin Desteklenmesi Hakkında Tebliğ (Tebliğ No: 2012/4) ile; a) Rapor giderleri kapsamında, sağlık turizmi şirketleri ve sağlık kuruluşları için %60 oranında ve yıllık toplam en fazla ABD doları, iş birliği kuruluşları için %70 oranında ve yıllık toplam en fazla ABD doları tutarında karşılanması kabul edilmiştir. b) Hedef ülke destekleri kapsamında, getirilen hastaların uçuş giderleri %50 oranında ve toplam tedavi masraflarının %20 sini geçmemek üzere hasta başına en fazla 1000 ABD doları düzeyinde karşılanması kabul edilmiştir. c) Yurt dışı tanıtım desteği kapsamında, sağlık turizmi şirketleri ve sağlık kuruluşları için %50 oranında ve yıllık toplam en fazla ABD doları, iş birliği kuruluşları için %70 oranında ve yıllık toplam en fazla USD tutarında karşılanması kabul edilmiştir. d) Kongre-konferans katılım desteği kapsamında, sağlık kuruluşları, sağlık turizmi şirketleri ve iş birliği kuruluşları için yurt dışı katılım maliyetleri etkinlik başına %70 oranında ve etkinlik başına en fazla ABD Doları karşılanması kabul edilmiştir. e) Arama motoru/arama ağı reklamları kapsamında, %50 oranında ve kuruluş başına yıllık en fazla ABD Doları tutarında karşılanması kabul edilmiştir. f) Yurt dışı birimi desteği kapsamında, açılan birimlerin kira giderlerinin 4 yıl süresince karşılanması kabul edilmiştir. Sağlık turizmi şirketleri ve sağlık kuruluşları her bir birim başına %60 oranında ve yıllık en fazla ABD doları, iş birliği kuruluşları her bir birim başına %70 oranında ve yıllık ABD doları tutarında desteklenmesi kabul edilmiştir. g) Belgelendirme desteği kapsamında, %50 oranında ve en fazla ABD doları tutarında karşılanması kabul edilmiştir. c) Ekonomi Bakanlığı Ekonomi Bakanlığı tarafından sağlık turizminin geliştirilmesi kapsamında hazırlanan en önemli belge Onuncu Kalkınma Planıdır. Plan ( ) kapsamında hazırlanan Sağlık Turizminin Geliştirilmesi Programının hedefleri arasında: Bu programla, Türkiye nin dünyada yükselen pazar konumunda olduğu medikal turizm, termal turizm ve ileri yaş-engelli turizmi alanlarındaki hizmet kalitesinin yükseltilerek rekabet gücünün artırılmasına yer verilmiştir. 26 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

27 a. Termal turizmde yatak kapasitesinin oluşturulması, b. Termal turizmde ( tedavi amaçlı) yabancı termal turiste hizmet sunulması, c. Termal turizmde 3 milyar dolar gelir elde edilmesi, d. Medikal turizmde dünyanın ilk 5 hedef ülke içerisinde olunması, e medikal yabancı hastanın tedavi edilmesi, f. Medikal turizmde 5,6 milyar dolar gelir elde edilmesi, g. İleri yaş turizminde 10 bin yatak kapasitesi oluşturulması, h. İleri yaş turizminde yabancı turistin ülkemizi ziyaret etmesi, i. İleri yaş turizminde 750 milyon dolar gelir elde edilmesi hususları yer almaktadır. Bakanlık 2012 yılında yayınladığı Döviz Kazandırıcı Hizmet Ticaretinin Desteklenmesi Tebliğinde sağlık turizmi sektöründe faaliyet gösteren kurumlara verilen desteklere yer vermiştir. Bu kapsamda verilecek destekler belli başlıklar altında toplanmıştır. Bakanlık tarafından teşvik desteği verileceği ifade edilen başlıklar şöyledir; Pazara giriş desteği, yurt dışı tanıtım desteği, yurt dışı birim desteği, belgelendirme desteği, ticaret heyeti ve alım heyeti desteği ve danışmanlık desteğidir. Pazara giriş desteği kapsamında; sağlık kuruluşları, sağlık turizmi şirketleri veya iş birliği kuruluşlarının sektör, ülke, uluslararası mevzuat veya yatırım konularında satın alacakları veya hazırlatacakları raporlara ilişkin giderler; sağlık turizmi şirketleri ve sağlık kuruluşları için % 60 oranında ve yıllık toplam en fazla ABD doları tutarında, iş birliği kuruluşları için % 70 oranında ve yıllık toplam en fazla ABD doları tutarında karşılanır. Yurt dışı tanıtım desteği kapsamında, yurt dışında düzenlenen fuar, kongre, konferans ve/veya bağımsız tanıtım programı kapsamında yapılan tanıtımlara ilişkin sponsorluk, reklam, tanıtım, danışmanlık, katılım ve organizasyon giderleri; sağlık kuruluşları veya sağlık turizmi şirketleri için % 50 oranında ve yıllık toplam en fazla ABD doları tutarında, iş birliği kuruluşları için %70 oranında ve yıllık toplam en fazla ABD doları tutarında karşılanır. Sağlık kuruluşları, sağlık turizmi şirketleri ve iş birliği kuruluşlarının yurt dışında düzenlenen fuar, kongre veya konferanslara ilişkin katılım maliyetleri; etkinlik başına % 70 oranında ve en fazla ABD doları tutarında karşılanır. Sağlık kuruluşları, sağlık turizmi şirketleri ve iş birliği kuruluşlarının arama motorlarında yapacakları arama ağı reklamları da dâhil olmak üzere reklam ve tanıtım giderleri; %50 oranında ve sağlık kuruluşu, sağlık 27 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

28 turizmi şirketi veya iş birliği kuruluşu başına yıllık en fazla ABD doları tutarında karşılanır. Yurt dışı birim desteği kapsamında, sağlık kuruluşlarının, sağlık turizmi şirketlerinin veya iş birliği kuruluşlarının doğrudan veya yurt dışında faaliyet gösteren şirketleri ya da şubeleri aracılığıyla açtıkları birimlerin kira giderleri 4 (dört) yıl süresince karşılanır. Bu madde kapsamında; sağlık kuruluşları ve sağlık turizmi şirketleri her bir birim başına %60 oranında ve yıllık en fazla ABD doları tutarında, işbirliği kuruluşları her birim başına % 70 oranında ve yıllık ABD doları tutarında desteklenir. Belgelendirme desteği kapsamında, sağlık kuruluşlarının uluslararası teknik mevzuata uyum sağlamak veya yurt dışı pazarlara girmek amacıyla aldıkları belge, sertifika veya akreditasyona ilişkin alım, yenileme ve danışmanlık giderleri; her bir belge, sertifika veya akreditasyon türü için % 50 oranında ve en fazla ABD doları tutarında karşılanır. Ticaret heyeti ve alım heyeti destekleri kapsamında, bir ticaret heyeti veya alım heyeti programı kapsamında; her bir katılımcının ulaşım ve konaklama giderleri ile programa ilişkin reklam, pazarlama, danışmanlık, tanıtım ve organizasyon giderleri % 70 oranında ve program başına en fazla ABD doları tutarında karşılanır. Danışmanlık desteği kapsamında, sağlık turizmi şirketleri veya sağlık kuruluşlarının Bakanlığın ön onay verdiği konularda satın aldıkları danışmanlık hizmetlerine ilişkin giderler % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD doları tutarında karşılanır. d) Kültür ve Turizm Bakanlığı 2634 Sayılı Turizm Teşvik Kanunu kapsamında medikal turizm ile birlikte termal turizm, spa & welless turizmi gibi sağlık turizmi çeşitlerini birlikte içerecek Sağlık Turizm Merkezleri ilan edilmesi hedeflenmektedir. Medikal turizm potansiyeli açısından ön plana çıkan İstanbul, Antalya, Ankara, Kayseri, İzmir, Gaziantep, Adana illerinde yer alan ve 2634 sayılı kanun kapsamında ilan edilmiş olan Turizm Merkezleri (TM) Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgeleri (KTKGB) bu iller kapsamında yeni belirlenecek Sağlık Turizm Merkezlerinin öncelikle geliştirilmesi hedeflenmiştir. Sağlık kuruluşu konaklama tesisleri arasında entegrasyonu arttırmak için 2634 sayılı Kanun kapsamında ilan edilen TM & KTKGB alanlarında hastane ile konaklama tesisini birlikte içeren Sağlık Kampüsleri oluşturulabilmesi için 2634 sayılı Turizm Teşvik Kanunun bazı 28 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

29 maddeleri 5761 sayılı Kanun ile değiştirilmiştir sayılı Kanunun değişik 8. Maddesinde yapılan değişiklikle medikal turizme yönelik sağlık kampüslerine ilişkin ek hüküm koyulması, bu kapsamda hazine ve orman taşınmazlarının hastane gibi sağlık tesisleri de dahil olmak üzere sağlık kampüslerine yönelik tahsis edilmesi hedeflenmiştir. Bu değişikliğe paralel olarak Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesi ve Niteliklerine İlişkin Yönetmelikte değişiklik yapılmıştır. Yönetmeliğin 30. Maddesinden sonra gelmek üzere sağlık kampüslerinin niteliklerinin belirlenmesi, ayrıca sağlık kampüslerine ilişkin arazi tahsisi yapılabilmesini imkan verecek bir ekleme yapılmıştır. Türkiye de medikal turizm konusunda uzmanlaşan seyahat acenteleri bulunmamaktadır ve tıbbi tedavi sonrası turizm hizmetleri ile birleştiren paket tur sistemi yaygınlaşmamıştır. Medikal seyahat organizasyonu açısından Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü, Seyahat Acenteleri Daire Başkanlığı nca medikal turizm konusunda uzmanlaşmış acentelere ilişkin 1618 sayılı Seyahat Acenteleri ve Seyahat Acenteleri Birliği Kanunu ve Uygulama Yönetmeliği nde niteliklerin belirlenmesine yönelik değişiklik yapılması; ayrıca tıbbi tedavi sonrası termal turizm, spa & wellness turizmi, eko-turizm, kent turizmi başta olmak üzere farklı turizm türleri ile entegre olarak planlanan kapsamlı ve çeşitli paket tur programlarının oluşturulması hedeflenmiştir. Medikal turizm konusunda yapılacak tanıtım ve pazarlama faaliyetlerinin arttırılması amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tanıtma Genel Müdürlüğü nce medikal turizm tanıtım ve pazarlamasına yönelik Ar-Ge çalışmalarının yapılması kararlaştırılmıştır. 8) Sağlık Turizminde Türkiye nin Güçlü ve Zayıf Yönleri Medikal Turizm, SPA - Wellness (Sudan Gelen Sağlık), Termal (Kaplıca vs) Turizm ile Yaşlı ve Engelli Turizmi alanlarında Türkiye olarak güçlü ve zayıf yönlerimiz olduğu bilinmektedir. Türkiye nin üstünlüğe sahip olduğu alanlarda durmadan kendini geliştirmeye önem vermesi, zayıf yönlerini güçlendirmesi gerekmektedir. Sağlık turizminde Türkiye nin rakip ülkeler nazaran üstünlükleri şöyledir: 28 a) Hastanelerin altyapıları ve donanımlarının yüksek kalitesi b) Uzman hekim ve sağlık personelinin eğitim ve mesleki deneyimin yükselmesi c) Diğer ülkelere göre sunduğu fiyat avantajları. 28 Dünya da ve Türkiye de Sağlık Turizmi Durum Tespit Raporu ve Çözüm Önerileri (2010) yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

30 d) Özellikle bulunduğu coğrafi konum ve geleneksel turizm çekicilikleri (doğal ve tarihi) ve uzun süre seyahat engeli yaratmayan iklim koşulları e) Yüksek standartlara ulaşan turizm tesisleri ve iyi yetişmiş yabancı dil bilen personel f) Türkiye nin sağlık turizmi kapsamında kaplıca, mağara, deniz, şifalı bitki ve diğer doğal tedavi yöntemlerinin en iyi uygulanabileceği zengin bir potansiyele sahip olması g) Medikal ve sağlık turizminin diğer turizm türleri ile bütünleşebilmesi ve ortak tur programlarının yapılabilme olanakları. Sağlık turizminde Türkiye nin rakip ülkeler nazaran güçlü yönleri şöyledir: 29 a) Sağlık sistemimizin-sağlık dönüşüm programında geldiği nokta b) Özel sağlık kuruluşlarımızın batı ülkelerin kuruluşları ile yarışabilir duruma gelmeleri, c) Uluslararası JCI Akredite Kuruluşuna akredite olmuş hastane sayısı (39 adet) açısından dünyada 1. sırada olmamız, d) Türkiye nin, termal kaynaklar bakımından Avrupa ülkeleri içinde 1. sırada yer alması, e) Ülkemizin iklimi, coğrafi durumu, kültürü, bulunduğu durum, f) Ülkemizin çevresinde bulunan 600 milyonluk bir topluluğa hitap edecek bir konumda bulunması. g) Dünyanın en genç nüfuslu ülkesi olmamız (hizmet verebilecek personel istihdamı acısından sıkıntı olmayacak), h) Yaşlı bakımında son derece iyi olmamız ve geleneğimiz gereği misafirperverliğimiz. Sağlık turizminde Türkiye nin diğer ülkelere nazaran zayıf yönleri şöyledir: 30 a) Medikal (tıp) turizm Türkiye için henüz yeni olması ve bu nedenle henüz tam anlamı ile organize olmaması, b) Sağlık turizminde mevzuat eksiklikleri ve yasal boşluklar olması, c) Yetişmiş her konuda ara elemana olan ihtiyacımızın olması, d) Sağlık kuruluşlarında medikal turizm ile ilgili yetişmiş uzman (doktor, hemşire vs.) sayısının henüz yeterli sayıda bulunmaması, 2%80%99%20DA%20VE%20T%C3%9CRK%C4%B0YE%E2%80%99%20DE%20SA%C4%9ELIK%20TUR %C4%B0ZM%C4%B pdf, a.g.e 30 Dünya da ve Türkiye de Sağlık Turizmi Durum Tespit Raporu ve Çözüm Önerileri (2010). 2%80%99%20DA%20VE%20T%C3%9CRK%C4%B0YE%E2%80%99%20DE%20SA%C4%9ELIK%20TUR %C4%B0ZM%C4%B pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

31 e) Konuya ilişkin aracı kuruluşların (aracı turizm işletmeleri) henüz bu alana yeteri kadar girmemiş olması ve bu konuda yurt dışında tanıtım pazarlama çalışmaları yetersizliği, f) Hastanelerimizin web sayfalarındaki yetersizlikler. (Bu durum aynı zamanda tanıtım, reklam ve pazarlama alanında da önemli eksiklikler olduğunun da bir göstergesidir.) g) Sağlık kuruluşlarının genelde büyük kentlerde yoğunlaşması nedeniyle medikal turizmle klasik turizm bölgelerinin entegre olarak sinerji yaratamaması, yurt dışında ülkemizi ve yaptığımız hizmetleri iyi tanımlayamamak ve tanıtamamak, h) Sağlık turizminde devlet, STK ve sektör temsilcilerinin iş birliği olmaması, i) Türkiye ye sağlık turizmi için yoğunlukla Almanya ve Hollanda gibi Türk nüfusunun yoğun olduğu Avrupa ülkelerinden talep vardır. Oysa bu ülkelerdeki konuyla ilgili Türk girişimci sayısı yok denecek kadar azdır. İngiltere de bu hizmeti vermek üzere kurulmuş bir firma vardır (Travel to Cure) ve henüz Türk sağlık kuruluşlarının bu pazara girmek için bir girişimleri bulunmamaktadır. Bu da ülkedeki medikal turizm olanaklarının batıda etkili pazarlanamamasına yol açmaktadır. 31 1) Tarihi BÖLÜM II AZERBAYCAN HAKKINDA GENEL BİLGİLER a) Sovyetler Birliği Dönemi Azerbaycan Sovyet Kızıl Ordusu tarafından işgal edildikten sonra 1922 de Kafkasya ötesi Sosyalist Federal Sovyet Cumhuriyeti ne katılmış, 1936 dan sonra ise Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti adını almıştır. Azerbaycan Sovyetler Birliği ne katıldıktan sonra sürekli toprak kaybetmiştir yılında Km² olan yüz ölçümü bugün km² ye düşmüştür. Stalin zamanında yapılan düzenlemelerle Ermenistan, Azerbaycan, Nahçıvan, Özerk Cumhuriyeti ve Türkiye arasına uzatılarak hem Azerbaycan la Nahçıvan ın, hem de Anadolu Türkleri ile Azerbaycan Türklerinin bağlantısı kesilmeye çalışılmıştır. b) 1990 Sonrası Azerbaycan 1920 den itibaren 70 yıllık bir süreyle Sovyetler Birliği nin bir parçası olan Azerbaycan 1990 da Sovyetler in dağılma sürecine girmesiyle bağımsızlık hareketlerine sahne olmuştur. 31 A.g.e 31 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

32 Azerbaycan halkının bağımsızlık isteği Ocak 1990 tarihinde Sovyet ordusu tarafından kanlı bir şekilde bastırılmışsa da, bağımsızlık hareketinin önüne geçilememiştir. Bu olaylardan sonra bağımsızlık hareketleri daha da hızlanmış, ülkede geniş bir taban desteği bulan Halk Cephesi Hareketi nin baskısıyla 30 Eylül 1991 tarihinde Azerbaycan bağımsızlığını ilan etmiştir. 70 yıllık aradan sonra 7 Haziran 1992 tarihinde ilk defa yapılan demokratik Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Halk Cephesi Lideri Elçibey Cumhurbaşkanlığına getirilmiştir. Elçibey yönetimi bir taraftan Ermenilerle devam eden Karabağ problemini çözmeye çalışırken diğer taraftan iç düzeni sağlamaya gayret göstermiş, Sovyetler Birliği döneminden kalma eski yapıyı süratle değiştirme yoluna gitmiştir. Ancak, devralınan ağır sosyal ve ekonomik problemler ve kadro yetersizliği birçok reformun yapılmasına engel olmuştur. Bunun yanında tekrar Latin Alfabesine geçilmiş, Devlet Dili Anayasa da Türk Dili olarak belirlenmiş, Azerbaycan daki Rus Ordusu çıkarılmış, ilk defa milli para Manat tedavüle çıkarılarak kullanılmaya başlanmış, uluslararası birçok kuruluşa üye olunmuş, başta Türkiye olmak üzere dünya ülkeleri ile ekonomik, sosyal, kültürel, diplomatik ilişkilere girilmiştir. Yine bu dönemde ilk defa toprak ve tarım reformu çalışmaları yapılmış, ordunun modernizasyonu sağlanmış, Türkiye ile karşılıklı öğrenci değişimi başlatılmış, Azerbaycan da Türk Dili ile eğitime itibar kazandırılmıştır. Başta Yabancı Sermaye Kanunu olmak üzere, Özelleştirme, Bankacılık, Sigortacılık gibi önemli yasalar çıkarılmıştır. Bakü Ceyhan Petrol Boru Hattı Projesi ilk defa bu dönemde gündeme getirilmiştir. Yaklaşık 1 yıl süren Elçibey döneminde Kelbecer Ermeniler tarafından işgal edilmiş, bir yandan da Suret Hüseynov Gence de isyan hareketi başlatmıştır. Ağır problemler karşısında zor durumda kalan Elçibey Nahçıvan Milli Meclis Başkanı Haydar Aliyev i göreve davet ederek kendisi Nahçıvan a çekilmiştir. Yönetime gelen Haydar Aliyev önce Azerbaycan Milli Meclis Başkanlığına getirilmiş, 3 Ekim 1993 te yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde ise 5 yıllığına Azerbaycan Cumhuriyeti nin Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Bu dönemde Dağlık Karabağ ın büyük bir kısmı Ermenilerce işgal edilmesine rağmen ateşkes yapılarak sükûnet sağlanmıştır. Ülke içinde kanunsuz hareketler ve kargaşa sona erdirilmiş, istikrar sağlanmış, Azerbaycan Bağımsız Devletler Topluluğu na üye olmuştur. Bu dönemde çok önemli projeler gerçekleştirilmiş, 32 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

33 hayati önem taşıyan çok önemli kanunlar çıkarılmıştır. Takip edilen sıkı para politikası ile enflasyon %1800 lerden %2 3 seviyelerine düşürülmüştür. Serbest pazar ekonomisi ve demokrasi tercih edilerek eski sistemden kalma emredici Merkezi Planlama modeli terk edilmiştir. 11 Ekim 1998 yılında yenilenen Cumhurbaşkanlığı seçiminde Haydar Aliyev ikinci defa Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı seçilmiş, 2003 yılında ölümünden sonra oğlu İlhan Aliyev devlet başkanlığına getirilmiştir. 2) Coğrafi Konum Azerbaycan Cumhuriyeti Kafkasların geçiş noktası üzerinde, Büyük Kafkaslar ile Küçük Kafkaslar arasında yer almaktadır. Bölgenin en önemli özelliği tarihi geçit ve ticaret yolları üzerinde bulunmasıdır. Kuzeyinde Gürcistan (480 km) ile Rusya Federasyonu na bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyeti (390 km), güneyinde İran İslam Cumhuriyeti (756 km), batısında Ermenistan (1.007 km) ve Türkiye Cumhuriyeti (Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ile 11 km uzunluğunda ortak sınırı bulunmaktadır), doğusunda ise Hazar Denizi (713 km) yer almaktadır km² lik toplam araziye (%11,5 orman, %1,6 su havzası, %50 tarıma elverişli topraklardır ki, bunun %27 si otlaklar ve %36,9 diğer topraklardır) sahip olan Azerbaycan doğu meridyenleri ve kuzey paralelleri üzerinde yerleşmektedir. Bakü den Kuzey Kutba olan mesafe km ve Ekvatora olan mesafe ise km dir. Dünyada en büyük göl olan Hazar Denizi km 2 büyüklüğünde olup, en derin yeri metredir. 32 3) Demografik Özellikler Azerbaycan ın 2011 yılında 9,1 milyon olan nüfusu 2015 yılı itibariyle kişiye ulaşmıştır. 33 Azerbaycan sahip olduğu nüfus sayısı bakımından Dünya da 90. sıradadır. Toplam nüfusun ü (% 50,3) kadın, (%49,7) erkeklerden oluşmaktadır. Azerbaycan nüfusun % 73 ünü yaş grubundakiler oluşturmaktadır. 15 yaş altındakilerin nüfusa oranı % 22,3, 64 yaşın üzerinde olanların nüfusa oranı ise yüzde 5,7 dir. Azerbaycan ın doğumdan beklenen ortalama yaşam süresi 67 yıldır. Ortalama yaşam 32 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

34 beklentisi erkekler için 62,9 yıl, kadınlar için ise 71,7 yıldır. 34 Azerbaycan Cumhuriyetinin nüfus piramidi grafikte verilmiştir. Grafik 4:Azerbaycan Nüfus Piramidi (2015) Azerbaycan nüfusunun yıllara göre değişimini gösteren grafikten 35 nüfusu 2000 lerin başından bu güne neredeyse aynı seviyede seyretmektedir. Grafik 5:Azerbaycan Nüfusunun Yıllara Göre Değişimi de anlaşılacağı üzere BDT ülkeleri arasında Azerbaycan, nüfusu itibariyle 5.sıradadır. 36 Tablodan da anlaşıldığı üzere BDT ülkeleri arasında Rusya nüfus yönünden birinci, Ukrayna ikinci, Özbekistan üçüncü, Kazakistan ise dördüncü sıradadır. BDT ülkelerinin nüfuslarının yıllara göre dağılımı tabloda verilmiştir Uluslararası Para Fonu, Dünya Ekonomik Görünüm Veri Tabanı e.t: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

35 Tablo 8: Azerbaycan Nüfusunun Ülkelere ve Yıllara Göre Karşılaştırılması (Milyon) Azerbaycan 8,1 8,6 8,8 8,9 8,9 9,1 9,2 9,4 9,5 9,6 Belarus ,7 9,5 9,7 9,5 9,5 9,5 9,5 9,5 Ermenistan 3,2 3 3,2 3,2 3,1 3,1 3,3 3,3 3,0 3,0 Kırgızistan ,3 5,3 5,3 5,6 5,7 5,7 5,8 Kazakistan 14, ,6 15,8 15,9 16,3 16,6 16,8 17,0 17,3 Moldova 3,6 4 3,6 3,6 4,1 4,1 4,1 4,1 4,1 4,1 Özbekistan 24,8 26,3 27,1 27,5 27,6 28,1 28,5 29,8 30,2 30,7 Rusya 146,3 142,8 142,0 141,9 141,8 141,9 142,8 143,2 143,5 143,7 Tacikistan 6,3 7 7,2 7,4 7,5 7,6 7,5 7,1 8,1 8,3 Türkmenistan 5,4 6,7... 5,1 5,2 5,1 5,2 5,2 5,3 Ukrayna 48,7 46,7 46,2 46,0 46,0 45,9 45,7 45,6 45,5 42,9 Azerbaycan ın yıllık ortalama nüfus artışı arasında %3 iken, yılları arasında %0,8 e gerilemiştir. Ancak döneminde ülke dışına göçteki yavaşlama ve doğum oranlarının yükselmesi neticesinde ortalama nüfus artış hızı %1,26 ya yükselmiştir. Azerbaycan ın nüfus artışını frenleyen en önemli faktör göçtür. Halen 3 milyon Azerbaycan vatandaşı Rusya da yasamakta ve çoğunlukla misafir işçi olarak hayatlarını sürdürmektedir. Diğer yandan Azerbaycan daki ülke içi mülteci sayısı ise 800 bin kişiyi bulmaktadır. Ölüm oranında 1990 yılından bu yana fazla bir değişiklik olmamıştır. 37 Azerbaycan nüfus artış hızının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. 36 a.g.e 37 Uluslararası Para Fonu, Dünya Ekonomik Görünüm Veri Tabanı e.t: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

36 Grafik 6: Azerbaycan Nüfus Artış Hızının Yıllara Göre Değişimi ( ) Azerbaycan da halkın yüzde 53 ü şehirlerde, yüzde 47 si ise kırsal kesimde yaşamaktadır. Azerbaycan, 1990 lardan itibaren kentlerde yaşayan etnik azınlıkların ülke dışına göç etmesi nedeniyle kentlerde yaşayan nüfusunun bir kısmını kaybetmiştir yılından itibaren kentsel nüfusta yeniden artış gözlenmeye başlanmıştır. Kentsel nüfusun toplam nüfusa oranı 1989 da %54,2 iken 1999 da bu rakam %51,1 e düşmüş, 2010 yılı itibarı ile bu oran tekrar %53 e çıkmıştır. Kentsel nüfusun artışında petrol sektöründeki gelişmeye bağlı olarak artan yeni iş olanakları etkili olmuştur. 38 Azerbaycan Cumhuriyeti nin etkin yapısı en son 1999 nüfus sayımı ile belirlenmiştir. Buna göre ülke nüfusunun yüzde 90,6 sını Azeriler oluşturmakta, daha sonra sırasıyla Lezgiler (% 2,2), Ruslar (% 1.8), Ermeniler (% 1.5), Talıslar (% 1), Türkler (% 0.6) ve Gürcüler (% 0.2) gelmektedir. 39 Azerbaycan nüfusunun etnik kökenlere dağılımı grafikte verilmiştir. 38 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK) (2013). Azerbaycan Ülke Bülteni. DEİK- Türk Azerbaycan İş Konseyi, Ankara, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

37 Grafik 7: Azerbaycan Nüfusunun Etnik Kökene Göre Dağılımı (2012) Azerbaycan nüfusunun % 95 i Müslümandır. Dünya nüfusunun çoğunluğu Şii Müslüman olan üç ülkeden biri olan Azerbaycan da (diğerleri İran ve Irak) Müslüman nüfusun % 70 i Şii dir. Bununla birlikte farklı etnik gruplar arasında farklı inançlar sürdürülmektedir ve anayasaya göre Azerbaycan, din özgürlüğünü koruyan laik bir ülkedir. Dinsel azınlıklar arasında Hristiyanlar nüfusun yüzde 4 ünü oluşturmakta ve bunların arasında Rus, Gürcü ve Ermeni Ortodokslar başta gelmektedir. 1,8 2,2 1,5 1 Azerbaycan, idari olarak 70 bölgeye, 11 şehir idaresine ve 1 özerk cumhuriyete ayrılmıştır. Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti de kendi içerisinde 1 şehir ve 7 bölgeden oluşmaktadır. 40 0,6 0,2 90,6 Azeri Lezgi Rus Ermeni Talıs Türk Gürcü 40 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 37 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

38 Şekil 3: Azerbaycan ın Bölge ve Şehirleri Ülkenin resmi dili olan Azerbaycan Türkçesi, Türkiye Türkçesi ne yakın bir dildir lere kadar ülkede Arap alfabesi kullanıldıktan sonra 1929 itibariyle Latin alfabesine geçilse de, daha sonra Kiril alfabesi kullanılmıştır yılında Türkiye Türkçesi temel alınarak hazırlanan ancak birtakım değişiklikler yapılan bir Latin alfabesi oluşturulmuş ve 2001 itibariyle de bu alfabe mecburi hale getirilmiştir. Hükümet Rusça nın kullanımını azaltmaya çalışmaktadır, ancak buna rağmen orta yaş ve üstü vatandaşlar tarafından halen bu dil sıklıkla kullanılmaktadır. 41 4) Siyasi ve İdari Yapı Azerbaycan Parlamentosu, 31 Ağustos 1991 de, ülkenin bağımsızlığını ilan etmiştir. 18 Ekim 1991 tarihinde de Meclis bağımsızlık kanununu kabul etmiştir. Ülke, tarihine kadar 1991 de Azerbaycan Yüksek Sovyeti tarafından kabul edilen, Azerbaycan Cumhuriyeti nin bağımsızlığının yeniden ihdas edilmesine dair kanunun verdiği yetkiyle idare edilmiştir. Halihazırda Azerbaycan, 12 Kasım 1995 tarihinde halkoyuna sunularak %91,9 evet oyu ile kabul edilen yeni Anayasa ile idare edilmektedir. Anayasaya göre ülkenin yönetim biçimi Cumhuriyettir. Başkanlık sisteminin egemen olduğu ülkede, Cumhurbaşkanı seçimi beş yılda bir yapılmaktadır Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 42 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 38 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

39 Azerbaycan Milli Meclisi, 125 Milletvekilinden oluşmaktadır. Bunların 25 i siyasi partilerden, 100 ü ise bağımsız olarak seçilen vekillerdir. Ülkede 30 un üzerinde irili ufaklı siyasi parti faaliyet göstermektedir te gerçekleştirilen referandumla kabul edilen Azerbaycan anayasası, güçler ayrılığı ilkesini benimsemişsede pratikte yürütmenin ciddi bir ağırlığı vardır. Ülkede mevcut olan başkanlık sistemi içerisinde yasama ve yargı, cumhurbaşkanına karşı sorumlu durumdadır. Yürütme, Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı İdaresi, Başbakan ve Hükümetten oluşur. Cumhurbaşkanı beş yıllık bir süre için seçilir. Bir kişinin ancak iki dönem Cumhurbaşkanlığı yapabileceğini öngören anayasa maddesi Mart 2009 da gerçekleştirilmiş olan bir referandumla kaldırılmıştır. Bu durum, iki seçimden başarıyla çıkmış olan İlham Aliyev in bundan sonra uzun bir süre görevde kalması için gerekli koşulların oluşmuş olduğu seklinde yorumlara yol açmaktadır. Aynı zamanda silahlı kuvvetlerin Başkomutanı olan Cumhurbaşkanı, 1997 yılından kurulmuş olan Güvenlik Konseyi ne de başkanlık eder. Hükümetin basında ise cumhurbaşkanı tarafından atanan Başbakan olup, Başbakan ile birlikte tüm bakanlar da doğrudan Cumhurbaşkanı tarafından atanmaktadır. 44 Azerbaycan da yasama organı, tek meclisli parlamentodur. 125 milletvekilinin yer aldığı Milli Meclis e vekiller 5 yıllık dönemler için seçilirler. Vekillerin dörtte üçü doğrudan seçmenler tarafından seçilir, geriye kalan kısım ise parti listesi sistemine göre belirlenir. Mevcut durumda mecliste tek bir partinin büyük bir çoğunluğu olmasından dolayı, hükümetin kanun yapma sürecinde parlamentodan ciddi bir muhalefetle karşılaştığı söylenemez. 45 Yargı organı, Anayasa Mahkemesi, Yüksek Mahkeme, Ekonomi Mahkemesi ve daha alt kademelerdeki genel ve uzmanlık mahkemelerinden oluşmaktadır. Bununla birlikte diğer eski Sovyet Cumhuriyetlerinde olduğu gibi yargının devletin en zayıf kanadı olduğunu ve yürütme ile yasamaya karşı gerçek anlamda bir bağımsızlığı olmadığını söylemek mümkündür. Yargıçların Cumhurbaşkanının tavsiyesi üzerine Meclis tarafından atanıyor olması bu durumun en güzel göstergesidir. Azerbaycan da yerel yönetim, icra komiteleri ve bunlara bağlı olarak çalışan belediye konseyleri tarafından yürütülmektedir. İcra komitelerinin başkan ve üyeleri Cumhurbaşkanı tarafından atanır; belediye konseylerinin üyeleri ise beş yılda bir 43 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 44 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 45 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 39 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

40 yapılan yerel seçimlerle göreve gelirler. Bununla birlikte maddi kaynakların ve mevzuatın yetersizliği nedeniyle belediye konseylerinin fazla bir yetkisi olmadığı görülmektedir. 46 5) Baskı Grupları Ülkeyi halen yönetmekte olan siyasi seçkinler grubu dışında, Azerbaycan da siyasi güce sahip fazlaca baskı (çıkar) grubu bulunmamaktadır. Hükümet 1998 yılında Cumhurbaşkanlığı seçimlerinden önce basın üzerindeki sansürü kaldırmışsa da medyanın halen büyük ölçüde devlet tarafından kontrol edilmekte olduğunu söylemek mümkündür. Bunun en büyük sebebi de ülkede bağımsız basın kuruluşları olmasına rağmen, gazetelerin basıldığı matbaaların büyük ölçüde devlete ya da hükümete yakın kişilere ait olmasıdır yılının Ocak ayında yürürlüğe giren bir kanunla yerel frekanslar üzerinden yayın yapan yabancı radyo kanallarına yasak getirilmesi, medya üzerindeki kontrolün devam ettiğinin bir göstergesidir. Amerikan düşünce kuruluşu Freedom House un 2015 raporuna göre Azerbaycan, basın özgürlüğü açısından 199 ülke arasında 87 puanla 160. sırada ve özgür olmayan ülkeler arasında yer almaktadır. 47 Azerbaycan daki siyasi ve ekonomik düzen, piramit şeklinde nitelendirilebilecek aşağıya doğru genişleyen bir patronaj sistemi üzerine kurulmuştur. Buna göre piramidin tepesinde ülkeyi yönetmekte olan siyasi seçkinler bulunmaktadır de Haydar Aliyev in başa geçmesinden bu yana ülkeyi iki güçlü grup yönetmiştir. Bunlar öncelikle Nahçıvanlılar Grubu, daha sonra da Yeraz Grubudur. Bugün de başlıca bakanlıklar, petrol ve doğalgaz ile uğraşmakta olan ve dolayısıyla toplumun en yüksek refah seviyesine sahip olan bireyler bu iki gruptan birisine mensuptur. 48 Cumhurbaşkanlığı nın Haydar Aliyev den İlham Aliyev e geçtiği dönemde ülkede kısa süreli bir istikrarsızlık söz konusu olmuş ve oğul Aliyev in ülkedeki etkili gruplar ile hükümet arasındaki uyumu koruyamayacağı endişeleri belirmiştir. Ancak İlham Aliyev, bu konuda oldukça başarılı olduğu gibi petrol gelirlerini de artırmayı başarmıştır. Azerbaycan siyaseti gruplara odaklı yapısından sıyrılarak daha geleneksel oligarşik bir yapıya bürünmeye başlamıştır ve bu doğrultuda ekonomik faydalar, grup aidiyeti ya da etnik köken gibi konuların önüne geçmiştir Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 47 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 48 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 49 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 40 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

41 6) Dış İlişkiler Azerbaycan ın dış siyasetindeki temel ilke; bir tarafta Rusya ile diğer bölgesel komşuları, diğer tarafta ABD ve Avrupa Birliği arasında dengeli bir politika izleyerek bağımsızlığını korumaktır. Ancak uygulamada tarihsel ve ekonomik sebeplerden dolayı Rusya ile olan ilişkilerin Azerbaycan ın dış siyasetinde ağırlıklı bir konuma sahip olduğu görülmektedir. Azerbaycan ın dış ilişkilerinde ekonomi faktörü ve özellikle de enerji kaynakları önemli bir rol oynamaktadır.. Bu nedenle Batı ülkelerinden birçok büyük enerji firması Azerbaycan da yatırım yapmaya başlamış ve 2006 yılında Bakü-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı nın hizmete girmesiyle bu sektör ciddi şekilde ivme kazanmıştır. ABD ve Avrupa tarafından desteklenmekte olan söz konusu boru hattı, ilgili ülkelerin Ortadoğu petrollerine ve Rus taşıma hatlarına bağımlılıklarını azaltmaları için bir fırsat olarak görülmektedir. Benzer şekilde 11 milyar dolarlık Nabucco Projesi de Batı tarafından desteklenmektedir. Petrol ve doğalgaz kaynaklarına erişim Azerbaycan ın Kazakistan, Türkmenistan ve İran gibi Hazar Denizi ne kıyısı olan diğer ülkelerle ilişkilerini de etkilemektedir ve bu çerçevede Hazar Denizi nin paylaşımı ile ilgili anlaşmazlıklar bahsi geçen ülkelerin dış siyaset gündeminde sürekli olarak ilk sıralarda yer almaktadır. 50 7) Batı ile İlişkiler Sosyalist sistemden piyasa ekonomisine geçmekte olan tüm ülkeler gibi Azerbaycan da Batı ile olan ilişkilerine özel bir önem atfetmektedir. Bu ilişkilerin temelini ise daha önce de belirtildiği gibi Azerbaycan ın sahip olduğu petrol ve doğalgaz rezervleri oluşturmaktadır. Birçok ülkeden enerji şirketi Hazar Denizi ndeki projelerde yer almakta, Azerbaycan hükümeti de çıkartılan petrol ve doğalgazın Batı piyasalarına taşınması için yeni boru hattı projelerini etkin bir şekilde desteklemektedir. Enerji sektörünün yanı sıra, küresel terörle mücadele ve İran konusu, Azerbaycan ın ABD ile olan ilişkilerini şekillendiren faktörlerdir. Azerbaycan, gerek Afganistan a doğru uçuş hattı üzerinde olması, gerekse İran a yakınlığı nedeniyle ABD açısından stratejik öneme sahiptir. Bununla birlikte, Azerbaycan hükümetinin İran a karşı olası bir ABD müdahalesine sıcak bakmadığı görülmektedir. Bunun sebebi, Azerbaycan için İran ın önemli bir ticaret hattı olması ve İran da etnik olarak Azeri kökenine sahip milyonlarca insanın yaşıyor olmasıdır. 50 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 41 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

42 Azerbaycan ın AB ile olan ilişkilerine bakıldığında ise tüm AB içerisinde İngiltere nin farklı bir konuma sahip olduğu görülmektedir. Bu durumun başlıca sebebi Azerbaycan daki en büyük yatırımcılardan birisinin İngiltere kökenli enerji firması BP olmasıdır. Ülkenin diğer AB üyeleri ile olan ilişkileri de benzer şekilde ekonomik faydalar etrafında şekillenmektedir yılında Azerbaycan, AB nin yakın çevresiyle ilişkilerini kuvvetlendirmeye yönelik olan Avrupa Komşuluk Politikasına dâhil edilmiştir. Taraflar bu çerçevede 2006 yılında siyasi ve ekonomik reformları içeren bir eylem planı üzerinde anlaşmışlar ve AB 2008 yılında Bakü de bir temsilcilik açmıştır. Bununla birlikte Azerbaycan ın insan hakları konusundaki düşük performansı ülkenin AB kurumları ile daha derin bir bütünleşme içerisine girmesine mani olmaktadır. 51 8) Türkiye ile İlişkiler Azerbaycan, Türkiye ile arasında daima kuvvetli ilişkiler söz konusu olmuş ve her iki ülkenin liderleri de bu ilişkileri Bir millet, iki devlet sloganı ile nitelendirmişlerdir. Türkiye, Azerbaycan a bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü koruma ve sahip olduğu tabii kaynakların sunduğu ekonomik potansiyeli etkin bir şekilde hayata geçirme konusunda sürekli olarak destek vermiştir. Bununla birlikte, birçok uluslararası ilişkiler uzmanı tarafından Haydar Aliyev zamanında daha kuvvetli olan ilişkilerin İlham Aliyev zamanında bir nebze de olsa zayıfladığı ifade edilmektedir. Buna sebep olarak İlham Aliyev in Rusya ya yakınlığı gösterilirken, son dönemlerde Türkiye ile Ermenistan arasındaki resmi ilişkilerde bir normalleşme sürecine girilmesi, Azerbaycan da bir tepki uyandırmış ve Dağlık Karabağ konusunda önemli bir avantajın yitirileceği endişelerini uyandırmıştır. Tüm bu gelişmelere rağmen Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerin halen oldukça kuvvetli bir seviyede olduğunu söylemek mümkündür. 52 9) Yakın Gelecekten Beklentiler Mevcut uluslararası konjonktür, Azerbaycan ın dengeli dış politikasının sürdürülebilirliğini tehdit eder niteliktedir. Ağustos 2008 de Rusya ile Gürcistan arasında yaşanan çatışmalar, Türkiye ile Ermenistan arasındaki yakınlaşma ve Batı nın Azerbaycan ın sahip olduğu enerji kaynaklarına olan ve giderek artan ilgisi, Azerbaycan ın dış ilişkilerinde dengeyi korumasını zorlaştıran unsurlardır. Bugüne kadar Azerbaycan hükümeti, Batı ile güçlü enerji ve güvenlik 51 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 52 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (2012). Azerbaycan Ülke Bülteni, DEİK, Ankara, 42 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

43 bağları sürdürülürken Rusya ile de askeri ve ekonomik ilişkilerin sıkı tutulmasını öngören temkinli bir diplomasiyi tercih etmişlerdir. Ancak artık bir yandan Batı nın yeni enerji projeleri için baskısı artmakta, diğer yandan da Rusya kendi çıkarları doğrultusunda Azerbaycan a bu teklifleri reddetmesi için baskı uygulamaktadır. Rusya, Azeri doğalgazının tamamını satın almak istemekte ve Azerbaycan hükümeti de giderek bu öneriye daha sıcak bakmaktadır. Böyle bir durumun gerçekleşmesi halinde AB destekli Nabucco projesi ticari açıdan anlamsız bir hale gelecektir. Azerbaycan ın Rusya ile enerji konusunda iş birliğini sıkı bir şekilde devam ettirmesi ve bunun karşılığında Dağlık Karabağ konusunda Rusya nın daha fazla desteğini talep etmesi muhtemeldir. İki ülke arasında Haziran 2009 da imzalanmış olan doğalgaz anlaşması da bu yönde hareket edildiğine dair bir somut bir işarettir. 1) Ekonomik Durum BÖLÜM III GENEL EKONOMİK DURUM Azerbaycan ekonomisi, devletin halen ciddi bir ağırlığa sahip olduğu, planlı ekonomiden pazar ekonomisine geçiş sürecinde olan bir yapıya sahiptir. Ülkenin ekonomik açıdan en büyük zenginlikleri, sahip olduğu büyük petrol ve doğalgaz yatakları, tarıma elverişli toprakları ve SSCB döneminden miras kalan büyük sanayi tesisleri ile sanayi altyapısıdır. Sovyetler Birliğinin çöküşüyle birlikte birbirine bağımlı ekonomik yapı da çökmüştür. Pazar ekonomisine geçişte; ekonomik, siyasi, hukuki bir alt yapının olmaması, teknolojinin eski olması, serbest piyasa modelinin bilinmemesi, Ermenilerin işgalci tutumu sonucu topraklarının %20 sinin kaybedilmesi, 1 milyon kişinin kendi ülkesinde mülteci durumuna düşmesi etkili olmuştur. Yaşanan bu gelişmeler nedeniyle üretim durma noktasına gelmiş, sonuç olarak da ekonomi üzerinde inisiyatif tamamen kaybedilmiştir. Azerbaycan ekonomisine Ermenistan ile çıkan savaş ağır bir darbe vurmuştur. Azerbaycan, 1991 yılında bağımsızlığını kazandıktan sonra, önemli siyasi, askeri, sosyal ve ekonomik problemlerle karşı karşıya kalmıştır. Bağımsızlığın ilan edildiği 1991 yılından 1995 yılına kadar olan sürede % 60 lık bir küçülme yaşayan Azerbaycan ekonomisinde Sovyetler 43 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

44 Birliği dönemindeki pazarlarını ve devlet teşviklerini kaybetmiş olan plastik, kimyasallar ve imalat gibi birçok sektör yok olma seviyesine gelmiştir. Diğer yandan tarım sektörünün ülke ekonomisindeki ağırlığı hızlı bir düşüş eğilimine girmiştir. İlerleyen yıllarda ise enerji sektöründeki büyüme sayesinde Azerbaycan ekonomisi yükselişe geçmiştir. Halen petrol ve doğalgaz sektörleri ülkedeki ekonomik büyümenin motoru olduğu gibi, yabancı sermayenin büyük bir kısmı bu sektörlere gelmekte, ihracatın % 90 ını bu sektörler gerçekleştirmekte, kamu gelirlerinin büyük bir kısmı bu sektörlerden kaynaklanmakta ve döviz rezervlerindeki artış da yine bu sektörler vasıtasıyla sağlanmaktadır. Son yıllarda küresel piyasalarda petrol ve doğalgaz piyasalarında fiyatların yükselmiş olması Azerbaycan a büyük fayda sağlamıştır. Ancak madalyonun öbür yüzüne bakıldığında tek bir sektöre aşırı derecede bağımlı olmanın Azerbaycan ekonomisini küresel piyasalardaki fiyat dalgalanmalarına karşı kırılgan hale getirdiği görülmektedir. Bu duruma karşı bir önlem olarak Azerbaycan hükümeti enerji dışındaki sektörlerin geliştirilmesine ve ekonomik yapının çeşitlendirilmesine öncelik vermektedir. Petrol üretiminin devlet kontrolünde olması, ekonomide kamu payının oldukça büyük olduğu anlamına gelmektedir. Petrol gelirleri doğrudan ya da Azerbaycan Devlet Petrol Fonu aracılığıyla devlete aktarılmakta ve burada biriken fonlar, kamu çalışanlarının maaşlarının ödenmesi, savunma harcamaları, sosyal güvenlik ödemeleri, özel sektörle yapılan sözleşmeler ve kamu yatırım projeleri için kullanılmaktadır. Son dönemlerde Azerbaycan ın mali politikaları tamamıyla petrol sektöründeki büyüme ile desteklenmiştir ve bu çerçevede altyapının geliştirilmesi, kamu maaşlarının ve sosyal güvenlik ödemelerinin artırılması, sağlık ve eğitim alanlarına yatırım yapılması gibi hedefler doğrultusunda daha fazla kaynak ayrılmaktadır. Bununla birlikte petrol gelirlerinden kaynaklanan büyüme, beraberinde birtakım riskleri de getirmektedir. Örneğin, ülkeye büyük miktarda döviz girişi nedeniyle pazar arzında bir artış 44 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

45 ve güçlü bir kredi büyümesi söz konusu olmuş; bu durum 2008 yılına kadar Azerbaycan ın enflasyonist baskılar altında kalmasına yol açmıştır. Bununla birlikte reel efektif döviz kurları üzerinde yukarıya doğru bir baskı oluşmakta olup bu durum petrol dışı sektörlerin küresel anlamda rekabet güçlerine sekte vurmakta ve bu nedenle ekonominin petrol sektörüne olan bağımlılığının kırılması güçleşmektedir. Petrol fiyatlarında ciddi anlamda düşüşler olması durumunda ise Azerbaycan, kamu harcamalarını karşılayamama tehlikesiyle karşı karşıya kalmaktadır ve böyle bir durumda toplumsal sorunların da ortaya çıkması muhtemeldir. Kısacası, Azerbaycan ekonomisinin kısa ve orta vadedeki seyri, büyük ölçüde küresel piyasalardaki petrol fiyatlarının hareketlerine bağlıdır. Azerbaycan ekonomisinde 1996 yılından itibaren başlayan büyüme 2011 yılında da sürmüştür. Sadece 2009 yılında görülen belli orandaki bir düşüş sonrasında 2010 yılında yeniden büyüme süreci başlamıştır. Ülkenin milli geliri 2010 yılında 57,7 milyar $, 2013 yılında 73,560 Milyar $, 2014 yılında ise 75,198 Milyar $ a yükselmiştir. Azerbaycan sahip olduğu GSYİH rakamıyla dünyada 68. sıradadır. 53 Azerbaycan GSYİH nin satın alma gücü paritesine göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 8: GSYİH Satın Alma Gücü Paritesine Göre Değişimi (Milyon ABD Doları) Azerbaycan GSYİH nin sektörel dağılımı şöyledir: 2014 yılı itibariyle tarım %5,7, sanayi %58,3, hizmet sektörü % 36 dır. Azerbaycan GSYİH içerisinde sağlık sektörünün payı % 1,9 dur world- factbook/geos/aj.html, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

46 Grafik 9: Azerbaycan GSYİ İçerisinde Sağlık Sektörünün Payı (Milyon Manat) Kişi başına düşen milli gelir artarak 7884 $ a yükselmiştir. 55 Yine bu dönemde bir işçinin ortalama aylık ücreti % 10,47 artarak 465,0 $ a yükselmiş, yıllık enflasyon oranı ise % 7,4 olmuştur. Kişi başına düşen milli gelir ise satın alma gücü paritesine göre $ a yükselmiştir. Azerbaycan kişi başına düşen milli gelir rakamıyla Dünya da 94. Sıradadır. 2) Genel Olarak Ekonomi Politikaları Azerbaycan hükümeti, ekonomi politikalarındaki önceliğini küresel ekonomik krizin etkilerine karşı koyabilmek amacıyla talebin canlandırılmasını sağlamak olarak belirlemiştir. Bu amaç doğrultusunda 2008 yılının üçüncü çeyreğinden beri faiz oranlarında indirime gidilmektedir ve bankaların rezerv tutma yükümlülükleri de azaltılmaktadır. Bununla birlikte Azerbaycan Merkez Bankası finans sistemi üzerindeki denetimini artırmış ve bankacılık sektöründe risklerin kontrol altına alınması için önlemler almıştır. Enflasyonist baskıların azalması bu amaca yönelik para politikalarının uygulanmasını kolaylaştıracaktır. Diğer yandan mali politikalar alanında da hükümetin genişleme politikasını sürdürmesi beklenmektedir. 56 Azerbaycan da bugüne değin petrol gelirlerindeki artış, hükümetin genişlemeci mali politikalar uygulamasını sağlamış ve bu çerçevede Devlet Petrol Fonu ndan kaynak transferleri yapılmıştır. Ancak bir yandan da harcamalar artmaya devam etmiştir. Örneğin T.C. Gıda Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı, (2012). Yurtdışında Tarım Sektörüne Yönelik Yatırım Olanakları Azerbaycan yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

47 2008 yılında toplam harcamalar, devlet memurlarının maaşları, harcamalara rağmen, yüksek petrol fiyatları sayesinde bu harcamalar rahatlıkla karşılanabilmiş ve hatta bütçe fazlaları söz konusu olmuştur. Örneğin 2007 yılında GSYİH nin % 0,2 si oranında bir bütçe açığı varken, 2008 yılında yüzde 2,7 lik bir fazla gerçekleşmiştir yılının ilk aylarından itibaren ise petrol fiyatlarının hızlı bir şekilde düşmesi, bütçe gelirlerinin azalmasına yol açmıştır. Sonuç olarak 2009 yılında GSYİH nin % 0,5 i oranında bir bütçe açığı söz konusu olmuş, ancak hükümet kontrol edilebilir bir seviyede olan bu açıkla genişlemeci mali politikalara devam edebilmiştir. 57 Para politikalarına bakıldığında ise Merkez Bankası nın temel amacının fiyat istikrarını korumak olduğu görülmektedir. Ülkeye yüksek miktarda petrol geliri girdiği, yüksek bir talebin söz konusu olduğu ve kredilerin arttığı bir dönemde para arzında artış söz konusu olmuş ve bu politikanın uygulanmasında güçlük çekilmiştir la birlikte petrol gelirlerinin azalması para arzını da aşağıya çekmiş ve buna karşılık enflasyonda kaydedilen düşüş sayesinde ekonomik büyümeyi desteklemek amacıyla gevşek para politikalarının uygulanması mümkün olmuştur yılı boyunca Merkez Bankası faiz oranlarında indirime gitmiş ve bununla birlikte bankaların rezerv tutma mecburiyetleri % 6 dan % 3 e indirilirken yerel bankaların yabancı yükümlülükleri üzerinden % 5 lik rezerv yükümlülüğü de tamamen kaldırılmıştır. 58 a) Büyüme Azerbaycan ekonomisi son dönemlerde dünyanın en hızlı büyüyen ekonomilerinden biridir ile 2009 arasında ortalama % 21 lik bir GSYİH büyümesi oranına ulaşılmıştır. Son yıllarda ise küresel krizin emtia piyasalarına olan olumsuz etkisi ve buna paralel olarak petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki düşüş nedeniyle Azerbaycan ın büyüme hızı yavaşlamış, 2008 yılında %10,8, 2009 yılında ise % 9,3 lük bir büyüme gerçekleşmiştir. GSYİH nin reel büyümesi 2010 yılında %5, 2011 yılında ise % -1,6, 2012 yılında 2, yılında 5,9, 2014 yılında ise 2,6, 2015 yılında ise 2,9 olarak gerçekleşmiştir Azerbaycan GSYİH nin yıllar itibariyle reel büyüme oranları grafikte verilmiştir. 57 a.g.e. 58 a.g.e a.g.e. 47 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

48 b) Enflasyon Grafik 10: GSYİH Reel Büyüme Oranlarının Değişimi (%) Azerbaycan, hiperenflasyon yaşamış bir ülkedir. Ermenistan ile yapılan savaş sırasında ülkede sürekli para basılmasından dolayı enflasyon 1994 yılında % seviyesine ulaşmış, ancak 1995 yılından itibaren uygulanan sıkı para politikalarıyla fiyatlar kontrol altına alınarak 2003 yılında enflasyon oranı % 2,1 e kadar inmiştir. 61 Grafik 11: Tüketici Fiyatlarıyla Yıllık Ortalama Enflasyon 62 Önümüzdeki dönemde Azerbaycan ekonomisinin küresel krizin etkilerinden kurtulabilmesi için öncelikle talebin tekrar toparlanması gerekmektedir, ancak ekonomistlere göre bu alanda bazı zorluklar bulunmaktadır. İç talebe bakıldığında özel sektörde düşen gelirler ve banka kredilerinin azalması nedeniyle özel tüketimin zayıfladığı görülmektedir. Sabit yatırımın GSYİH içerisindeki payının yatırımcıların ve sermaye sağlayıcıların riskten kaçınmaları nedeniyle azalması muhtemeldir. Emtia fiyatlarının düşmeye devam etmesi, enerji 61 T.C. Gıda Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı, (2012). Yurtdışında Tarım Sektörüne Yönelik Yatırım Olanakları Azerbaycan yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

49 projelerinin getiri beklentisi oranlarını aşağıya çekecek ve bu durum da sabit yatırımlar üzerinde olumsuz bir etki yaratacaktır. Dış talep konusunda ise petrol ve doğalgaz alanlarındaki artan üretim hacminin ihracatı olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir. Ancak doğal olarak fiyatların düşüklüğü, hacim artışından kaynaklanan bu olumlu etkiyi azaltacaktır. 63 c) Çalışma ve İş Gücü Ülkede 2011 yılı sonu itibariyle çalışabilir nüfus kişi olup, nüfusun % 50,09' unu oluşturmaktadır. İşsiz statüsü verilen kişilere Devlet Sosyal Komitesi tarafından maddi destek sağlanmaktadır. Resmi işsizlik oranları, 2011 de % 5,4, 2013 de % 5, 2014 yılında ise %5,4 olarak açıklanmıştır. 64 Ancak İLO ve UNDP tarafından yapılan araştırmaya göre gerçek işsizlik oranı %10 un üzerinde tahmin edilmektedir. Azerbaycan da fakirlik sınırı altında yaşayan nüfusun oranı 2012 de % 6 iken 2013 de % 5 olarak belirlenmiştir. 65 Tablo 9: İş Kollarına Göre Ortalama Aylık Nominal İşçi Ücretleri (Manat) İş Kolları Tarım Orman 86,8 114,8 134, Madencilik sanayi 845,5 1003,5 998,6 1052, İmalat Sanayi 190,5 249,6 265,9 319,2 354 Elektrik enerjisi, Gaz ve su teçhizatı ,1 292,3 351,1 399 Eğitim 145,4 213,7 259,8 264,7 399 Sağlık ve sosyal 94,7 126,2 152, hizmetler Toplam (aylık ortalama) 215, a.g.e yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

50 Azerbaycan ın 2005 yılında % 16,9 olan doğum oranı 2014 yılında % 18,1 (bin kişide) olmuştur. Azerbaycan ın 2013 yılı için doğum hızı % 1,92 olmuştur. 66 oranının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 12: Doğum Oranının Yıllara Göre Değişimi Azerbaycan doğum Azerbaycan ın 2005 yılında %6,2 olan kaba ölüm oranı 2014 yılında %5,9 (bin kişide) olarak gerçekleşmiştir. 67 Azerbaycan ölüm oranının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 13:Ölüm Oranının Yıllara Göre Değişimi d) Yabancı Sermaye Azerbaycan, sahip olduğu zengin enerji kaynakları sayesinde eski Sovyet Cumhuriyetleri arasında en fazla yabancı sermaye çeken ülkelerden birisi haline gelmiştir. Bu sermaye ülkeye yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

51 çoğunlukla üretim paylaşım anlaşmaları (PSA) yoluyla gelmektedir. Bunların en önemlisi de basta BP olmak üzere yabancı petrol şirketlerinin oluşturduğu Azerbaycan Uluslararası Petrol Konsorsiyumu dur (AIOC). Halen ülkenin üç büyük offshore yatağını (Azeri-Çıralı-Güneşli) işletmekte olan AIOC un ortaklık yapısı, ülkeye giren yabancı sermayenin dağılımını da gösterir niteliktedir. AIOC de İngiliz firmalarının % 34, ABD firmalarının % 25, Japonya nın % 14, Norveç in % 9 ve Türkiye nin % 7 payı vardır. Son yıllarda Azerbaycan a gelen yabancı sermaye konusunda iki önemli husus dikkat çekmektedir. Bunlardan birincisi sermaye girişinin yavaşlamış olması, diğeri ise petrol dışı sektörlerin az da olsa yabancı sermaye çekmeye başlamış olmalarıdır. Azerbaycan Merkez Bankası verilerine göre 2009 yılında ülkeye giren yabancı sermaye miktarı bir önceki yıla göre % 27,2 oranında azalarak 2,9 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir ve aynı dönemde ülkedeki toplam doğrudan yabancı yatırım stoku da % 25,6 azalarak 5,63 milyar dolar seviyesine inmiştir. Bu azalmanın başlıca sebeplerinin petrol alanında yapılan yatırımların tamamlanma seviyesine gelmesi, petrol fiyatlarındaki dalgalanmalar nedeni ile petrol şirketlerinin karlarını eskisine oranla daha yüksek bir oranda yurtdışına aktarmaya başlamaları ve ayrıca Azerbaycan firmalarının yurtdışındaki yatırımlarını artırmaları olduğu ifade edilmektedir. Diğer yandan 2009 yılında petrol sektörüne gelen yatırım miktarı bir önceki yıla göre % 23,8 azalmışken, petrol dışı sektörlere gelen yatırım ise % 17,1 oranında artmıştır. Önümüzdeki dönemde özellikle inşaat ve gıda sektörlerinin yabancı sermaye için önemli fırsatlar sunacağı düşünülmektedir. Ülkenin ekonomik seviyesinin gelişmesine bağlı olarak sağlık sektörünün de yabancı sermaye çekebileceği düşünülmektedir. e) Türkiye İle Ticaret Azerbaycan, Türkiye Cumhuriyeti Ekonomi Bakanlığı tarafından döneminde öncelikli ülkelerden birisi olarak belirlenmiştir. Türkiye nin Azerbaycan a ihracatı 1993 yılından bu yana yükselme eğilimindedir. Bunun başlıca nedenleri arasında; ihraç ürünlerinin bu ülkede tanınmaya başlaması, Azerbaycan ın en önemli ticaret ortaklarından biri olan İran ın ihraç ürünlerinin Türk ihraç ürünlerine kıyasla düşük kalitede olması, Azerbaycan-Rusya Federasyonu arasındaki Kuzey Kafkas demir yolunun kapalı olması, Türk şirketlerinin Azerbaycan piyasasında şube açmak suretiyle Türkiye den ithalat yapması ve bu malları iç piyasada pazarlaması gibi nedenler sayılabilir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

52 İki ülke arasındaki ticaret hacminin artırılmasını sağlamak amacıyla ticari ve ekonomik nitelikli birçok anlaşma ve protokol imzalanmıştır. 68 imzalanan anlaşma ve protokoller tabloda verilmiştir. Anlaşmanın Adı Azerbaycan ile Türkiye arasında Tablo 10: İki Ülke Arasındaki Ticari ve Ekonomik Nitelikli Anlaşma ve Protokoller İmza Tarihi Ticaret ve Ekonomik İş birliği Anlaşması Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi Anlaşması Uzun Vadeli Ticari ve Ekonomik İş birliği Programı ve İcra Planı Ortaklık ve İş birliği Anlaşması KEK I. Dönem (Ankara) KEK II. Dönem ( Bakü) KEK III. Dönem ( Ankara) KEK IV. Dönem ( Bakü) KEK V. Dönem Protokolü (Ankara) KEK VI. Dönem (Bakü) TUİK verilerine göre Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ticaret rakamları şöyledir: 2006 yılında 1 milyar $ olan toplam dış ticaret hacmi 2010 yılında % 133,4 oranında artış kaydederek 2,4 milyar $ a ulaşmıştır yılında Türkiye nin ihracatı ise 1,5 milyar $ olarak gerçekleşmiştir yılında bir önceki yıla göre ülkeye ihracatımızda %33,2 oranında artış gerçekleşmiştir. Azerbaycan-Türkiye ticaret hacmi 2011 yılı itibarı ile yaklaşık 3,5 milyar 68 Dışişleri Bakanlığı, Türkiye - Azerbaycan Siyasi İlişkileri yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

53 dolar olmuştur. İki ülke arasındaki dış ticaret sürekli olarak Türkiye lehine artan bir ivme göstermiştir yılında 354 milyon $ olan dış ticaret dengesi %93,8 artış göstererek 2010 yılında 686 milyon $ seviyesine ulaşmıştır yılının ilk 5 ayında dış ticaret dengesi Türkiye lehine 59 milyon $ olarak gerçekleşmiştir. Türkiye nin Azerbaycan dan yaptığı toplam ithalat, 2010 yılında 865 milyon $ iken 2011 yılının ilk beş ayında 509 milyon $ olmuştur. Tablo 11: Türkiye- Azerbaycan Dış Ticaret Değerleri (milyon $) Yıllar İhracat İthalat Denge Hacim ,1 272,3 255,8 800, ,3 340,5 354, , ,7 329,6 718, , ,5 928,4 739, , ,4 752,8 646, , ,5 865,1 685, , , ,7 675, , , ,2 949, ,6 f) Azerbaycan da Genel Olarak Karşılaşılan Sorunlar i. Dış ticarette tekel oluşturulması Azerbaycan serbest piyasa ekonomisini benimsemiş olup, dış ticarete ilişkin mevzuatını da piyasa ekonomisi esaslarına göre düzenlemiştir. Ancak, uygulamada ticaret ve ekonominin birçok sahasında yasal dayanağı olmayan ve ticari firmalar tarafından öngörülemeyen bir tekelcilik anlayışının var olması, serbest piyasanın işleyişini ve gelişmesini engellemekte ve rekabet şartlarının bozulmasına sebep olmaktadır. Örneğin, belirli mal gruplarının iç piyasada üretimi veya yurt dışından ithalatı belirli kişi ya da kurumların inhisarına bırakılmaktadır. Bu anlayış dış ticarette kısıtlayıcı olduğu gibi iç ve dış yatırımcılar bakımından da caydırıcı ve engelleyici mahiyette etkiler yapmakta ve birçok sorunun kaynağı haline gelmektedir TC Bakü Büyükelçiliği yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

54 ii. Korumacılık Uygulamaları Son dönemlerde ülkemizden Azerbaycan a önemli miktarlarda ihraç edilen plastik boru, kablo ve ev tekstili ürünlerinde ciddi sıkıntıların yaşandığı görülmektedir. Problemlerin çözümü hem üretimde hem de ithalat işlemlerinde tekelci yaklaşımların rekabete dayalı bir anlayışla düzenlenmesi, iş anlayışının kişisellikten ve belirsizlikten kurtarılarak, kurumsal ve yasal bir çerçeveye oturtulmasına bağlıdır. Ayrıca, AB kurumlarıyla yakınlaşma ve DTÖ ile üyelik müzakerelerinin bu sürece olumlu etkisinin olacağına inanılmaktadır. 70 iii. Yabancı Yatırımlar Üzerindeki Denetimler Firmalarımızdan alınan önemli ve güncel şikâyetlerden birisi de Vergiler Bakanlığı nca yapılan denetimlerde firmalarımızdan gelirleri ve bir önceki dönemde ödedikleri vergi tutarları ile bağdaşmayan tutarlarda vergi talep edildiğidir. Gümrüklerde yaşanan sorunlar nedeniyle firmalarımız Vergiler Bakanlığı nezdinde haklarını yasal bir zemine taşıma konusunda istekli olmamaktadır. iv. Nakliyede Yaşanan Problemler Halihazırda taşımacılığın kara yoluyla yapılmak durumunda kalınması ve bununla birlikte gümrüklerde yaşanan bürokratik süreç ile tekelci uygulamalar çerçevesinde yapılan ve yasalarda yeri olmayan ödemeler firmalarımızı maliyet, zaman kaybı ve moral olarak olumsuz etkilemektedir. Uzun süreli beklemeler nakliyecilerimizin ceza uygulamalarına muhatap olmasına sebep olmaktadır. Azerbaycan halihazırda Türk tırlarına adet ikili, adet 3. ülke ücretsiz geçiş belgesi tahsis etmiş bulunmaktadır. Bu belge sayısı yetersizdir. Belgeyi aşan geçişler için araç başına ödeme yapılmaktadır. Mevcut durumda Türkiye den Azerbaycan a civarında tır giriş yaptığı bilinmektedir. Bu konunun Ulaştırma Bakanlığımızca Türkiye- Azerbaycan Karma Ulaştırma Komisyonu toplantılarında gündeme getirilmesi önem arz etmektedir. 71 v. Ticari Kurallara Uyulmaması Sonucu Ortaya Çıkan Sorunlar Ticaretin daha çok kişisel ilişkilere ve güvene dayalı olarak yürütülmesi, avantajlarından çok dezavantajlara sebep olmaktadır. Karşılıklı güvenle başlangıçta küçük çaplı ticari bağlantıların sağlanması mümkün olsa da çok sayıda problemin yaşanmasına meydan 70 TC Bakü Büyükelçiliği TC Bakü Büyükelçiliği yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

55 verilmektedir. Problemlerin çözümü çok defa mahkemelere intikal etmekte ve uzun bir sürece yayılmaktadır. Azerbaycan da yurttaşların hak ve ödevlerini, toplumsal düzen kurallarını ve davranış sınırlarını belirleyen yazılı bir hukuk olmakla beraber uygulamada birçok sıkıntıyı beraberinde getirmektedir. Böylece birçok ticari ilişki gelişme gösteremeden sonuçlanmaktadır. Firmalarımızın genellikle açık hesap çalışmaları, ödemelerin alınmasında ciddi problemler yaratmakta, ticarette devamlılığı engellemektedir. Azerbaycan firmaları, teamül haline gelen bu anlayışın çoğu kez kendi lehlerine sonuç vermesi sebebiyle, firmalarımızı bu tür ticarete zorlamaktadır. Ayrıca, ticari anlaşmazlıklarda mahkemelerce verilen kararların uygulanmasının çabuklaştırılması ve uyuşmazlıkları hallinde ortak komite teşkil edilmesi ve bu komitenin yılda iki defa toplanması yararlı olacaktır. Bu mahiyette bir çalışma grubunun kurulması 2010 yılının Temmuz ayında iki ülke Ekonomi Bakanlarının başkanlık ettiği iş formu görüşmeleri esnasında kararlaştırılmış olmasına rağmen Azerbaycan tarafı kuruluş sürecinin tamamlanmadığı gerekçesiyle işlemesine mani olmuştur. vi. Taklit Mallar Özellikle Çin firmaları tarafından Türkiye menşeli markaların taklidi üretilerek piyasaya sürülmektedir. Bu tür ürünlerin önlenmesi uzun bir süreci gerektirmekte olup, marka tescili yapılmamışsa sonuç alınması daha da zorlaşmaktadır. Aynı şekilde pazardaki itibarı nedeniyle Türk ürünü diye kalitesiz, niteliksiz malların pazara sürülmesi de yanıltıcı etki yaratmaktadır. Söz konusu nedenlerden dolayı şirketlerimizin marka tescili yaptırması şarttır. vii. Vize ve Çalışma İzini Oturma ve çalışma izni alınmasındaki zorluklar, firmaların uzun dönem kararlarını etkilediği gibi kalifiye eleman temininde sıkıntılar yaratmaktadır. viii. Bankacılık sektörünün uluslararası normlarda faaliyet göstermemesi Bankacılık ve ikinci piyasaların gelişmemiş olması bono, poliçe ve çek gibi kambiyo senetleriyle ilgili yasal düzenlemelerin bulunmaması, ödemelerin nakit olarak yapılmasına sebebiyet vermektedir. Ekonominin kayıtlı para mekanizmasını sağlayacak yasa, sistem veya ödeme araçlarından yoksun olması, kayıt dışı ekonomiyi teşvik etmekte ve ticari hayatta çeşitli risk ve sorunların meydana gelmesine yol açmaktadır. ix. Serbest Ticaret Anlaşmaları 55 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

56 Azerbaycan ın bazı BDT ülkeleri (Rusya, Ukrayna, Gürcistan, Kazakistan ve Moldovya) ile Serbest Ticaret Anlaşması yapması sebebiyle, Azerbaycan a yönelik ihracatta özellikle Rusya ya avantaj sağlamaktadır. Türkiye ile Azerbaycan arasında STA/TTA gibi bir anlaşmanın yapılması Azerbaycan a yönelik ihracatımızın daha da artmasına katkı sağlayacaktır. 72 g) Turizm i. Tarihi Gelişimi Aktif dinlenmenin yaygın ve en geniş alanlarından biri de turizmdir. Her yıl binlerce insan, seyahat severler arasına katılmakta ve turizm yaşamlarında daha geniş yer tutmaya başlamaktadır. Turizm sadece tatil, ilgi ve moda değildir. Tatil insanların son yılda alışkanlık haline getirdikleri bir ihtiyaç haline gelmiştir. Azerbaycan da ticaret kervanları eski ve ortaçağ dönemlerinde görülmeye başlanmıştır. Azerbaycan devletine ilk seyahatler ticaret, dini, siyasi ve tanıma amaçları ile bağlantılı olmuştur. Eski Azerbaycan topraklarından geçen ticaret kervanlarını ilk seyahatler olarak düşünülebiliriz. Azerbaycan ta eski dönemlerden Büyük İpek Yolu'nun (BİY) üzerinde önemli durak olarak bilinen bir ülke olmuştur. İpek yolu üzerinde Tebriz, Marağa, Erdebil, Gence, Nahçıvan, Ordubad, Nuxa şehirleri Azerbaycan'ın kuzeyinde önemli uluslararası ticaret merkezlerine dönüşmüştür. 73 Rusya'dan İran'a ve Hindistan'a giden deniz ve kara yollarının ayrımında bulunan Bakü'nün XIV. yüzyılın ortalarında Batı ile Doğu arasında ticaret ilişkilerinin büyük rolü olmuştur. Akdeniz den Volga nehri üzerinden Hazar Denizi'ne ve sonra İran ve Hindistan'a giden Volga-Hazar deniz yolu, Bakü'de yeni kervansarayların inşasına sebep olmuştur. Bu kervansarayların ölçüleri önceki dönemlerde inşa edilenlere oranla daha büyüktür. Çeşitli zamanlarda Azerbaycan'a seyahat eden tarihçiler ve seyyahlar kervansaraylar hakkında kendi seyahatnamelerinde bahsetmişlerdir. Bu gün Hazar Denizi nin Nabran ve Apşeron kıyılarındaki kaplıcaların çevreleri, turist kampları, gençlik kampları ve pansiyonlarla donatılmıştır TC Bakü Büyükelçiliği yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

57 XIX. yüzyılın sonlarıyla XX. yüzyılın başlarında Bakü'nün kervansaraylarında misafirler için konforlu ortam yaratmak amacıyla kervansaraylar onarılmış ve otel olarak kullanılmıştır. Azerbaycan ın Rusya İmparatorluğuna dahil olmasından sonra Azerbaycan'da turizmin gelişmesi Rusya merkezli olmuştur. Azerbaycan'da turizmin tarihi 1908 yılı ile başlatılmaktadır yılında Kırım - Kafkasya dağ kulübünün şubeleri Bakü'de açılmasıyla turizm başlamıştır. XIX yüzyılın sonu XX yüzyılın başlarında turizmin gelişmesine araştırmacı ve seyahat sever topluluklar (coğrafya toplumu, doğayı sevenler cemiyeti, halk üniversiteleri vb) katkıda bulunmuşlardır yılında Bakü'de ilk gezi dernekler kuruldu. Bu dernekleler, Bakü'nün fabrika ve petrol madenlerinde çalışan işçileri diğer üretim alanları ile tanıştırma amacı taşıyordu yılında 450 gezisi yapmışlardır. Bu yıllarda Azerbaycan da turizm seferleri faaliyeti ile uğraşan en etkin sendika olmuştur yılından başlayarak "Proletarya Turizm Derneği" geçmiş SSCB'de önemli turizm hareketinin merkezine dönüşmeye başlamıştı. 76 İkinci dünya savaşı yıllarında bütün SSCB'de olduğu gibi Azerbaycan'da da turizm seferleri faaliyeti durduruldu. Savaştan sonraki yıllarda spor, ailevi ve çocuk turizmi geniş yer almaya başladı. Azerbaycan Turizm Gezileri İdaresi 1962 yılında turizm faaliyetlerini yürütmek üzere kuruldu. İdare, 1962 yılından 1972 yılına kadar çeşitli turizm faaliyetlerinde bulunmuştur. Nahçıvan da 1978 yılında ilk turizm örgütü (seyahatler bürosu) oluşturuldu yılları arasında ülkede sosyal turizmin gelişmeye başladı. Dış turizmin teknik altyapısını genişletmek amacıyla 1973 yılında Bakü'de Azerbaycan Cumhuriyeti'nde en büyük otel kompleksi olan Azerbaycan oteli açıldı. Buna 1978 yılında "İnturist" ve Moskova otelleri eklendi. Turizm alanı ile uğraşan uzmanlara göre Azerbaycan turizmi en yüksek gelişme seviyesini 1987 yılında elde etmiştir. Aynı yıl ülkeye yabancı ülkelerden 50, SSCB nin çeşitli bölgelerinden ise 250 bine yakın turist gelmiştir yılında H. Aliyev'in önderliğinde Hazar'ın Azerbaycan kıyılarında önemli tatil bölgesinin oluşturulmasına karar verilmiştir. Azerbaycan Devleti Bakanlar Kurulunun 2 Ekim 1984 tarih ve 381 sayılı kararı ile Azerbaycan Devleti'nde 2000 yılına kadar turizmin gelişim haritası kabul edilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

58 1988 yılında Dağlık Karabağ Özerk İlinde ve çevresinde gelişen olaylar sonucunda Azerbaycan'a gelen iç ve dış turist sayısı hayli azalmıştır. Hankendi, Şuşa, Sumgayıt sonra Bakü'de olağanüstü hal uygulaması, aslında cumhuriyetin bu bölgelerinde birtakım turizm örgütlerinin faaliyetlerinin dondurulmasına neden oldu yılından itibaren Azerbaycan'da faaliyet gösteren uluslararası turizm ajansları faaliyetlerini iptal etmişlerdir. Savaş ve sınırdaki olumsuzluklar turizm sisteminde başka sorunların ortaya çıkmasına da neden olmuştur. Örneğin, sendika sisteminde mevcut olan 10 turist veri tabanının ikisi işgal altındaki topraklarda kalmış, kalan yerlere ise savaş nedeniyle zorunlu göç eden Azeriler yerleştirilmiştir yılının Eylül ayında Azerbaycan Devleti Bakanlar Kurulu bünyesinde Dış Turizm Konseyi oluşturulmuştur. 79 ii. Mevcut Durum Azerbaycan da turizm faaliyetleri tarihsel süreç içinde çok fazla değişime uğramıştır. Özellikle Ermenistan ın Karabağ işgali ve bağımsızlığının ilk yıllarında ekonomik dar boğazlıklar ve yaşanan sosyo-ekonomik sorunlar nedeniyle turizm etkinliklerinde ve gelen turist sayılarında birtakım dalgalanmalar görülmüştür. Bunda tabii ki daha çok ülkenin içinde bulunduğu savaş durumu rol oynamıştır. Böylece, ülkede bu dönemlerdeki gelen turist sayısındaki değişim, turizm sektörünü önemli ölçüde etkilemiştir. Ancak son yıllarda turizm sektöründe azda olsa bir hareketlilik yaşanmaktadır. Azerbaycan da turizm faaliyetleri daha çok dinlenmeye yönelik olup Hazar Denizi kıyıları ile kaplıcaların bulunduğu yerleri içine almaktadır. Bu sonuçla ülkede rekreasyona dayalı iç turizmin üstünlük taşıdığı ve kıyı-deniz turizmi ile kaplıca turizminin yaygınlık kazandığı görülmektedir. Ayrıca Azerbaycan ın yüksek rölyefinde bazı dağlık alanlar dağ ve av turizmi yönünden yüksek potansiyele sahip olup, yeni yatırımların yapılmasını beklemektedir. Azerbaycan ın gerek doğal gerekse sosyo-ekonomik özellikleri kendine özgü nitelikler taşır. Ancak, ülke sınırları içinde bölgesel farklılıklar bulunmaktadır. Şöyle ki, bir yandan 4500 m ye varan yüksek dağlık alan, diğer taraftan deniz seviyesinin altında kalan sahalar vardır. Bu durum ekosistem ve turizm açısından değişim ve gelişimlere yol açmaktadır. Buna göre ılıman, karasal, subtropikal ve Alp ekosistemleri bir arada yer almaktadır. Her ne kadar sosyoekonomik faaliyetler toplumların kültür özellikleriyle doğrudan ilişkili de olsa ekosistemin değişmesi turizm faaliyetlerin de değişmesine neden olur yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

59 Özellikle günümüz dünyasında refah seviyesi yüksek, kişi başına düşen milli geliri fazla olan ileri ve gelişmiş ülkelerin hepsi turizme ağırlık veren ülkelerdir. Buna karşılık, doğal kaynakları fazla olsa bile, geri kalmış, birtakım iç huzursuzlukları olan ülkeler ise turizm potansiyeli iyi değerlendirilmemiş, turizm gelirleri düşük olan ülkelerdir. Gelişmişliğin en önemli göstergelerinden biri, turistik kamp ve tesislerin ülke içindeki düzenli dağılışı olmuştur. Bu nedenle, ülkenin kaynaklarının tamamının değerlendirilmesi ve kalkınmanın ülke geneline yayılabilmesi için turistik kamp ve tesislerin gerekli olduğu tüm bölgelere dengeli biçimde dağılışının sağlanması gerekmektedir. Gelen yabancı turist açısından sonuçlara değinecek olursak kayda değer sayıda turist gelmemektedir. Bunda tatil turizmine imkân sağlayacak tesislerin az sayıda bulunmasının yanında hizmet kalitesinin düşüklüğü de etkili olmaktadır. Ayrıca Azerbaycan da yerli ve yabancı turistlerin dinlenebileceği, tatil yapabileceği, doğadan, denizden ve güneşten istifade edebileceği modern tesisler çok azdır. Ancak son yıllarda yapılan modern kamp ve tesisler sayesinde turist sayısında az da olsa artışlar görülmeye başlanmıştır. Azerbaycan'ın turizm potansiyelinin ve turizm faaliyetlerinin etkin bir şekilde kullanılabilmesi halinde ülke ekonomisine önemli düzeyde katkı sağlayabileceği ve turizmin önde gelen sektörlerden biri olacağı düşünülmektedir. 81 Azerbaycan da 1996 yılında 200 bin civarında olan yabancı turist sayısı, 1998 yılında 500 bine yaklaşmış, 2003 yılından bir milyonu aşmıştır. Son 2 yılda ülkeye gelen yabancı turist sayısı %41 oranında artmıştır yılı itibariyle yabancı turist sayısı 2,48 milyon kişiye ulaşmıştır. 82 Azerbaycan a gelen yabancı turist sayısındaki değişim grafikte verilmiştir.. Grafik 14: Yabancı Turist Sayısı 81 SEFEROV, R. HESENOV, T. Azerbaycan'ın Turizm Potansiyeli ve Turizm Etkinliklerinin Degerlendirilmesi. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 82 Tourism in Azerbaijan Azerbaijan Export and İnvestment Promorion Fundation, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

60 2001 yılında Azerbaycan da 93 otel ve konaklama tesisi faaliyetteyken, 2010 yılında bu sayı 499 a ulaşmıştır. Son bir yılda Bakü de ve bölgelerde yaklaşık 50 tesis kullanıma açılmıştır yılı itibariyle Azerbaycan da turizm sektöründe hizmet sunan 514 otel ve yatak kapasitesi bulunmaktadır. 84 Grafik 15: Turistik Otel Sayısının Yıllara Göre Değişimi Özellikle yıllarında iş adamlarının turizm sektörüne ilgisi artmıştır. O dönemde toplam 32 turizm şirketi varken, 2012 yılı itibariyle 170 turizm şirketi bulunmaktadır. 85 Azerbaycan Cumhuriyetinde yıllarında Turizm Sektörünün Kalkınmasına Dair Devlet Programının uygulanması sonucunda turizmin gelişmesi için olumlu ortam oluşturulmuş ve ülkenin uluslararası turizm pazarına entegrasyonunun temeli atılmıştır. Son dönemde elde edilmiş hızlı sosyoekonomik gelişim bu alanın tümüyle gelişmesi açısından yeni olanaklar açmıştır yılında ülke ekonomisi yabancı turistlerden 432 milyon manat gelir sağlarken, 2009 yılında bu rakam 1 milyar 122 milyon manata yükselmiştir. 86 Turizm sektörünün karşılaştığı temel sorunlardan biri kalite düzeyinin artırılmasıdır. Bu konu Devlet Programında da yer almıştır yılında Azerbaycan da turizm eğitimi veren tek yüksek eğitim kurumu Azerbaycan Turizm Enstitüsü Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev in 25 Ağustos 2006 tarihli ve 925 sayılı kararnamesiyle ve Azerbaycan Cumhuriyeti Tourism in Azerbaijan Azerbaijan Export and İnvestment Promorion Fundation, Tourism in Azerbaijan Azerbaijan Export and İnvestment Promorion Fundation, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

61 Bakanlar Kurulunun 13 Şubat 2006 tarihli ve 45 sayılı kararıyla Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı olarak kurulmuştur. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev turizmin daha da gelişmesi ve turizm faaliyeti için elverişli ortam oluşturulması amacıyla 2011 yılının Turizm Yılı ilan edilmesine ilişkin kararı imzalamıştır. Böylece başarılı bir şekilde uygulanan projeler, devlet programları ve reformlar Azerbaycan ın son on yılda kazandığı başarıların devamına ve Azerbaycan ın dinamik bir ekonomik yapıya sahip devlet olarak değerlendirilmesine olanak sağlamaktadır. Artık XXI. yüzyılın başlangıcında Bakü'de, Gence'de, Nahçıvan da ve ülkenin diğer şehirlerinde yabancı konukları kabul edebilen modern oteller faaliyet gösteriyordu. Ülke genelinde 100'den fazla turizm firması yabancı turistlerin kabulü ve yerli nüfusa hizmet verir hale gelmiştir. Azerbaycan da resmi kayıtlara göre 149 otel ve yaklaşık 5000 yatak bulunmaktadır. Ayrıca, turizm bölgelerinde modern şekilde tasarlanmış özel tedavi ve dinlenme merkezleri bulunmaktadır. 87 Cumhurbaşkanı İlham Aliyev in 6 Nisan 2010 tarihli emriyle onaylanmış Azerbaycan Cumhuriyetinde yıllarında Turizm Sektörünün Kalkınmasına Dair Devlet Programı nda bu olanakların gerçekleştirilmesi, önümüzdeki yıllarda turizm sektörünün ülke ekonomisinin başlıca alanlarından birine dönüşmesi için kapsamlı eylem planı yer almıştır. Eylem planı meyvelerini vermeye başlamıştır. Son 10 yılda Azerbaycan a gelen yabancı turistlerin sayısında 2 kat artış gözlemlenmiştir yılında Azerbaycan a gelen yabancıların sayısı 767 bin iken, 2005 yılında bu rakam milyona, 2010 yılında ise 1,9 milyona yükselmiştir yılında ise turist sayısı 2,3 milyona ulaşmıştır. Azerbaycan ın 1996 yılında yaklaşık 50 milyon dolar olan turizm geliri, 1997 de 285 milyon dolara, 1999 da 649 milyon dolara, 2001 de 906 milyon dolara, 2004 de ise milyon dolara ulaşmıştır yılında bu rakam milyon dolar olmuştur. Azerbaycan hükümeti, önümüzdeki yıllarda turizmden daha fazla gelir beklemektedir. Ancak, bu gelirlerin önemli bir kısmını Azerbaycan a turistik amaçtan çok, iş imkânlarını yerinde görmek, tespit etmek amacıyla gelen yabancıların (iş adamlarının) bıraktığı dövizler teşkil etmektedir. Turizm sektörünün Azerbaycan ekonomisine toplam katkısı 2 Milyon 404 bin manat tır. Turizm sektörünün GSYİH daki payı % 4,1 dir. 88 Azerbaycan ın turizm gelirleri grafikte verilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

62 Grafik 16: Azerbaycan Turizm Gelirleri (Milyon ABD Doları) Azerbaycan turizm sektöründe 2014 yılı itibariyle kişi çalışmaktadır. 89 Azerbaycan turizm sektöründe çalışan kişilerin sayısının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 17: Turizm İşletmelerinde Çalışan Kişi Sayısının Yıllara Göre Değişimi Diğer yandan Azerbaycan vatandaşları da giderek artan oranlarda turistik amaçlı olarak ülke dışına çıkmaktadır. Azerbaycan Kültür ve Turizm Bakanlığı nın açıkladığı verilere göre, 2010 yılında yurt dışına turizm amaçlı çıkanların sayısı bir önceki yıla göre %16 oranında artarak 2.45 milyon olarak gerçekleşmiştir. Azerbaycanlıların en çok ziyaret ettikleri ülke Türkiye olup, daha sonra sırasıyla İtalya, İspanya, Birleşik Arap Emirlikleri, Ukrayna, Rusya, Yunanistan, Malezya, Tayland ve İsviçre gelmektedir yılında Azerbaycan dan Türkiye ye gelen turist sayısı iken, 2011 yılında bu rakam e ulaşmıştır yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

63 Azerbaycan a tatil amaçlı olarak giden kayda değer sayıda yabancı turist bulunmamaktadır. Bunda tatil turizmine imkân sağlayacak tesislerin az miktarda bulunmasının yanında hizmet kalitesinin düşüklüğü de etkili olmaktadır. Ayrıca Azerbaycan da yerli ve yabancı turistlerin dinlenebileceği, tatil yapabileceği, doğadan, denizden ve güneşten istifade edebileceği modern tesisler çok azdır. 90 Azerbaycan a gelen turistlerin ülkelerine göre dağılımını incelediğimizde; BDT kapsamında olan ülkelerle, komşu ülkeler olan Türkiye ve İran dan gelenler büyük çoğunluğu oluşturmaktadır. Bunları 1999 yılında gelen turistler bakımından sırasıyla Birleşik Krallık, ABD, Almanya, İsrail, Pakistan, Fransa, İtalya, Hindistan, Suriye ve Kanada izlemektedir. Gelecek yıllarda bu ülkelerden ve aynı zamanda diğer ülkelerden yeni gelecek olan turistlerle toplam turist sayısının artacağı düşünülebilir. 91 Tablo 12: Azerbaycan a Gelen Turist Sayıları ( ) Ülkeler BDT 346, , , , ,068 İran 242, , , , ,178 Türkiye 12,693 8,493 11,082 14,589 22,829 Diğer Ülkeler 79, , , , ,094 Toplam 680, , , Önümüzdeki yıllarda turist sayısının artacağını düşünürsek, bu durum sonucunda turizmin ülke ekonomisine büyük katkı sağlayacak bir sektör haline gelmesi beklenmektedir. Dünya genelinde olduğu gibi, Azerbaycan da da uluslararası turizmden daha fazla pay elde etmek için, özellikle son yıllarda büyük çaba harcamalarının temel nedeni bir yandan turizmin ulusal ekonominin gelişmesine, diğer yandan toplumsal refah düzeyinin yükselmesine yaptığı büyük katkılardır. Böylece ulusal ve uluslararası düzeydeki turizm; ekonomiyi, kültürü ve toplumu geniş boyutlarda etkileyerek beraberinde ülkeye çok yönlü yararlar sağlamaktadır (Usta, 2002). Özellikle ülkedeki işsizlik sorununun çözümüne de turizm olumlu katkılarda 90 Rehman SEFEROV - Tapdıg HESENOV. Azerbaycan'ın Turizm Potansiyeli ve Turizm Etkinliklerinin Degerlendirilmesi. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 63 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

64 bulunmaktadır. Sonuçta turizm, ülke ekonomisi açısından önemli gelir ve istihdam kaynağı oluşturmaktadır. Azerbaycan ın sahip olduğu turizm potansiyeline rağmen, turizminin değişim ve gelişimine engel olan bazı sorunlar vardır. Ülke turizminin gelişmesini sağlamak ve turizm gelirlerini artırmak için, bu sorunların çözüme kavuşması gerekmektedir. Bu sorunlar aşağıda ana çizgileri ile maddeler halinde belirtilmiştir. a. Tanıtım, b. Ulaşım, c. Eğitimli personel, d. Modern tesislerin azlığı, e. Gezi turlarının yetersizliği, f. Birçok idari yerleşim birimlerinde turizm merkezlerinin olmaması, g. Kış turizmi için gerekli altyapının olmaması, h. Turizm sektöründe yatırımcıların yetersiz destek görmesi, i. Turizm tesis yatırımlarının yüksek maliyetli oluşumudur. Sonuçta, Azerbaycan ın doğal kaynaklarına dayalı rekreasyonel potansiyeli paralelinde birçok tedavi ve dinlenme amaçlı yerel merkezler vardır. Ülkedeki Kafkas Dağları, Kura-Aras ovaları, Lenkeran ve Nahçıvan bölgeleri tedavi ve dinlenme turizmi açısından zenginlik taşımaktadır. Örneğin, Şuşa şifalı suları ile bir balneoloji, sağlık verici dağ iklimi ile bir dinlenme merkezi haline gelmiştir. iii. Güçlü Yönler Azerbaycan topraklarının birçok bölge ve yöresi turizm potansiyeli açısından çok önemli nitelikler taşımaktadır. Özellikle Apşeron Yarımadası nın kuzey kısmı ve Hazar Deniz kıyılarında, ayrıca Guba-Haçmaz, Lenkeran Ovası, Merkez ve Batı Bölgesi turizm potansiyeli açısından daha yüksek potansiyele sahiptir. 92 Bunların başlıca özelliklerine aşağıda değinilmiştir. Apşeron Yarımadası: Doğal koşulları, dinlenmeye uygun iklimi, ılık ve berrak denizi, ince kumlu plajları, tedavi amaçlı kullanılan çamuru ve şifalı suları, ulaşım ve altyapı bakımından gelişmişliği göz önüne alınırsa, ülkede rekreasyonel dinlenme komplekslerinin yaratılabileceği en önemli bölgelerden biridir. Azerbaycan daki tedavi nitelikli sanatoryumların çoğu buradadır. Son yıllarda buradaki sağlık yurtlarının iyileştirilmesi ve yenilerinin yapılması konusunda girişimler başlatılmıştır. Apşeron Yarımadası nın termal 92 ADİK: Azerbaycan Devlet İstatistik Komitesi. 64 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

65 turizminde; Surahanı, Şıh, Bilgeh, Buzovna, Pirşaha ve Merdekan da hidrojen sülfürlü su kaynakları büyük önem taşımaktadır. 93 Guba-Haçmaz: Azerbaycan ın Kuzeydoğu kesiminde bulunan Guba-Haçmaz, büyük gelişme perspektifi olan rekreasyon-turizm bölgelerinden biridir. Bu bölgenin elverişli ulaşım mevkii, manzara güzellikleri ve dağlık alanları, Hazar Denizi nin Yalama-Nabran, Gilezi-Zarat kıyılarındaki balneoloji merkezleri, Kalealtı, Haltan vb. mineral su kaynakları, rekreasyonel önemi arttıran özelliklerdir. Bilhassa 1970 li yıllardan beri Deveçi ilçesindeki 350 kişilik Kalealtı mineral suyu Batı Ukrayna daki Naftusiya suyuyla aynı tedavi edici özelliğe sahiptir. Ayrıca Hazar Denizi ne ve demir yolu hattına yakınlığı, deniz seviyesinden 500 m yükseklikte oluşu, son derece güzel ve yeşil peyzajı, sebzecilik, bağcılık ve hayvancılığın geliştiği ilçelerle iç içe olması, temiz ve sağlık verici havası, Kalealtı nın kısa sürede bir sağlık ve dinlenme merkezi olarak tanınmasına yol açmıştır. 94 Lenkeran Ovası: Hazar Denizi kıyısındaki Lenkeran Ovası da gelecek için değer taşıyan rekreasyonel kullanım alanlarından biridir. Ovanın güneyi; subtropikal iklimi, kumlu plajları ve güzel manzaralı siteleri, gelişmiş altyapısı, bütün yıl sebze-meyve yetiştiren tarım sektörü, bol iş gücü, mineral su kaynakları, rekreasyon-turizm komplekslerinin oluşturulmasına olanak verir. Lenkeran ilçesinde Meşesu ve İbadı mineral su kaynağı vardır. Bileşiminde azot ve metan olan bu sulardan banyo alınarak, eklem, kadın hastalıkları, deri, kalp damar hastalıkları tedavi edilmektedir. 95 Merkez ve Batı Bölgesi: Azerbaycan ın doğu yarısına göre, merkezi ve batı bölgelerinde rekreasyon-turizm sektörü az gelişmiştir. Bu geniş arazilerde mevsimlik faaliyet gösteren bazı tedavi-dinlenme tesisleri yer alır. Küçük Kafkas Dağları eteklerinde yer alan Naftalan kentinde dünyada tek olan tedavi amaçlı çamur petrolü vardır. Bugün çeşitli hastalıkların (bel, omurilik, eklem, kas, sinir sistemi, damar, karaciğer ve jinekolojik hastalıklar) doktor kontrolünde tedavisi için Naftalan daki tesislere binlerce Azeri ve diğer ülkelerden çok sayıda turist gelmektedir. Ayrıca bu kentte 1500 yataklı ve tüm yıl hizmet veren sağlık merkezi bulunmaktadır SEFEROV, R. HESENOV, T. Azerbaycan'ın Turizm Potansiyeli ve Turizm Etkinliklerinin Değerlendirilmesi. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 94 a.g.e 95 a.g.e 65 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

66 Şuşa, balneoloji-iklim tedavi merkezi olarak Azerbaycan da çok ünlüdür. Kentin, kuru ve temiz havasına, ultraviyole ışınların tedavi edici özelliğine bağlı olarak İsviçre nin Davos sağlık merkezinden daha üstün olduğu bilinmektedir. Diğer taraftan, Şuşa da Turşsu ve Şırlan karbon-hidrojenli mineral suları eşsiz dağ manzaraları rekreasyonel potansiyelini artırıcı etken olmuştur. 97 Terter çayı vadisinde m lerdeki İstisu mineralli su kaynakları, bileşimi ve tedavi edici niteliği itibariyle dünyaca tanınmış Çek Cumhuriyeti nin Karlovary termal sularıyla aynı özellikleri paylaşmaktadır. İstisu sağlık merkezinde mide, bağırsak, sinir sistemi, jinekolojik ve ürolojik hastalıklar tedavi edilmektedir. 98 Azerbaycan ın rekreasyonel turizm potansiyeli göz önüne alındığında, ülkenin yılda 1 milyon kişiye dinlenme olanağı tanıyabileceği, ancak mevcut tesislerin iyileştirilmesi ve yenilerinin yapılmasının şart olduğu bildirilmektedir. Öte yandan, Azerbaycan da turizm ve gezi işlerinin organizasyonu, iç ve dış turizm kuruluşları tarafından yapılmaktadır. Bu amaçla Bakü, Merdekan, Sumgayıt, Gence, Mingeçevir, Naftalan, Nahçıvan, Beylegan, Eli Bayramlı, Guba, Şamahı vb. yerlerde turizm danışma büroları kurulmuştur. 99 Kaplıca ve Sağlık Turizmi: Azerbaycan da 1000 kadar mineral su vardır. Özellikle Naftalan denilen ve dünyada sadece Azerbaycan da bulunan petrol karışımlı çamur başta sinir sistemi olmak üzere deri, cilt, kadın hastalıkları ve daha birçok hastalığa iyi gelmektedir. Öte yandan, Azerbaycan da tedavi nitelikli sanatoryumların çoğu Apşeron Yarımadası ndadır. Bu sanatoryumlarda toplam yatak sayısı dolayındadır. 100 h) Tüketici Tercihleri Azerbaycan vatandaşlarının tüketim tercihlerinde 2000 lerin başlarında ürünlerin fiyatları etkili olurken, günümüzde ekonomideki olumlu gelişmelere bağlı olarak kalite ön plana çıkmaya başlamıştır. Tüketicilerin kalite bilinci giderek artmaktadır. Tüketiciler özellikle son teknolojili, yeni çıkan ürünlere ilgi duymaktadır. Azerbaycan pazarında başarı sağlayabilmek için tüketici tercihlerinin anlaşılması önem taşımaktadır. Bu bakımdan rekabetin yoğun 96 a.g.e 97 a.g.e 98 SEFEROV, R. HESENOV, T. Azerbaycan'ın Turizm Potansiyeli ve Turizm Etkinliklerinin Değerlendirilmesi. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 99 a.g.e 66 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

67 olduğu bir pazar olan bu pazarın özellikle sağlık sektörü açısından ayrıntılı bir biçimde araştırılması gerekmektedir. Azerbaycan da yaşayan tüketiciler genellikle ürünleri küçük ambalajlarda ve ihtiyaç paralelinde satın almayı tercih etmektedir. 1) Tarihi Gelişim BÖLÜM IV AZERBAYCAN'DA SAĞLIK 1991 yılında bağımsızlığın kazanılmasından önceki süreçte, Azerbaycan da Sağlık Bakanlığı, merkezi bir teşkilat içinde hiyerarşik yapıdaki Moskova tarafından belirlenmiş politikalar doğrultusunda yönetilmekteydi. Sovyet sağlık sistemi tamamıyla devlete aitti ve merkezi plan ile yönetilmekteydi. Hizmetler tamamen ücretsiz ve tüm nüfusun erişimine açıktı. Sovyet sağlık sisteminin güçlü yapısı, nüfusun büyük bir kesimini kapsamasından, geniş çaplı aşılama programlarından, en küçük köylerde ve uzak alanlarda bile sağlık tesislerinin bulunmasından, ilaçların yüksek devlet sübvansiyonları sayesinde neredeyse ücretsiz olarak alınabilmesinden, yüksek ihtisas kuruluşlarının oldukça gelişmiş olmasından ve akademik eğitim veren tıp kuruluşlarının kurulmasının ve geliştirilmesinin teşvik edilmesinden kaynaklanıyordu. Ancak bu sistemin de bazı zayıf noktaları vardı. Temel sağlık hizmetleri yaygın bir şekilde sunulurken, Sovyetler Birliği batıda 1960 lı yılların ortasından itibaren artış gösteren yeni tedavi şekillerine uzak kalması sistemin en zayıf noktasını oluşturmaktaydı. Sistemin diğer bir zayıf yönü, Sovyet sağlık sisteminin eczacılık sektörü gelişiminde geri kalmış olmasıdır. Bu nedenle ilaçların birçoğu Avrupa ve Hindistan dan ithal edilir hale gelmişti. Sovyet sağlık sisteminin bir başka zayıf yönü ise tıp eğitiminin yetersizliğidir. Bu sistem çok sayıda doktor yetiştirmiş, ancak bunlara çok kısıtlı beceriler kazandırabilmiştir. Bilimde hiyerarşi ve geleneğe dayanan Sovyet sistemi batının gerisine düşmüş, bazı ölümcül hastalıkları dahi önlemekte yetersiz kalmıştır. Sağlık sistemi mali ve kaynak aktarımı açısından katı bir hiyerarşi ile yönetilmekteydi. Mali tablo ve kaynak aktarımları yerel ihtiyaçlara göre değil ulusal normlara göre oluşturuluyordu. Bu normlar, kaliteden çok ölçek üzerine yoğunlaştığından, yaygın ama kötü bir sağlık sektörü oluşturmaktaydı. İş gücünün 100 a.g.e 67 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

68 ucuz ve teknolojinin pahalı olmasından dolayı sistem aşırı şekilde iş gücü yoğunluğu içindeydi. Bütçenin yaklaşık %70 lik kısmı hastane hizmetlerine ayrılıyor ve kırsal alanlardaki tesislerin yoğunluğuna rağmen en yüksek kalitede hizmetler şehirlerde sağlanabiliyordu yılında Sovyetler Birliğinin çökmesi ve Azerbaycan ın bağımsızlığını ilan etmesini takiben, sağlık sistemi ciddi ekonomik zorluklarla karşı karşıya kaldı. Sovyetler Birliği döneminden miras kalan ve devam ettirilen katı yönetim yapısı, hizmet kalitesi ve erişim gözardı edildi yılında ihtiyaç duyulan sağlık reformlarının ne olduğunun belirlenmesi amacıyla ayrıntılı politika tartışmaları başlamıştır. ihtiyaç duyulan sağlık reformunun belirlenmesi ve uygulanması amacıyla Sağlık Reformu Devlet Komisyonu oluşturulmuştur. Komisyon, Sağlık Bakanlığı öncülüğünde 1999 yılında izlenecek yolu, yeni finansman mekanizmalarını, sağlık sigortacılığı ve temel sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesini de içeren kavramsal bir belge yayınlamıştır. Sağlık Bakanlığı tarafından geliştirilen bazı öneriler ve öncelikli alanlar Millet Meclisi tarafından kabul edilmiştir. Azerbaycan Sağlık Bakanlığı 2001 yılında Dünya Bankası ile Azerbaycan Hükümeti arasında Birinci Sağlık Reformu Projesini uygulamak üzere bir anlaşma imzalanmıştır. Anlaşmaya göre proje kapsamında Dünya Bankası Hükümete; sağlık kapasitesinin geliştirilmesi, politika reformu, ilçe düzeyinde temel sağlık hizmetlerinin geliştirilmesinde kullanılmak üzere ABD $ ı kredi vermiştir. Sağlığın finansmanına yönelik ilk reel artış 2005 yılında görülmüştür. 68 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

69 2006 yılında Dünya Bankası kredisi ile desteklenen İkinci Sağlık Sektörü Reformu Projesi başlatılmıştır. Projenin ilk fazı olarak belirlenmiştir. Proje, sağlık sisteminin işleyişi, finansmanı, gözetim ve denetimini, sağlık hizmet kalitesinin artırılmasını ve hizmete erişimin geliştirilmesini hedeflemektedir. Hükümet proje kapsamında özellikle sağlık finansmanı ve hizmet sunumuna yönelik reformların yapılmasında kararlılık göstermiştir. 2) Mevcut Durum Azerbaycan Cumhuriyeti, belirlenen uzun vadeli kalkınma stratejisi kapsamında dünya standartlarında sağlık hizmet sunumu amacıyla geniş çaplı bir reform yürütmektedir. Sağlığa ayrılan bütçe değeri son 10 yılda 10 kattan daha fazla artmıştır. Bazı bölgelerdeki 500'den fazla sağlık kuruluşunun inşaatı veya rekonstrüksyonlar gerçekleştirilmiştir. Tıp merkezleri modern cihazlarla donatılmıştır. Bulaşıcı hastalıklarla mücadele çalışmasında önemli sonuçlar elde edilmiş, ayrıca anne ve çocuk ölümlerinin oranında önemli düşüşler sağlanmıştır yılları arasında sağlık reformu amacıyla çıkarılan yasal düzenlemelerden bazılarının isimleri ve tarihleri tabloda verilmiştir. 102 Kanun Başlığı Tablo 13:Önemli Yasal Düzenlemeler Tıbbi Sigorta Kanunu 1999 Özel Tıbbi Uygulama Kanunu 2000 Tüberküloz Kontrol Kanunu 2000 Bulaşıcı Hastalıklara Karşı İmmunoprofilaksi (korunması) Kanunu 2000 İyot Yetersizliğine Karşı Tuz İyodürleşme Kanunu 2001 Diyabetli Kişilerin Devletçe Bakımı Yasası 2003 Hemofili ve Talasemili Kişilerin Devletçe Bakımı Kanunu 2005 Kan ve Kan Bileşenleri ile Kan Hizmetleri Kanunu 2005 Onkolojik Bakım kanunu 2006 Zorunlu Sağlık Sigortası Devlet Kurumunun Kurulması Kanunu 2007 Zorunlu Sağlık Sigortası ve Sağlık Finansmanı Reformu Çerçeve Kanunu 2008 Yıl Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

70 Sağlık sisteminin reformu, devlet bütçesinden büyük maliyetler gerektirmektedir. Azerbaycan'da sağlık reformları ülke ekonomisinde hızlı gelişmenin başladığı yıl olan 2004 ten itibaren daha hız kazanmış ve gelişmiştir. Dünya da sağlık reformu gerçekleştiren hemen hemen tüm ülkeler bu yükün altından uluslararası kuruluşlardan yardım alarak kalkmayı tercih etmektedir. Geniş kapsamlı sağlık reformların yapılması, hastanelerin yeniden yapılandırılması, sağlık kuruluşlarının modern tıp araç ve gereçleriyle donatılması, yeni tıp merkezlerinin inşası için devletin ekonomik olanaklarının genişletilmesi bunu zorunlu kılmaktadır. Sağlık sisteminde gerçekleştirilen reformların başarıyla sonuçlanması için gelişmiş ülkelerin deneyimi ile tanışma, Azerbaycan'ın sağlık kontrol ve tesislerinin çeşitli uluslararası kuruluşlarla yapılan iş birliği büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle Azerbaycan hükümeti Temel Sağlık Hizmetlerinin Güçlendirilmesi Projesi kapsamında DSÖ (WHO), UNİCEF, USAID, Açık Toplum Enstitüsü Yardım Vakfı, Bloomberg Girişimciliği Fonu, Dünya Bankası, Avrupa Komisyonu, ilgili yapıları ve diğerleri ile aktif iş birliğine başladı. 103 Azerbaycan'da sağlık hizmetlerinin gelişiminin sağlanmasında iki Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin önemi büyüktür. Bu kararnameler Azerbaycan sağlık hizmetlerinin ve sağlık sisteminin gelişmesi yönünde dönüm noktası olmuştur. Bunlardan ilki 13 Mart 1998 tarihli ve 760 numaralı Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı kararnamesidir. Bu Kararnameye istinaden sağlık sektöründe reform düzenlenmesi ve yürütülmesi amacıyla Hükümet Komisyonu oluşturulmuştur. İkincisi ise 29 Aralık 1998 tarih ve 49 numaralı "Azerbaycan Cumhuriyeti'nde Sağlık Alanında Reformlar Devlet Komisyonu Hakkında Esasname isimli Cumhurbaşkanlığı kararnamesidir. 104 Bu Kararnameler doğrultusunda, 2004 yılından beri diyabetli çocukların ücretsiz ilaçları sağlanmakta, modern araç gereçle donatılmış Talasemi Merkezi oluşturulmuştur. Azerbaycan'da böbrek eksikliğinden sıkıntı çeken hastaların devlet hesabına hemodiyaliz seansları alması için 14 hemodiyaliz merkezi oluşturulmuştur. Özel ilgiye ihtiyacı olan çocuklar için rehabilitasyon merkezi inşa edilmiş, bu merkezden ülkedeki 20 binden fazla özel ilgi ihtiyacı olan çocuğa sağlık hizmeti sunulmaktadır. Sağlık Bakanlığı bünyesinde İlaçların kalitesinin değerlendirilmesi için Analitik Ekspertizion Merkezi 103 Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

71 oluşturulmuştur. 60'dan fazla tıp hizmeti sunan sağlık kuruluşu inşa edilmiştir yıllarında Azerbaycan'da üreme sağlığa dair ulusal strateji uygulanmaktadır. 105 Sağlık sisteminde reformlar projesi kapsamında Azerbaycan hükümeti 2006 yılının Eylül ayında Dünya Bankası'nın Uluslararası Kalkınma Derneği ile finansman anlaşması imzalamıştır. Bu anlaşma 6 yıl süresince sağlık sisteminde yapısal ve yönetsel reformların gerçekleştirilmesine ilişkin projenin uygulanmasını öngörmektedir. Proje Sağlık Bakanlığı'nın yönetim potansiyelinin güçlendirilmesini, sağlık hizmetlerinin uygulanmasının iyileştirilmesini, personel kaynaklarının geliştirilmesini de kapsamaktadır yılında sağlık reformunun önemli öncelikleri belirlenmiştir yılının başında ise Sağlık Bakanlığı tarafından geliştirilen sağlık reformu ulusal paydaşlar yanında uluslararası paydaşlarla da (WHO, IMF, WB, USAID) istişare etmiştir. Kamuoyunda tartışılan sağlık reformu 2008 yılında Sağlık Finansmanı adı altında Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yasalaşmıştır. Yasayla kalite ve sağlık sistemine adil erişim hedeflenmiştir. Sağlık Finansmanı Reformunun Tanıtılması Eylem Planı 2008 yılında Bakanlar Kurulu tarafından onaylanarak yürürlüğe girmiştir. Eylem Planında üreme sağlığı, ruh sağlığı ve tüberküloz stratejileri ile birlikte sağlık öncelikleri belirlenmiştir. 106 Azerbaycan da yürütülen sağlık reformu çalışmalarını Temel Sağlık Hizmetlerine Yönelik Reform Çalışmaları ve Sosyal Güvenliğe Yönelik Reform Çalışmaları olmak üzere iki başlık altında incelemek mümkündür. Temel Sağlık Hizmetlerine Yönelik Reform Çalışmaları kapsamında yürütülen ve ana ve çocuk sağlığının iyileştirilmesini olumlu olarak etkileyen, nüfusun genel sağlığının güçlendirilmesine yönelik tedbirler şunları içermektedir: a) Devlet bütçesinden tıbba ayrılan paraların tutarı önceki yıllara kıyasla 10 kat artırılması, b) Sağlık tesislerinin yapımı, onarımı, restorasyonu ve rekonstrüksiyonu için ihtiyaç duyulan araç, gereç ve donanım sağlanması, 104 Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

72 c) Özel sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi d) 2008 yılından itibaren Azerbaycan Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı`na bağlı tüm sağlık kuruluşlarında temel sağlığın korunması ve geliştirilmesine yardımcı olması amacıyla ücretli hizmetlerin iptal edilmesi, Sosyal Güvenliğe Yönelik Reform Çalışmaları kapsamında ise zorunlu sağlık sigortasının uygulanması yönünde çalışmalar sürdürülmüştür. Bu amaçla ilk aşamada uluslararası uygulamalar gözden geçirilerek ülke şartlarına en uygun modelin aranmasına yönelik çalışmalar sürdürülmüştür. Uygun modelin yaşama geçirilmesi için gerekli olan yasal alt yapının hazırlanması çalışmaları da diğer yandan sürmektedir. Azerbaycan için öngörülen zorunlu sağlık sigortası modeline göre, emekliler için tıbbi sigorta primleri Devlet Sosyal Savunma Fonu tarafından, çalışmayan vatandaşlar ve sosyal yardım alanlar için ise devlet tarafından karşılanacaktır. Böylece ülke nüfusunun tümü tıbbi sigorta hizmetleri ağı kapsamına alınmış olacaktır. Reformların uygulanması Dünya Bankası'nın özel grubu tarafından takip ediliyor ve sonuçlarla ilgili olumlu görüşler verilmektedir. Ayrıca sağlık sektöründe yapılan reformlar Avrupa Komisyonu`nun Azerbaycan'a dair Yakın Komşuluk Politikası girişimi çerçevesinde hazırlanan ilerleme raporlarında son birkaç yıldır, sürekli olarak olumlu görüşle değerlendirilmektedir. Azerbaycan'da Sağlık alanında faaliyet gösteren BM Çocuk ve Nüfus Vakfı, UNİCEF, Dünya Bankası, USAİD ve diğer uluslararası kuruluşlar ile iş birliği yapılmaktadır. Bu uluslararası kuruluşlar ile birlikte Sağlık Bakanlığı tarafından "İlkin Sağlık Hizmetlerinin Gelişmesi", "Reproduktiv (Üreme) Sağlık ve Aile Sağlığı", "Azerbaycan'da Demografiya ve Sağlık Özeti", "Kızamık ve Mehmereye Karşı Mücadele", "Acil Yardımın Gelişimi", "Çocukların Kurtuluşu", "Azerbaycan'ın Bölgelerinde Tıbbi Hizmetin Güçlendirilmesi", "5 Yaşına Kadar Çocuk Ölümü İstatistikleri ", " Yeni ICD 10 Nozoloji Kodların Tayini ", " Tütüne Karşı Mücadele "," Vereme Karşı Mücadele "," Malariya İle Mücadele "," AIDS İle Mücadele", "Sıhiyyede İslahatlar Eğitim İnovasyon", "Sıhiyyede Reformlar Üzere PHRD" projelerini gerçekleştirmişledir. Ayrıca, BM Gıda Programı Vakfı, Sınır Tanımayan Doktorlar, Uluslararası Tıp Topluluğu, Kızılhaç Federasyonu gibi sivil toplum kuruluşlarıyla da iş birliğinde yürütülen projeler bulunmaktadır. 72 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

73 Bağımsızlık sonrasında toplumun sağlık ihtiyaçlarının hepsine cevap veremeyecek durumda olmasına rağmen, sağlık sistem hastane odaklı olarak varlığını sürdürdü. Sağlık sistemine herkesin erişimi çeşitli finansman sıkıntıları ve bunun sonucunda gelen hastaların yaptığı gayri resmi ödemeler nedeniyle ortadan kalktı. Hükümet bazı pilot sağlık reform projeleri uygulayarak temel sağlık hizmetlerini geliştirmeye ve kaynakları daha iyi kullanmaya çalışmaktadır. Sınırlı sayıdaki sağlık tesisi özelleştirilmiş olmasına rağmen, devlet sağlık hizmetlerinin sunumunda tekel konumunu sürdürmüştür. 107 Sağlık sisteminde reformların sürdürülmesi, ülke nüfusuna kaliteli ve uygun koşullarla tıbbi hizmetle temin edilmesi "Azerbaycan 2020: Geleceğe Bakış" Kalkınma Konseptinde özel bir yere sahiptir. Konsept, tıbbın lojistik üssünün sağlamlaştırılması, yeni tıp merkezlerinin yapımı, esaslı onarımı ve yeniden yapılandırılması, onların en modern tıp donanımları ile donatılması, sağlık reformlarının planlı şekilde yürütülmesini amaçlamaktadır. Ayrıca, devlet tarafından sosyal hastalıklarla (diyabet, hemofili, Talassemi, onkolojik hastalıklar, immunoprofilaktik, hemodiyaliz, tüberküloz, AIDS vb.) mücadele, sağlık bilgilendirme çalışması, uyuşturucu ve alkolizmle mücadele üzere çeşitli devlet projeleriyle gerçekleştirilecektir. 108 Azerbaycan konusunda yapılacak sağlık turizmi konusundaki değerlendirmelerin doğru anlaşılabilmesi için; genel sağlık göstergeleri, sağlık harcamaları ve hastalık göstergeleri Azerbaycan Sağlık Bakanlığı, Azerbaycan İstatistik Ajansı, DSÖ, IMF, Dünya Bankası, OECD vb. uluslararası kaynaklardan yararlanılarak aşağıda sunulmuştur. 3) Genel Sağlık Göstergeleri 1990 ların başında Azerbaycan oldukça yüksek sağlık personeli oranlarına sahipti kişi başına düşen 3,9 hekim, 3,4 lük bölge ortalamasından ve 3,0 lık AB ortalamasından daha yüksekti. Ancak 10 yıllık bir süreç içinde bu oran bölge ortalaması olan 3,4 düzeye inmiştir. Azerbaycan'da tüm branşlardaki hekim sayısı 2015 yılı itibariyle 32,756 kişidir. 109 Azerbaycan, 1990 yılından itibaren toplam hekim sayısını 2011 yılına kadar sürekli 107 Sargutan, A. E. 84 Ülke ve Türkiye nin Karşılaştırmalı Sağlık Sistemleri ss: Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, world- factbook/geos/aj.html 73 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

74 artırmıştır. Ancak 2012 yılında toplam hekim sayısı bir önceki yıla göre 1644 kişi azalmıştır. Bunda da uygulanmakta olan reform projelerinin etkili olduğu tahmin edilmektedir yılından itibaren hekim sayısı yeniden yükselme eğilimine girmiştir yılı itibariyle toplam hekim sayısı 2010 yılındaki seviyeye (32.756) kişiye ulaşmıştır. Ülkedeki tüm hekimlerin %52 si hastanelerde, %48 i ise polikliniklerde görev yapmaktadır. 110 Ülkedeki tüm hekimlerin yıllara göre değişimi grafiklerde verilmiştir. Grafik 18: Yıllara Göre Toplam Hekim Sayısı ( ) Grafik 19: Toplam Hekim Sayısının Yıllara Göre Değişimi ( ) 1990 yılında çöken Sovyetler Birliği döneminde Azerbaycan da 1000 kişiye 3,9 hekim düşmekteydi. Bu oran Sovyetler Birliğinin ortalaması ile (4.00) uyumlu, Dünya Sağlık Teşkilatı Avrupa Bölgesi oranın (3,3) ise üzerindedir sonrasında bu oranda tedrici bir azalma gözlenmiştir lerin başında bu oran ve 2009 yıllarında ise Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, 74 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

75 yılında ise 3,47 olarak gerçekleşmiştir. 111 Azerbaycan, bu oranla Dünya Sağlık Teşkilatı Avrupa Bölgesinin ortalamasının (3,4) üstünde kalmıştır. Böylece Azerbaycan bin kişiye düşen hekim sayısı bakımından Dünya da 10. Sıraya yükselmiştir. 112 Aynı dönemde Türkiye 1,5 oranı ile 73. sırada yer almıştır. Azerbaycan da on bin kişiye düşen hekim oranının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 20: Hekim Sayısının Yıllara Göre Değişimi ( ) Azerbaycan da tıpta uzmanlık ihtisasını ve üst ihtisasını tamamlamış nitelikli doktor ihtiyacı bulunmaktadır. DSÖ tarafından kabul edilen bin kişiye 3,4 hekim oranı esas alındığında birçok tıp branşında sıkıntı olduğu anlaşılmaktadır yılında en çok ihtiyaç bulunan branşlar; göz hastalıkları, kulak burun boğaz hastalıkları, nöroloji, psikiyatri, anestezi ve reanimasyon, deri ve zührevi hastalıklar, girişimsel radyoloji, fizik tedavi uzmanı gelmektedir. Ülkenin özellikle kenar eyaletlerinde jinekolog, dahiliye uzmanı, anestezi uzmanı ve çocuk doktoru yetersizliği bulunmaktadır. 113 Azerbaycan da on bin kişiye düşen hekim sayısının tıpta uzmanlık branşlarına ve yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir world- factbook/geos/aj.html, et WHO Regional Office for Europe, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

76 Tablo 14: Hekim Sayısının Uzmanlıklara ve Yıllara Göre Değişimi ( ) Terapist 9, 7 9,6 9, 7 9,8 9,8 9,6 9,9 9,4 9,6 9,3 8,8 Cerrah 4, 1 4,2 4, 2 4,4 4,4 4,5 4,3 4,3 4,2 4,0 3,8 Kadın Doğum Uzmanı Çocuk Hastalıkları Uzmanı Göz Hastalıkları Uzmanı 4, 6 4,5 4, 5 4,7 4,7 4,7 4,7 4,4 4,3 4,2 4,0 15, 5 15,9 16, 5 16,7 17,3 17,5 16,0 15,8 15,8 15,7 15,7 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 1,0 1,0 1,0 1,0 0,9 KBB Uzmanı 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,7 0,6 0,6 0,6 0,6 0,5 Nöroloji Uzmanı 1,0 1,0 1,0 1,1 1,1 1,1 1,1 1,0 1,0 1,0 1,0 Psikiyatrist 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,3 Anestesi Uzmanı 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 Deri ve zührevi hastalıkları uzmanı Radyodiyognastik Uzmanı 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 1,1 1,3 1,2 1,3 1,4 1,4 Fizik tedavi 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 Uzmanı Diş Hekimi 2, 8 2,8 2, 8 2,9 2,8 2,8 2,7 2,6 2,7 2,6 2,7 Epidemiyoloji Uzmanı 1, 7 1,7 1, 7 1,7 1,6 1,7 1,5 1,4 1,4 1,3 1,3 Azerbaycan da tıpta uzmanlık alanında eğitim alan hekimlerin sayısına bakıldığında ülke genelindeki uzman hekim ihtiyacının daha devam edeceği görülmektedir. Grafikten yıllık olarak ortalama bin kişinin 114 uzmanlık eğitimi aldığı anlaşılmaktadır. 115 Tıpta uzmanlık sürelerinin değişkenliği ve uzmanlık eğitimi alanların sayısal yetersizliği nedeniyle uzman hekime duyulan ihtiyaç kısa ve orta vadede azalmayacağı tahmin edilmektedir. Grafik 21: Tıpta Uzmanlık Eğitimi Alanların Sayısı ( ) Bu oran Türkiye de ortalama olarak yıllık kişi arasındadır. 76 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

77 Azerbaycan da tıp eğitimi yeterli seviyede değildir. Ülke, hala Rus ekolünün ektisindedir. Literatür Rusça kaynaklardan takip edilmektedir. Rus tıbbı ise dünya tıbbına göre daha geride olduğu için bu durum Azerbaycan ı da olumsuz etkilemektedir. Mevcut eğitim sisteminde uygulamanın ve klinik pratiğinin zayıf olması uzmanlık eğitiminin zayıf olması, vasıflı doktor yetişmesini engelliyor. Tecrübeli ve bilgili doktorlar ise, özellikle zor ve herkesin yapamadığı ameliyatlar ile ilgili bilgilerini başka doktorlarla paylaşmak istememektedirler. Sağlık Bakanlığı nın en önemli sorunlarından biri de, bu kadar büyük orandaki sağlık personelinin yeni gelişmelerden haberdar olmalarını sağlama hususudur. Hizmet içi eğitim bağımsızlık sonrasında minimum düzeye inmiştir. Bazı sağlık personelinin son 15 yıl içinde herhangi bir hizmet içi eğitim almadığı yapılan araştırmalarda tespit edilmiştir. Hemen hemen tüm sağlık personeli resmi olarak Sağlık Bakanlığı nın bünyesinde olmasına rağmen, uygulamada bağımsız hekimler gibi, hizmet başına ücret alarak çalıştıklarına da rastlanılmaktadır. Azerbaycan da hekim olmayan sağlık çalışanlarının sayısı 2010 yılında kişi iken, 2015 yılı itibariyle bin kişiye düşmüştür. 116 Bu düşüşün sağlık reformu projelerinden kaynaklandığı tahmin edilmektedir. Hekim olmayan sağlık çalışanlarının yıllara göre dağılımı grafikte verilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

78 Grafik 22: Sağlık Personeli Sayılarının Yıllara Göre Dağılımı ( ) Azerbaycan da, 2014 yılında 1000 kişiye düşen hemşire sayısı ise 41,1 iken ebe sayısı 10,5 olmuştur ların başında hemşire ve diğer yardımcı sağlık personeli sayısında artış yaşanmıştır. Hemşire sayısı 1993 yılında e ulaşmış, fakat daha sonra azalmaya başlamıştır. Ülkedeki tüm hemşirelerin %52 si hastanelerde, %48 i polikliniklerden çalışmaktadırlar. Laboratuvar teknisyenlerinin % 28 i hastanelerde, % 72 si ise polikliniklerden çalışmaktadır. 118 Azerbaycan da hemşirelik eğitimi veren 8 okul bulunmaktadır. Ayrıca Bakü de lisansüstü hemşirelik eğitimi veren bir okul bulunmaktadır. Hemşire sayısının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 23: Hemşire Sayılarının Yıllara Göre Değişimi ( ) Azerbaycan da, yılları arasında hemşire sayısında önemli değişme yaşanmazken, ebe sayısında ciddi bir düşüş yaşanmıştır yılında olan ebe sayısı yılları arasında sürekli düşmüştür. 119 Bu düşüş nüfus başına düşen ebe sayısında dramatik olarak Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

79 görülmektedir. Ülkedeki tüm ebelerin %45 i hastanelerde, %55 i polikliniklerde çalışmaktadırlar. 120 Grafik 24: Ebe Sayılarının Yıllara Göre Değişimi ( ) Azerbaycan da bin kişiye düşen hemşire sayısı 40,6 dır. 121 Hemşire sayısı ve bin kişiye düşen oran bakımından Azerbaycan DSÖ Avrupa Bölgesi ve BDT ülkeleri ortalamalarının üstünde bir orana sahiptir kişiye düşen hemşire sayısının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 25: Nüfus Başına Düşen Hemşire Sayıları (bin kişi) Azerbaycan da bin kişiye düşen hemşire sayısı DSÖ Avrupa Bölge ve BDT ülkeleri ortalamasının üstündeyken ebe sayısı için aynı şeyi söylemek mümkün değildir. Ülkede bin 120 Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

80 kişiye düşen ebe sayısı 11,5 tir kişiye düşen ebe sayısının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 26: Nüfus Başına Düşen Ebe Sayıları (bin kişi) Yıllara göre nüfus başına düşen toplam sağlık personeli sayısında 2011 yılından ciddi bir düşüş yaşanmıştır yılında olan sağlık personeli sayısı e gerilemiştir. Bu düşüş halen de sürmektedir yılı itibariyle ülkedeki sağlık personeli sayısı e kadar düşmüştür. 123 gösterilmiştir. Nüfus başına düşen sağlık personeli sayısındaki değişim grafikte Grafik 27: Nüfusa Düşen Sağlık Personeli Sayısının Yıllara Göre Değişimi (bin kişi) Genel nüfusa düşen tüm sağlık personeli sayıları tabloda verilmiştir. DSÖ, 10 bin kişiye düşen sağlık personeli sayısının (ebe, hemşire) 23 ün altında olması durumunu sağlık hizmetlerine ulaşım adına yetersiz olarak kabul etmektedir. Bu veri temel alınacak olursa Azerbaycan, hemşire sayısı bakımından iyi durumda, ebe sayısı bakımından ise oldukça yetersiz yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

81 durumdadır. Laboratuvar teknisyeni ve röntgen teknisyeni bakımında ise olması gerekenin çok altındadır. Tablo 15: Nüfusa Düşen Sağlık Personeli Sayısı (bin kişi) Hasta Bakıcı 10,2 10,3 10,2 10,2 9,8 9,9 5,5 5,7 5,0 4,9 3,6 Ebe 22,4 22,4 22,4 21,9 21,4 21,1 13,9 12,7 11,8 11,5 10,5 Hemşire 38,8 39,2 39,1 38,5 39,6 39,4 43,4 41,2 41,1 40,6 41,2 Tıbbi Laborant Röntgen Teknisyeni 4,6 4,5 4,5 4,4 4,5 4,5 4,4 4,1 4,1 4,0 3,9 0,6 0,5 0,5 0,5 0,6 0,4 0,7 0,7 0,7 0,7 0,7 Diğer 6,2 6,2 6,4 6,2 5,9 5,9 5,8 5,4 5,5 5,0 4,6 Sağlık Bakanlığı bünyesinde 2014 yılı itibariyle hekim ve hemşire çalışmaktadır. 124 Sağlık Bakanlığı hem kendi hastanelerinde hem de il tesislerinde çalışan sağlık personelinin işvereni durumundadır. Azerbaycan ın sahip olduğu sağlık personeli oranı eski Sovyetler Birliğini oluşturan BDT ülkeleri ortalamaları ile aynı düzeydedir. Reform çalışmaları nedeniyle nüfus başına düşen hekim ve hemşire oranı hemen hemen aynı kalsa da, ebe ve diğer sağlık personeli sayılarında ciddi yetersizlik gözlenmektedir. Sağlık personelinin daha çok kentsel alanları tercih etmeleri nedeniyle Hükümet bazı kırsal alan sağlık kuruluşlarına personel gönderme konusunda sıkıntılar yaşamaktadır. Bu da herkesin adil ve kaliteli sağlık hizmetine erişimini sınırlandırmaktadır Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

82 BDT ülkeleri ile Azerbaycan ın hekim ve sağlık personeli sayılarının karşılaştırılması tabloda verilmiştir. 126 Tablo 16: Azerbaycan ile BDT Ülkelerinin Hekim ve Sağlık Personeli Sayılarının Yıllara Göre Karşılaştırılması ( kişi başına) Hekim Sağlık Personeli Azerbaycan Belarus Ermenistan Kırgızistan Kazakistan Moldova Özbekistan Rusya Tacikistan Türkmenistan Ukrayna Azerbaycan da 2014 yılı itibariyle 553 hastane vardır. Bu hastanelerden 20 si üniversite hastanesidir. Diğerleri Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerdir. Ülkede bulunan hastane sayısı 2005 yılından 2010 yılına kadar aynı seviyede kalmıştır. Ancak sağlık kurum ve kuruluşlarıyla ilgili başlatılan reform çalışmalarının sonucu 2011 yılında bir önceki yıla nazaran hastane sayısı 240 azalarak 516 ya düşmüştür. 127 Sonraki yıllarda hastane sayısı yeniden belirli oranda artmıştır. Ülke genelindeki hastanelerin yıllara ve bölgelere göre dağılımı tabloda verilmiştir. Grafik 28: Hastane Sayılarının Yıllara Göre Değişimi ( ) yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

83 Azerbaycan da bulunan hastanelerin türlerine bakıldığında, ana çocuk sağlığı, tüberküloz, kardiyoloji, damar hastalıkları, göz hastalıkları, bulaşıcı hastalıklar ve onkoloji alanlarına yönelik hastanelerin yoğunlukta olduğu görülmektedir. Azerbaycan, tüberküloz hastalıklarının tedavisi için 25 hastane kurulmuştur. Bunun damar hastalıkları için kurulan 19 hastane izlemektedir. 128 Hastanelerin türlere dağılımı grafikte verilmiştir. Grafik 29: Hastane Türleri ve Sayısı Azerbaycan, 2015 yılı itibariyle 566 hastaneye ve 46,432 hastane yatağına sahiptir arasında 68 bin civarında seyreden hastane yatağı 2011 yılında % 21 azalarak 45,790 a düşmüştür. 129 Toplam hastane yataklarının yıllara göre sayısı grafikte verilmiştir. Grafik 30: Toplam Hastane Yataklarının Yıllara Göre Dağılımı ( ) yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

84 Azerbaycan, 2015 yılı itibariyle 566 hastaneye ve hastane yatağına sahiptir. Hastane yataklarının hastane türlerine dağılımı incelendiğinde, en fazla hastane yatağının psikiyatri ve nöropsikiyatri (3.430) hastane türünde olduğu görülmektedir. Bunu sırayla ana çocuk sağlığı (3.260), tüberküloz (1.610) ve bulaşıcı hastalıklar (950) hastane türü izlemektedir. 130 Hastane yataklarının hastane türlerine göre dağılımı grafikte verilmiştir. Grafik 31: Hastane Türlerine Göre Sahip Olunan Yatak Sayısı Azerbaycan da 2015 yılı itibariyle on bin kişiye düşen hastane yatağı oranı 49'dur. Azerbaycan da, on bin kişiye düşen hasta yatağı sayısı 1990 yılında 101, 2000 de 87, 2005 de 82, 2010 da 76 olmuştur. 131 Sağlık reform çalışmalarının sonucu 2011 yılında kapanan 240 hastane, nüfus başına düşen hastane yatak oranında keskin bir düşüş meydana getirmiştir. Buna rağmen Azerbaycan, on bin kişiye düşen yatak sayısı bakımından Dünya da 8. sırada yer almaktadır. Aynı dönemde Türkiye de on bin kişiye düşen yatak sayısı 25 olmuştur ve bu oran ile Dünya da 72. Sırada yer alabilmiştir. Azerbaycan da on bin kişiye düşen hastane yatağı oranının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

85 Grafik 32: Hastane Yatağı Oranının Yıllara Göre Değişimi ( ) Azerbaycan, hastane yataklarının nüfusa dağılım oranı bakımından BDT ülkeleri ortalamalarının üstündedir. 132 BDT ülkelerinde on bin kişiye düşen hastane yataklarının nüfusa dağılımının yıllara göre karşılaştırılması tabloda verilmiştir. Tablo 17: Azerbaycan ile BDT Ülkelerinin Hastane Yataklarının Karşılaştırılması Hastane Yatağı Sayısı Azerbaycan Belarus ,4 Ermenistan Kırgızistan Kazakistan Moldova Rusya Tacikistan Ukrayna Yatak sayısının branşlara dağılımı incelendiğinde, en yüksek oran tedavi yatakları branşındadır. Buna göre 2015 yılında on bin kişiye düşen tedavi yataklarının oranı 10,9 dur. Aynı şekilde cerrahi yataklarının oranı ise 9 dur. En düşük oran uyuşturucu ve bağımlılık yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

86 (0,4), dermatoloji (0,7), onkoloji (1,1) ve göz (1) tedavi yataklarına düşmektedir. 133 Azerbaycan da hastane yataklarının tıp branşlarına göre dağılımı tabloda verilmiştir. Tablo 18: Hastane Yataklarının Branşlara Göre Dağılımı (on bin kişi başına) Tedavi Yat 23, 4 23,3 22, 7 22,0 21,8 20,8 12,1 10,9 11,1 10,8 10,9 Cerrahi 13, 3 13,5 12, 9 13,1 12,9 13,3 9,3 8,6 8,7 8,7 9,0 Onkoloji 1, 2 1,2 1, 2 1,2 1,2 1,1 1,1 1,1 1,1 0,9 1,1 Jinekoloji 6, 2 6,1 6,0 6,2 5,8 5,5 3,1 2,8 2,7 2,8 3,0 Tüberküloz 2, 8 2,7 2, 8 2,7 2,7 2,7 2,5 2,5 2,5 2,5 2,6 Enfeksiyon 5, 2 5,2 5, 2 5,1 5,0 4,9 3,6 2,7 2,9 2,9 2,9 Göz 1, 8 1,8 1, 7 1,6 1,5 1,4 1,0 0,9 1,0 1,0 1,0 Dermatoloji 1, 9 1,9 1, 8 1,7 1,7 1,6 0,8 0,7 0,7 0,7 0,7 Psikiyatri 4, 9 4,9 4, 8 4,8 4,7 4,4 3,8 3,6 3,5 3,4 3,8 Uyuşturucu Bağımlılık 0,7 0,7 0,7 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,4 0,4 0,4 Nöroloji 3, 3 3,3 3, 2 3,1 3,1 3,1 1,9 1,8 1,7 1,6 1,7 Kadın Doğ 29, 8 29,2 28, 2 27,8 27,7 27,5 17,1 15,7 16,0 16,5 17,5 Azerbaycan da 1980 lerin sonlarında yatak doluluk oranı %70-80 civarında iken, 1990 ların ortalılarında % 0 lara düşmüştür. Yatak doluluk oranı 1990 ların sonundan bu güne kadar % aralığında seyretmektedir ların ortalarından itibaren ortalama hastanede kalış süresi yönünden DSÖ Avrupa Bölge ortalamasının üstünde bir orana sahiptir yılında 17,7 olan ortalama kalış süresi 2007 yılında 13,8 e düşmüştür. Bu oran dahi DSÖ Avrupa Bölgesi ve AB ortalamalarının üstündedir. Ancak ortalama kalış süresinin önümüzdeki yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

87 yıllarda küresel nedenlere bağlı olarak azalabileceği tahmin edilmektedir. 134 Azerbaycan çok düşük bir yatak doluluk oranına sahiptir. Azerbaycan ın yatak doluluk oranının karşılaştırılması grafikte verilmiştir. Grafik 33: Ortalama Hastanede Kalış Sürelerinin Karşılaştırılması Azerbaycan, 2007 yılı itibariyle % 27,8 doluluk oranı ile DSÖ Avrupa Bölgesinde en düşük yatak doluluk oranına sahip olmuştur. Azerbaycan Hükümeti, sağlık hizmet kalitesinin ve sağlık hizmetlerine erişimin artırılmasını ve hastane sektöründe kaynak kullanımını düzenleyen Optmizasyon Master Planını 2010 yılından itibaren uygulamaya başlamıştır. Azerbaycan ın 2010 yılından itibaren uygulamaya koyduğu sağlık reformu projesi nedeniyle genel hastane yataklarında yaşanan düşüş branşlara da yansımıştır yılında başlatılan reform çalışmalarından sonra 2010 yılında on bin kişiye düşen genel hastane yatağı sayısı 76 iken 2011 yılında yaklaşık % 25 oranında azalarak 50,9 düşmüştür. Çocuk sağlığı konusunda yaşanan sorunlar nedeniyle Azerbaycan ın sahip olduğu çocuk hasta yataklarının sayısı önem kazanmaktadır. Çocuk hasta yatağı sayısında arasında bir istikrar söz konusuyken, 2011 de çocuk hasta yatakları sayısında önemli oranda düşüş yaşanmıştır yılında on bin kişiye düşen çocuk hastane yatağı sayısı 44,1 iken 2011 yılında %16,5 oranında düşerek 27,6 olmuştur yılı itibariyle ülkenin sahip olduğu 134 Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

88 hastane yataklarının %16,9 u (18.251) çocuk hasta yatağıdır. Çocuk sağlığı ve hastalıkları branşına yönelik hastane yatakları 2010 yılında on bin kişi başına 11,3 iken 2011 yılında yaklaşık olarak %4 oranında düşerek 7 olmuştur. 135 Çocuk sağlığı ve hastalıkları branşında hastane yatağı oranının düşüşü 2012 yılında da sürmüş ancak 2014 yılında yükselme eğilimi başlamıştır. Çocuk sağlığı ve hastalıkları hastane yataklarının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 34: Toplam Hastane Yatakları İçerisinde Çocuk Hasta Yatağı Oranı (on bin kişi başına) Azerbaycan da anne ve çocuk sağlığına yönelik hizmetler hastane ve poliklinikler aracılığıyla sunulmaktadır. Anne ve çocuk sağlığına yönelik hizmet sunan hastane sayısı 26 poliklinik sayısı ise 251 dir arasında yaklaşık 590 civarında olan poliklinik sayısı 2011 yılında 258 e düşmüştür. 136 Çocuk polikliniklerinin sayısındaki yıllara göre değişim grafikte verilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

89 Grafik 35: Çocuk Polikliniklerinin Yıllara Göre Değişimi ( ) 4) Sağlık Harcamaları Göstergeleri Dünya nın özellikle önde gelen ekonomilerinde sağlığa ayrılan paylara bakıldığında, ABD nin gayrisafi yur tiçi hasılasından (GSYİH) sağlığa ayırdığı payın 2,5 trilyon dolara yakın olması, Japonya nın yarım trilyon dolara yaklaşması, Avrupa da büyük ekonomilerinin sağlığa 200 ile 387 milyar dolar arasında kaynak ayırmaları sağlık hizmetleri pazarının büyüklüğü hakkında fikir vermektedir. Gelişmiş devletlerin GSYİH dan sağlığa ayırdıkları kamu ve özel payları birbiri ile karşılaştırıldığında, bazen birbirine yakın bazen özel ağırlıklı, bazen ise kamu ağırlıklı harcamalar oldukları görülmektedir. Genel olarak özel kaynaklı gayrisafi yurt içi hâsıla payı azımsanmayacak düzeylere ulaşmıştır. Cepten harcamalar Dünya da çoğu devlette aylık maaşların üzerindedir. Orta Asya Türk Cumhuriyetlerine baktığımızda GSYİH dan sağlığa ayrılan payın 2009 yılı için ortalama %5 civarında olduğu görülmektedir. Sağlığa GSYİH dan ayrılan kamu payı ise 2009 için %23-60 arasında değişmektedir. 137 Azerbaycan ın sağlığa GSYİH dan ayırdığı pay 2004 yılında %7,92 iken, 2008 yılında %4,37, 2009 yılında %5,8, 2014 yılında ise % 3,6 olmuştur yılı payı ile 2014 yılı payı arasında yaklaşık %2 lik bir kayıp söz konusudur. Azerbaycan, GSYİH dan sağlığa ayırdığı health- expenditure.php, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

90 pay açısından dünyada 188 ülke arasında 119. sırada bulunmaktadır. 139 GSYİH dan sağlığa ayrılan payın yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 36: Azerbaycan'ın GSYİH'dan Sağlığa Ayrılan Payın Yıllara Göre Değişimi Azerbaycan Azerbaycan Cumhuriyeti devlet bütçesinden sağlık harcamaları (sağlık hizmetleri ve sosyal koruma) için 2014 yılında toplam 18,7 Milyon Manat ayrılmıştır. 140 Bu miktar GSYİH nın %31,7 sine karşılık gelmektedir. Bütçeden sağlık hizmetlerine ayrılan pay 665,3 bin Manattır. Azerbaycan Cumhuriyeti 2014 yılı devlet bütçesinden sağlık hizmetleri, sosyal koruma ve sosyal güvenlik hizmetlerine yapılan harcama miktarları grafikte verilmiştir. Grafik 37: Devlet Bütçesinden Sağlığa Ayrılan Pay (Milyon Manat) health- expenditure.php, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

91 Devlet bütçesinden sağlık hizmetlerine ayrılan harcama miktarının bütçedeki payı %1,1 dir yılı devlet bütçesinden sağlık harcamalarına ayrılan (sağlık hizmetleri, sosyal koruma ve sosyal güvenlik hizmetleri) pay grafikte verilmiştir. Grafik 38: Devlet Bütçesinden Sağlık Hizmetlerine Ayrılan Pay (Milyon Manat) Azerbaycan ın kamu sağlık harcamaları yıllar içerisinde dalgalı bir seyir izlemiştir. Toplam sağlık harcamaları içerisindeki kamu sağlık harcamalarının payı 2000 lerin başında %20 ler seviyesinde seyretmiştir yılında %10 seviyesinin altına inmiştir yılına gelindiğinde bu oran % 20,78 olmuştur. 142 Uygulanmakta olan sağlık reformu çalışmaları kapsamında önümüzdeki yıllarda Azerbaycan ın kamu sağlık harcamalarında artış beklenmektedir. Azerbaycan kamu sağlık harcamalarını yıllara göre değişimi grafikte gösterilmiştir. Grafik 39: Kamu Sağlık Harcamaları Payının Yıllara Göre Değişimi ( ) e.t: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

92 Sovyet döneminde temel sağlık hizmetleri ve poliklinik hizmetleri sunmak üzere kurulan Azerbaycan sağlık sistemi, günümüzde hastane hizmetleri ağırlıklı bir yapılanmaya sahiptir. Devlet bütçesinden ayrılan ödenekler de bunu göstermektedir. Devlet sağlık bütçesinin %15 i temel sağlık hizmetlerine, %55,6 sı ise hastane hizmetlerine ayrılmıştır. 143 Devletin bütçesinin %55 ini kullanmasına rağmen hastanelerin verimli ve kaliteli bir hizmet sunduğuna dair güçlü kanıtlar bulunmamaktadır. Devletin sağlık harcamalarına ayırdığı bütçenin sağlık hizmet türlerine göre dağılımı tabloda verilmiştir. Tablo 19: Devlet Sağlık Bütçesinin Harcama Türlerine Dağılımı Hizmetler Ayakta Tedavi Polk. 19,7 16,7 15,7 Hastaneler 66,5 55,3 55,6 Sağlık Bakım 7,9 2 2 Sağlık Araştırmaları 0,8 0,8 0,8 Diğer Hizmetler 5,2 25,1 25,9 Azerbaycan Hükümeti tarafından sağlık sisteminin reformu, temel sağlık hizmetlerini geliştirilmesi, kaliteli sağlık hizmet sunumu, zorunlu sağlık sigortası projeleri ve bazı hastalıklarla mücadele programları yürütülmektedir. Hükümet bu programlara önemli miktarda bütçe ayırmaktadır. Devlet 2009 yılında bu programlar için toplam 124,2 milyon Manat bütçe ayırmıştır. 144 Tablodan da anlaşılacağı üzere en büyük pay zorunlu sağlık sigortasının tanıtımına (%50,2) ayrılmıştır. Kronik böbrek yetmezliği programına %20 ve diyabet programına ise %17,3 bütçe ayrılmıştır. Sağlık reformu kapsamında yürütülen programlara devlet bütçesinden ayrılan ödenek miktarları tabloda verilmiştir. Tablo 20: Devlet Sağlık Bütçesinin Harcama Türlerine Dağılımı Harcama Kalemleri Kronik böbrek yetmezliği program 13 14,4 20 Diyabet Programı 12 13,8 17,3 Hemofili ve Talasemi Programı 9,1 9,2 11, Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

93 Kanser Hastalarının İlaç temini Programı 5 10,2 Bağışıklama Programı 1,9 1,1 5,1 Anne ve Çocuk Sağlığı Programı Elektronik Azerbaycan Programı Zorunlu Sağlık Sigortasının Tanıtımı Halk Sağlığının Geliştirilmesi Programı Tıbbi Muayene ve Elektronik Sağlık Kartı HIV/AIDS önlenmesi ve Korunma Programı Toplam Devlet Sağlık Programı Harcaması 4,8 5,2 5,2 2,1 0,4 1,6 4 50,2 1,4 0,1 42,2 58,6 124,2 Azerbaycan ın toplam sağlık harcamaları içerisinde özel sağlık harcamalarının payı 2000 lerin başında %4 ler seviyesinde iken yıllarında büyük bir artışla %7 seviyesine ulaşmıştır. Ancak yılları arasında %3,5 seviyesinin altına kadar inmiştir. Özel sağlık harcamalarını payı 2013 yılı itibariyle % 4,42 seviyesindedir. 145 Azerbaycan toplam sağlık harcamaları içerisinde özel sağlık harcaması oranı bakımında Dünya da 20. sıradadır. 146 Özel sağlık harcamalarının GSYİH içindeki payının yıllara göre değişimi grafikte gösterilmiştir. Grafik 40: Özel Sağlık Harcamalarının Yıllara Göre Değişimi ( e.t: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

94 Azerbaycan'da kişi başına sağlık harcamaları 2000 lerin başından itibaren istikrarlı bir şekilde artmaktadır yılında 100 ABD $ nın altında olan harcama miktarı, 2013 yılında 436,02 ABD $ ı seviyesine ulaşmıştır. 147 Azerbaycan da kişi başına düşen sağlık harcamalarının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 41: Kişi Başına Sağlık Harcamalarının Yıllara Göre Değişimi ( ) Azerbaycan da kişilerin sağlık için cepten yaptıkları harcamalar artış eğilimindedir yılında 80$ altında olan harcamalar 2013 yılında 90$ a ulaşmıştır. Cepten sağlık harcamalarının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. 148 Grafik 42: Cepten Sağlık Harcamalarının Yıllara Göre Değişimi ( ) Azerbaycan ın toplam sağlık harcamaları içerisinde dış kaynak kullanım oranı oldukça düşük seviyelerdedir yılında % 4 seviyesinde olan dış kaynak kullanım oranı, 2013 yılında % of- pocket- health- expenditure- percent- of- private- expenditure- on- health- wb- data.html, 94 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

95 0,5 seviyesine düşmüştür. Sağlık Harcamaları içerisinde dış kaynak kullanımının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. 149 Grafik 43: Toplam Sağlık Harcamaları İçerisinde Dış kaynak Kullanım Oranı ( ) Azerbaycan da kişi başı Kamu Özel Ortaklığı kapsamında gerçekleşen sağlık harcamaları artmaktadır yılında 200 ABD $ nın biraz üzerinde olan harcamalar, 2013 yılında 956,65 ABD $ seviyesine ulaşmıştır. 150 Grafik 44: Kişi Başı PPP Sağlık Harcamalarının Yıllara Göre Değişimi ( ) 5) Sağlık Sisteminin Mali Yapısı Sağlık sisteminin mali yapısı Sovyetler dönemindeki gibi devam etmektedir. Devlet hem hizmet sunan hem de hizmeti satın alan konumundadır. Ülkede sağlık hizmetlerinin resmi finansman kaynağı vergilerdir. Azerbaycan Anayasası nda, sağlık sisteminin devlet bütçesinden ve zorunlu sağlık sigortası sisteminde toplanan fonlarla, özel kuruluşların karlarından yapacakları gönüllü bağışlar, kişi ve kurumların bağışlarıyla finanse edileceği belirtilmiştir. Anayasa da sözü edilen zorunlu sağlık sigortası sisteminin kurulması yönünde resources- for- health- percent- of- total- expenditure- on- health- wb- data.html, of- pocket- health- expenditure- percent- of- private- expenditure- on- health- wb- data.html, 95 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

96 kararlı adımlar atılmış olmakla birlikte henüz başarılı bir uygulama başlatılabilmiş değildir. Devlet bütçesinden sağlık için ayrılan payın %78 lik kısmı yerel idarelerce kullanılırken, %22 lik kısım doğrudan Sağlık Bakanlığı tarafından harcanmaktadır. Maliye Bakanlığı yerel bütçeleri doğrudan yerel yönetimlere ödemektedir. Ülkedeki sağlık harcamalarının %50 - %60 lık kısmı kişilerin doğrudan yaptıkları ödemelerden oluşmaktadır. Azerbaycan ın sağlık sisteminde yaşanan krizin nedenlerinden biri de var olan yapı ile hükümetin sağlık sektörünün reformu kapsamında harcamaları azaltmaya yönelik uygulamalardır. Sağlık tesislerinin ve bazı sağlık personeli sayılarının yeterli düzeyde olmasına rağmen, hükümet her geçen yıl sağlık sektörüne yönelik harcamaları azaltmaktadır. 6) Hastalık Göstergeleri Azerbaycan da ilk defa hastalık nedeniyle teşhis koyularak kayıt altına alınan toplam hasta sayısı 2014 yılında kişi olmuştur yılları arasında hasta sayısı hep artmıştır. Ülke sağlık sistemindeki gelişme, hastane sayısı, hekim ve sağlık personeli sayısı hasta sayısı ile paralel olarak artmamaktadır yılında bir önceki yıla göre ilk defa tanı koyulan hasta sayısı 113 bin kişi artmıştır. Yıllara göre ilk defa hastalık tanısı koyularak kayıt altına alınanların sayısı grafikte verilmiştir. Grafik 45: İlk Defa Hasta Olarak Kayıt Altına Alınanların Sayısının Yıllara Dağılımı İlk defa teşhis koyularak kayıt altına alınan hastalıklara bakıldığında en sık görülen hastalık solunum sistemi hastalıklarıdır. Azerbaycan da 2014 yılında 741,198 kişi solunum yolu hastalığı nedeniyle kayıt altına alınmıştır. Daha sonra sırasıyla sindirim sistemi hastalıkları ( ), dolaşım sistemi hastalıkları ( ), yaralanma, zehirlenme ( ), paraziter hastalıklar (123,445) ve ürogenital hastalıklar (95.311) gelmektedir. 152 Yukarıda solunum sistemi hastalıklarının en çok ölüme neden olan hastalık olduğu açıklanmıştı. Bulaşıcı ve yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

97 paraziter hastalıklardan kaynaklanan ölüm oranının da oldukça yüksek olduğu dikkat çekmektedir. Bir sağlık kuruluşu tarafından ilk defa hasta olarak kayıt altına alınan kişilerin sayısı ve hastalıklara ilişkin sayılar tabloda verilmiştir. Tablo 21: İlk Defa Hasta Olarak Kayıt Altına Alınanların Hastalıklarına Göre Dağılımı Hastalıklar 2014 Bazı Enfeksiyöz ve Paraziter Hastalıklar Tümörler Kan Hastalıkları ve Diğer Hematojenik Bozuklukları Endokrin Sistemi Hastalıkları, Sindirim Bozuklukları, Metabolizma Bozuklukları Ruhsal Bozukluklar Sinir Sistemi Hastalıkları Göz Hastalıkları KBB Hastalıkları Dolaşım Sistemi Hastalıkları Solunum Sistemi Hastalıkları Sindirim Sistemi Hastalıkları Cilt Hastalıkları ve Deri altı Dokular Kas ve Kas Sistemlerinin Hastalıkları ve Bağlayıcı Dokular Ürogenital Sistem Hastalıkları Gebelik, Doğum ve Doğum Sonrası Hastalıklar Perinatal Dönemde Ortaya Çıkan Hastalıklar 7897 Konjenital Anomaliler (Büyüme Kusur), Deformasyonlar ve Kromozom Metabolizması 3786 Diğer Başlıklar Altında Sınıflandırılamayan 9752 Yaralanma, Zehirlenme İlk defa teşhis koyularak kayıt altına alınan hastalıkların genel nüfusta görülme sıklığı yukarıdaki tabloyla paralellik göstermektedir. Buna göre genel nüfusta (on bin kişide) en sık görülen hastalık 787,2 solunum sistemi hastalıkları gelmektedir. Bunu sırasıyla; 463,2 onarıyla perinatal dönem hastalıkları, 206,9 oranıyla gebelik ve doğum sonrası hastalıkları, 161,8 oranıyla sindirim sistemi hastalıkları, 149,2 oranıyla sindirim sistemi hastalıkları, 131, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

98 oranıyla bazı enfeksiyöz 153 ve paraziter hastalıklar ve 101,2 oranıyla ürogenital hastalıklar takip etmektedir. 154 Bir sağlık kuruluşu tarafından ilk defa hasta olarak kayıt altına alınan hastalıkların genel nüfusta (on bin kişi başına) görülme oranları grafikte verilmiştir. 206,9 101,2 29,0 55,6 Grafik 46: İlk Defa Kayıt Altına Alınan Hastalıkların Görülme Sıklığı (2014) 463,2 161,8 Azerbaycan da 18 yaş altı çocuklarda en çok karşılaşılan hastalık kişi ile solunum yolu hastalıklarıdır. Bunu sırasıyla enfeksiyon ve paraziter hastalıklar (64.497), sindirim sistemi hastalıkları (48.734), sinir sistemi hastalıkları (30.573) takip etmektedir. 155 Bir sağlık kuruluşu tarafından ilk defa hasta olarak kayıt altına alınan 18 yaş altı çocukların sayısı grafikte verilmiştir. 131,5 11,7 131,1 63,2 787,2 54,3 13,5 79,0 70,2 47,8 149,2 Bazı enfeksiyöz ve paraziter hastalıklar Tümörler Kan hastalıkları ve diğer hematojenik bozuklukları Endokrin sistemi hastalıkları, metabolizma bozuklukları Ruhsal bozukluklar Sinir sistemi hastalıkları Göz hastalıkları KBB hastalıkları Dolaşım sistemi hastalıkları Solunum sistemi hastalıkları sindirim sistemi hastalıkları Cilt hastalıkları ve derialf dokular Kas ve kas sistemlerinin hastalıkları Ürogenital sistem hastalıkları Gebelik, doğum ve doğum sonrası hastalıklar Perinatal dönemde ortaya çıkan hastalıklar Yaralanma, zehirlenme Grafik 47: İlk Defa Hasta Olarak Kayıt Altına Alınan 18 Yaş Altı Çocukların Sayısı (2014) 153 Hastalık yapıcı yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

99 Azerbaycan da 0-13 yaş arası çocuklarda en çok karşılaşılan hastalık solunum yolu hastalıklarıdır yaş aralığında bulunan çocuk 2014 yılında ilk defa solunum yolu hastalığı nedeniyle kayıt altına alınmıştır. Bunu sırasıyla enfeksiyon ve paraziter hastalıklar (63.478), sindirim sistemi hastalıkları (49.049), sinir sistemi hastalıkları (36.249), kan hastalıkları (26.239) takip etmektedir. Bir sağlık kuruluşu tarafından ilk defa hastalık nedeniyle kayıt altına alınan 0-13 yaş aralığındaki çocuklarının yıllara göre sayısı grafikte verilmiştir. Grafik 48: İlk Defa Hasta Olarak Kayıt Altına Alınan 0-13 Çocukların Sayısı (2014) Azerbaycan da 30 yaş ve üstü kişilerde en çok karşılaşılan hastalık solunum sistemi hastalıklarıdır. 30 yaş ve üstü yaş aralığında bulunan 244,921 kişi 2014 yılında bir sağlık kuruluşu tarafından ilk defa solunum sistemi hastalığı nedeniyle kayıt altına alınmıştır. 30 yaş üstü kişilerde en çok karşılaşılan ikinci hastalık dolaşım sistemi hastalıkları ( ) olmuştur. Bunları sırasıyla sindirim sistemi hastalıkları (64.109), ürogenital hastalıklar (51.098), enfeksiyon ve paraziter hastalıklar (32.127), endokrin ve metabolizma hastalıkları (30.203), sinir sistemi hastalıkları (26.131) ve göz hastalıkları (24.173) takip etmektedir. 156 Bir sağlık kuruluşu tarafından ilk defa hastalık nedeniyle kayıt altına alınan 30 yaş ve üstü yaş grubundaki kişilerin yıllara göre sayısı grafikte verilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

100 Grafik 49: İlk Defa Hasta Olarak Kayıt Alınan 30 Yaş ve Üstü Kişi Sayısı (2014) Azerbaycan da tüberküloz vakaları yılları arasında ciddi bir artış göstermiş, bu tarihten sonra da bölgedeki en yüksek orana sahip olarak kalmıştır yılları arasında yaklaşık 4,500 kişide tüberküloz hastalığı ilk kez ortaya çıkmıştır yılında en sık görülen tüberküloz çeşidi 3,555 hasta ile akciğer tüberkülozu olmuştur. Genel nüfusta tüberküloz hastalığı görülme sıklığı 2012 yılında itibaren düşüş eğilimine girmiştir yılında on bin nüfusa düşen tüberküloz hasta yoğunluğu 50,3 iken 2013 de 48,7 ye 2014 yılında ise 46,6 ya düşmüştür. Azerbaycan da 2014 yılında tüberküloz vakalarının en çok görüldüğü yaş grubu yaş grubu (1570 kişi) ve yaş grubu olmuştur yaş grubu aktif ve üretken nüfus grubu olarak kabul edilirse, bu yaş grubunda ortaya çıkan hastalıkların ekonomi ve istihdam üzerindeki etkisi dramatik olabilecektir. Azerbaycan da her yıl yeni ortaya çıkan tüberküloz sayıları grafikte erilmiştir. Grafik 50: Yeni Ortaya Çıkan TBC Sayılarının Yıllara Dağılımı yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

101 Azerbaycan da çeşitli enfeksiyöz ve paraziter hastalıkların genel nüfus içinde görülme sıklığı oldukça yüksektir. Buna göre Azerbaycan da 2014 yılında 430,441 enfeksiyöz ve paraziter hastalık kayıt altına alınmıştır. Bunun da ü grip ve akut solunum yolu enfeksiyonudur yılında akut bağırsak enfeksiyonu ve suçiçeği tanısı koyulmuştur. 158 Azerbaycan da paraziter hastalıkların nüfus içindeki yükselişi 2010 yılından beri kesintisiz sürmektedir. Bunun için özel bir program da uygulanmakta olmasına karşın rakamda belirgin bir düşüş yakalanamamıştır. Enfeksiyöz ve paraziter hastalıkların genel nüfus içinde görülme sıklığı grafikte verilmiştir. Grafik 51: Enfeksiyöz ve Paraziter Hastalıkların Görülme Sıklığı ( ) yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

102 Azerbaycan da 2014 yılında enfeksiyöz ve paraziter hastalık kayıt altına alınmıştır. Bunun da ü grip ve akut solunum yolu enfeksiyonu, akut bağırsak enfeksiyonu ve suçiçeğidir. Yüz bin nüfusta en sık görülen enfeksiyöz ve paraziter hastalık 4,250 oranıyla grip ve solunum yolu hastalıklardır. Bunu 154 ile akut bağırsak enfeksiyonları ve suçiçeği izlemektedir. 159 hastalıkların yıllara göre çeşitleri ve sayıları tabloda verilmiştir. Genel nüfus içinde sık görülen bulaşıcı Tablo 22: Bulaşıcı Hastalıkların Yıllara Göre Çeşitleri Ve Sayıları Akut bağırsak Enfeksiyonları Tifo ve paratifo A, B, C Salmonella Enfeksiyonları Hepatit Grip ve akut solunum yolu Enfeksiyonları Kızıl Difteri Boğmaca öksürüğü Tetenos Kızamık Sıtmayla yeni ortaya çıkan olgular Kızamıkçık Suçiçeği Kabakulak salgını Uyuz Bitlenme Şarbon Brusella Azerbaycan da 2014 yılında en sık görülen bulaşıcı hastalık, grip ve akut solunum yolu enfeksiyonu ( kişi) olmuştur. Bunu sırasıyla, akut bağırsak enfeksiyonu ( kişi) ve suçiçeği ( kişi) izlemiştir yılında en fazla görülen enfeksiyöz ve paraziter hastalıkların çeşitlere göre dağılımı ve sayıları grafikte verilmiştir. Grafik 52: Enfeksiyöz- Paraziter Hastalıkların Çeşitleri ve Sayıları yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

103 Grafik 52: Enfeksiyöz - Paraziter Hastalıklarının Çeşitleri ve Sayıları Sağlık Turizmi / Azerbeycan Raporu Azerbaycan da 2014 yılında enfeksiyöz ve paraziter hastalıklar kapsamında akciğer tüberkülozu, 538 akut kronik bel soğukluğu ve 435 hepatit vakası tespit edilmiştir. 161 Bazı enfeksiyöz ve paraziter hastalıkların ülke genelindeki sayıları grafikte verilmiştir. Grafik 53: Enfeksiyöz e Paraziter Hastalıkların Çeşitlere Göre Dağılımı ve Sayıları Azerbaycan ın idari ve ekonomik bölgelerinde 2014 yılında enfeksiyöz ve paraziter hastalıkların dağılımı incelendiğinde, suçiçeğinin en sık görüldüğü şehir Bakü ve Apsheron ekonomik bölgesidir. Akciğer tüberkülozunun en sık görüldüğü bölge ise Aran ekonomik bölgesidir. Bu hastalıkların yüz bin kişide görülme sıklıkları ise şöyledir: Suçiçeği 115.4, akciğer tüberkülozu 49.1, akut ve kronik bel soğukluğu 7 ve hepatit 8,6 dır. 162 Enfeksiyöz ve paraziter hastalıkların idari ve ekonomik bölgelere dağılımı tabloda verilmiştir. Tablo 23: 2014 Yılında Ekonomik ve İdari Bölgelerde Enfeksiyöz ve Paraziter Hastalık Sayısı yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

104 Ekonomik ve İdari Bölge Suçiçeği Akciğer TBC Akut ve kronik bel soğukluğu Hepatit Azerbaycan Cumhuriyeti Toplam Azerbaycan Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı Sistemine göre Bakû Şehri Binagadi Bölgesi Garadagh Bölgesi Khazar Bölgesi Sabayel Bölgesi Sabunchu Bölgesi Surakhany Bölgesi Narimanov Bölgesi Nasimi Bölgesi Nizami Bölgesi Khatai Bölgesi Yasamal Bölgesi Pirallahi Bölgesi Apsheron Ekonomik Bölgesi -Toplam Khizi Bölgesi Absheron Bölgesi Sumgait Şehri Ganja-Gazakh Ekonomik Bölgesi -Toplam Ganja şehri Gazakh Bölgesi Agstafa Bölgesi Tovuz Bölgesi Shamkir Bölgesi Gedabey Bölgesi Dashkesen Bölgesi Samukh Bölgesi Geygel Bölgesi Goranboy Bölgesi Naftalan Şehir Bölgesi Sheki-Zagatala Ekonomik Bölgesi -Toplam Balaken Bölgesi Zagatala Bölgesi Gakh Bölgesi Sheki Bölgesi Oghuz Bölgesi Gabala Bölgesi Lenkoran Ekonomik Bölgesi -Toplam Astara Bölgesi Lankaran Bölgesi yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

105 Lerik Bölgesi Yardymly Bölgesi Masally Bölgesi Jalilabad Bölgesi Guba-Khachmaz Ekonomik Bölgesi - Toplam Gusar Bölgesi Khacmaz Bölgesi Guba Bölgesi Shabran Bölgesi Siyazan Bölgesi Aran Ekonomik Bölgesi - Toplam Geychay Bölgesi Beylagan Bölgesi Agjabedi Bölgesi Barda Bölgesi Neftchala Bölgesi Bilasuvar Bölgesi Salyan Bölgesi Yevlakh Bölgesi Mingechevir Şehir Agdash Bölgesi Ujar Bölgesi Zardab Bölgesi Kurdamir Bölgesi Imishly Bölgesi Saatly Bölgesi Sabirabad Bölgesi Hajigabul Bölgesi Shirvan Şehir Bölgesi Yukhari Garabagh Ekonomik Bölgesi - - Toplam Jebrayil Bölgesi Fizuli Bölgesi Agdam Bölgesi Terter Bölgesi Khojaly Bölgesi Shusha Bölgesi Khojavend Bölgesi Khankendi Şehir Bölgesi. Kalbadjar-Ekonomik Bölgesi -Toplam Kelbajar Bölgesi Lachin Bölgesi Gubadly Bölgesi Zangilan Bölgesi Daghlig Shirvan Ekonomik Bölgesi - Toplam yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

106 Gobustan Bölgesi Ismayilli Bölgesi Agsu Bölgesi Shamakhy Bölgesi Nakhchivan Ekonomik Bölgesi -Toplam Nakhchivan Şehir Bölgesi Babek Bölgesi Julfa Bölgesi Kangarly Bölgesi Ordubad Bölgesi Sederek Bölgesi Shahbuz Bölgesi Sherur Bölgesi Diğer Azerbaycan da 2014 yılında yeni ortaya çıkan diyabet vakası sayısı olmuştur. Yüz bin nüfusta diyabet hastalığının görülme sıklığı 2008 yılında 237 iken 2014 yılında 267,1 olarak gerçekleşmiştir. 163 Tablonun incelenmesinden ilk kez kayıt altına alınan diyabet hastalığı sayısı 2000 lerden itibaren artışını sürdürmektedir yılında yeni ortaya çıkan diyabetli hasta sayısı iken, 2014 yılında bu rakam % 500 artarak ye ulaşmıştır. Vaka sayıları ve hastalığın artış hızına bakıldığında Azerbaycan için diyabet hastalığı bir sağlık riski olarak değerlendirilmektedir. Diyabet hastalığının genel nüfus içinde görülme sıklığı grafikte verilmiştir. Grafik 54: Yeni Diyabetli Hasta Sayılarının Yıllara Göre Dağılımı yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

107 Azerbaycan da tıbbi kurumlar tarafından kaydedilen kanser vakalarının yıllara göre sayısı grafikte verilmiştir. Buna göre toplam kanser vakalarındaki artış sürmektedir yılında olan toplam kayıtlı vaka sayısı 2014 yılında ye ulaşmıştır. 164 Grafik 55: Toplam Kanser Vaka Sayısının Yıllara Göre Dağılımı Azerbaycan da kanser vakalarındaki artış sürmektedir yılında olan yeni vaka sayısı 2014 yılında e ulaşmıştır. Kanser vakalarının yüz bin nüfusta görülme sıklığı 2008 yılında 86 iken 2014 yılı için 101,4 olmuştur. 165 Azerbaycan Hükümeti, kanser ile mücadeleyi ve tedavi edilmesini öncelikli konular arasında görmektedir. Azerbaycan, halen üniversite hastaneleri hariç olmak üzere kanser teşhis ve tedavisiyle uğraşan 8 hastane ve 560 hastane yatağına sahiptir. Azerbaycan da yeni ortaya çıkan kanser vakalarının sayısı grafikte verilmiştir. Grafik 56: Yeni Ortaya Çıkan Kanser Vaka Sayısının Yıllara Göre Dağılımı Azerbaycan da kanser vakalarının çeşitlerine bakıldığında en sık görülen kanser çeşidi rahim ve yumurtalık kanseridir yılında 1560 yeni vaka tespiti yapılmıştır. İkinci sırada ise akciğer kanseri (1.187 vaka) gelmektedir. Bunları sırasıyla, mide kanseri (983), kolon kanseri (431), boğaz kanseri (382) ve gırtlak kanseri (182) izlemektedir yılında olan yeni yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

108 kanser vaka sayısı 2014 yılında e ulaşmıştır. Kanser vakalarının genel nüfusta görülme sıklığı ise (yüz bin kişide) 2014 yılı için 101,4 olmuştur. 166 Azerbaycan da yeni ortaya çıkan kanser vakalarının çeşitleri ve sayıları tabloda verilmiştir. Tablo 24: En Sık Görülen Kanser Çeşitleri ve Sayıları Ağız Dudak Boğaz Mide Kolon Gırtlak Akciğer Rahim-Yumurtalık Deri Grafik 57: En Sık Görülen Kanser Çeşitleri ve Sayıları Azerbaycan, HIV vaka sayısı en az olan ülkelerden biridir. Ancak son yıllarda HIV vakalarının sayısı beklenmedik şekilde artış göstermektedir yılında 441 olan yeni HIV vaka sayısı 2014 yılında 586 ya ulaşmıştır. 167 Grafik 58: Yeni Ortaya Çıkan HIV Vakalarının Yıllara Göre Sayısı yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

109 Garafik 58: Yeni Ortaya Çıkan HIV Vakalarının Yıllara Göre Sayısı Azerbaycan da tıbbi kurumlar tarafından kaydedilen HIV vakalarının yıllara göre sayısı artış göstermektedir yılında olan toplam kayıtlı HIV vaka sayısı 2014 yılında e yükselmiştir. 18 yaş altında yeni HIV vaka sayısı 2014 yılında 2 olmuştur. 168 Bir sağlık kuruluşu tarafından 2014 yılında tespit edilen HIV vakalarının yıllara göre sayısı grafikte verilmiştir. Grafik 59: HIV Vaka Sayısının Yıllara Göre Dağılımı ) Ölüm Göstergeleri Azerbaycan Sağlık Bakanlığı nın verilerine göre ülkede 2014 yılı itibariyle hastalıklara bağlı ölüm sayısı dir. Hastalıklara bağlı ölüm sayıları 2005 yılından itibaren sürekli artış yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

110 göstermektedir. 169 Azerbaycan da hastalıklara bağlı ölüm sayılarının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 60: Hastalıklara Bağlı Ölüm Sayılarının Yıllara Göre Dağılımı ( ) Azerbaycan da en çok ölüme neden olan hastalıklar; dolaşım sistemi hastalıkları, solunum sistemi hastalıkları, neoplazmlar, sindirim sistemi hastalıkları, ürogenital sistem hastalıkları ve sinir sistemi hastalıklarıdır. Dolaşım sistemi hastalıkları (Kalp-damar hastalıkları) ve neoplazmlar (kanser) hastalığa bağlı ölümlerin %72,3 ünü oluşturmaktadır yılı Sağlık Bakanlığı verilerine göre tüm ölümler içerisinde koroner kalp hastalıkları nedeniyle ölenlerin sayısı (%34,51), felç nedeniyle ölenlerin sayısı 26,577 (17,85), kanser nedeniyle ölenlerin sayısı ise 18,356 olarak bildirilmiştir. 170 Ölümlere neden olan hastalıklar ve yıllara göre sayıları tabloda verilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

111 Tablo 25: Hastalıklara Bağlı Ölüm Nedenlerinin Yıllara Göre Dağılımı ( ) Bazı Enfeksiyöz Ve Paraziter Hastalıklar Neoplazmlar Kan Ve Hematojenik Organların Hastalıkları Ve Bağışıklık Sistemi Mekanizması Normal Sürecin Ayrı Bozuklukları Endokrin Sistem Hastalıkları, Yetersiz Beslenme, Metabolizma Ruhsal Rahatsızlık Sinir Sistemi Hastalıkları Dolaşım Sistemi Hastalıkları Solunum Sistemi Hastalıkları Sindirim Sistemi Hastalıkları Cilt Hastalıkları Ve Derialtı Dokular Osteomuscular Sistemleri Ve Bağ Dokularının Hastalıkları Ürogenital Sistem Hastalıkları Gebelik, Doğum Ve Doğum Sonrası Perinatal Dönemden Kaynaklanan Bazı Durumlar Doğuştan Anomano-Malies (Gelişimsel Kusurlar, Deformiteler, Kromozom Bozukluğu) Klinik Ve Laboratuvar Muayeneleri Belirtilen Semptomlar, Belirtiler Ve Yetersiz Koşullar, Diğer Bölümde Sınıflandırılmamış Yaralanmaları, Zehirlenme Ve Dış Nedenlerin Etkisi Diğer Bazı Sonuçlar Azerbaycan da en çok ölüm nedeni olarak bildirilen hastalıkların genel nüfus içinde görülme oranlarına bakıldığında; dolaşım sistemi hastalıklarının genel nüfusta görülme oranı yüz bin kişide 353,6 gibi çok yüksek bir orana ulaşmıştır. Ülkede dolaşım sistemi hastalıklarının ve buna bağlı ölümlerin azaltılması öncelik taşıdığı düşünülmektedir. Bunu neoplazmlar 74,2 ile takip etmektedir. 171 Ölümlere neden olan hastalıkların genel nüfusta görülme yoğunlukları tabloda verilmiştir. Tablo 26: Yıllara Göre Ölüm Nedenlerinin oranları ( kişi başına) yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

112 Bazı enfeksiyöz ve paraziter 13,2 11,6 10,3 9,8 11,3 9,7 6,3 6,4 5 hastalıklar Neoplazmlar 76,1 77,3 74,7 78,3 74,3 66,3 64,1 68,7 74,2 Kan ve hematojenik 1,7 1,4 0,9 1,2 0,8 1, ,8 organları hastalıkları ve bağışıklık sistemi mekanizması normal sürecin ayrı bozuklukları Endokrin sistem hastalıkları, 16,4 13,4 12,3 12,2 12,3 10, ,4 10,5 yetersiz beslenme, metabolizma Ruhsal rahatsızlık 0,7 0,3 0,4 0,3 0,4 0,3 0,3 0,2 0,2 Sinir sistemi hastalıkları 7,4 7 11,3 7,8 8,8 14,2 14,6 10,6 11,6 Dolaşım sistemi hastalıkları 350,7 352, ,3 364,4 362,7 379,6 369,8 353,6 Solunum sistemi hastalıkları 36,6 43,3 32,7 26,2 26,6 24, ,4 20,9 Sindirim sistemi hastalıkları 37,2 37,3 36,1 34,1 35,1 34,2 32,4 30,2 30,5 Cilt hastalıkları ve derialtı 0,2 0,1 0,2 0,1 0,3 0, dokular Osteomuscular sistemleri ve 0,7 0,4 0,5 0,5 0,6 1 1,1 1,3 1,1 bağ dokularının hastalıkları Ürogenital sistem hastalıkları 13,7 14,5 13,9 12, ,3 9,9 9,8 12,3 Gebelik, doğum ve doğum sonrası Perinatal dönemden kaynaklanan bazı durumlar Doğuştan anomano-malies (gelişimsel kusurlar, deformiteler, kromozom bozukluğu) Klinik ve laboratuvar muayeneleri belirtilen semptomlar, belirtiler ve yetersiz koşullar, diğer bölümde sınıflandırılmamış Yaralanmaları, zehirlenme ve dış nedenlerin etkisi diğer bazı sonuçlar 28,9 35,5 26,3 24,3 15,7 15,3 14,9 14,5 14,6 3,6 3,7 4 3,5 4,1 6,9 10,2 12,3 11,7 3,8 5 5,2 5,4 4 4,3 3,9 3,1 2,4 25, ,6 12, , ,4 25,9 32, ,8 28,3 27,2 26, Azerbaycan ın ölüm oranı Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi ortalamasının biraz üstündedir. Kardiovasküler rahatsızlıklar (yüz binde 551) başlıca ölüm nedenidir. Kötü huylu tümörler (yüz binde 88) ve tüberküloz (yüz binde 60) en sık rastlanan ölüm nedenleri arasında ikinci sırayı almaktadır. 65 yaş ve üzerindekiler arasında da en sık rastlanan ölüm nedeni Kardiovasküler rahatsızlıklardır yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

113 Yaralanma ve zehirlenmelerden dolayı meydana gelen ölümler ve trafik kazalarından ölüm oranı da oldukça düşük değerlerdedir. Azerbaycan da intihardan kaynaklanan ölüm oranı Dünya Sağlık Örgütü nün Avrupa Bölgesi ndeki en düşük orandadır. 8) Koruyucu Hekimlik Göstergeleri Azerbaycan da yılları arasında koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında 29,8 milyon kişinin periyodik muayenesi yapılmıştır yılında periyodik muayenesi yapılan kişi sayısı ise 3,6 Milyon kişi olmuştur. Periyodik muayenesi yapılanların 2.41 milyonu 18 yaşın altındadır. Bunun da 1.95 milyonu 0-14 yaş aralığındaki çocuklardan oluşurken, 458 bini yaş aralığındaki kişilerden oluşmaktadır. Muayenesi yapılanların 612 bini yaş aralığında ve 936 bini ise 30 yaş ve üstündeki kişilerden oluşmuştur. 173 Azerbaycan da koruyucu hekimlik kapsamında sunulan periyodik muayenelerinden yararlananların büyük bölümü 18 yaş altındaki çocuklardan oluşmaktadır. Periyodik muayeneleri yapılan kişilerin sayısının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 61: Periyodik Muayeneleri Yapılan Kişilerin Yıllara Göre Sayısı (bin) yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

114 Azerbaycan da ayakta bakım hizmetlerinden yararlanan nüfus, artış eğilimindedir yılı itibariyle ayakta bakım hizmeti alan kişi sayısı 1,55 milyon kişiye ulaşmıştı: Ayakta bakım hizmetlerinden yararlananların sayısındaki yıllara göre değişim grafikte verilmiştir. 174 Grafik 62: Ayakta Bakım Hizmetlerinden Yararlananların Sayısı (bin) Azerbaycan da 2014 yılında ayakta bakım hizmetleri sunan 1746 poliklinikte 58.9 milyon kişi muayene edilmiştir. 175 Polikliniklerde muayene edilen kişi sayında yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 63: Polikliniklerde Muayene Edilen Kişi Sayısı (bin) yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

115 Garafik 63: Polikliniklerde Muayene Edilen Kişi Sayısı Sağlık Turizmi / Azerbeycan Raporu 9) Sağlık Sistemi Azerbaycan, 1995 yılında Sovyetler Birliği nden bağımsızlığını kazanmış bir ülkedir yılında kabul edilen Anayasasında devlete, toplumun sağlık hizmeti ihtiyaçlarını karşılamak görevi verilmiştir. Anayasa nın 41. maddesi Devlet her türlü sağlık hizmetinin gelişmesi için gerekli tüm önlemleri alır, hıfzıssıhha ve salgın hastalık önlemlerini garanti eder, çeşitli sağlık sigortası biçimleri için olanaklar yaratır hükmü yer almıştır. Sağlık sisteminin şimdiki yapısı hem işleyiş hem de tesis olarak Sovyetler Birliği sisteminden miras kalmıştır. Bu sistem Semeshko Sistemi olarak isimlendirilmektedir. En önemli fark oblast denilen yapıların bulunmayışıdır. Azerbaycan, nüfusuna oranla oldukça fazla sayıda sağlık tesisine sahiptir. Bunun en önemli nedeni, Sovyetler döneminde sağlık hizmetlerinin her bölgeye eşit oranda götürülmesi konusunda gösterilen çabadır. Ancak bazı bölgelerde, özellikle dağlık alanlarda sağlık tesisleri için personel bulunmamakta, özellikle doktorlar kentsel alanlarda çalışmayı tercih etmektedirler. Sağlık hizmetlerinin sunumu büyük oranda Sağlık Bakanlığı, yerel hükümet ve idareler arasında paylaştırılmıştır. Azerbaycan sağlık sisteminin ana aktörleri; Sağlık Bakanlığı, Yerel Hükümet ve Sağlık İdareleri, Maliye Bakanlığı, paralel sağlık örgütlenmesi bulunan diğer Bakanlıklar, özel sektör, uluslararası kuruluşlar ve sivil toplum kuruluşlarıdır. Azerbaycan sağlık sistemi merkeziyetçi bir yapıya sahiptir. Sağlık sisteminin başında Sağlık Bakanlığı yer almaktadır. Bakanlık ülkedeki hastanelerin büyük bir kısmına sahiptir. Sağlık Bakanlığı kendisine bağlı hastanelerden ve araştırma enstitüleri, hijyen ve epidemiyoloji hizmetlerinin yürütülmesinden tek başına sorumludur. Sağlık Bakanlığı sağlık hizmetlerinin 115 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

116 yürütülmesinde bazı yetkilerini yerel idareler ile paylaşmaktadır. Bakanlık, sağlık hizmetlerinin bir kısmını yerel idareler aracılığıyla yürütmektedir. Birinci, ikinci ve üçüncü basamak sağlık hizmetleri, halk sağlığı hizmetleri Bakanlık tarafından organize edilmiş kurumlar tarafından sunulur. 176 Sağlık Bakanlığı nın kendine ait merkez kuruluşları ve cumhuriyet hastaneleri, araştırma enstitüleri ve salgın hastalıklarla mücadele sistemleri gibi kuruluşları vardır. İl idareleri ve şehirlerin ise kendi yerel hastaneleri, il poliklinikleri ve uzmanlaşmış dispanserleri bulunmaktadır. Buna ek olarak Demiryolları, Savunma ve Petrol Bakanlıkları gibi diğer bakanlıklar kendi sağlık tesislerini işletmektedirler. Bunların nüfusun yaklaşık %5 ine hizmet verdiği sanılmaktadır. Tıp Fakültesi Sağlık Bakanlığı nın sorumluluğundadır ancak bağımsızlığı takip eden yıllar içinde bir otonomi kazanmıştır. Her ne kadar Sağlık Bakanlığı ve Ekonomi Bakanlığı sağlık planlamasından sorumlu olarak görünseler de, Sağlık Bakanlığı nın kendine özgü bir planlama birimi yoktur. Bunun yerine, Bakanlık içindeki her büro kendi alanlarına ilişkin planlar hazırlar. Planlama, uzmanlaşmış sağlık tesisleri üzerine odaklanarak, büyük çaplı gelişmelerin tartışılması şeklinde gerçekleşir. Sağlık reformu süreci içinde, planlama işlevinin merkeziyetçilikten uzak bir yapıya kavuşturulması hedeflenmektedir. Sağlık Bakanlığı nın kendi tesisleri dışında sağlık hizmetlerini dağıtmak konusunda oldukça kısıtlı bir vizyonu olsa da, tüm sağlık sistemi üzerinde planlama, yasal düzenleme ve idari anlamda Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti de dahil olmak üzere büyük bir resmi sorumluluğu vardır. Buna ek olarak, daha önce de belirtildiği gibi Bilim, Kültür, Halk Eğitimi ve Sosyal Sorunlar Birimi nin etkisine rağmen sağlık hizmetine yönelik kanun ve yönetmeliklerin hazırlanması konusunda resmi olarak büyük bir sorumluluğu vardır. Sağlık Bakanlığı nın sağlık ihtiyaçlarına göre yatırımları belirlemesi ve bunu sağlık sektörü bütçesi içinde sunması gerekmektedir. Uygulamada, bu etkinlikleri sağlık hizmetlerinin kalitesi ve hacmine yönelik ulusal standartlara ilişkin normların belirlenmesi şeklindedir. Ayrıca ecza sanayi için lisans vermek, sağlık sektöründeki uluslararası kuruluşlarla iş birliğini sağlamak da sorumlulukları arasındadır. Her ne kadar toplanan verilerin çok sağlıklı ve düzenli olmadığı görülse de, Sağlık Bakanlığı sağlık hizmetlerinin kalitesini ve toplum sağlığını sürekli olarak gözlemek zorundadır. Ayrıca hastane ve hekimler için lisans verme işlemi de sorumlulukları arasındadır. Tıp Fakültesi resmi olarak otonom bir yapıya sahiptir 176 Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, 116 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

117 fakat tıp araştırmalarının önceliğinin ve tıp eğitiminin müfredatının belirlenmesi gibi konularda Sağlık Bakanlığı na bağlı olarak hareket etmek zorundadır. Sistem maliye ve sağlık politikaları açısından karmaşık bir yapı gösterir. İl sağlık idareleri sağlık hizmetlerinin sunumunda Sağlık Bakanlığı nın direktifleri doğrultusunda hareket ederler ancak mali açıdan il idareleri tarafından ayrılan bütçelere bağlıdırlar. Aslında bu bütçeler de Maliye Bakanlığı tarafından illere tahsis edilen bütçelerdir. Ortalama olarak kamu finansmanının yaklaşık %25 i Sağlık Bakanlığı nca sağlanırken, %75 lik kısım il düzeyindeki ve buna paralel hizmetlerdeki bütçelerle karşılanır. İl sağlık idareleri kendi illeri içindeki sağlık hizmetlerinin dağıtımından ve planlanmasından sorumludurlar. Sağlık Bakanlığı il sağlık idarelerine çeşitli konularda danışmanlık yapar. Yönetimin oldukça merkeziyetçi ve hiyerarşik yapısına rağmen, uygulamada hayli parçalanmış bir yapı gözlenmektedir. Sağlık Bakanlığı her ne kadar sağlık sistemi üzerinde en yetkili kurum olarak görünse de, yerel hastanelerin mali olarak il idarelerine bağlı olması bu yetkileri kısıtlamıştır. Bu karmaşık idari yapı, yerel sağlık yöneticilerinin görevlerini güçleştirmekte, Sağlık Bakanlığı nın ülkedeki sağlık tesislerinde neler olup bittiğini anlamasını da zorlaştırmaktadır. Yerel hükümetler ve sağlık idareleri bölgelerinde sağlık hizmetlerinin yürütülmesinden sorumludurlar. Yerel hükümetler ve bölge sağlık idarelerine bağlı olarak bölge hastaneleri, poliklinikler, özelleşmiş klinikler (dispanserler) bulunur. Azerbaycan sağlık sistemi maliye ve sağlık politikaları açısından karmaşık bir yapı gösterir. Yerel hükümet ve il sağlık idareleri sağlık hizmetinin sunumunda Sağlık Bakanlığı nın direktifleri doğrultusunda hareket etmek zorunda olmalarına karşın, mali açıdan yerel idareler tarafından ayrılan bütçelere ve Maliye Bakanlığına bağlıdırlar. Maliye Bakanlığı sağlık hizmetleri bütçesini belirlemekten sorumludur ve büyük oranda Başkan ve Parlamentonun etkisi altındadır. Aslında kararlarının büyük bir kısmını kabineye bağlı Bilim, Kültür, Halk Eğitimi ve Sosyal Sorunlar Birimi nin etkisi altındadır. Bu birimin doğrudan Sağlık Bakanlığı ile bağlantısı olmasa da, bir ölçüde Bakanlığın otonomisini kısıtlar. Parlamento ayrıca özel sektörün hangi izin ve şartlar altında çalışabileceğini belirler. Hükümet dışı ve çok ortaklı kuruluşlar sağlık hizmetlerinin sunumunda ve yeni politikalar geliştirilmesinde önemli rol oynarlar. Hükümet dışı kuruluşlara, mülteciler ve ülke içinde yer değiştiren kitlelere yönelik sağlık hizmetlerinin sunumu konusunda oldukça önemli görevler üstlenmişlerdir. Bunlara ek olarak, UNICEF ve Uluslararası Tıp Kuruluşu gibi bazı kuruluşlar yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

118 da Sağlık Bakanlığı ile birlikte çalışarak sağlık hizmetlerinin sunumu konusunda yeni uygulama biçimleri geliştirmeye çalışır. Ulusal Güvenlik bakanlığı, Savunma Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, Devlet Petrol Şirketi (SOCAR), Devlet Demiryolları ve Deniz Yolları Şirketlerinin kendilerine ait bir sağlık örgütlenmeleri vardır. Sağlık Bakanlığına paralel bu yapılanma nüfusun yaklaşık % 5 ine hizmet sunmaktadır. 177 Azerbaycan sağlık sistemi içerisinde sınırlı sayıda özel sektör kuruluşu vardır. Özel sektör sağlık kuruluşlarının açılması doğrudan Milli Meclisin kontrolündedir. Ülkede bulunan özel sağlık kuruluşlarının büyük bölümü ağız diş sağlığı klinikleri ile eczanelerden oluşmaktadır yılında ülke genelinde sahip olunan 350 özel sağlık kuruluşu eczanelerden ve diş kliniklerinden oluşmuştur. Özel hastaneler büyük oranda Bakü de bulunmaktadır. 178 Azerbaycan sağlık sisteminde hükümet dışı ve çok ortaklı uluslararası kuruluşlar özellikle sağlık hizmetinin sunumunda ve yeni politikalar geliştirilmesinde önemli rol oynamaktadırlar. Azerbaycan sağlık sisteminde sağlık hizmetlerinin sunumu hastaneler merkeze alınarak yapılmıştır. Ülke genelinde yeterli personele sahip ve tam donanımlı hastane sayısı yetersizdir. Hizmet sunumunda kalite geri planlarda tutulmaktadır. Birinci basamak sağlık hizmeti birimleri ise hizmeti sunmak yerine hastaları sevk etmeyi tercih etmektedirler. Bu nedenle hastalar birinci basamak sağlık kuruluşlarını atlayarak doğrudan hastanelere başvurmaktadır. Bu durum hastanelerin iş yükünü artırmaktadır. Azerbaycan sağlık sistemi içinde standart sağlık tesisleri ağına (hastane, poliklinik, dispanser, koruyucu hekimlik) ek olarak bir de sanatoryum ağı mevcuttur. Hizmetlerin finansmanı devlet hazinesinden Sağlık Bakanlığı'na ayrılan paydan sağlanır. Ancak yerel yönetimler de bölgelerindeki hastanelere, kliniklere, dispanserlere mali açıdan kaynak aktarırlar. Azerbaycan da eczacılık sektörü gelişmemiştir. İlaç üretimi oldukça düşüktür ve eczacılık sektörünün en önemli sorunu, devletin ilaç ithalatını tam olarak kontrol edememesi ve bu yüzden ülkeye gümrüksüz ve denetimsiz olarak giren ilaç miktarının çok yüksek olmasıdır. 177 Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

119 Genel olarak bakıldığında halkın sağlık statüsü 1990 ların ortasından bu yana oldukça gelişmiştir. Bazı göstergeler, eğilimler ve seviyeler komşu Kafkas ve Orta Asya ülkelerininkine benzer. Sovyet dönemi sanayi faaliyetlerinden kalma sürekli hava kirliliği ve ağır çalışma koşullarının meydana getirdiği rahatsızlıklar bazı şehirlerde önemli oranlarda hastalıklara ve sakatlıklara neden olmuştur. Bu şehirler büyük ekonomik merkezler olan Bakü, Sumgayit, Ganja, Sumgait, Mingachevir ve Ali Bayramlı dır. 179 Fakirliğin oldukça yaygın olması, yüksek oranlı göçler ve ülke içinde yer değiştiren insan toplulukları da sosyoekonomik sağlık belirleyicilerinin saptanmasını zorlaştıran faktörler arasındadır yılında yapılan bir araştırmaya göre, ülkenin %49 u fakirlik sınırının altındadır ve %17 lik kısım ise aşırı fakirdir. Çok daha az seçim şansına ve olanağa sahip fakir aileler, sağlık ihtiyaçlarını alışılmadık ve riskli yöntemlerle karşılamaktadır. Pahalı olan sağlık hizmetlerini almaktansa, kendi kendini tedavi yöntemlerine başvurulmakta, geleneksel hizmet sağlayıcılar ve eğitimsiz ebelere başvurmaktadırlar. Ulaştırma hizmetlerinin eksikliğinden dolayı, uzak bölgelerde yaşayan halk sağlık hizmetlerine erişim konusunda sıkıntılar yaşamaktadır. Dağlık Karabağ bölgesinde yaşanan silahlı çatışmalardan mülteciler ve ülke içinde yer değiştiren insan topluluklarının sağlık koşullarının olumsuz etkilenmesinin yanı sıra çevre koşulları da olumsuz etkilenmiştir. Mültecilerin ve ülke içinde yer değiştiren insan topluluklarının nüfusunun 2002 yılında sırasıyla ve kişi olduğu tahmin edilmektedir. Bu toplam nüfusun %9,6 sını oluşturmaktadır. Yaşam ortamlarına eşlik eden sorunların yanı sıra, sosyal ve iş statüleri Azerbaycan ın genel fakirlik ve çevre koşullarının kötüleşmesinde önemli bir yer tutmaktadır. Ülke içinde yer değiştiren topluluklarda fakirlik oranı %69 a ulaşmıştır. Kamu çalışanları için bir ücret ölçeği hazırlanmıştır. Bu ölçeğe göre çalışanlar 1-19 derece arasında sınıflandırılmıştır. 1. Derecede bulunan bir çalışan 75 AZN kazanırken, 19. Derecede çalışan bir kişi 530 AZN kazanmaktadır. Ülkede asgari geçim için gerekli olan rakam 110 AZN dir. Buna göre sağlık çalışanlarının da dahil olduğu nüfusun büyük bölümü asgari geçim standardının altında yaşamaktadırlar Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

120 Demiryolu Şirketi, Devlet Petrol Şirketi, İçişleri Bakanlığı, Savunma Bakanlığı Paralel Sağlık Yapılanmaları Bütçe Fon akışı Yönetim İlişkisi Grafik 64: Azerbaycan Sağlık Sisteminin İdari yapısı Millet Meclisi Başbakan Kabine Finans Bakanlığı Yerel/İlçe Yürütme Kurulu Başkan Sağlık Bakanlığı Hijyen ve Epidemiyoloji Hizmetleri Bakü Sağlık Hizmetleri Araştırma Enstitüleri Devlet Programları Köy Yürütme Kurulu Kasaba polikliniğ Feldsher Uzmanlık Klinikleri Merkezi Hastane Yönetimi Alt Bölgeler Devlet Hastaneleri İlçe Poliklinikleri 120 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

121 Sağlık Bakanlığının İdari Yapısı 121 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

122 a) Sağlık Sisteminin Sorunları Azerbaycan sağlık sisteminin karşı karşıya bulunduğu sorunlar temel olarak dört ana başlık altında toplanabilir: i. Halkın Sağlık Durumu 9.6 milyonluk bir nüfusa sahip olmasına rağmen, Azerbaycan halkının sağlık durumunun belirlenmesi oldukça zor bir iştir çünkü resmi istatistiklerin güvenirliği konusunda ciddi sıkıntılar vardır. Buna rağmen, son on yılın verileri dikkate alındığında Azerbaycan halkının sağlık durumunda yavaş da olsa iyileşmelerin işaretlerini görmek mümkündür. Azerbaycan halkının sağlık durumundaki iyileşmenin yavaş olmasının iki nedeni vardır. Birincisi geçiş sürecinde yaşanan ekonomik zorluklar ve ikincisi ise Ermenistan la yaşanan savaştır. Savaş yüzünden Azerbaycan halkının yaklaşık %20 lik kısmı ülke içinde yer değiştirmek zorunda kalmıştır. Çocuk ölüm oranı 1993 yılında en üst düzeye ulaşmış, bunun ardından da çocuk ölümleri yılı 1990 düzeyinin altına inmiştir yılından itibaren, artış göstermiş, yılları arasında ölüm oranı da artmış ve 1990 yılı öncesi düzeye inmiştir. Ortalama yaşam beklentisi de 1990 lı yılların ilk yarısından itibaren düşmüştür. Sovyetlerden ayrılıp bağımsızlığa geçiş sürecinde diğer ülkelerde de olduğu gibi en çok erkekleri etkilemiştir yılında 67 olan erkeklerde ortalama yaşam beklentisi 1995 yılında 64 e inmiştir. Azerbaycan ın resmi istatistikleri, halkın her geçen gün daha az kullandığı kamu sağlık tesislerine dayandırılmaktadır. Nüfusun büyük bir kısmının yaşam koşulları çok düşük düzeyde olup, iş ve gelir kaynakları oldukça kısıtlıdır. Bu kesim aşırı kalabalık, kötü beslenme, sağlığın korunmasına yönelik tesislerin azlığı ve birincil sağlık hizmetlerine erişim zorluğu yüzünden çeşitli hastalıklarla karşı karşıyadır. Bulaşıcı hastalıklara ilişkin vakalarda artış görülmekte olup, aşılama programları istenen ölçüde yürütülememekte, özellikle tüberküloz vakalarında artış gözlenmektedir. Ayrıca, çocuk felci, difteri ve sıtma hastalıklarının görülme sıklıkları da artmaktadır. Tüm bunların yanı sıra, hamilelikte düşük yapma, sağlık tesisleri yerine evde yapılan doğumlar, doğum esnasında anne ölümleri gibi göstergelere ilişkin veriler de resmi istatistiklerin ötesinde değerlere sahip olduğu iddia edilmektedir. 122 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

123 ii. Kamu Sağlık Harcamalarındaki Düşüş Sisteme ilişkin önemli bir sorun da, hükümetin toplam harcamalar içinde kamu sağlık harcamalarının oranını korumaya yönelik girişimlerine rağmen, kamu sağlık harcamalarının gerçek anlamda bir düşüş göstermesidir. Bağımsızlığını kazanmasının ardından Azerbaycan da yaşanan ekonomik kriz, yüksek enflasyon ve savaş sağlık bütçesini olması gerekenin çok altına çekmiştir. Sağlık bütçesinin azalması, tüm alanlarda maliyet sınırlamasına yol açmıştır. Özellikle ilaçlar ve tıbbi donanım konusunda yaşanan kısıtlamalar önemli sağlık sorunlarına yol açmıştır. Ciddi bir hastalığı olup hastanede yatması gerekenler, hükümetin yiyecek ve ısıtma gibi konularda uyguladığı bütçe kesintileri yüzünden bu masraflara ortak olmak zorunda kalmışlardır. Sağlık bütçesine uygulanan kısıtlamalardan sağlık personeli de etkilenmiştir. Sağlık personeline ödenen yetersiz maaşlar ve maaşların geç ödenmesi daha da ciddi sorunlara yol açmıştır. Azerbaycan da kamu çalışanlarının ücretlendirilmesinde bir derecelendirme sistemi kullanılmaktadır. Kamu çalışanlarının maaşlarının belirlenmesinde kullanılan derecelendirme ölçeği sağlık çalışanları için de geçerlidir. Buna göre hemşirelerin maaşları 5-9. derece arasında olup AZN dir. Bazı özel durumlarda sağlık çalışanlarının maaşlarına artış uygulanmaktadır. Sağlık çalışanları için geçerli olan özel durumlar ve artış oranları şöyledir: a) Yönetici pozisyonlarında çalışanların maaşları % 5-15 oranında, b) Ambulanslarda çalışanların maaşları ise % 50 oranında, c) Tehlikeli ve zor işlerde (bulaşıcı hastalıklar birimleri, engellilerle çalışanlar, anestezi ve röntgen) çalışan sağlık personelinin maaşları ise %15-20 oranında, d) HIV/AIDS bölümlerinde çalışanların maaşları ise %60, e) Uzmanlık derecesi alanların maaşları %10-25 oranında, f) Gece çalışanların maaşları %35-50 oranında, g) Teknik personelin maaşları %10-50 oranında artırılmaktadır. Sovyetler Birliği döneminden itibaren tarihsel olarak sağlık çalışanlarının maaşları düşük olagelmiştir. Azerbaycan ın bağımsızlığı sonrasında da bu durum değişmemiştir yılında yapılan bir çalışmada sağlık çalışanlarının ortalama maaşı 92,2 AZN olarak bulunmuştur. Sonuç olarak, Azerbaycan da sağlık çalışanlarının maaşları asgari geçim standarttı olan 110 AZN rakamının altında kalmaktadır. Bu durum, sağlık personeline yapılan rüşvet ve hediye türü küçük ödemelerin eski sistemden kalan bir gelenek olarak kabulünü yaygınlaştırmıştır. Bu küçük hediyeler son yıllarda o kadar yaygınlık kazanmıştır ki, kamu sektöründeki 123 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

124 hekimlerin gelirlerinin yaklaşık %80 nini oluşturmaya başlamıştır. Hekimler maaşları dışında reçeteli ilaç satış da yapabilmekte ve bu satıştan önemli miktarda bir gelir elde etmektedirler. Özel sektörde ise hekimler yaptığı iş nispetinde ücret alırken hemşireler maaş ile çalışmaktadırlar. 181 iii. Kaynak Kullanımındaki Verimsizlik Azerbaycan da sağlık sisteminin ana unsurlarından olan sağlık, insan kaynağının dengesiz ve verimsiz kullanımı söz konusudur. Örneğin hekim ve hemşire sayısında bir fazlalık göze çarpmaktadır yılı itibariyle Azerbaycan da toplam hekim bulunmaktadır. Azerbaycan da bin kişiye düşen hekim sayısı 3.47 dir yılı için hemşire sayısı , bin kişiye düşen hemşire sayısı 40,6 dır yılı için ebe sayısı ise iken, bin kişiye düşen ebe sayısı ise 11,5 tir. Yerleşmiş bir ekonomik sisteme sahip Avrupa ve Kuzey Amerika ülkelerine oranla kişiye düşen hekim ve hemşire sayısı DSÖ Avrupa Bölge ortalamasının üstündedir ların ortalarında Azerbaycan da 1000 kişiye 3,9 doktor düşerken bu oran İngiltere de 1,6, Kanada da ise 2,1 dir. Ayrıca Azerbaycan da uzman hekimler, birinci basamak sağlık hizmetlerinin sunumunda görev almaktadırlar. Bu uygulama düşük verimliliğe yol açmakta ve nitelikli insan gücünün verimsiz kullanımına neden olmaktadır. Ülke sağlık sisteminde aile hekimliği modeli bulunmamaktadır. Ayrıca sağlık kuruluşları arasında hasta hareketlerine yön veren sevk sistemi de mevcut değildir. Düşük ücret ve motivasyon nedeniyle sağlık personeli arasında rekabet oldukça düşüktür. Azerbaycan sağlık sistemindeki diğer bir verimsizlik hastane sayısında ve hastane yatağı sayısında yaşanmaktadır yılı itibariyle Azerbaycan da hastane yatağı bulunmaktadır. Azerbaycan da 1992 yılında kişiye 10,5 hastane yatağı düşerken 1998 yılında 8,4 hastane yatağı düşmekteydi yılı itibariyle bu oran 4,9 dur. Bu oran iken düşürülmüş olmasına rağmen, sağlık hizmetlerine daha fazla kaynak ayıran ülkelere oranla oldukça yüksektir. Azerbaycan da hastalar birinci basamak sağlık hizmetlerini almak için hastanelere gitmektedirler. Bu durum kaynakların verimsiz kullanımı yanında maliyetin artmasına yol açmaktadır. Buna karşılık Batı ülkelerinde sağlık sistemi hastanecilik hizmetleri odaklı değildir. 181 Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

125 iv. Sağlık Hizmetlerine Erişim Zorlukları ve Kalitesinin Düşmesi Azerbaycan da sunulmakta olan sağlık hizmetlerinin kalitesinde ve erişilebilirliğinde önemli sorunlar yaşanmaktadır. Sağlık kuruluşlarına ve hekimlere yapılan gayri resmi ödemeler, temel ilaçların temininde yaşanan zorluklar, tıbbi cihaz yetersizliği, sağlık kuruluşlarının tıbbi ve fiziki bakımdan yetersizliği, sağlık personelinin düşük motivasyonu ve verilen düşük maaşlar bu sorunların başında gelmektedir. Bu sorunlar Azerbaycan vatandaşlarının kamu sağlık kuruluşlarından yararlanma oranlarını azaltmaktadır. Hastalar, tedavi ve sağlık hizmetinden yararlanmak için resmi sağlık sisteminin dışında çözümler aramaktadırlar. 1) Sağlık Reformları ve Uygulamaları Azerbaycan da Halkın Sağlığının Korunması Yasası 1997 de yürürlüğe girmiştir. Buna dayanılarak bir reform stratejisi belirlenmesi için 1998 yılında Sağlık Reformu Komisyonu kurulmuş, bu konuyla ilgili olarak Sağlık Hizmetlerinin Yeniden Yapılandırılmasının Genel Kapsamı isimli bir çerçeve oluşturulmuştur. Bu çerçeve metin doğrultusunda aşağıdaki alanlarda düzenlemelerin yapılması hedeflenmiştir: 182 a) Sağlık hizmetleri dağıtım ağının, personelin ve diğer kaynakların rasyonel kullanımı, b) Sağlık finansmanın ayrıca ele alınması, c) Sistemin yasal zeminin yeniden oluşturulması, d) Temel sağlık hizmetlerine gereken önemin verilmesi, e) Sağlığın iyileştirilmesi ve salgın hastalıkların önlenmesi, f) Hizmet başına ücret anlayışının oluşturulması, g) İlaç ve Eczacılık sektöründe reform, h) Sağlık sigorta sisteminin oluşturulması, i) Kamu sağlık hizmetlerinin özelleştirilmesi, j) Sağlık kuruluşlarının, personelin, ilaçların ve gıda maddelerinin lisans ve sertifika sistemlerinin yeniden yapılandırılması, k) Tıp eğitiminin reformdan geçirilmesi, l) Sağlık hizmetleri bilgi sisteminin reformdan geçirilmesi. 182 Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

126 Günümüzde, Sağlık Bakanlığı nın reform çalışmalarının büyük bir kısmı sağlık hizmetlerinin finansman yönüyle ilgilidir. Uygulanmakta olan strateji, bazı sosyal grupların ücretsiz sağlık hizmeti alabilmeleri dışında, gelirlerin sağlık maliyetlerini karşılayabilecek düzeye getirilmesi konusuna odaklanmıştır. Resmi kurumlarda verilen sağlık hizmetlerinin ve işlemlerinin ücretleri Sağlık Bakanlığı tarafından oluşturulmaktadır. Ücretlendirme kriterleri ve ücretlerin maliyetleri karşılamadığı konusundaki tartışmalar diğer ülkelerde olduğu gibi sürmektedir. Sağlık hizmetlerinin ve işlemlerinin ücretlendirilmesi, bütçeden pay alan bazı sağlık kuruluşlarının kendi kendisini finanse edebilmesi amacını gerçekleştirmeyi de hedeflemektedir. Azerbaycan Hükümeti, sağlık hizmet ve işlemlerinin ücretlendirmesini yaparken herhangi bir sosyal güvenceye sahip olmayan ve yoksul olarak kabul edilen vatandaşlarının korunmasını Sağlık bakanlığının belirlediği İstisnalar Politikası ile sağlamaktadır. İstisnalar politikası, prensip olarak 12 gruptan oluşmaktadırlar. Bu gruplar nüfusun %40-%50 lik kısmına karşılık gelmektedir. 183 Sağlık Bakanlığı zorunlu sağlık sigortası uygulaması konusunda çeşitli taslak belgeler geliştirmiş ve 1999 yılında Sağlık Sigortası Kanunu Parlamento dan geçmiştir. Ancak ekonomik sistem içinde toplumun her kesimi üzerindeki ağır vergi yükleri içerisinde bir de sağlık sigortası vergi ve primlerinin toplanabilmesi mali açıdan mümkün görülmediğinden uygulamaya geçirilememiştir ) Hizmet Sunum Sistemi Büyük bir kısmı Sovyet döneminden miras kalan sağlık hizmetleri ağı, bağımsız binalarda yer alan ve ayakta tedavi hizmeti veren küçük poliklinikler, dispanser, sanatoryum ve büyük hastanelerden oluşan sağlık kuruluşundan oluşmaktadır. Azerbaycan sağlık hizmetlerinin sunumu ve denetiminden Sağlık Bakanlığı ve İl idareleri sorumludur. Ancak Savunma, İçişleri ve Ulaştırma Bakanlıkları, kendi çalışanlarına sağlık hizmeti sunmaktadır. Sağlık hizmetleri, Sağlık bakanlığı tarafından merkezi olarak hazırlanan kamu politikası kararları çerçevesinde bölge ve şehir idareleri tarafından sunulmaktadır. Ülke sağlık hizmet sunumunda en büyük pay hastanelere aittir. Azerbaycan da 566 hastane bulunmaktadır. Hastanelerin büyük bölümü Sağlık Bakanlığına aittir. Geri kalanı yerel yönetimlere ve diğer Bakanlıklara aittir. Bunun dışında sağlık hizmetlerinin sunumunda özel 183 Sargutan, A. E. 84 Ülke ve Türkiye nin Karşılaştırmalı Sağlık Sistemleri ss: Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

127 klinikler; poliklinikler, ağız diş merkezleri, dispanserler, huzurevleri, tedavi amaçlı dinlenme tesisleri ve az da olsa özel sağlık merkezleri görev almaktadır. Azerbaycan da 2014 yılı itibariyle 566 hastane (20 üniversite hastanesi) 1746 ayakta sağlık hizmeti sunan poliklinik, 1794 kırsal kesime hizmet sunan poliklinik, 251 çocuk polikliniği, 24 dispanser, 75 sanatoryum, 77 acil yardım istasyonu, 19 ağız diş sağlığı merkezi, 47 sağlık hizmeti sunan pansiyon, huzurevi, dinlenme tesisi vardır. 185 Bakü deki Klinik Hastanesi haricindeki sağlık tesislerinin bir çoğu küçük ölçeklidir. Hastanelerin ve diğer sağlık birimlerinin (diş hekimleri hariç) %2 lik bir kısmı özel sektöre aittir. Ülkede bulunan hastane sayısı 2005 yılından 2010 yılına kadar aynı seviyede kalmıştır. Ancak sağlık kurum ve kuruluşlarıyla ilgili başlatılan reform çalışmalarının sonucu 2011 yılında bir önceki yıla nazaran hastane sayısı 240 azalarak 516 ya düşmüştür. Sonraki yıllarda hastane sayısı yeniden belirli oranda artmıştır yılı itibariyle hastane sayısı 566 dır. Ülke genelindeki hastanelerin yıllara ve bölgelere göre dağılımı tabloda verilmiştir. Grafik 65: Hastane Sayılarının Yıllara Göre Değişimi Azerbaycan da bulunan hastanelerin türlerine bakıldığında, ana çocuk sağlığı, tüberküloz, kardiyoloji, damar hastalıkları, göz hastalıkları, bulaşıcı hastalıklar ve onkoloji alanlarına yönelik hastanelerin olduğu görülmektedir. Hastane türleri genel nüfusta görülme sıklığı yüksek olan baranşlarda yoğunlaşmaktadır. Azerbaycan, tüberküloz hastalıklarının tedavisi için 25 hastane, damar hastalıkları için 19 hastane bulunmaktadır. 186 Azerbaycan da bulunan hastanelerin türlere dağılımı grafikte verilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

128 Grafik 66: Hastane Türleri ve Sayısı Azerbaycan ın 2015 yılı itibariyle 566 hastaneye ve hastane yatağına sahip olduğu yukarıda açıklanmıştı. Sahip olunan hastane yataklarının hastane türlerine dağılımı incelendiğinde, en fazla hastane yatağının psikiyatri ve nöropsikiyatri (3.430) branşında olduğu görülmektedir. Bunu ana çocuk sağlığı (3.260), tüberküloz (1.610) ve bulaşıcı hastalıklar (950) izlemektedir. 187 Hastane yataklarının hastane türlerine göre dağılımı grafikte verilmiştir. Grafik 67: Hastane Türlerine Göre Sahip Olunan Yatak Sayısı Azerbaycan da anne ve çocuk sağlığına yönelik hizmetler ağırlıklı olarak hastane ve poliklinikler aracılığıyla sunulmaktadır. Anne ve çocuk sağlığına yönelik hizmet sunan hastane sayısı 26, poliklinik sayısı ise 251 dir. Azerbaycan da arasında yaklaşık 590 civarında olan poliklinik sayısı uygulanmaya başlayan sağlık reformu programı nedeniyle 2011 yılında 258 e düşmüştür. 188 Çocuk polikliniklerinin sayısındaki yıllara göre değişim grafikte verilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

129 Grafik 68: Çocuk Polikliniklerinin Yıllara Göre Değişimi Azerbaycan da ayakta bakım hizmetleri sunan polikliniklerin sayısı 2008 yılında iken 2009 yılında ye ulaşmıştır yılı itibariyle kişi olan Azerbaycan nüfusu dikkate alındığında poliklinik başına düşen nüfus kişidir. Ülkede, 2014 yılı itibariyle poliklinik bulunmaktadır. Azerbaycan da ayakta bakım hizmetleri sunan polikliniklerin sayısındaki değişim grafikte verilmiştir. Grafik 69: Ayakta Bakım Hizmeti Sunan Poliklinik Sayısı Azerbaycan da kırsal kesime yönelik ayakta bakım hizmeti sunan poliklinik sayısı 2009 yılında iken, 2010 yılında poliklinik sayısı 91 adet azalarak 1644 e düşmüştür yılında ise 1794 e ulaşmıştır yılında bu polikliniklerde muayene edilen kişi sayısı 3,5 milyon kişi iken bu rakam 2010 yılında 962 bin azalarak yaklaşık 2,5 milyon kişiye düşmüştür yılında bu polikliniklerde 2,4 milyon kişinin muayenesi sağlanmıştır. 190 Kırsal kesime yönelik ayakta bakım hizmeti veren poliklinik sayılarının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

130 Grafik 70: Kırsal Kesime Yönelik Poliklinik Sayılarının Yıllara Göre Değişimi Azerbaycan da tıbbi bakım hizmetleri kapsamında 77 adet acil sağlık yardımı istasyonu bulunmaktadır. 191 Acil yardım istasyonu sayısının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 71: Acil Yardım İstasyonu Sayılarının Yıllara Göre Değişimi Azerbaycan da ağız diş sağlığı hizmetleri koruyucu hekimlik kapsamında sunulmaktadır yılı itibariyle ülkede bulunan bağımsız ağız diş sağlığı polikliniği sayısı 19 dur. Ağız ve diş sağlığı polikliniklerinin sayısı sürekli düşüş eğilimindedir. Ağız diş sağlığı hizmetleri için ayrılan oda sayısı (ünit sayısı) 2014 yılı için 777, ağız diş sağlığı hizmetlerinden yararlanan yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

131 nüfus %8,9 dur. 192 Bağımsız diş polikliniklerinin yıllara göre sayısındaki değişim grafikte verilmiştir. Grafik 72: Bağımsız Diş Polikliniklerinin Yıllara Göre Sayısı Azerbaycan da sanatoryumlar, huzurevleri ve sağlık dinlenme tesisleri koruyucu hekimlik kapsamında sağlık hizmeti sunmaktadırlar. 193 Bu kapsamda 2011 yılı itibariyle ülkede 75 adet tesis bulunmaktadır. Bu kuruluşların önemli bir bölümü Apşeron, Guba, Haçmaz, Şuşa ve Lalealtında bulunmaktadır yılında 84 olan kuruluş sayısı 2011 yılında 75 e düşmüştür. Bu kuruluşların 2006 yılı itibariyle sahip olduğu yatak sayısı iken 2011 yılında e düşmüştür. 194 Koruyucu sağlık hizmeti sunan sanatoryum, huzurevi ve dinlenme tesislerinin sayısındaki yıllara göre değişim grafikte verilmiştir. Grafik 73: Sanatoryum ve Sağlık Dinlenme Tesisi Sayısı Azerbaycan sağlık sisteminde başka ülkelerde pek karşılaşılmayan bazı uygulamalar da bulunmaktadır. Örneğin bazı sanatoryum ve pansiyonlar tedavi amaçlı sağlık hizmeti sunma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda 2006 yılında 40 kuruluş bulunmaktayken 2011 yılı itibariyle kuruluş sayısı 33 e düşmüştür. Bu kuruluşların 2006 yılı itibariyle sahip olduğu yatak sayısı Sağlık hizmeti sunan tesisler 1-2 günden daha fazla kalınan yerler olma özelliğine sahiptir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

132 iken 2011 yılında e düşmüştür. 195 Tedavi hizmeti sunan sanatoryum ve pansiyonların sayısının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 74: Sanatoryum ve Tedavi Amaçlı Pansiyon Sayısı Azerbaycan da sağlık sistemi içerisinde koruyucu ve tedavi edici hizmet sunan sanatoryumların bir bölümü sadece çocuklara hizmet vermektedir. Bu kapsamda 2006 yılında 18 olan çocuk sanatoryumu sayısı 2011 yılında 14 e düşmüştür. Bu kuruluşların 2006 yılı itibariyle sahip olduğu yatak sayısı iken 2011 yılında ye düşmüştür. 196 Çocuklara yönelik sağlık hizmeti sunana sanatoryumların sayısındaki değişim grafikte verilmiştir. Grafik 75: Çocuklara Hizmet Sunan Sanatoryum Sayısı Azerbaycan sağlık hizmet sunum sisteminde başka ülkelerde pek karşılaşılmayan bazı uygulamalara rastlanılmaktadır. Bu kapsamda bazı huzurevleri ve tatil otelleri koruyucu sağlık hizmeti sunma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda yılları arasında sağlık hizmeti sunan 13 kuruluş bulunmaktadır. Bu kuruluşların 2006 yılı itibariyle sahip olduğu yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

133 yatak sayısı iken 2011 yılında e yükselmiştir. 197 Koruyucu sağlık hizmeti sunabilen huzurevi ve tatil oteli sayısı grafikte verilmiştir. Grafik 76: Huzurevi Ve Tatil Oteli Sayısı Azerbaycan da koruyucu sağlık hizmeti veren turizm merkezleri bulunmaktadır. Bu kapsamda 2006 yılında 27 olan kuruluş sayısı 2011 yılında 25 e düşmüştür. Bu kuruluşların 2006 yılı itibariyle sahip olduğu yatak sayısı iken 2011 yılında e düşmüştür. 198 Sağlık hizmeti sunan turizm merkezlerinin sayısı grafikte verilmiştir. Grafik 77: Turizm Merkezlerinin Sayısı a) Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri Azerbaycan yetersiz olan birinci basamak sağlık hizmetlerini geliştirmek üzere ulusal ve uluslararası kaynaklardan yararlanarak çeşitli programlar uygulamaktadır. Teoride hastalara birinci basamak sağlık hizmetlerinden yararlanmada birçok kolaylık tanınmış olsa da, hastalar karşılaştıkları problemlerden dolayı bu sağlık kuruluşlarının atlayarak doğrudan hastanelere yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

134 başvurmaktadırlar. Herhangi bir şekilde birinci basamak sağlık hizmetlerine ulaşamayan yoksulluk sınırı altındaki kişiler ise eğitimsiz kişilerden sağlık hizmeti almaya yönelmektedir. Ülkenin dağlık bölgelerinde sağlık hizmetleri neredeyse sunulmamaktadır. Sovyet döneminde hastalar sağlık hizmetlerinin birçoğuna birinci basamak sağlık hizmeti sunan kuruluşlardan ulaşabilmekteydi. Birinci basamak sağlık kuruluşları ülke genelinde ilk müracaat kuruluşu olarak kabul edilmekteydi. Diğer kuruluşlara ancak buradan alınan sevkle gitmek mümkündü. Şimdilerde gerek sevk sistemi ve gerekse birinci basamak sağlık hizmeti sunan birimlerin başlıca etkinliği değişmiştir. Birinci basamak sağlık kuruluşları, temel sağlık hizmeti sunmaktan öte, hasta sevk mekanizması olarak çalışmaktadır. Sağlık sistemine dahil olabilmek için hastaların müracaat ettikleri ilk sağlık kuruluşları farklılıklar göstermektedir. Örneğin bir çalışan için, ilk müracaat yeri işyerindeki sağlık kuruluşu iken, genel nüfus için ilk müracaat yeri coğrafi olarak kendilerine en yakın sağlık kuruluşu olmaktadır. Azerbaycan da Sağlık Bakanlığına ait tesisler dışında birçok kamu kuruluşuna paralel sağlık yapılanmaları bulunmaktadır. Şehir veya merkezlerde bulunan Bakanlıklar, özel statülü büyük şirketler ve fabrikalar kendi bünyelerinde bir sağlık ocağı ya da ayakta tedavi kliniği barındırmaktadırlar. Azerbaycan da genel olarak birinci basamak sağlık hizmetlerinin kalitesi çok düşüktür. Ülkede aile hekimliği uygulaması bulunmamaktadır. Sağlık hizmetlerinin ilk müracaat edilen sağlık kuruluşunda sonuçlandırılması, tedavinin devamlılığı oldukça zayıftır. Azerbaycan özellikle hekim ve hemşire sayısı bakımından oldukça iyi düzeydedir. Ülkede birinci basamak sağlık hizmetleri birkaç istisna dışında uzman hekimler tarafından verilmektedir. Ancak, ileri düzeyde uzmanlık gerektiren hastalıklar konusunda yeterli hekim ve sağlık insan gücü bulunmamaktadır. Az sayıdaki yetişmiş personel de yetersiz tıbbi cihazlar ve laboratuvar imkânları nedeniyle çaresiz kalmaktadır. Bu nedenlerle hastalar aynı hastalık konusunda çok sayıda hekime müracaat etmek zorunda kalmaktadırlar. Bu durum ise tedavinin gecikmesine, sağlık kuruluşlarının gereksiz yere meşgul edilmesine ve muayene veya tedavi maliyetlerinin artmasına yol açmaktadır. Azerbaycan da sağlığın geliştirilmesi ve aile planlaması hizmetleri Sağlık Bakanlığı nın sorumluluğunda yürütülmektedir. Ancak birinci basamak sağlık hizmeti sunan tesislerdeki kaynakların sınırlı olması nedeniyle son yıllarda aile planlaması hizmetlerinin sunulmasında uluslararası kuruluşlar ile iş birliğine gidilmesi tercih edilmektedir. 134 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

135 Köy düzeyinde temel sağlık hizmetleri sağlık ocakları, ayakta tedavi klinikleri ve kırsal alan poliklinikleri tarafından sunulmaktadır. Kırsal alan kasaba ve şehirlerinde merkez kasaba ve belediye hastaneleri ve poliklinikleri halkın sağlık hizmeti ihtiyacını karşılamak üzere kurulmuştur yılında olan ayakta sağlık hizmeti sunan poliklinik sayısı 2009 yılında ye, 2014 yılında ise ya ulaşmıştır. Bunun dışında adet kırsal alan ayakta tedavi merkezi (poliklinik), 251 çocuk polikliniği, 77 acil yardım istasyonu, 75 sanatoryum, 19 ağız ve diş sağlığı merkezi, 24 dispanser ve 47 sağlık hizmeti verilen pansiyon, huzurevi ve dinlenme tesisi bulunmaktadır. 199 Ayaktan bakım hizmetleri sunan poliklinikleri sayısındaki değişim grafikte verilmiştir. Grafik 78: Ayakta Sağlık Hizmeti Sunan Poliklinik Sayısı Azerbaycan da 2014 yılında kırsal kesime yönelik ayakta bakım hizmeti sunan poliklinik sayısı tür yılında olan poliklinik sayısı 2010 yılına girildiğinde 91 adet azalarak e düşmüştür. Buna bağlı olarak muayene edilen kişi sayısı da düşmüştür yılında polikliniklerde muayene edilen kişi sayısı 3,5 milyon kişi iken bu rakam 2010 yılında 962 bin azalarak 2,5 milyon kişiye düşmüştür yılında ise bu polikliniklerde 2,4 milyon kişi muayene edilmiştir. 200 Kırsal kesime yönelik ayaktan bakım hizmeti veren poliklinik sayılarının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

136 Grafik 79: Kırsal Alana Yönelik Poliklinik Sayılarının Yıllara Göre Değişimi Azerbaycan da anne ve çocuk sağlığına yönelik hizmetler hastane ve poliklinikler aracılığıyla sunulmaktadır. Anne ve çocuk sağlığına yönelik hizmet sunan hastane sayısı 26, poliklinik sayısı ise 251 dir arasında yaklaşık 590 civarında olan anne çocuk sağlığı hizmeti sunan poliklinik sayısı 2011 yılında 258 e düşmüştür. Çocuk polikliniklerinin sayısındaki yıllara göre değişim grafikte verilmiştir. Grafik 80: Çocuk Polikliniklerinin Yıllara Göre Değişimi ( ) Azerbaycan da tıbbi bakım hizmetleri kapsamında 77 adet acil sağlık yardımı istasyonu bulunmaktadır. 201 Acil yardım istasyonu sayısının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

137 Grafik 81: Acil Yardım İstasyonu Sayılarının Yıllara Göre Değişimi Azerbaycan da ağız diş sağlığı hizmetleri koruyucu hekimlik kapsamında sunulmaktadır yılı itibariyle ülkede bulunan bağımsız ağız diş sağlığı polikliniği sayısı 19 dur. Ağız ve diş sağlığı poliklinikleri artan talebe rağmen sürekli düşmektedir. Ağız diş sağlığı hizmetleri için ayrılan oda sayısı (ünite sayısı) 2014 yılı için 777, ağız diş sağlığı hizmetlerinden yararlanabilen nüfus %8,9 dur. 202 değişim grafikte verilmiştir. Bağımsız diş polikliniklerinin yıllara göre sayısındaki Grafik 82: Bağımsız Diş Polikliniklerinin Yıllara Göre Sayısı Azerbaycan da koruyucu hekimlik kapsamında hizmet sunan sanatoryumlar, huzurevleri ve dinlenme tesisleri bulunmaktadır. Bu tesisler 1-2 günden daha fazla kalınan yerlerdir. Kalpdamar, sinir sistemi, mide-bağırsak hastalıkları üzerine birçok büyük dinlenme merkezi bulunmaktadır. Bu kapsamda 2011 yılı itibariyle ülkede 75 adet kuruluş bulunmaktadır yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

138 yılında 84 olan kuruluş sayısı 2011 yılında 75 e düşmüştür. Bu kuruluşların 2006 yılı itibariyle sahip olduğu yatak sayısı 13,905 iken 2011 yılında 12,215 e düşmüştür. 203 Sanatoryum, huzurevi ve dinlenme tesislerinin yıllara göre sayısındaki değişim grafikte verilmiştir. Grafik 83: Sanatoryum ve Dinlenme Tesisi Sayısı Azerbaycan da sanatoryum ve tedavi amaçlı pansiyonlar sağlık hizmeti sunmaktadır. Bu kapsamda 2011 yılı itibariyle ülkede 33 adet kuruluş bulunmaktadır yılında 40 olan kuruluş sayısı 2011 yılında 33 e düşmüştür. Bu kuruluşların 2006 yılı itibariyle sahip olduğu yatak sayısı 10,198 iken 2011 yılında 8,368 e düşmüştür. 204 Sanatoryum ve tedavi amaçlı pansiyonların sayısındaki değişim grafikte verilmiştir. Grafik 84: Sanatoryum ve Tedavi Amaçlı Pansiyon Sayısı Azerbaycan da çocuklara yönelik sağlık hizmeti sunan sanatoryumlar bulunmaktadır. Bu kapsamda 2011 yılı itibariyle ülkede 14 adet sanatoryum sadece çocuklara hizmet vermektedir yılında 18 olan kuruluş sayısı 2011 yılında 14 e düşmüştür. Bu kuruluşların 2006 yılı itibariyle sahip olduğu yatak sayısı 1,485 iken 2011 yılında 1,320 ye yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

139 düşmüştür. 205 Çocuklara yönelik sağlık hizmeti sunan sanatoryumların sayısındaki değişim grafikte verilmiştir. Grafik 85: Çocuklara Hizmet Sunan Sanatoryum Sayısı Azerbaycan da huzurevleri ve bazı tatil otelleri koruyucu sağlık hizmeti veren kuruluşlar kapsamında değerlendirilmektedir. Bu kapsamda hizmet sunan kuruluş sayısı arasında 13 olmuştur. Bu kuruluşların 2006 yılı itibariyle sahip olduğu yatak sayısı iken 2011 yılında e yükselmiştir. 206 Sağlık hizmeti sunan huzurevi ve tatil oteli sayısı grafikte verilmiştir. Grafik 86: Huzurevi ve Tatil Oteli Sayısı b) Kamu Sağlığı Hizmetleri Azerbaycan ın kamu sağlık hizmeti sistemi Sovyetler Birliği döneminde kalma şekliyle korunmuştur. Kamu sağlığı hizmetlerini sunmak ve izlemek üzere salgın hastalık izleme istasyonu ağı bulunmaktadır. Salgın hastalık izleme istasyonu bünyesinde bakteriyoloji, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

140 parazitoloji, viroloji ve çevre sağlığı laboratuvarları bulunmakta ve bunlara ilişkin hizmetler sunulmaktadır. Ülke salgın izleme istasyonlarının iki ana işlevi vardır: a) Çevre sağlığını düzenli kontrol etmek, gıda ve içme suyu güvenliğini denetlemek, bulaşıcı ve paraziter hastalıkları izlemek, b) Çeşitli düzeylerdeki aşılama çalışmalarını organize etmek ve lojistik destek vermek. Azerbaycan da çeşitli enfeksiyöz ve paraziter hastalıkların genel nüfus içinde görülme sıklığı oldukça yüksektir. Kamu sağlığı hizmetleri kapsamında sürdürülen çalışmalar genel nüfusun enfeksiyöz ve paraziter hastalıklara karşı verilmesi amacına odaklanmıştır. Sürdürülen çalışmalara rağmen Azerbaycan da 2014 yılında enfeksiyöz ve paraziter hastalık ortaya çıkmıştır. Yüz bin nüfusta en sık görülen enfeksiyöz ve paraziter hastalık oranı ile grip ve solunum yolu hastalıkları olmuştur. Bunu 154 oranı ile akut bağırsak enfeksiyonları ve suçiçeği izlemektedir. 207 Paraziter hastalıkların nüfus içindeki yükselişi 2010 yılından beri kesintisiz sürmektedir. Enfeksiyöz ve paraziter hastalıkların genel nüfus içinde görülme sıklığı grafikte verilmiştir. Grafik 87: Enfeksiyöz ve Paraziter Hastalıkların Sayısı ( ) Genel nüfus içinde oldukça yüksek sıklıkla görülen enfeksiyöz ve paraziter hastalıkların çeşitleri ile sayıları tabloda verilmiştir yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

141 Tablo 27: Enfeksiyöz Ve Paraziter Hastalıkların Çeşitleri ve Sayıları ( ) Akut bağırsak Enfeksiyonları Tifo ve paratifo A, B, C Salmonella Enfeksiyonları Hepatit Grip ve akut solunum yolu Enfeksiyonları Kızıl Difteri Boğmaca öksürüğü Tetanos Kızamık Sıtmayla yeni ortaya çıkan olgular Kızamıkçık Suçiçeği Kabakulak salgını Uyuz Bitlenme Şarbon Brusella Azerbaycan genelinde 2014 yılında en sık karşılaşılan enfeksiyöz ve paraziter hastalık vaka sayısı ile grip ve akut solunum yolu hastalıkları olmuştur. Bunun vaka sayısı ile akut bağırsak enfeksiyonları ve 13,919 vaka sayısıyla suçiçeği izlemiştir yılında en sık görülen enfeksiyöz ve paraziter hastalık çeşitleri ile sayıları grafikte verilmiştir. Tablo 28: Enfeksiyöz ve Paraziter Hastalıkların Çeşitleri yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

142 Tablo 28: Enfeksiyon ve Paraziter Hastalık Çeşitleri a) Hastane Hizmetleri Azerbaycan sağlık sisteminde ikinci basamak sağlık hizmetleri hem uzman hekimler tarafından verilen ayakta tedavi hizmetlerini hem de yataklı tedavi hizmetlerini içermektedir. Üçüncü basamak sağlık hizmetleri ise daha karmaşık, uzmanlık isteyen sağlık hizmetlerini kapsamaktadır. Azerbaycan Hükümeti, sağlık hizmet kalitesinin ve sağlık hizmetlerine erişimin artırılmasını ve hastane sektöründe kaynak kullanımını düzenleyen Optmizasyon Master Planını 2010 yılından itibaren uygulamaya başlamıştır. 209 Bunun sonucunda da ülke genelindeki sağlık kuruluşlarının sayısında azalma yaşanmıştır. Sağlık hizmetlerine ayrılan finansman ve sağlık insan gücü sayısı yetersiz kalmıştır. Azerbaycan da ikinci ve üçüncü basamak sağlık birimleri oldukça geniş kapsamlı olup, sağlık bütçesinin yaklaşık % 65 i bu hizmetlere ayrılmaktadır. Ülkede bulunan hastane sayısı 2005 yılından 2010 yılına kadar aynı seviyede kalmıştır. Ancak sağlık kurum ve kuruluşlarıyla ilgili başlatılan reform çalışmalarının sonucu 2011 yılından bir önceki yıla nazaran hastane sayısı 240 azalarak 516 ya düşmüştür. Sonraki yıllarda hastane sayısı yeniden belirli oranda artmıştır yılı itibariyle ülkede 566 hastane vardır. Bakü de kurulmuş olan Ulusal (Cumhuriyet) Hastanelerine ek olarak, yaklaşık 50 il merkezi hastanesi vardır. Ayrıca 20 adet üniversite hastanesi bulunmaktadır. Azerbaycan daki hastanelerin sahip olduğu yatak sayısı 2014 yılı için dir. Yatak doluluk oranı ise on kişi başına 49 dur. Ülke genelindeki hastanelerin yıllara göre sayısı grafikte verilmiştir. Grafik 88: Yıllara Göre Hastane Sayıları 209 Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

143 Grafik 88: Yıllara Göre Hastane Sayısı Azerbaycan da kentsel alanlarda hastanecilik hizmetleri, şehir hastaneleri tarafından sunulmaktadır. Şehir hastaneleri, diğer hastanelere göre daha iyi uzmanlık hizmeti vermekte ve daha gelişmiş tıbbi donanıma sahip durumdadır. Şehir hastanelerinin çoğu ülke (Bakü, Gence ve Sumgayıt) üç büyük şehirde bulunmaktadır yılında, ülke genelinde 113 ü Sağlık Bakanlığına ait olmak üzere toplam 142 şehir hastanesi bulunmaktaydı. Ancak 2010 yılı sonrasında bu kapatılan hastaneler içerisinde şehir hastaneleri de bulunduğundan sayıları azalmıştır. Azerbaycan da yataklı sağlık hizmeti veren hastaneler dışında belirli koşullar için hizmet veren yataklı sağlık kuruluşları da bulunmaktadır. Bu kuruluşlar daha çok uzmanlık hastaneleridir. Azerbaycan da bulunan hastanelerin türlerine bakıldığında, ana çocuk sağlığı, tüberküloz, kardiyoloji, damar hastalıkları, göz hastalıkları, bulaşıcı hastalıklar ve onkoloji alanlarına yönelik hastanelerin yoğunlukta olduğu görülmektedir. Azerbaycan, tüberküloz hastalıklarının tedavisi için 25 hastane kurulmuştur. Bunu damar hastalıkları için kurulan 19 hastane izlemektedir. Hastanelerin türlere dağılımı grafikte verilmiştir. 210 genelinde hizmet sunan hastane türleri ve sayıları grafikte verilmiştir. Azerbaycan Grafik 89:Hastane Türleri ve Sayısı yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

144 Azerbaycan da ileri düzeyde uzmanlık gerektiren üçüncü basamak bilimsel araştırma kuruluşları da bulunmaktadır. Ülkedeki tüm üçüncü basamak sağlık hizmetleri sunan kuruluşlar Bakü de bulunmaktadır. Üçüncü basamak sağlık hizmeti sunmak üzere kurulmuş olan ihtisas hastaneleri de bulunduğu coğrafi bölgeyi kapsayacak şekilde hizmet sunmaktadırlar. Ülke geneline ikinci ve üçüncü basamak sağlık hizmetleri vermek üzere kurulmuş bulunan 566 hastane hastane yatağına sahiptir arasında civarında seyreden hastane yatağı sayısı, 2011 yılında % 21 azalarak a düşmüştür yılı itibariyle hastane yatağı sayısı biraz daha artarak a çıkmıştır. Toplam hastane yataklarının yıllara göre sayısı grafikte verilmiştir. Grafik 89: Hastane Türleri ve Sayısı Grafik 90: Toplam Hastane Yataklarının Yıllara Göre Dağılımı ( ) 144 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

145 İkinci ve üçüncü basamak sağlık hizmeti sunan hastanelerin sahip olduğu hasta yataklarının hastane türlerine dağılımına bakıldığında en fazla yatağın psikiyatri ve nöropsikiyatri hastanelerinde olduğu görülmektedir. Bu hastanelerde sahip olunan yatağın, tedavi yatağından daha ziyade depo amaçlı kullanılan yataklar olduğu düşünülmektedir. Hastane yataklarının türlere dağılımına bakıldığında; ana çocuk sağlığı yatağa, tüberküloz yatağa ve bulaşıcı hastalıkların 950 yatağa sahip olduğu görülmektedir. Hastane yataklarının hastane türlerine göre dağılımı grafikte verilmiştir. Grafik 91: Hastane Türlerine Göre Sahip Olunan Yatak Sayısı Azerbaycan da on bin kişiye düşen hasta yatağı sayısı bakımında hem kendi bölgesinde hem de DSÖ Avrupa Bölgesi içerisinde oldukça iyi durumdadır yılı itibariyle sahip olduğu 49 oranı ile Dünya da 8. sırada yer almaktadır. On bin kişiye düşen yatak sayısı 1990 da 101, 2000 de 87, 2005 de 82, 2010 da 76 ve 2015 yılında ise 49 olmuştur yılından itibaren sağlık kurum ve kuruluşlarıyla ilgili başlatılan reform çalışmalarının sonucu 2011 yılında kapanan 240 hastane, nüfus başına düşen hastane yatak sayılarında keskin bir düşüş meydana getirmiştir. Aynı dönemde Türkiye de on bin kişiye düşen yatak sayısı 25 olmuştur ve bu oran ile Dünya da 72. sırada yer alabilmiştir. 145 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

146 Grafik 92: Hastane Yatağı Oranının Yıllara Göre Değişimi ( Kişiyi başına) Sahip olunan hastane yataklarının nüfusa dağılım oranı bakımından Azerbaycan, BDT ülkelerinin ortalamalarının üstündedir. 211 yataklarının yıllara göre karşılaştırılması tabloda verilmiştir. BDT ülkelerinde on bin kişiye düşen hastane Tablo 29: Azerbaycan ile BDT Ülkelerinin Hastane Yataklarının Karşılaştırılması Hastane Yatağı Sayısı Azerbaycan Belarus ,4 Ermenistan Kırgızistan Kazakistan Moldova Özbekistan Rusya Tacikistan Türkmenistan 53 Ukrayna Yereli, A.B. (2012). Türk Devletlerinin Yeni Hamle Sahası: Sağlık Turizmi, Internatıonal Conference On Eurasıan Economıes, Sessıon 4c: Turizm 146 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

147 Yatak sayısının branşlara dağılımı incelendiğinde, en yüksek oran tedavi yatakları branşındadır. Buna göre 2015 yılında on bin kişiye düşen tedavi yataklarının oranı 10,9 dur. Aynı şekilde cerrahi yataklarının oranı ise 9 dur. On bin kişiye düşen hastane yataklarının branşlara dağılımında en düşük oran uyuşturucu ve bağımlılık (0,4), dermatoloji (0,7), onkoloji (1,1) ve göz (1) tedavi yataklarına düşmektedir. Tedavi Yatakları Tablo 30: Hastane Yataklarının Branşlara Göre Dağılımı (on bin kişi başına) , 4 23,3 22, 7 22,0 21,8 20,8 12,1 10,9 11,1 10,8 10,9 Cerrahi 13, 3 13,5 12, 9 13,1 12,9 13,3 9,3 8,6 8,7 8,7 9,0 Onkoloji 1, 2 1,2 1, 2 1,2 1,2 1,1 1,1 1,1 1,1 0,9 1,1 Jinekoloji 6, 2 6,1 6,0 6,2 5,8 5,5 3,1 2,8 2,7 2,8 3,0 Tüberküloz 2, 8 2,7 2, 8 2,7 2,7 2,7 2,5 2,5 2,5 2,5 2,6 Enfeksiyon 5, 2 5,2 5, 2 5,1 5,0 4,9 3,6 2,7 2,9 2,9 2,9 Göz 1, 8 1,8 1, 7 1,6 1,5 1,4 1,0 0,9 1,0 1,0 1,0 Dermatoloji 1, 9 1,9 1, 8 1,7 1,7 1,6 0,8 0,7 0,7 0,7 0,7 Psikiyatri 4, 9 4,9 4, 8 4,8 4,7 4,4 3,8 3,6 3,5 3,4 3,8 Uyuşturucu Ve Bağımlılık 0,7 0,7 0,7 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,4 0,4 0,4 Nöroloji 3, 3 3,3 3, 2 3,1 3,1 3,1 1,9 1,8 1,7 1,6 1,7 Kadın Doğum 29, 8 29,2 28, 2 27,8 27,7 27,5 17,1 15,7 16,0 16,5 17,5 Azerbaycan da 1980 lerin sonlarında yatak doluluk oranı %70-80 civarında iken, 1990 ların ortalarında %30 lara düşmüş ve bu güne kadar % aralığında seyretmiştir. Azerbaycan, 1990 ların ortalarından itibaren ortalama hastanede kalış süresi bakımından DSÖ Avrupa Bölge ortalamasının üstünde bir orana sahiptir yılında 17,7 olan ortalama kalış süresi 2007 yılında 13,8 e düşmüştür. Düşmüş olmasına rağmen bu oran dahi DSÖ Avrupa Bölgesi 147 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

148 ve BDT ülkeleri ortalamalarının üstündedir. Azerbaycan çok düşük bir yatak doluluk oranına sahiptir. Azerbaycan ın yatak doluluk oranının karşılaştırılması grafikte verilmiştir. 212 Grafik 93: Ortalama Hastanede Kalış Sürelerinin Karşılaştırılması Tüm bunlara ek olarak Sağlık Bakanlığına bağlı uzmanlaşmış 24 dispanser mevcuttur. Bu dispanserler belirli durum ve hastalıklara ilgilenmekte olup, yataklı ve ayakta uzmanlaşmış tedavi hizmetleri verilmektedir. Tüberküloz, dermatoloji ve cinsel yoldan geçen hastalıklar için de dispanserler vardır. Dispanserler tüm büyük şehirlerde ve illerin çoğunda bulunmaktadır. Genel hastanelerin uzmanlaşmış bölümleri de ikinci basamak sağlık hizmetleri sunarlar. Tümü Bakü de kurulmuş 21 eğitim hastanesi vardır. Azerbaycan da standart sağlık tesisleri ağına ek olarak bir de sanatoryum ağı mevcuttur. Ülke genelindeki 75 sanatoryumda yatak bulunmaktadır. Ayrıca sadece çocuklara yönelik hizmet sunan 14 adet toplam yatak kapasitesi olan sanatoryumlar bulunmaktadır. Bunlara ilaveten 4 adet preventoryum, 13 adet sağlık hizmeti sunulan huzurevi, pansiyon ve dinlenme tesisi bulunmaktadır ) Sağlık Hizmetlerinin Yoğunlaştığı Merkezler Azerbaycan da nüfus yoğunluğunun fazla olduğu yerlerin başında Bakü Şehri gelmektedir. Bakü Şehrini; Aran Eknomik Bölgesi (1,936 milyon), Ganja Kazak Ekonomik Bölgesi (1,240 milyon) ve Lenkoran Ekonomik Bölgesi (893 bin) izlemektedir Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

149 2014 yılı verilerine göre yaklaşık 2,2 milyonluk bir nüfusa sahip olan başkent Bakü, aynı zamanda ülkenin en büyük şehridir. Bakü, hem Azerbaycan ın hem de tüm Kafkasların en büyük limanı konumundadır. Bakü, Azerbaycan ın kültür ve finans merkezi olup, basta Devlet Petrol Şirketi SOCAR olmak üzere ülkenin tüm büyük firmalarının merkezleri bu şehirde olduğu gibi Kafkasların en büyük menkul kıymetler borsası da buradadır. Bakü de artan gelir seviyesine paralel olarak son dönemlerde çok sayıda alışveriş merkezi açılmıştır. Bloomberg Business Week dergisinin Dünyanın En Pahalı Şehirleri sıralamasında 2008 yılında 109. sırada olan Bakü nün 2009 da 20. sıraya yükselmiş olması da şehrin içerisinde geçirmekte olduğu dönüşümü ortaya koyar niteliktedir. 215 Kentsel alanlarda hastanecilik hizmetleri kent hastaneler tarafından sağlanmaktadır. Bu hastaneler diğer hastanelere göre daha iyi uzmanlık hizmeti ve daha gelişmiş donanımları kullanabilmektedir. Kent hastanelerin çoğu ülke (Bakü, Gence ve Sumgayıt) üç büyük şehirlerde bulunmaktadır yılında, 113 ü Sağlık Bakanlığına ait olmak üzere 142 şehir hastanesi bulunmaktaydı. Ancak 2010 yılı sonrasında bu kapatılan hastaneler içerisinde şehir hastaneleri de bulunduğundan sayıları azalmıştır. Azerbaycan da ileri düzeyde uzmanlık gerektiren üçüncü basamak bilimsel araştırma kuruluşları da bulunmaktadır. Ülkedeki tüm üçüncü basamak sağlık hizmetleri sunan kuruluşlar sadece Bakü de yer almaktadırlar. İhtisas hastaneleri bölgeyi kapsayacak şekilde hizmet sunmaktadırlar. Bakü den sonra ülkenin diğer önemli şehirleri ise nüfuslarına göre sırayla Gence, Sumgayıt, Mingeçevir, Karaçukur, Sirvan, Nahçıvan, Bakıhanov, Seki ve Yevlah tır. 12) Sağlık Hizmetlerinin Finansmanı Azerbaycan ın GSYİH dan sağlığa ayırdığı pay %5 civarındadır. Bu oran ülkede sağlık hizmetlerinin yeterli düzeyde ve adaletli bir dağılımla verilmesi için yeterli değildir. Azerbaycan da sağlık hizmetlerinin ana finansman kaynağı cepten yapılan harcamalardır. Bu görüşü destekleyen veriler bulunmaktadır. Örneğin 2007 de cepten yapılan sağlık 215 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK) (2013). Azerbaycan Ülke Bülteni. DEİK- Türk Azerbaycan İş Konseyi, Ankara 149 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

150 harcamalarının oranı %61,5 olarak gerçekleşmiştir. Aynı yıl kamu sağlık harcamaları ise %31,5 düzeyinde kalmıştır yılında Devlet bütçesinden sağlığa ayrılan payın %63 ü Sağlık Bakanlığı tarafından kullanılırken, %37 si ise 65 yerel ve idari bölge yönetimleri tarafından kullanılmıştır. Devlet bütçesinin % 15,7 si poliklinik ve ayakta sağlık hizmeti verilen kliniklere tahsis edilirken, % 55,6 sı hastanelere tahsis edilmiştir. Bu oran bugün de büyük ölçüde aynen devam etmektedir. Yerel ve bölgesel idareler arasında fonların dağıtılmasında özel bir mekanizma bulunmamaktadır yılında devlet bütçesinden hastane hizmetlerine ve ayakta bakım hizmetlerine ayrılan pay grafikte verilmiştir. Grafik 94: Ortalama Hastanede Kalış Sürelerinin Karşılaştırılması (%) Azerbaycan sağlık sisteminde yer alan hizmet sağlayıcıları, sınırlı düzeyde bir özerkliğe sahiptir. Kamu sağlık kuruluşlarının temel harcama kalemleri sabit giderler, yatak giderleri ve personel giderlerinden oluşmaktadır. Kamu sağlık kuruluşları kendilerine ayrılan bütçelerini kullanamazlarsa bir sonraki yıl bütçelerinde tenkisat yapılmak suretiyle cezalandırılmaktadırlar. 216 Fuad Ibrahimov, Aybaniz Ibrahimova and Erica Richardson. Health Financing İn Azerbaijan: Political Barriers On The Road To Reform. Eurohealth Vol 16 No 2, pp:25-26, pdf, Fuad Ibrahimov, Aybaniz Ibrahimova and Erica Richardson. Health Financing İn Azerbaijan: Political Barriers On The Road To Reform. Eurohealth Vol 16 No 2, pp:25-26, df, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

151 Sağlık hizmeti sunulan kuruluşlarda verimliliğin teşviki ve performans ölçümüne dayalı teşvikler uygulanmamaktadır. Azerbaycan'da sağlık ve sosyal güvenlik sisteminin reformuna yönelik çabalar 1900 larda başlamıştır. Hükümet, sosyo-ekonomik durumun istikrarlı hale gelmesiyle 1998 yılında Sağlık Reformu Devlet Komisyonunu kurmuştur yılında petrol gelirlerindeki artış Hükümetin sağlık finansmanı reformlarına yönelik ilgisini yeniden canlandırdı yılının Aralık ayında Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle Sağlık Finansman Reformu ve Zorunlu Sağlık Sigortası Tanıtılması Konsepti kabul edildi. 218 Bakanlar Kurulu, 2008 yılının Ağustos ayında Sağlık Finansmanı Reformu ve Zorunlu Sağlık Sigortasının uygulanması için bir eylem planı onayladı. Proje için Azerbaycan Hükümeti ile Dünya Bankası arasında 2012 yılında sona ermek üzere ABD $ lık bir anlaşma imzalanmıştır. 219 Azerbaycan da 199 yılında tanıtılan ve 2008 yılında güçlendirilmiş olmasına rağmen zorunlu sağlık sigortası halen uygulamada değildir. Ama genel devlet gelirlerinden doğrudan ve dolaylı vergilerden aktarılan sağlık fonlarının toplandığı bir mekanizma bulunmaktadır. Bu fonun gelirleri şu kalemlerden oluşmaktadır: a) Kişisel geliri 2000 AZN olanlardan % 14, daha yukarısı için % 35 oranında kesilen pay b) Cumhuriyet Vergilerinin % 18 inden aktarılan pay c) Devlet Petrol Fonunda sağlanan vergi dışı gelir payı Bu fonunun 2008 yılı bütçesi %31 tüzel kişi gelirleri, %23 ü KDV gelirleri, %15 i Devlet Petrol Fonu, %10 u kişisel gelir ve %6 sı tüketim vergisi gelirlerinden oluşmuştur. 220 Ülkede emeklilik fonu, istihdam fonu, sosyal sigorta fonu bulunmaktadır. Bu fonlar, işveren ve işçi primlerinden finans kaynağı sağlasalar da, vergilerden oluşan devlet bütçesinden gelen pay ana kaynağı oluşturmaktadır yılında %35 olan sosyal güvenlik prim oranı daha sonra %25 e düşürülmüştür. Sosyal güvenlik priminin (%25) %22 si işveren tarafından %3 ü 218 Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, A.g.e 220 Ibrahimov F, Ibrahimova A, Kehler J, Richardson E. Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, 2010, 12(3): data/assets/pdf_file/0004/118156/e94132.pdf, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

152 işçi tarafından karşılanmaktadır. Maaşlardan kesilen %4 lük bordro vergisi ile yaklaşık 200 milyon AZN ek kaynak sağlanmaktadır. 221 Azerbaycan halkının tamamı sosyal güvenlik şemsiyesi kapsamında değildir. Azerbaycan da toplam kamu sağlık harcamalarının GSYİH içindeki payı oldukça düşüktür. Azerbaycan sağlık harcamalarının büyük bölümü kişilerin yaptıkları cepten ödemeler oluşturmaktadır yılında GSYİH da sağlığa ayrılan pay % 4,2, toplam kamu sağlık harcamaları oranı % 29,3, cepten yapılan harcamaların oranı ise %61,5 tir. Sağlık harcamalarının yıllık artış hızı %25 tir. Aynı yıl için kişi başı özel sağlık harcaması 320$ olarak gerçekleşmiştir. Bu oran 2000 lerden itibaren sürekli artmaktadır yılında 197$, 2006 da 254$ ve 2008 yılında 320$ olmuştur A.g.e 222 A.g.e 152 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

153 BÖLÜM IV GENEL DEĞERLENDİRME VE TÜRKİYE AZERBAYCAN SAĞLIK TURİZMİNE YÖNELİK STRATEJİ ÖNERİLERİ 1) Genel Değerlendirme Son yıllarda, sağlık turizmi tüm dünyada rağbet gören bir pazar halini almıştır. Dünya ülkeleri, bu pazardan pay alabilmek için büyük bir rekabet içine girmişlerdir. Türkiye, sağlık alanında hem nitelikli insan gücüne hem de sağlık altyapısı ve teknolojisine sahip olması nedeniyle rekabetçi ülkeler arasındadır. Türkiye nin sağlık turizmi alanında sahip olduğu üstünlüklerinden (rekabet gücü, düşük maliyet, nitelikli insan gücü, gelişmiş tesis alt yapısı vb.) Azerbaycan yeterli düzeyde yararlanamamıştır. Bu tespiti, Türkiye Sağlık Turizmi Raporları teyit etmektedir. Bu raporlardan çıkan en önemli sonuç, Türkiye- Azerbaycan arasında sağlık turizmi alanında geliştirilebilecek bir potansiyel iş birliği bulunduğudur. Bu noktada iki ülke arasında geliştirilebilecek potansiyel iş birliğinin içeriği ve yönteminin nasıl olması gerektiği önem kazanmaktadır. İşte bu öneme binaen Türkiye ile Azerbaycan arasındaki sağlık turizmin mevcut durumu, sorunlar ve geliştirilmesine yönelik strateji önerileri bu bölümde ele alınmıştır. Türkiye ye sağlık turizmi amacıyla gelen hastaları geldikleri ülke veya bölgeye göre sınıflandırmak strateji geliştirmek bakımından yararlı olacaktır. Türkiye ye İngiltere ve Amerika gibi gelişmiş ülkelerden de uluslararası hasta gelmekte; Libya, Irak gibi gelişmemiş fakir ülkelerden de hasta gelmektedir. Her hastaya aynı hizmetin sunulması hem maliyet hem de memnuniyet açısından beklenen sonuçları vermeyebilecektir. Ülkemize sağlık turisti gönderen ülkelerin gelişmiş ülkeler, gelişmemiş ülkeler, Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ve Ortadoğu ülkeleri ana başlıkları altında sınıflandırılmasının yararlı olacağı düşünülmektedir. Bu nedenle gelişmiş ülkelerden gelen hastalar ile gelişmemiş ülkelerden gelen hastaların beklentilerinin farklı olacağı kabul edilmeli ve buna uygun stratejiler belirlenmelidir. Benzer şekilde Müslüman ülkeler ile diğer dinlere mensup ülkelerden gelen kişilerin talep ve beklentileri de farklılaşmaktadır. Gelişmiş ülkelerden (Amerika, Avrupa) gelen hastalar, ülkemizi sağlık hizmetlerinin kendi ülkelerinde pahalı ve hasta bekleme sürelerinin uzun olması nedeniyle tercih etmektedirler. Gelişmemiş ülkelerden (Sudan, Somali, Afganistan, Libya, Pakistan, Irak ve Asya ülkeleri vb.) gelenler kendi ülkelerinde sağlık hizmetlerinin yetersizliği ve personel azlığı nedeniyle ülkemizi tercih etmektedirler. Azerbaycan, hem yüksek gelirli hasta profiline, hem de düşük ve orta düzey gelire sahip hasta profiline sahiptir. Bu ülkeye yönelik sağlık turizmi ve termal turizm çalışmalarının 153 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

154 geliştirilmesinde; bu ülkedeki tedavi ve bakım hizmetlerinin yetersizliği, uzmanlaşmış personel eksikliği, yüksek teknolojili tıbbi cihazların bulunmaması veya yetersiz olması, sağlık hizmetlerine ulaşım zorunluluğu, maliyetler gibi nedenlerle Türkiye yi tercih ettikleri dikkate alınmalıdır. Günümüzde Türkiye sağlık turizminin önünde değerlendirmeye açık büyük bir BDT pazarı bulunmaktadır. Bu pazarın parlayan yıldızları Rusya, Azerbaycan, Türkmenistan, Kazakistan, Ukrayna gibi ülkelerdir. Dikkatleri çeken bu pazarın, şu anki büyüklüğünün 1 milyar doların üzerinde olduğu tahmin edilmektedir. Bu potansiyelin %72 sini Rusya, kalan %28 ini ise diğer BDT ülkeleri oluşturmaktadır. Sağlık turizmi; Rusya, Ukrayna, Kazakistan ve Azerbaycan da en hızlı büyüyen sektörlerin başında gelmektedir. Türkiye açısından BDT pazarını cazip kılan iki önemli nedenden birisi bu pazardaki büyüme beklentisidir. Bu beklentinin altında, sözü geçen ülkelerin yakaladıkları büyüme oranları yatmaktadır. İkincisi ise bu ülkelerdeki sağlık sisteminin işleyişinden ve sağlık hizmetlerinin sunumundaki yetersizliktir. Rusya, Kazakistan, Azerbaycan ve Ukrayna ile sağlık turizmi alanında iş birliğinin geliştirilmesi, Türkiye nin sağlık turizmi gelirlerini önemli oranda etkileyebilecek potansiyeldedir. Türkiye'nin sağlık turizminden elde ettiği gelir 2,5 milyar dolar düzeyindedir. Sağlık Bakanlığı'nın hedeflerine göre bu rakamın 2017 yılında 8 milyar dolara, 2023 yılında ise 20 milyar dolara ulaşması hedeflenmektedir. Yurt dışından Türkiye'ye gelen hasta sayısında ise özellikle 2019 yılından itibaren hızlı bir yükseliş beklenmektedir. Buna göre, yabancı hasta sayısının 2019'da 1 milyona ulaşacağı tahmin edilmektedir. 223 Bu tahminlerin gerçekleşmesi ancak bazı ciddi ve kurumsal çalışmaları gerektirmektedir. Atılacak bu adımlar Türkiye nin rekabet gücünü artıracaktır. Hızla gelişen sağlık turizmi alanında Türkiye nin rekabet ettiği ülkelere nazaran bazı üstünlükleri bulunmaktadır. Bunlardan bazıları şöyledir: a) Türkiye rekabet ettiği diğer ülkelere nazaran kültür turizmi, inanç turizmi, deniz turizmi, doğa turizmi, sağlık-kaplıca turizmini aynı anda kullanabilecek özelliklere sahiptir. Aynı zamanda hizmet sektöründe sahip olduğu rekabet üstünlüğü bulunmaktadır. Ancak bunları kullanma konusunda dağınıklık söz konusudur. b) Türkiye nin, sağlık turizmi alanında rekabet edebilecek güçte olmasının bir sebebi de, Türkiye nin sağlık turizmi hizmetini sunan ilk ülkeler arasında yer alması ve bu konuda deneyim kazanmış olmasıdır. 223 TÜRSAB, 2014 Sağlık Turizmi Raporu, et.: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

155 c) Türkiye ye rekabet üstünlüğü sağlayan diğer bir faktör ise sağlık hizmet fiyatlarının, diğer ülkelere göre görece ucuz olmasıdır. Türkiye nin sağlık turizminde başlangıç aşamasında olduğu, ancak sahip olduğu bazı üstünlükler nedeniyle hızla ilerlediği kabul edilmelidir. Sektörde büyük bir pazar payı elde etmek ve lider olabilmek Türkiye için hayal değildir. Ancak liderlik, uzun dönemli ve kararlı stratejiler gerektirmektedir. Bunun için Türkiye nin kurumsal alt yapı eksikliklerini gidermesi, sorun oluşturabileceği düşünülen zayıf yönlerinin telafi edilmesi, teşvik araçlarının daha etkili kullanımının sağlanması, nitelikli insan gücü istihdamının önündeki engellerin aşılması ve rekabet gücünü artırmaya yardım edecek güçlü yanlarının da geliştirmesi gerekmektedir. Ayrıca şartların gerektirdiği esnekliğe sahip, tüm sektör paydaşlarının bulunacağı bir sağlık turizmi yönetimi kurulmalıdır. Türkiye nin sağlık turizmi konusundaki performansına bakıldığında karşımıza çıkan resim şöyledir: a) Türk sağlık sistemi son 10 yıl içerisinde büyük bir gelişme kaydetmiş olmasına rağmen uluslararası rekabet için hazır değildir. b) Türkiye de kişi başına düşen sağlık harcamaları, hekim sayısı ve diğer sağlık personeli sayısı ABD ve AB Ülkeleri nden hatta BDT ülkelerinden daha düşüktür. c) Uluslararası hasta kabulüne yardımcı olacak bir ulusal sağlık akreditasyon sistemi bulunmamaktadır. d) Sağlık turizmi hizmeti sunan özel hastanelerde yaşanmakta olan sorunların ülke imajın etkileyecek boyuta ulaşmasını izleyen bir mekanizma bulunmamaktadır. e) Türkiye ye gelen yabancı hastalar ağırlıklı olarak özel sağlık kuruluşlarını tercih etmektedirler. f) Başta Almanya olmak üzere bütün branşlarda en çok hasta AB ülkelerinden gelmektedir. Bunu Rusya ve Orta Doğu ülkeleri takip etmektedir. g) Yabancı hastalar Türkiye de en fazla İstanbul, Kayseri, Adana, Gaziantep, Ankara, Antalya ve İzmir i tercih etmektedirler. h) Türkiye nin sağlık turizmi alanındaki rakipleri Dubai, Ürdün gibi Orta Doğu ülkeleri, Macaristan gibi bazı Doğu Avrupa ülkeleri ile Güney Kore ve Hindistan başta olmak üzere Güneydoğu Asya ülkeleridir. Yukarıda betimlenen Türkiye resmi, diğer ülkelerle yapılacak iş birliği çalışmaları açısından da önemli görüldüğünden burada yer verilmiştir. Bu resim, Türkiye ile Azerbaycan arasındaki sağlık turizmi imkânlarının geliştirilmesi için hazırlanacak ulusal strateji belirleme 155 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

156 çalışmalarında da yol gösterici olacaktır. Bu rapor ve içeriği iki ülke arasındaki sağlık turizmi potansiyelinin geliştirilmesi ve yeni iş birliği alanlarının oluşturulması bakımından karar vericilere, araştırmacılara ve uygulayıcılara, yol gösterecektir. Hazırlanan bu raporda, iki ülke arasındaki değerlendirme, sağlık turizmi hizmet alanları dikkate alınarak yapılmıştır. Sağlık turizmi hizmet alanları aşağıda gösterilen 4 alt başlıkta toplanmıştır. Ülke değerlendirmesine ilişkin veriler ve görüşler de bu başlıklar altında verilmiştir. Bunlar; a) Sağlığı geliştirmeye yönelik hizmetler, b) Tedavi hizmetleri c) Rehabilitasyon hizmetleridir. d) Yaşlı bakım hizmetleri Türkiye ile Azerbaycan arasındaki sağlık turizminin mevcut durumu, gelişme potansiyeli ve yeni alanlara ilişkin görüş ve öneriler sağlık turizmi hizmet alanları altında değerlendirilmiştir. Raporun genel değerlendirme başlığı altında kullanılan metodoloji kısaca şöyledir. Değerlendirmelerde öncelikle Türkiye ye ilişkin genel bilgiler verilmiş, daha sonra varsa ülke bilgileri paylaşılmıştır. Genel sağlık turizmi ve ülke verilerine dayanılarak grafikler ve tablolar oluşturulmuştur. Grafik ve tablolarla görselleştirilen veriler hakkında yorumlamalar yapılarak önerilere yer verilmiştir. a) Sağlığı Geliştirmeye Yönelik Hizmetler Türkiye ile Azerbaycan arasındaki güçlü tarihi, kültürel ve stratejik dostluğun sağlık turizmine de yansıtılması beklenmelidir. Bu beklentiyi güçlendiren en önemli faktör, iki ülke arasında sağlık konusunda var olan anlaşmadır. Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti İle Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Sağlık ve Tıp Alanında İş birliğine Dair Anlaşma 09 Şubat 1994 tarihinde imzalanmıştır. Anlaşma da süre kaydı olmayıp, birer yıllık sürelerle uzatılmaktadır 224 Ancak bu anlaşmada sağlık turizmine atıfta bulunan herhangi bir madde bulunmamaktadır. Anlaşma içeriğine sağlık turizmi iş birliğinin geliştirilmesine yönelik maddelerin teklif edilmesi iş birliğinin geliştirilmesi açısından yararlı olacaktır. Bunun için de Sağlık Bakanlığı öncelikle iki ülke arasındaki bu anlaşma içeriğinin sağlık turizmini de içerecek şekilde değiştirilmesini sağlamalıdır. İlgili kurumlarla koordineli bir 224 TC Sağlık Bakanlığı (2002). Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı nın Sağlık Ve Tıp Alanında İşbirliğine İlişkin Devletlerarası Anlaşmaları, Sağlık Bakanlığı Dış İlişkiler Dairesi Başkanlığı, Ankara, s: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

157 şekilde bu eksikliğin giderilmesi sağlığın geliştirilmesi çalışmalarında öncelikli konu olarak kabul edilmelidir. Sağlık turizmi kapsamında Türkiye yi sağlığın geliştirilmesi hizmetleri için tercih edenler, daha çok orta ve üst düzey gelir grubunda olan insanlardır. Genel olarak bu gruptaki insanlar sağlıklı veya herhangi bir sağlık sorunu yaşayan bütün yaş grubundaki insanlar olabilmektedir. Bu gruptaki insanların iyi bir temel sağlık hizmeti alma ve hastane hizmetlerinden yararlanma beklentisi vardır. Azerbaycan a yönelik sağlık turizmi fırsatlarından biri sağlığın geliştirilmesi hizmetleridir. Zira Azerbaycan da özellikle Bakü, Gence, Lenkron ve Aran gibi sosyo-ekonomik düzeyi yüksek şehir ve bölgelerde bu hizmetlerden yararlanabilecek önemli bir nüfus kitlesi olduğu düşünülmektedir yılında Türkiye ye toplam uluslararası hasta gelmiştir. Azerbaycan dan gelen uluslararası hasta sayısı ise dir. Bu rakam uluslararası hastaların sadece %6,7 sine karşılık gelmektedir. Toplam uluslararası hasta sayısı ile Azerbaycan dan gelen uluslararası hasta sayısının karşılaştırılması grafikte verilmiştir Grafik 95: Uluslararası Hasta Sayılarının Karşılaştırılması Azerbaycan Toplam Azerbaycan dan Türkiye ye gelen uluslararası hasta sayıları her yıl artmaktadır. Bu kapsamda 2013 yılında kişi, 2014 yılında ise yaklaşık 15 bin kişi artarak kişi Türkiye ye gelmiştir. 226 Azerbaycan da gelen uluslararası hasta sayılarının yıllara göre sayıları grafikte verilmiştir. 225 TC Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 226 TC Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 157 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

158 Grafik 96: Azerbaycan dan Gelen Uluslararası Hasta Sayılarının Yıllara Göre Dağılımı 2014 yılında Azerbaycan dan Türkiye ye gelen uluslararası hastaların si sağlık turizmi kapsamında gelmiştir. Buradan hareketle hastaların %66,5 inin sağlık turizmi amacıyla geldiğini söylemek mümkündür. Geriye kalan kişi ise turistin sağlığı kapsamında Türkiye ye gelmiştir. 227 Grafik 97: Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Kapsamında Gelen Hastaların Dağılımı Azerbaycan ile sağlık turizmi kapsamındaki hasta sayısındaki artış yeterli görülmemeli ve daha da artırılması yönünde stratejiler geliştirilmelidir. Sağlık turizmi, turistin sağlığı, termal turizm vb. başlıklarında çeşitlendirmelere gidilerek her başlıkta sayının artırılması önem taşımaktadır. Azerbaycan da kişi başına milli gelir ABD $ dır. 228 Ancak özellikle büyük şehirlerde yaşayanların gelir seviyesi milli gelirin birkaç kat üzerindedir. Farklılaşan bu gelir seviyesinden yararlanmak için konunun üzerinde çalışmak gerekmektedir. Bu kişilerin tercih ettikleri ülkeler, tercih nedenleri, tercihlerini etkileyen unsurların bilimsel yöntemlerle ortaya koyulması gereklidir. 227 TC Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

159 b) Termal Turizm Türkiye ye 2012 yılında , 2013 yılında , 2014 yılında ise termal turist gelmiştir. 229 Türkiye yi ziyaret eden termal turist sayılarının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 98: Türkiye ye Gelen Termal Turist Sayıları Bu rakamlar da göstermektedir ki Türkiye termal turizmde sahip olduğu tesis ve termal özellikler bakımından önemli bir ülkedir. Toplamda bu yıllar arasında gelen termal turist sayısı 100 bini aşmıştır. Ancak veriler üzerinde yapılan incelemede Azerbaycan dan termal turizm amacıyla kayda değer bir hasta sayısının olmadığı görülmüştür. Bunda da Azerbaycan ın sahip olduğu termal turizm imkânlarının etkili olduğu düşünülmektedir. Ancak Azerbaycan ile Türkiye arasındaki sağlık turizminin geliştirilmesinde termal turizme ayrı bir önem verilerek hasta sayısı artırılmalıdır. Azerbaycan ın termal turizm imkânları yerinde görülerek bazı işlemlerin iki ülkede bulunan sağlık kuruluşlarının veya termal turizm kuruluşlarının iş birliğinde sürdürülmesi de tartışılmalıdır. Türkiye yi termal turizm amacıyla tercih edenlerin çoğunluğu 55 yaş ve altındakilerden oluşmaktadır. 230 Türkiye nin termal turizm hizmetlerinin geliştirilmesinde bu yaş grubunun 229 TC Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 230 TC Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 159 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

160 fiziksel, psikolojik, sosyal, kültürel özellikleri ve tercihleri üzerinde durulmalıdır. Aynı husus Azerbaycan dan gelecek termal turistler için de uygulanmalıdır. Ayrıca ülkemizi tercih edip yaş belirtmemiş büyük bir grup görülmektedir. Bu konunun üzerinde durulması, bilgilerin toplanmasında bir özensizliğin olup olmadığının mutlaka ortaya koyulması yararlı olacaktır. Türkiye yi ziyaret eden termal turistlerin yaş aralıklarının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 99: Türkiye ye Gelen Termal Turistlerin Yaş Aralıkları ( ) c) Tedavi Hizmetleri Azerbaycan sağlık sistemi (sağlık hizmet sunumu ve sağlık finansmanı) tesis sayısı, yatak sayısı, sahip olunan ileri teknolojili tıbbi cihaz ve ileri derecede uzmanlaşmış personel yönünden ciddi sorunlarla karşı karşıyadır. Azerbaycan için kriz olarak görülen bu durum akıllı, uygulanabilir ve gerçekçi bir strateji ile Türkiye için fırsata dönüştürülebilir. Türkiye son 15 yıldır uygulamış olduğu Sağlıkta Dönüşüm Programı sayesinde sağlık sektöründe önemli ilerlemeler kaydetmiştir. Bu sayede; kamu ve özel sağlık yatırımları artmış, hastaneler ve diğer sağlık kuruluşlarının modernizasyonu sağlanmış, sağlığın finansmanı sürdürülebilir ilkelere göre yeniden belirlenmiş, sağlık hizmet sunumunda yer alan kuruluşlar tek çatı altında toplanmış ve ileri teknolojili tıbbi cihazların ortalaması OECD ülkelerinin birçoğunun üstüne çıkmıştır. Özellikle ileri düzeyde uzmanlaşmış personel sayılarındaki artış bu alandaki rakiplerine karşı Türkiye nin elini güçlendirmiştir. Özellikle özel sağlık kuruluşları bakımından uluslararası akreditasyona sahip olan hastane sayısı birçok ülkeden daha fazladır. Gerek kamu ve gerekse özel sektör yatırımlarının daha verimli kullanılması amacıyla sağlık turizmi kriterlerinin benimsenmesi gerekmektedir. Bu kuruluşların sağlık turizmi kapsamında sunulan tedavi hizmetlerini vermesi sahip olduğu yüksek katma değer nedeniyle teşvik edilmelidir. Bu gruptaki hizmetlerden yararlanmak üzere gelenler, kendi ülkelerinde bu 160 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

161 hizmetlerin yetersizliği, uzun bekleme süreleri ve personel azlığı nedeniyle Türkiye yi tercih etmektedir. Bu gruptaki insanların tedavi olma önceliği tercihte belirleyicidir. Bu gruptaki kişiler için en başarılı özel ve kamu sağlık kuruluşları tercih edilmeli. Özellikle ileri teknolojiye sahip ve ileri uzmanlığa sahip personelin bulunduğu kuruluşlar bu grup hizmetlerde öne çıkartılmalıdır. Örneğin bu grup hizmetlerde sorunları (hizmet kalitesi, tıbbi yanlış uygulamalar, hizmetin ücretlendirilmesi vb.) en aza indirmek için uluslararası akreditasyona sahip kuruluşlara öncelik verilmelidir. Bu kapsamda, başta İstanbul olmak üzere Antalya, İzmir, Adana, Muğla, Aydın, Kayseri, Bursa, Gaziantep gibi iller bu amaçla değerlendirilebilecek illerin başında gelmektedir. Türkiye yi tedaviye yönelik sağlık hizmetlerden yararlanmak üzere tercih edenler, ülkelerinde orta ve üst düzey gelir grubunda olan kişilerden oluşmaktadır. Genel olarak bu gruptaki insanlar seyahat edebilecek kadar sağlıklı, orta ve üzeri yaş grubunda olan insanlardır. Bu gruptaki insanların sağlık hizmeti tercihlerinde belirleyici olan ileri derecede uzmanlık isteyen müdahale ve ileri teknolojiye duyulan ihtiyaçtır. Azerbaycan devlet yöneticilerinin önemli bir bölümünün tedavi amacıyla ülkemizi tercih ettikleri bilinmektedir. Bu tercih gerek halk nazarında ve gerekse diğer özel sektör ve kamu sektörü yöneticileri nazarında çok önemli bir göstergedir. Sahip olunan bu avantaj ulusal ve uluslararası tanıtım faaliyetlerine konu edilerek bu hizmetlere duyulan güven öne çıkartılmalıdır. Yöneticileri Türk sağlık sektörüne duyulan güven, tanıtım ve pazarlamada kullanılabilir. Kamu ve özel sektör yöneticilerinin tercih ve ihtiyaçlarına uygun özel programlar hazırlama yoluna gidilmesi yararlı olabilecektir. Uluslararası hastaların ülkemizde tedavi hizmetlerinden yararlanma nedenleri arasında en belirleyici olanı Türkiye de iken hasta olmalarıdır. Hastaların ülkemize herhangi bir sebepten yapmış oldukları seyahat sırasında ortaya çıkan acil sebeplerden dolayı kendi ülkelerine gitmeden tedavi olmak amacıyla hastanelere başvurdukları ortaya çıkmaktadır. İkinci önemli neden ise kendi ülkelerindeki tedavi ücretlerinin Türkiye deki tedavi ücretlerinden fazla olmasıdır. En az etkili olan tercih nedeni ise tedavi için gelinen hizmetlerin kendi ülkelerinde sigorta kapsamında olmamasıdır. Genelde göz, diş, estetik cerrahi gibi alanlar sigorta kapsamında olmadığından ve bu hizmetlerin ücretlerinin düşük olması nedeniyle ülkemizden almayı tercih edebilmektedirler. 161 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

162 Türkiye ye gelen uluslararası hastaların ülkelere dağılımına bakıldığında Almanya nın hasta ile birinci sırada olduğu görülmektedir. 231 Azerbaycan ise en fazla uluslararası hasta gelen ülkeler sıralamasında hasta ile 5. sıradadır. Grafik 100: Türkiye'ye Gelen Uluslararası Hasta Sayıları Azerbaycan dan 2014 yılında sağlık turizmi kapsamında hasta gelmiştir. 232 Gelen hasta sayısı 2013 yılına göre % 100 den daha fazla artmıştır. Azerbaycan bu rakamla en çok sağlık turizmi hastası gelen dördüncü ülke konumundadır. 233 Azerbaycan dan sağlık turizmi amacıyla gelen hastaların sayısı, bu ülkeden gelen uluslararası hastaların % 35 ine karşılık gelmektedir. Azerbaycan dan sağlık turizmi amacıyla gelen hastaların sayısı grafikte verilmiştir. Grafik 101: Sağlık Turizmi Kapsamında Gelen Uluslararası Hasta Sayıları TC Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 232 TC Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 233 A.g.e 162 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

163 Azerbaycan dan turistin sağlığı kapsamında 2013 yılında kişi gelmişken, 2014 yılında bu rakam %30 artışla ye yükselmiştir. 234 Azerbaycan dan turistin sağlığı kapsamında gelen hasta sayısının yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 102: Turistin Sağlığı Kapsamında Gelen Hasta Sayıları Yukarıdaki grafiklerin incelenmesinden de anlaşılacağı üzere Azerbaycan dan sağlık turizmi amacıyla gelen hastalarının sayısındaki artışa rağmen istenen düzeyde değildir. Azerbaycan vatandaşlarının sağlık ihtiyaçları ve tüketim tercihleri de dikkate alınarak bu ülkeden gelen sağlık turizmi ve termal turizm hasta sayısı artırılmalıdır. Azerbaycan, GSYİH dan kişi başına düşen gelir bakımından orta gelir düzeyinde kabul edilen bir ülkedir. Ancak sağlık hizmetleri bakımından ciddi yetersizlikleri bulunmaktadır. Bu ülkeye yönelik sağlık turizmi planlamasında; bu ülke vatandaşlarının tedavi, rehabilitasyon ve tıbbi bakım hizmetlerinin yetersizliği, ileri düzeyde uzman personel eksikliği, yüksek teknolojili tıbbi cihazların bulunmaması veya yetersiz olması, sağlık hizmetlerine ulaşım zorluğu, maliyetler gibi nedenlerle Türkiye yi tercih ettikleri dikkate alınmalıdır. Azerbaycan da hastalıklara bağlı ölümlerin ilk nedeni paraziter ve bulaşıcı hastalıklardır. İkinci olarak neoplazmlar gelmektedir. Azerbaycan da en çok görülen hastalıklar ile bu hastalıklara bağlı ölüm oranları incelendiğinde Türkiye nin sahip olduğu tesis, tedavi ve tıbbi teknoloji imkânlarından Azerbaycan vatandaşlarının yeterince yararlanamadıkları düşünülmektedir. Ölümlere neden olan diğer hastalıklar ve sayıları grafikte verilmiştir A.g.e. 163 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

164 Grafik 103: Ölümlere Yol Açan Nedenlerin Dağılımı (2013) 2014 yılında Azerbaycan genelinde yeni kanser vakası tespit edilmiştir. Ülkede en sık görülen kanser çeşitleri; rahim ve yumurtalık kanseri (1.560), akciğer kanseri (1.187), mide kanseri (983), kolon kanseri (431) ve boğaz kanseridir (382). 236 Kanser ve kansere bağlı ölüm oranları kanser tedavi ve bakım hizmetlerine büyük ihtiyaç duyulduğuna işaret etmektedir. Ancak, kanser vakaları uzun süreli tedavi ve bakım protokolleri gerektirmektedir. Bu hastalıkların yurt dışında ya da uzakta gerçekleştirilmesi bir zorluk olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak özellikle Trabzon, Samsun, Erzurum, Malatya, Kayseri gibi pilot illerde 235 TC Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

165 bu amaca uygun olarak oluşturulacak sağlık yapılanması, çok iyi organize edilecek bir ulaşım ve konaklama ile bu sorunun aşılabileceği düşünülmektedir. Bu düşünceye kanıt olarak da Bulgaristan örneği gösterilebilir. Örneğin Bulgaristan dan hasta onkolojik tedavi amacıyla gelmiştir. Bu amaçla Azerbaycan da bulunan Sağlık Bakanlığı, Üniversite ve özel hastaneler ile tedavinin iki ülke arasında yapılabilmesine imkân verecek bir iş birliğine gidilmesi mümkündür. Azerbaycan da en sık görülen kanser çeşitleri ve sayıları grafikte gösterilmiştir. d) Hasta Tercihleri Grafik 104: Kanser Çeşitleri Uluslararası hastaların Türkiye yi tercih etme nedenleri, sağlık kuruluşu tercihlerini etkileyen faktörler ve il tercihleri bu bölümde değerlendirilmektedir. Bu kapsamda ilk olarak uluslararası hastaların Türkiye yi neden tercih ettikleri konusu üzerinde durulacaktır. Sağlık turizmi veya termal turizmin geliştirilebilmesi için hedef ülke vatandaşlarının tercihlerini etkileyen unsurların bilinmesi önem taşımaktadır. Hakkında çalışma yapılan ülke vatandaşlarının sağlık kültürü ve turizm kültürü hakkında yeterli düzeyde bilgi sahibi olunması yapılacak çalışmaların başarısını artıracaktır. Bu doğrultuda Azerbaycan 165 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

166 vatandaşlarının Türkiye yi tercih etme nedenleri, sağlık alışkanlıkları, tatil alışkanlıkları, tüketim alışkanlıkları bilinmelidir. Yabancı hastaların Türkiye yi tercihlerinde nelerin etkili olduğu konusunu bilimsel yöntemlerle ortaya koyan kapsamlı bir araştırma bulunmamaktadır. 237 Bu nedenle uluslararası hastaların Türkiye yi tercihlerini etkileyen nedenler konusunda bazı tahminlerle yetinilmektedir. Yabancı ülkelerden Türkiye ye sağlık turizmi kapsamında gelmek isteyenlerin tercihlerini aşağıdaki faktörlerin etkilediği düşünülmektedir. a) Ülke ve sağlık kuruluşu hakkında kişinin kendi araştırması, b) Daha önce gelen bir hasta veya tanıdığının tavsiyesi, c) Aracı sağlık veya seyahat acentesinin yönlendirmesi, d) Sigorta şirketinin yönlendirmesi, e) Sağlık kuruluşunun veya hekimin yönlendirmesi, f) Ülkenin izlediği dış politika, g) Zorunluluk (acil sağlık hizmeti ihtiyacı), h) Talep edilen sağlık hizmetinin maliyeti, i) Talep edilen sağlık hizmetinin bekleme sürelerinin kısalığı veya uzunluğu, j) Türk hekim ve sağlık personeline duyulan güven, k) Talep edilen tıbbi işlemlerin kendi ülkelerinde yapılmıyor veya kapsam dışı olması, İkinci olarak uluslararası hastaların kamu veya özel sağlık kuruluşu tercihleri üzerinde durulacaktır. Sağlık turizm alanında yabancı hastaların hangi yolları kullanarak sağlık kuruluşlarının seçtiklerine yönelik hastalara doğrudan sorularak cevap alınan bir çalışmaya rastlanılmamıştır. 238 Bu nedenle uluslararası hasta tercihlerinin doğrudan hastalara sorularak belirlemesine imkân verecek bir araştırmaya ihtiyaç bulunmaktadır. Uluslararası hastaların sağlık kuruluşu tercihlerini etkilediği tahmin edilen bazı faktörler şunlardır: a) Daha önce gelen bir hasta veya tanıdığının tavsiyesi b) Aracı sağlık acentesinin yönlendirmesi c) Seyahat acentesinin yönlendirmesi 237 Binler A. (2015). Türkiye nin Medikal Turizm Açısından Değerlendirilmesi Ve Politika Önerileri. Uzmanlık Tezi. Kalkınma Bakanlığı Sosyal Sektörler Ve Koordinasyon Genel Müdürlüğü, yayın No: 2839, Ankara. 238 Binler A. (2015). Türkiye nin Medikal Turizm Açısından Değerlendirilmesi Ve Politika Önerileri. Uzmanlık Tezi. Kalkınma Bakanlığı Sosyal Sektörler Ve Koordinasyon Genel Müdürlüğü, yayın No: 2839, Ankara 166 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

167 d) Sigorta şirketinin yönlendirmesi, e) Sağlık kuruluşunun yönlendirmesi, f) Hekim yönlendirmesi, g) Zorunluluk (acil sağlık hizmeti ihtiyacı), h) Talep edilen sağlık hizmetinin maliyeti, i) Talep edilen sağlık hizmetinin bekleme sürelerinin kısalığı veya uzunluğu, j) Türk hekim ve sağlık personeline duyulan güven. Türkiye de sağlık turizmi kapsamındaki hareketliliğin artmasında hizmet kalitesi ve standartları yüksek olan özel hastaneler önemli bir rol oynamaktadır. Türkiye de tedavi görmeyi tercih eden sağlık turistleri, çeşitli illerde bulunan 165 hastanede sağlık hizmeti almayı tercih etmişlerdir. Bu hastanelerin, 72 si devlet hastanesi, 14 ü eğitim ve araştırma hastanesi, 10 u üniversite hastanesi ve 69 u ise özel hastanedir. 239 Barca ve arkadaşları (2013) tarafından yapılan araştırmaya göre Türkiye de sağlık hizmeti alan turistlerin sayısı 2008 de , 2009 da , 2010 da , 2011 de kişi olmuştur yılı için sağlık hizmeti alan turistlerin si (%23) kamu hastanelerinde tedavi görürken, u (%73) özel hastaneleri tercih etmiştir. 240 Türkiye ye uluslararası hasta kapsamında gelen kişiler, sağlık kuruluşu tercihlerinde özel hastaneleri seçmektedirler yılında Türkiye ye gelen uluslararası hastaların % 83,2 si özel hastaneleri tercih ederken %16 8 si kamu sağlık kuruluşlarını tercih etmiştir yılında ise uluslararası hastaların %59 u özel hastaneleri tercih ederken % 37 si devlet hastanelerini tercih etmiştir. 241 Sağlık Bakanlığına bağlı olan eğitim ve araştırma hastaneleri de buna dahil edilirse bu oran %44 e yükselmektedir. 242 Uluslararası hastaların özel hastaneleri tercih etmelerinin bir rastlantı olmadığını gösteren pek çok kanıt bulunmaktadır. Bunların başında özel hastanelerin gerek sağlık turizmi ve gerekse turistin sağlığı konusunda uluslararası hastaların beklentilerine uygun yapılanmaya gitmeleri gelmektedir. Bunun dışında sahip olunan fiziki imkânlar, tıbbi teknoloji ve nitelikli sağlık insan gücü kaynağının da etkili olduğu söylenebilir. Ayrıca bu kuruluşların gerek yurt içinde ve gerekse yurt dışında çeşitli ülkelerde yürütmüş oldukları tanıtım ve pazarlama 239 Barca M., Akde E., Gedik Balbay İ. (2013). Türkiye Sağlık Turizm Sektörünün Analizi ve Strateji Önerileri. İşletme Araştırmaları Dergisi, 5/3: A.g.e. 241 Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Ankara. Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü, Anıl matbaacılık. 242 A.g.e 167 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

168 çalışmalarının da en etkili nedenlerden olduğunu kabul etmek gerekmektedir. Uluslararası hastaların sağlık kuruluşu tercihlerinin yıllara göre değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 105: Uluslararası Hastaların Kamu ve Özel Sağlık Kuruluşlarına Göre Sayıları, 2012 Azerbaycan dan 2013 yılında uluslararası hasta kapsamında kişi, 2014 yılında ise kişiye gelmiştir. 243 Uluslararası hastaların kamu sağlık kuruluşu ile özel sağlık kuruluşu tercihlerinde özel hastaneleri daha çok tercih ettikleri yukarıda açıklanmıştı. Sağlık Bakanlığının sağlık turizmi konusunda başlattığı yeni uygulamalar, sorunları aşmaya yönelik yasal düzenlemeler ve yöneticilerin kararlığı, Bakanlık hastanelerinden hizmet alan uluslararası hastaların sayısının artmasına neden olmuştur yılında Sağlık Bakanlığına bağlı devlet hastaneleri ile eğitim ve araştırma hastanelerinden hizmet alan uluslararası hasta oranı %10 lar düzeyinden %37 ye ulaşmıştır. Uluslararası hastaların kamu-özel sağlık kuruluşu tercihleri grafikte verilmiştir. Grafik 106: Uluslararası Hastaların Kamu ve Özel Sağlık Kuruluşu Tercihleri, A.g.e. 168 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

169 Genel olarak ülkemize gelen uluslararası hasta sayıları ve sağlık kuruluşu tercihlerine ilişkin açıklamalar yukarıda verilmişti. Acaba uluslararası hastaların sağlık kuruluşu tercihleriyle sağlık turizmi kapsamında gelen hastaların sağlık kuruluşu tercihleri faklı mıdır? Bu soruya cevap verebilmek için yılı sağlık turizmi verilerine bakmak gerekmektedir yılında sağlık turizmi kapsamında gelen hastaların ü (%16,8) kamu sağlık kuruluşlarını, (%83) hasta ise özel hastaneleri tercih etmiştir yılında kamu hastanelerini tercih edeneler kişi (%25), özel hastaneleri tercih edenler ise 163,107 kişi (%75) olmuştur. 245 Azerbaycan dan 2014 yılında sağlık turizmi kapsamında gelen hastaların kamu ve özel sağlık kuruluşu tercihleri grafikte verilmiştir. Grafik 107: Sağlık Turizmi Hastaların Sağlık Kuruluş Tercihleri (2014) 2014 yılında Azerbaycan dan gelen uluslararası hastanın si sağlık turizmi için Türkiye ye gelmiştir. 246 Sağlık turizmi kapsamında Türkiye yi tercih eden hastanın ü yani % 87 3 ü özel hastaneleri tercih etmiştir. Hastaların % 9,4 ü (2.010 kişi) devlet hastanelerini tercih etmiştir. Azerbaycan a yönelik tanıtım ve stratejilerde özel hastanelerin ulaşmış olduğu bu başarıdan yararlanılmalıdır. Azerbaycan dan sağlık turizmi kapsamında gelen hastaların sağlık kuruluşu tercihleri grafikte verilmiştir. 244 TC Sağlık Bakanlığı (2012), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu. Ankara, Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü, Anıl matbaacılık. 245 Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Ankara. Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü, Anıl matbaacılık. 246 Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Ankara. Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü, Anıl matbaacılık. 169 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

170 Grafik 108: Sağlık Turizmi Hastaların Sağlık Kuruluş Tercihleri (2014) Türkiye de 2013 yılında kişi, 2014 yılında ise kişi turistin sağlığı kapsamında sunulan sağlık hizmetlerinden yararlanmıştır yılında turistin sağlığı kapsamında sunulan sağlık hizmetlerinden yararlanan hastaların tüm uluslararası hastalara oranı %56 dır. Turistin sağlığı kapsamında Türkiye de sağlık kuruluşlarına başvuran hastaların geldikleri ülkelere bakıldığında, ilk 3 ülkenin Rusya, Almanya ve İngiltere olduğu görülmektedir. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı nın verilerine göre, 2012 yılı Ocak-Aralık döneminde ülkemize en çok ziyaretçi gönderen ülkeler sıralamasında Almanya % 15,8 ( ) ile birinci, Rusya % 11,3 ( ) ile ikinci, İngiltere % 7,7 ( ) ile üçüncü sıradadır. Bu doğrultuda Rusya, Almanya ve İngiltere den gelen turist sayısının fazla olması nedeniyle turistin sağlığı verilerinin yüksek olması da beklenen bir sonuçtur. 248 Turistin sağlığı kapsamında sağlık hizmeti alan hastaların sağlık kuruluşu tercihlerinde ilk tercih kişi ile özel hastanelerdir. Turistin sağlığı kapsamında en çok alınan hizmet ise acil sağlık hizmetleridir. Özellikle tatil bölgelerinde bu gereceğe göre yapılanan özel hastanelerin bu hasta grubundan da daha fazla pay almasını normal karşılamak gerekmektedir. Azerbaycan bakımından duruma bakılacak olursa; 2014 yılında kişi özel hastanelerden, kişi Sağlık Bakanlığı hastanelerinden (devlet hastaneleri ve eğitim hastaneleri), 650 kişi ise üniversite hastanelerinden turistin sağlığı kapsamında sağlık hizmeti almıştır. Turistin sağlığı kapsamında sağlık hizmetinden yararlan hastaların Türkiye geneli için ilk tercihi özel 247 Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Ankara. Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü, Anıl matbaacılık. 248 TC Sağlık Bakanlığı (2013). Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığını Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü, Ankara, Anıl Matbaacılık. 170 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

171 hastaneler olurken, Azerbaycan dan gelen hastaların ilk tercihleri devlet ve eğitim hastaneleri olmuştur. Turistin sağlığı kapsamında sağlık hizmeti alan Azerbaycan vatandaşlarının sağlık kuruluş tercihleri grafikte verilmiştir. Grafik 109: Turistin Sağlık Kapsamında Gelen Hastaların Sağlık Kuruluşu Tercihleri Gerek sağlık turizmi ve gerekse turistin sağlığı kapsamında ülkemize gelen hastaların, ezici çoğunluğunun özel hastaneleri tercih ettikleri görülmektedir. Azerbaycan a yönelik oluşturulacak stratejide özel sektörün yakalamış olduğu başarı üzerinden hareket edilmesi tercih edilmelidir. Özel hastaneler tarafından yakalanan başarı, yapılan yatırımların daha iyi değerlendirilmesi, esnek yapıları, fiyatların kamuya göre daha kolay belirlenebilmesi ve oluşturulan marka değeri bakımından daha yararlı görülmektedir. Ancak bu ülke için Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerin de belirli bir program dahilinde kullanılması mümkündür. Türkiye yi sağlık ve tedavi amacıyla tercih eden ciddi bir hasta profili oluşmuştur. Bu kesimin Türkiye nin sağlık hizmetlerine güvendiği varsayılırsa önemli bir tanıtım kitlesi oluşturulmuştur. Bu kitlenin çeşitli iletişim kanalları aracılığıyla sağlık turizminin geliştirilmesinde ve hedef ülkelerdeki tanıtım faaliyetlerinde kullanılması akıllıca olacaktır. Ayrıca, Azerbaycan için Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerin de daha etkili kullanılabilmesine imkân verecek bir çalışmaya ihtiyaç bulunmaktadır. Sağlık turizmi kapsamında Türkiye yi tercih eden uluslararası hastaların tıp uzmanlık alanları konusundaki tercihlerinin daha gerçek bilgiler verdiği düşünülmektedir. Sağlık turizmi hastalarının en başından itibaren ülke, sağlık kuruluşu ve hekim karşılaştırmaları yaptıkları bilinmektedir yılında sağlık turizmi kapsamında en çok tercih edilen branş hasta ile iç hastalıkları (KVC kapsar) olmuştur. Bunu hastayla göz hastalıkları izlemiştir. 249 Bunu sırasıyla ortopedi, kadın hastalıkları, kulak burun boğaz, kardiyoloji, deri ve zührevi hastalıklar, üroloji ve genel cerrahi branşları izlemektedir. 249 TC Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 171 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

172 Sağlık turizmi kapsamında ülkemize gelen uluslararası hastaların en çok tercih ettikleri tıp uzmanlık branşları grafikte verilmiştir. Grafik 110: Sağlık Turizmi Kapsamında En Çok Tercih Edilen Tıp Branşlar (2014) 2012 yılı itibariyle toplamda turist Türkiye de sağlık hizmetlerinden yararlanmışlardır. Bu kişilerin % 62 si tedavi dışındaki amaçlarla ülkeye yaptıkları seyahat esnasında (tatil esnasında) geçirdikleri rahatsızlıklar sonucu tedavi görürken % 38 i ise tedavi amacıyla Türkiye ye seyahat eden turistlerden oluşmaktadır. tercihleri yapanlar %38 lik kesimdir. Tıpta uzmanlık alanındaki yıllarında sağlık turizmi kapsamında en çok tercih edilen branşlar incelendiğinde de sonuçlar değişmemektedir. En çok tercih edilen branş iç hastalıkları (KVC kapsar) göz hastalıkları olmuştur yıllarında sağlık turizmi kapsamında en çok müracaat edilen tıpta uzmanlık branşlarının karşılaştırılması grafikte verilmiştir. 250 Bu rakam 2012 yılında a, 2013 yılında e ulaşmıştır. 251 TC Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 172 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

173 Grafik 111: Sağlık Turizmi Kapsamında En Çok Müracaat Edilen Uzmanlık Dalları ( ) Sağlık turizmi kapsamında tercih edilen tıp barnşları ülkeler bazında incelendiğinde ise; Bulgaristan dan gelen hastaların daha çok özel hastanelerin onkoloji branşını tercih etikleri görülmektedir. İran ve Azerbaycan dan gelen hastalar ise daha çok kardiyoloji bölümlerini tercih etmektedirler. Almanya dan, Azerbaycan dan ve Irak tan göz hastalıkları uzmanlık alanında tedavi görmek amacıyla gelen hastaların büyük çoğunluğu da özel hastaneleri tercih etmektedirler. Azerbaycan ile Türkiye arasındaki sağlık turizminin geliştirilmesine yönelik çalışmaların özel sektör odaklı olması gerektiği yukarıda açıklanmıştı. Ancak kamu sektörünün özellikle Sağlık Bakanlığı hastanelerinin bu alandaki payının mutlaka artırılması gerekmektedir. Bunun için, 09 Şubat 1994 tarihinde imzalanmış olan Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti İle Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Sağlık ve Tıp Alanında İş birliğine Dair Anlaşma içeriğinin sağlık turizmini de içine alacak şekilde yenilenmesi gündeme alınmalıdır. Özellikle kamu hastanelerinde uygulanmakta olan indirim oranları %20 olup, bu oran yeniden gözden geçirilerek daha cazip hale getirilmelidir. Rusya vatandaşlarının kamu sağlık kuruluşlarından hizmet almalarını teşvik edecek çeşitlilik sağlanmalıdır. Kısa vadede üniversite hastanelerinin içinde bulunduğu sorunların çözülmesi beklenmediğinden bu yönde hedef koyulmaması isabetli olacaktır. Ancak üniversitelerin teşvik edilmeleri içinde bulundukları mali dar boğazın aşılmasında yardımcı olabilecektir. Turistin sağlığı kapsamında Türkiye ye gelen hastaların tıp uzmanlıkları tercihleri ile sağlık turizmi kapsamında Türkiye ye gelen uluslararası hastaların tıp uzmanlıkları tercihleri farklılık göstermektedir. Turistin sağlığı hizmetleri kapsamında 2014 yılında en çok tercih 173 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

174 edilen tıp branşı kişiyle acil hizmetlerdir. 252 Bunu sırasıyla iç hastalıkları, ortopedi ve tavmatoloji, göz hastalıkları, çocuk sağlığı ve hastalıkları, kadın doğum ve hastalıkları izlemektedir. Turistin sağlığı kapsamında sunulan hizmetlerde tercihleri belirleyen acil durumudur. Bu nedenle gerçek tercih nedenleri hakkında fikir vermeyebileceği dikkatlerden kaçmamalıdır. Uluslararası hastaların en çok tercih ettikleri tıp branşları grafikte verilmiştir. Grafik 112: Uluslararası Hastaların En Çok Tercih Ettikleri Tıp Branşlar (2014) Hem sağlık turizmi hem de turistin sağlığı kategorilerinde hastanelerin bulunduğu iller büyük önem arz etmektedir. Bazı iller konumları, tarihi, kültürel ve turistik özellikleri ve sosyopolitik önemleri açısından sağlık turizminden daha çok pay almaktadırlar. Bu iller tanınmışlıkları ölçüsünde uluslararası hastalar tarafından daha fazla pay almaktadırlar. Ancak bu durumun Kocaeli gibi istisnaları bulunmaktadır. Bu ilimizde bulunan bir özel hastane tek başına çok sayıda uluslararası hasta getirmeyi başarmıştır. En Uluslararası hastaların en çok tercih ettiği il Antalya dır. Bunu İstanbul, Ankara ve Kocaeli izlemektedir. 253 Uluslararası hastaların en fazla tercih ettikleri iller ve hasta sayıları grafikte verilmiştir. 252 TC Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 253 TC Sağlık Bakanlığı (2012), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu, Sağlığını Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık 174 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

175 Grafik 113: Uluslararası Hastaların Geldikleri İlk 10 İl ve Hasta Sayıları, 2012 Azerbaycan dan gelen uluslararası hastalar açısından da durum benzerdir. Ancak bu ülke için hangi illerin hangi amaçla tercih edildiği ayrıntılı olarak ortaya koyulmalıdır. Tercih nedenlerinde öne çıkan faktörlerin neler olduğu araştırılmalı ve bu ülkeye yönelik tanıtım ve bilgilendirme stratejileri ile çeşitlendirme çalışmalarında bu bilgi kullanılmalıdır. İllerin belirlenmesinde ulusal veya uluslararası akreditasyon kuruluşları tarafından belgelendirilmiş olanların tercih edilmesi daha sonra yaşanabilecek sorunları azaltacaktır. Termal turizm imkânlarının oldukça fazla olduğu Azerbaycan a yönelik yapılacak çeşitlendirme çalışmalarında Afyonkarahisar, Bursa, Yalova, gibi termal merkezlerin öne çıkarılmasının olumlu bir sonuç vereceği düşünülmemektedir. e) Rehabilitasyon Hizmetleri Tıptaki gelişmeler, yaşam standardının yükselmesi, doğumdan beklenen yaşam süresinin uzaması, cerrahi müdahale alanındaki gelişme ve yenilikler, ilaç sektöründeki gelişmeler ve hekimliğin diğer branşlarında yaşanan hızlı değişmeler hastalık profilini değiştirmiştir. Yaşanan bu gelişmeler rehabilitasyonun kapsamına giren hastalıkları değiştirmiştir. Başlangıçta sadece fiziksel sakatlıklarla ilgilenen rehabilitasyon disiplini, zaman içinde engelli bireyler, ruh sağlığı bozulmuş bireyler, çocuklar, aile, yaşlı ve kadınlar vb. grupları da ilgi alanına almıştır. Yaşamdan beklenen yaşam sürelerinin artması, hastalıklarla daha etkin mücadele edilebilmesi, yeni ilaçların bulunması, yüksek teknolojili tıbbi cihazların sağlık alanında etkin kullanımı, değişen sağlık ve yaşam beklentileri sağlığın yeniden tanımlanmasını gerektirmiştir. DSÖ bu gelişmelere paralel olarak Dünya Sağlık Örgütü sağlık kavramını şu 175 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

176 şekilde tanımlar; Sağlık, yalnızca hastalıklı olmama durumu değil, aynı zamanda zihinsel, fiziksel ve toplumsal konum olarak iyi olma durumu olarak tanımlamıştır. Ancak gelinen nokta itibariyle artık sağlığın tanımı bedensel, ruhsal, sosyal ve ekonomik yönden tam bir iyilik hali olarak görülmektedir. 254 DSÖ nün kapsamlı tanımıyla birlikte 1900 lerin başında daha çok askeri amaçlı kullanılan rehabilitasyon hizmetleri önem kazanmıştır. Rehabilitasyon kavramının kapsamı sürekli olarak genişlemektedir. Fiziksel rehabilitasyon ile başlayan genişleme, sosyal rehabilitasyon, psiko-sosyal rehabilitasyon, mesleki rehabilitasyon vb. devam etmektedir. 255 Sağlık turizmi kapsamında sunulmakta olan rehabilitasyon hizmetlerinin dünyada olduğu gibi tıbbi odaklı olmaktan çıkartılarak, psikolojik ve sosyal boyutuyla yeniden tasarlanması gerekmektedir. Yeniden tasarlanacak rehabilitasyon hizmetleri, sosyal rehabilitasyon, psikososyal rehabilitasyon ve mesleki, eğitsel rehabilitasyon programlarını kullanarak hedef kitlesini genişletmiş olacaktır. Bu kitlenin ihtiyaç ve taleplerine göre oluşturulacak programlar sayesinde özellikle gelişmiş ülke vatandaşlarına yönelik olmak üzere daha yüksek katma değerli hizmetler sunmak ve bu kişilerin yaşam kalitesini yükseltmek mümkün olacaktır. Sosyal rehabilitasyon ve psiko-sosyal rehabilitasyon programları kullanılarak sosyal sağlığın sağlanması, geliştirilmesi ve böylece yaşam kalitesinin arttırılması temel amacı ile sağlık turizmi bir noktada buluşturulmalıdır. Bu özgün tasarım sayesinde de benzersiz bir rekabet alanının oluşturulması mümkün olabilecektir. 256 Rehabilitasyon hizmetleri başlığı altında yaşlılara ve engellilere yönelik sağlık hizmetleri, sosyal rehabilitasyon ve psiko-sosyal rehabilitasyon hizmetleri ile sosyal hizmetler sağlık turizmi altında tasarlanmalıdır. Özellikle yaşlı ve engellilerin turizm potansiyeli, sağlık turizmi yatırımcıları için büyük bir fırsattır. Bu grubun tatil tercihi daha çok sıcak ülkeler ve sağlık turizmi hizmetlerine yöneldiği dikkatlerden kaçırılmamalıdır. Aşağıdaki hizmetler sağlık turizmi kapsamında düşünülmelidir. 254 Demirel, S (2011). Sağlık Hizmetlerinin Sosyal Boyutu Geliştiriliyor, Demirel, S (2001). Türkiye de Rehabilitasyon Hizmetlerinin Yeniden Yapılandırılmasında Sosyal Rehabilitasyonun Önemi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. 256 Demirel, S (2001). Türkiye de Rehabilitasyon Hizmetlerinin Yeniden Yapılandırılmasında Sosyal Rehabilitasyonun Önemi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. 176 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

177 a. İleri yaş turizmi (gezi turları, meşguliyet terapileri) b. Yaşlı bakımı hizmetleri (bakım evlerinde veya rehabilitasyon hizmetleri) c. Klinik otelde rehabilitasyon hizmetleri d. Engelliler için özel bakım ve gezi turları Bu hizmetlerin sunulması için; klinik oteller, rekreasyon (eğlen-dinlen) alanları, tatil köyleri, huzurevleri ve bakım evleri oluşturulmalıdır. Yukarıda yapılan açıklamalardan hareketle sağlık turizmi amaç ve hedefleriyle bütünleştirilmiş sosyal rehabilitasyon ve psiko-sosyal rehabilitasyon programlarının öncelikli hedef kitlesi, gelir düzeyi iyi ve yüksek seviyedeki yaşlı nüfus ile engelliler olarak belirlenmelidir. f) Yaşlı Bakım Hizmetleri Uzayan insan ömrü ile sağlık harcamalarındaki hızlı artış, sosyal güvenlik sistemlerini ve sağlığın finansmanını tüm dünyada zorlaştırmaktadır. Bu olgu, sağlık boyutu itibariyle sağlık turizmi pazarının ortaya çıkmasına ve gelişmesine neden olmuştur. Günümüzün güçlü ekonomilerinin 2030 yılında ortalama nüfuslarının 1/5 inin 65 yaş üzerinde olması beklenmektedir yılında ise bu oranın 1/3 seviyesine çıkacağı tahmin edilmektedir. Gelişmekte olan ülkeler kategorisinde değerlendirebileceğimiz Orta Asya Türk Cumhuriyetleri açısından yaşlı nüfus 2030 lar için sorun oluşturacak bir seviyede olmasa da 2050 den itibaren nüfus yapıları büyük oranda yaşlanmış olacaktır. Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinin nüfus yapılarının içinde bulundukları coğrafya karşısında 2030 lara kadar güçlü olacağı aşikârdır. Ancak, 2050 lere doğru dünya ortalaması ile eşdeğer yapıya ulaşılacağı öngörülmektedir. Sağlık turizminin bu bilgiler ışığında geliştirilmesi ve yeniden tasarlanması için önümüzde 2050 yılına kadar 35 yıllık bir süre vardır. Bu durumu fırsata çevirecek çalışmalar bir an önce başlatılmalıdır. 257 yapılarına ilişkin tahminler tabloda verilmiştir. Bazı Türk Cumhuriyetlerinin nüfus 257 Yereli, A.B. (2012). Türk Devletlerinin Yeni Hamle Sahası: Sağlık Turizmi, Internatıonal Conference On Eurasıan Economıes, Sessıon 4c: Turizm 177 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

178 Tablo 31: Bazı Türk Cumhuriyetlerinin Nüfus Yapılarına İlişkin Tahminler 2010 yılı Nüfusu ve +65 yaş nüfusunun yüzdesi (%) 2020 yılı Nüfusu ve +65 yaş nüfusunun yüzdesi (%) 2040 yılı Nüfusu ve +65 yaş nüfusunun yüzdesi (%) 65 Yaşından beklenen yaşam süresi (Yıl) Nüfus Oran Nüfus Oran Nüfus Oran Azerbaycan Kazakistan Kırgızistan Özbekistan Türkiye Türkmenistan Dünya üzerinde son yıllarda sağlık turizmine yatırım yapan devletlerin, çoğunlukla 65 yaş üzeri bir kişiye karşılık en az yaş arası 10 çalışan birey olan devletler olduğu ifade edilmektedir. Türk devletlerinin nüfus yapısı da ağırlıklı olarak bu özelliklere uymaktadır. Bir yandan yaşlı nüfusun artmasına bağlı olarak çalışma çağı nüfusunun azalması sosyal güvenlik sistemleri için tehdit oluştururken, diğer yandan artan sağlık harcamaları için tüm devletler çözüm aramaktadır. Bu soruna çözüm bulmak için en yoğun çaba harcayan Avrupa Birliği ülkelerinde sağlıklı yaşlanma ve 2020 yılı için yaş grubunda %75 lik istihdam önerileri tartışılmaktadır. Dünya 2010 yılı itibariyle her yaşlı birey için 9 çalışma çağında kişiyi barındırırken bütün Türk devletlerinin oranlarının bundan yüksek olduğu görülmektedir. 258 Ancak dikkat çekici olan 2050 yılı nüfus projeksiyonunda Dünya ile Türk Dünyasının aynı oranda yapıya ulaşmasıdır. Bu Türk devletlerinde nüfus yapısı dönüşümünün Dünya ortalama hızının üstünde olduğunu göstermektedir World Population 2010 Data Sheet, Yereli, A.B. (2012). Türk Devletlerinin Yeni Hamle Sahası: Sağlık Turizmi, International Conference On Eurasıan Economıes, Sessıon 4c: Turizm 178 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

179 Tablo 32: Bazı Türk Cumhuriyetlerinde 65+ Yaşlı Kişi Başına Çalışma Çağındaki (15 64) Nüfus Oranları Ülkeler 2010 Yılında Her yaşlı Nüfus için yaş Nüfusu 2050 Yılında Her yaşlı Nüfus için yaş Nüfusu Azerbaycan 11 4 Kazakistan 10 4 Kırgizistan 10 4 Özbekistan 15 5 Türkiye 11 3 Türmenistan 16 5 Dünya 9 4 Asya ve Avrupa nın en ücra bölgesinden bir Türk devletine uçak yolculuğu en fazla 6 saat ile mümkündür. Türk devletlerinde yapılacak olan tedavinin başarısının, uçak yolculuğunun uzunluğu ile riske girmesi pek olası görünmemektedir. Bu noktada Türk devletleri Dünya coğrafyasının merkezinde olması yönüyle eşsizdirler. Sağlık turizminin geliştirilmesinde ulaşım sorunun özel havayolu ağı üzerinde çözülmesi öncelenmelidir. Türkiye nin nitelikli insan gücü ile ilgili yetersizliği, tıbbi uygulamalarda ve yaşlı bakımına yönelik uygulamalarındaki yetkinliği sorgulanmalı, sağlık kuruluşlarının ulusal ve uluslararası akreditasyonuna önem vermelidir. Türk devletleri arasında bir sağlık turizmi akreditasyon standartlarının oluşturulması çalışmalarına başlanmalı ve kendi kalite standartlarını dünyaya duyurmalıdır. Türkiye ve Azerbaycan da 65 yaş üstü nüfusun genel nüfus içindeki payının 2040 yılında en yüksek düzeye ulaşacağı öngörülmektedir. Azerbaycan a yönelik sağlık turizmi kapsamında yaşlı bakım hizmetleri bu nedenlerle üzerinde durulmayı hak etmektedir yılı itibariyle Azerbaycan nüfus yapısı şöyledir. Nüfusun % 22.72'si 0-14 yaş aralığında, % u yaş aralığında, % si yaş aralığında, %9.06'sı ise yaş aralığındaki kişilerden oluşmaktadır. 260 Azerbaycan nüfusunun yaş gruplarına göre dağılımı ve nüfus piramidi aşağıdaki grafiklerde verilmiştir. 179 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

180 Grafik 114: Azerbaycan Nüfusunun Yaş Gruplarına Göre Dağılımı ve Nüfus Piramidi Sağlığın geliştirilmesi, tedavi hizmetleri, rehabilitasyon hizmetleri, yaşlı bakım hizmetleri gibi alanlarda iki ülke arasında önemli avantajlar bulunmaktadır. Azerbaycan açısından, diğer ülkelere oranla düşük fiyat, tarihi ve kültürel ortak miras, stratejik dış politik ilişkiler, coğrafi konum gibi bir dizi avantaj bulunmaktadır. Azerbaycan ın büyük şehirlerinde (Bakü, Gence, Aran bölgelerinde) yaşayan, ortanın üstü ve yüksek sosyo-ekonomik gelir düzeyine sahip kişiler bu hizmet alanının hedefini oluşturmalıdır. Bu grupta yer alan kimselere verilecek rehabilitasyon hizmetleri, sosyal hizmetler, psikolojik hizmetler ve inanç turizmi ile desteklenmelidir. Ayrıca, Ortodoks ve Katolik Hristiyan nüfus için Türkiye nin eşsiz üstünlüğü bu hizmet kapsamında değerlendirilmelidir. Yapılan bir araştırma sonuçlarına göre yaşlı nüfus grubunda olanların Türkiye yi tercih etmelerinde kendi ülkelerinde teşhis, tedavi ve bakımın yetersiz olması gösterilmiştir. 261 Avrupa ülkelerinin birçoğunda 65 yaş üstü nüfusun genel nüfus içindeki oranı %15, engelli nüfusun oranı ise %12 nin üzerindedir. Bu kitlenin bakım masrafları ülkelerin ekonomilerini çok zorlamaktadır. Artık bu grubun bakımları için özellikle iklimi iyi olan güneşli ve turizm imkânları gelişmiş bölgeler aranmaktadır. Türkiye, Avrupa kıtasına coğrafi yakınlığı, iklimi, kaliteli ve ekonomik sağlık hizmeti sunumuyla potansiyel bir ülkedir. Ancak yaşlı ve engelli turizmi için altyapı ve mevzuatlarımızın eksiklikleri bir an evvel giderilmelidir. Yaşlı ve engelli turizminde rekabet edebilmek ve daha fazla sağlık turizmi geliri elde edebilmek için hazırlıklar şimdiden başlanmalıdır. Bunun için yüksek teknolojiye, teknik altyapıya ve çok e.t Barca M., Akde E., Gedik Balbay İ. (2013). Türkiye Sağlık Turizm Sektörünün Analizi ve Strateji Önerileri. İşletme Araştırmaları Dergisi, 5/3: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

181 sayıda hekime ve sağlık personeline de ihtiyaç yoktur. Daha ziyade eğitilmiş ve kalifiye ara personele ve uygun yatırımlara ihtiyaç vardır. Bu hizmet alanında Azerbaycan ile birlikte hareket etmenin yolları aranmalıdır yılı verilerine göre Dünya Nüfusunun %70,6 lık bölümü Avrupa ve Asya kıtalarında yaşamaktadır. Türk devletlerinin özellikle ulusal ve uluslararası ekonomik çıkarları doğrultusunda bir sağlık turizmi stratejisi uygulamaları yerinde olacaktır. Bu stratejide halen sağlığa en fazla para ayıran Amerika ve AB ayrı bir yer tutmalıdır. Türk devletlerinin içinde ortalama yaşın en yüksek olduğu ülke Türkiye dir. 262 Grafik 115: Yıllarında Türk Devletlerinin Ortalama Yaşları 2) Türkiye Azerbaycan Sağlık Turizmine Yönelik Strateji Önerileri Dünya genelinde sağlık harcamaları her yıl artmaktadır. Özellikle de gelişmiş ülkelerde bu artış artarak sürmektedir. Gelişmiş ülkeler artan sağlık harcamalarının azaltılmasına yönelik çözümler aramaktadırlar. Nüfusun yaşlanmasıyla birlikte kronik hastalıkların görülme oranının artmasına rağmen, sağlık kuruluşlarının altyapı çalışmaları, bu alandaki yatırımları ve bütçeleri aynı ölçüde artmamaktadır. Bütün bunların sonucunda hastaların bekleme süreleri artmaktadır. Başta hükümetler olmak üzere uluslararası sigortalar da bu duruma çözüm aramaktadırlar. İlk başvurulan yol sağlık harcamalarının azaltılması amacıyla sigorta 181 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

182 kapsamlarının daraltılması ve ödeneklerin kısılması olmaktadır. Bunun dışında ülkeler, en pratik yol olarak sağlık hizmetini ülke dışından satın almayı, yani sorunu sağlık turizmi ile çözmeyi denemektedirler. Bu amaçla, Avrupa ülkeleri içinde hastaların serbest dolaşımı çalışmaları başlatılmış olup, bu uygulama Ekim 2013 de tüm Avrupa ülkelerinde yürürlüğe girmiştir. Bu gün sadece Avrupa ülkelerini kapsayan bu çalışma gelecek yıllarda gerekli şartları yerine getiren (başta Türkiye olmak üzere) diğer ülkeler için de geçerli olacaktır. Belirli kriterleri taşıyan ve komisyondan onay alan her sağlık kuruluşu yurt dışından gelen hastaları tedavi edecek ve hastanın sigortasından tedavi bedelini isteyebilecektir. Bu ve benzeri gelişmeler sağlık turizminin daha ciddi bir biçimde ele alınmasını zorunlu hale getirmektedir. Sağlık turizminin en iddialı ve en rekabet gücü fazla ülkesi olan Türkiye, bu ve benzeri gelişmeleri dikkate alarak mutlaka ulusal sağlık turizmi stratejisini belirlemelidir. Bu gün Avrupa Birliği nin belirlediği, gelecekte başka devletlerin belirleyeceği Hastaların Serbest Dolaşımına İlişkin Kriterlerin seçilecek sağlık kuruluşlarından karşılanması için gerekli çalışmayı başlatmalıdır. Bu genel strateji önerisinden sonra Azerbaycan ile Türkiye arasında sağlık turizminin geliştirilmesi çalışmalarını kolaylaştırmak üzere aşağıda bazı öneriler yapılmıştır. 1. Sağlık turizmi konusunda kamu hastanelerini teşvik edici kararlı bir anlayış bulunmamaktadır. Sağlık turizmi çalışmaları daha çok sağlık yöneticilerinin inisiyatifi ile yürütülmektedir hastanenin hizmet verdiği kamu sağlık sektöründe görev alan sağlık yöneticilerinin hepsinden sağlık turizmi konusunda aynı hassasiyeti beklemek mümkün değildir. Bu durum, kamu sağlık kuruluşlarının sağlık turizmi çabalarından da anlaşılmaktadır yılı verilerine göre kamu sağlık kuruluşlarının %9,4 ünün sağlık turizmi konusunda aktif bir çaba içerisinde olduğu görülmektedir. 550 özel hastanenin bulunduğu özel sağlık sektörüne ait hastanelerin sağlık turizmindeki payı ise % 87,3 tür. Sağlık turizmi konusunda kamu sağlık sektöründe bir anlayış değişikliği oluşturulması zorunluluğu ortadadır. Başlangıç olarak seçilmiş illerdeki seçilmiş sağlık kuruluşlarının bu kapsamda değerlendirmeye alınmasında yarar vardır. Kamu sağlık sektörüne bir ivme kazandırmak gerekli olmakla birlikte Türkiye nin sağlık turizmi stratejisi özel sağlık sektörü üzerine inşa edilmelidir. Azerbaycan açısından da bu strateji kabul edilmelidir. Özellikle yüksek gelirli 262 Yereli, A.B. (2012). Türk Devletlerinin Yeni Hamle Sahası: Sağlık Turizmi, International Conference On Eurasian Economies, Session 4c: Turizm 263 T.C Sağlık Bakanlığı (2015). Sağlık İstatistiği Yıllığı Sağlık Araştırmaları Genel Müdürlüğü. Ankara. Sentez Matbaacılık ve Yayıncılık. 182 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

183 Azerbaycan vatandaşlarının özel hastaneleri tercih etmelerine yönelik tanıtım ve teşvik uygulamaları hayata geçirilebilir. Azerbaycan dan gelen uluslararası hasatların özellikle turistin sağlığı kapsamında sağlık hizmetlerinden yararlananların sağlık kuruluşu tercihleri incelendiğinde Sağlık Bakanlığına bağlı devlet ve eğitim- araştırma hastanelerini tercih edenler %44 tür. Bu kapsamda daha çok acil sağlık hizmetlerinden yararlanılsa da bu hastanelerin tanınırlığı üzerine bir tanıtım stratejisi geliştirilmesi yararlı olacaktır. 2. Sağlık sektörü hizmet sunumuna odaklanarak pazarlama ve tanıtımı ihmal etmektedir. Sağlık turizminde başarı büyük ölçüde pazarlama ve tanıtıma bağlıdır. Azerbaycan a yönelik pazarlama ve tanıtımda bu ülke vatandaşlarından ve Türkiye yi tedavi için tercih eden devlet yöneticilerinden daha fazla yararlanılmalıdır. Türkiye nin Azerbaycan a yönelik sağlık turizmi pazarlama ve tanıtım stratejisi reklama değil bilgilendirmeye ve güvene dayanmalıdır. Bunun için de daha çok yüz yüze iletişim, online iletişimi, yayınlar, fuar gibi yöntemlerden yararlanılması öncelikli olmalıdır. Ülkemizin sağlık turizmi imajını olumsuz etkileyen gelişmeler de yakından takip edilmelidir. Özellikle medyada çıkan haberler yakından izlenmeli, gerekli hallerde düzeltilmelidir. Karşı atak olarak bu yayın kuruluşlarına ülkemizi doğru anlatan reklamlar verilmelidir. Konuyu Azerbaycan bağlamında ele alacak olursak, sağlık turizmi alanında en önemli rakiplerden birisi Rusya dır. Rus medyasında, bilinçli veya başka şekilde Türkiye tercih edilebilir bir medikal turizm hedefi olarak kendine yer bulmakta zorlanmaktadır. Bu türden olumsuz medya çalışmalarının önüne geçilmesi gerekmektedir. Yurt dışında pazarlama faaliyetlerine ağırlık vermeyi gerektiren sağlık turizmi çok yönlü ve profesyonel bir pazarlama çalışması gerektirmektedir. Dünyada kayıtlı uluslararası akreditasyona sahip hastanelerin yaklaşık %10 unu Türkiye dedir. Gerek AB ülkeleri ve gerekse gelişmiş diğer ülke vatandaşları ile Orta Asya Türk Cumhuriyet lerinin Türkiye tercihlerinde bu önemli avantaj öne çıkartılmalıdır. Sağlık turizmi sektöründeki bu ve diğer üstünlüklerin tanıtım eksikliğine kurban edilmemesi gerektiği düşünülmektedir. Yaşanmakta olan ulusal ve uluslararası tanıtım eksikliğinin profesyonel iletişim ekipleri tarafından ele alınarak giderilmesi teşvik edilmelidir. Bu amaçla internet sitesinde medikal turizme yönelik belirlenecek turizm imkan ve fırsatlarının tanıtılması; hastaları yönlendirecek Türkçe ve İngilizce başta olmak üzere çeşitli dillerde hizmet verecek broşürler 183 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

184 hazırlanması gerekmektedir. Tanıtma Genel Müdürlüğü ile Tanıtıma Fonu Temsilciliği tarafından medikal turizm tanıtımına yönelik bütçe ayrılarak tanıtmada koordinasyon sağlanmalıdır. 3. Bilgilendirme ve güvene dayalı tanıtım faaliyetleri kapsamında ülkemizin sağlık turizmi imkânları ve üstünlükleri konusunda ülke elçiliklerinin bilgilendirilmesinde yarar görülmektedir. Bunun için her yıl düzenlenen büyükelçiler toplantısından nasıl yararlanılabileceği ile ilgili Bakanlıkla istişare edilmelidir. Türkiye de bulunan yabancı ülke temsilcilerine her yıl bir resepsiyon ile sağlık turizmi bilgilendirme ve değerlendirme toplantıları düzenlenmesinde de yarar görülmektedir. Bu toplantılar için ilgili ülkelerin dillerinde hazırlanmış tanıtım ve bilgilendirme dökümanlar hazırlanmalıdır. 4. Türkiye de sağlık turizmi alanında tüm kurum ve kuruluşları kapsayacak, birlikte hareketi koordine edecek, rekabet gücünün artırılmasını destekleyecek bir ulusal sağlık turizmi stratejisi oluşturulmalıdır. Ancak bunun için öncelikle hedef ülkelerin ayrıntılı bir şekilde tanımlanması gereklidir. Bu nedenle Bakanlığın tek tek ülke raporları hazırlaması doğru bir çalışma olarak görülmektedir. Ulusal sağlık turizmi stratejinin bulunmaması ve hedef ülkeleri ele alan kapsamlı ülke raporlarının bulunmaması veya yetersizliği, bu alanındaki gelişmeyi yavaşlatan en önemli unsurdur. 5. Türkiye - Azerbaycan arasında sağlık turizminin geliştirilmesi amacıyla ilgili Bakanlıklar, kamu kurulum ve kuruluşları ile sektörün diğer paydaşlarının katılımıyla Sağlık Turizmi Ülke Strateji Belgesi hazırlanmalıdır. Bu belgenin hazırlanabilmesi için şu soruların cevaplanması gerekmektedir. a. Ülkenin ulusal ve yerel düzeyde sağlık ihtiyaçları b. Ülke için gelir grupları, c. Azerbaycan açısından, hangi alanlara yoğunlaşmalı veya öncelik vermelidir? d. Azerbaycan vatandaşları arasından birinci derecede önemli stratejik müşteriler kimlerdir? e. Öncelikli hastalık grupları nelerdir? f. Sağlık turizmi sektöründeki yurt içi ve yurt dışı tedarikçilerin pazarlık gücü nedir? g. Sağlık turizminde ülke içinde belirleyici veya etkili olan kurum veya kuruluşlar hangileridir? 184 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

185 h. Türkiye uluslararası sağlık turizmi pazarında kendini nerede ve nasıl konumlandırmalıdır? i. Sağlık turizmi sektörüne yönelik jenerik stratejiler ne olmalıdır? j. Sigorta, finansman, dış ilişkiler ve sağlık hukuku açısından çıkabilecek zorluklar nelerdir? Bunlara yönelik çözümler nelerdir? k. Azerbaycan da ulusal, bölgesel ve yerel düzeyde kullanılacak hizmet standartları geliştirilmiş midir? l. İki ülkede kullanılabilecek pazarlama, tanıtım ve reklam yöntemleri tanımlanmış mı? Kullanılacak mecra ve yöntemler nelerdir? m. Dikkate alınması gereken bölgesel, yerel, dini ve kültürel hassasiyetler nelerdir? n. Azerbaycan a yönelik sağlık turizmi stratejisi belirlenirken rakip ülke/ ülkeler analizi yapılmış mıdır? o. Azerbaycan vatandaşlarının sağlık turizmi tercihlerini neler etkilemektedir? Hazırlanacak ülke stratejisinde, bu hususlar ayrı ayrı ele alınmalı ve bunların her birine ayrı çalışma yapılmalıdır. 6. Azerbaycan Hükümeti tarafından sağlık sisteminin dünya ülkeleriyle bütünleştirilmesi amacıyla büyük çaba gösterilmektedir. Bu ülkeye yönelik sağlık turizmi stratejisinde bu ülkenin sağlık sisteminin organizasyon yapısı ve işleyiş, sağlık hizmetlerinin finansmanı, ulusal sağlık standartlarının vb. bilinmesi başarı açısından kritiktir. Örneğin Azerbaycan sağlık ve sosyal güvenlik sistemi yurt dışına hangi hastalıklar için ve nasıl hasta göndermektedir? Kendi imkânlarıyla veya sağlık sigortasını kullanarak yurt dışında sağlık hizmetinden yararlanmak isteyenler için nasıl bir süreç işlemektedir? Dünya da genel olarak yurt dışında yapılacak tedavi masraflarının devlet tarafından karşılandığı ülkelerde bu hizmetlerden yararlanabilmek belirli kurallar bağlanmıştır. Ülkeden ülkeye değişen bazı ayrıntılar olmakla birlikte genel kurallara hemen hemen aynıdır. Azerbaycan devleti de bazı hastalıkların yurt dışında tedavisinin bedelini ödemekte ve bunu da belirli kurallar dahilinde gerçekleştirmektedir. Bir Azerbaycan vatandaşının yurt dışında tedaviye yönlendirilmesi süreci şu şekilde olmaktadır. Birinci aşamada bir başka ülkede sağlık hizmeti almak isteyen hasta kendi ülkesinde bu iş için görevlendirilmiş olan kurum veya kuruluşa başvurmaktadır. Bu aşamada hastanın ülkesinde tedavi edilemeyeceğinin belgelenmesi gerekmektedir. Bu genellikle sağlık kurulu raporu ile yapılmaktadır. Alınan 185 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

186 sağlık kurulu raporuna istinaden yurt dışı tedavi imkânından yararlanabilmek genellikle hekimlerden oluşan bir kurulun onayı gerekmektedir. Bu kurulun onayından sonra o ülkedeki devlet tarafından yetkilendirilen ajanslar veya kuruluşlar devreye girmekte ve süreci yönetmektedir. Yurt dışı sağlık hizmeti bedelini kendisi veya sağlık sigortası aracılığıyla karşılayacak olanlar için süreç biraz daha farklı işlemektedir. Yurt dışında bir sağlık kuruluşundan sağlık hizmeti alacak kişi öncelikle açık bilgi kaynaklarından ve varsa tanıdıklarından bilgi toplamaktadır. Topladığı bilgiler doğrultusunda maliyet karşılaştırmaları yapmaktadır. Daha sonra ülke ve sağlık kuruluşu tercihi yapmaktadır. Bundan sonra var ise bir aracı kuruluşa müracaat etmektedir. Aracı kuruluş hastaya ait tüm tıbbi kayıtları tercih edilen ülkeye ve sağlık kuruluşunun istediği formata uygun olarak düzenler. Aracı kuruluşun oluşturduğu dosya bağlantılı olduğu bir doktor veya doktorlar grubu tarafından tıbbi açıdan değerlendirilir. Bu aşamadan sonra yurt dışı tedavisi uygun görülenlere ayrıntılı bilgilendirme yapılır. Bu kapsamda hastaya; masraflar, sağlık tesisi, tedaviyi yürütecek hekim veya ekip vb. konularında ayrıntılı bilgi verilir. Hasta kendisine verilen bu bilgiler sonrasında tedaviyi kabul ettiğini bildirirse bu durum resmi yazılı onam formuyla belgelenir. Daha sonra hasta için tıbbi tedavi seyahat formu hazırlanır. Bunun üzerine hastanın vize, hedef ülke ve sağlık kuruluşuna ulaşımı aracı kuruluş tarafından koordine edilir. Hasta, hedef ülke ve sağlık kuruşundaki irtibat noktasına veya vaka yöneticisine devredilir. Aracı kuruluş, hastasının durumu ve yapılan işlemler konusunda günlük bilgi alarak günlük takibi sürdürür ve gerekiyorsa hastanın yakınlarını bilgilendirir. Tedavisi sağlanan hastanın irtibat noktası tarafından dönüşünün sağlanması da aracı kuruluş tarafından takip edilerek ülkeye dönüşü sağlanır. Son aşamada hastanın görmüş olduğu tedavi ve sonuçlarına ilişkin tıbbi süreç hastanın sigorta şirketine ve aile hekimine bildirilir. 7. Son zamanlarda yaşanan küresel ekonomik kriz, Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki gerilim, petrol fiyatlarındaki düşüş Azerbaycan vatandaşlarının gelir düzeyini doğrudan etkilemektedir. Bu nedenle yurt dışına tedavi amaçlı gidenlerin sayısında azalma görülmektedir. Bu sorunun aşılabilmesi için ülkenin yurt dışına hasta gönderme sürecinin bilinmesi gerekmektedir. Yurt dışına hasta gönderilmesi sürecinde hangi hastalıkların yurt dışına tedavi amacıyla gönderileceğini belirleyen yöneticiler, tanıyı koyan doktorlar, yurt dışı onayını veren komisyon ve bu komisyon raporuna istinaden hastayı yönlendiren ajans önem 186 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

187 kazanmaktadır. Burada söz edilen aktörlerin üzerinde etkili olarak hastanın tercihinin Türkiye olması sağlanmalıdır. 8. Azerbaycan a yönelik sağlık turizmi stratejisinin belirlenmesinde yurt dışı tedavi işlemleri süreci ile bu aşamalarda rol oynayan aktörler önem kazanmaktadır. Birinci aşamada yönlendirme yapan doktor, otorite yetkisi nedeniyle daha fazla güven duyulan en önemli aktördür. Bu aşamada görev alan doktorlara Türk tıbbının ve sağlık kuruluşlarının tanıtılması büyük önem taşımaktadır. Bu kapsamda her yıl belirlenecek sayıda Azerbaycanlı doktorun, Türkiye de çeşitli sağlık kuruluşlarını ve klinikleri ziyaret etmeleri sağlanmalıdır. Bu faaliyetler Sağlık Bakanlığı, Turizm Bakanlığı, TİKA, sağlık kuruluşları ve bu alanda faaliyet sunan sivil toplum kuruluşlarının koordinasyonunda gerçekleştirilmelidir. Halen bu tür tanıtım faaliyetlerini kendi imkânlarıyla yapan sağlık kuruluşları teşvik edilmeli ve önleri açılmalıdır. İkinci aşamada karşımıza çıkan acenteler üzerinde önemle durulması gereken aktörlerdir. Bu aktörler işletme mantığıyla oluşturulmuş ticari işletmeler olduğu gözden kaçırılmamalıdır. Azerbaycan çapında yurt dışı sağlık hizmetleri konusunda hizmet sunan acentelerle yakın temas sağlanmalıdır. Türkiye den pek çok özel hastane bu acentelerle ikili ilişkilere girerek hasta getirmeye çalışmaktadır. Bu acenteler ve bağlı oldukları üst yapıların yöneticileri, Türkiye ye belirli programlar kapsamında getirilmelidir. Birlikte kazanmanın yolları araştırılmalı, diğer ülkelere göre avantaj ve dezavantaj olan konular üzerinde durularak rekabet gücü artırılmalıdır. Bu aşamanın aktörü olan acentelerin çalışma şekli şöyledir: Acente, tedaviyi yapan hastaneden tedavi ücreti üzerinden %20-30 oranında komisyon almaktadır. Alınan bu komisyon hastayı acenteye yönlendiren doktor ile paylaşılmaktadır. Bu süreç bazı acenteler tarafından istismar edilebilmektedir. Bazı acenteler, daha fazla komisyon almak için teşhis ve tedavi ücretlerini hastaya abartarak söylemektedir. Yurt dışında tedavi maliyetinin yüksekliğinden etkilenen hastalar bu kararlarını yeniden gözden geçirmekte ve belki de vazgeçmektedirler. Tedavi maliyetlerinin olması gerektiğinden birkaç kat fazlaya mal olmasına yol açan bu tür uygulamalar ise, uzun vadede pazarın kaybına yol açmaktadır. Üçüncü aşamanın aktörü olan hastaların tercihlerini etkileyebilecek ve kararlarında Türkiye yi tercih etmelerini sağlayacak bir tanıtım ve reklam stratejisi izlenmelidir. Birey ve kurumları hedef alacak bu tanıtım ve reklam kampanyalarının açık, net, şeffaf ve güvenilir bilgilerle desteklenmelidir. 187 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

188 9. Yurt dışında tedavi gören Azerbaycanlı hastaların en sık karşılaştığı problem takip gerektiren tedaviler için defalarca o ülkeye gitmek zorunda olmalarıdır. Bu ise maliyeti arttırmaktadır. Türkiye de tedavi görerek ülkesine dönen hastaların takip için Azerbaycan da bir ya da daha fazla hastane ile iş birliği anlaşması yapılması sorunu hafifletebilir. Azerbaycan için Bakü şehrindeki Sağlık Bakanlığı hastaneleri uygun olacaktır. 10. Azerbaycan devlet yöneticilerinin tedavi amacıyla yurt dışı tercihlerini Türkiye den yana koydukları bilinmektedir. Bu avantajın fırsata çevrilebilmesi için devlet yöneticilerinin tedavilerinin yapılabileceği üniversite, Bakanlık ve özel hastanelerin itina ile belirlenmesi önem kazanmaktadır. Seçilecek hastanelerde sağlık turizmi kapsamında bulunan devlet yöneticilerine VIP uygulaması yararlı olabilecektir. 11. Sosyo-ekonomik bakımdan üst gelir grubunda bulunan Azerbaycan vatandaşlarında en sık görülen hastalıkların belirlenmesi amacıyla bir çalışma yapılmalıdır. Bu çalışmadan elde edilecek veriler esas alınarak tedavi, rehabilitasyon ve sağlığın geliştirilmesine yönelik hizmet paketi önerileri hazırlanmalıdır. Çalışmayla, bu gruptaki hastaların ihtiyaç ve tercihleri belirlenebileceği gibi sosyo-ekonomik temelli ve hastalık temelli strateji geliştirmek mümkün olacaktır. 12. Azerbaycan ın Bakü ve Gence gibi büyük şehirlerinde artan harcanabilir gelir ve büyüme, sağlık yatırımları için olduğu kadar sağlık turizmi için de önemlidir. Yapılacak planlamalarda bu bölgeler ve yaşayan insanlar sağlık turizmi açısından öncelikle değerlendirilmelidir. Hem bilgilendirme ve tanıtım açısından, hem de kongre ve fuar organizasyonları açısından bu kentlere öncelik verilmelidir. Bu ve benzeri kentlerde yaşayanların eğitim seviyeleri, gelir durumları ve ulaşım imkânları dikkate alınarak internet üzerinden ulaşılabilecek şeffaf karşılaştırmalı maliyet tabloları hazırlanmalıdır. Bilgiye erişimde yaşanan sıkıntılar ve iletişim sıkıntısı konusunda başka bir ülkeye tedavi amacıyla giden bir hastanın özel durum ve talepleri Sağlık Bakanlığı bünyesinde oluşturulan 7 gün 24 saat hizmet veren Uluslararası Hasta Birimi tarafından karşılanmalıdır. Çağrı merkezinin, belirli bir strateji kapsamında geliştirilmesi ve her sağlık turizmi konusunda bir referans merkez haline getirilmesi yararlı olabilecektir. 188 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

189 13. Türkiye, Azerbaycan sosyal yardım ve sosyal güvenlik fonlarını her yönüyle incelemelidir. Hasta akışını kolaylaştıracak tedbirler almalı, tedavi ve bakım maliyetlerinin şeffaflığını sağlamalıdır. Ayrıca; tedavi, bakım veya rehabilitasyon sürecinde ortaya çıkabilecek mali, hukuki ve uluslararası sorunlar için izlenecek prosedürleri açıkça ortaya koymalıdır. Özellikle yurt dışı hastalarının korkulu rüyası olan faturalandırma, hasta güvenliği ve tıbbi komplikasyonlara karşı hukuki süreçler tüm ayrıntısıyla ortaya koyulmalıdır. 14. Azerbaycan vatandaşı turistlerin herhangi bir nedenle Türkiye ye gelmeleri durumunda, mobil telefon servis sağlayıcıları tarafından sağlık turizmi konusunda bilgilendirme mesajları gönderilmelidir. Bu mesajların içerikleri iki ülke arasındaki tarihi ve kültürel ilişkiye vurgu yapmalıdır. Türkiye nin sağlık turizmi konusundaki üstünlükleri kısa mesajla bilgi olarak iletilmelidir. 15. Azerbaycan vatandaşlarının öncelikle sağlık turizmi kapsamında tercih ettikleri ülkelerin potansiyeli, üstünlükleri ve zayıflıkları ile diğer tercih nedenlerini ortaya koyacak araştırmaların yapılması için bu ülkelerdeki akademisyenlere araştırma teşviki sağlanmalıdır. Azerbaycan vatandaşlarının özellikle Rusya, AB ülkeleri tercihleri ile bu tercihlerini etkileyen faktörlerin neler olduğu bilimsel bir çalışma ile ele alınmalıdır. Elde edilecek verilere dayanarak bu ülkeye yönelik çalışma yapılması isabetli olacaktır. 16. Türkiye nin Azerbaycan sağlık turizm pazarındaki payını arttırabilmesi için her paydaşın konumu, görev ve sorumlulukları ile rolünün açıkça belirtildiği basit ama verimli bir iş modeli oluşturulmalıdır. Diğer bir ifadeyle, stratejik ortaklığa dayalı sağlık turizmi hedefleri belirlenmelidir. Azerbaycan pazarının sunduğu fırsatları olabildiğince etkili bir şekilde değerlendirebilmek için Türkiye sağlık turizm alanının önde gelen paydaşları şunlardır: a) Sağlık Kurum ve Kuruluşları b) Seyahat Acenteleri c) Turizm Sektörü d) Aracı ve Danışman Firmalar e) Ulaşım Sektörü f) İletişim ve Bilişim Sektörü g) İnşaat Sektörü (yeni yatırımlar) Sağlık turizmi alanındaki resmi paydaşlar şunlardır: a) Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı b) Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı c) Sağlık Bakanlığı 189 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

190 d) Kültür ve Turizm Bakanlığı e) Dışişleri Bakanlığı f) Ulaştırma Bakanlığı g) Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Sağlık turizmi alanındaki diğer paydaşlar ise şunlardır: a) Sağlık profesyonelleri (doktorlar) b) Yardımcı sağlık personelleri (hemşire, sağlık memuru, teknisyen vb.) c) Finans kuruluşları d) Yatırımcılar e) Diğer hizmet sunucuları (memur, tercüman, hasta bakıcı v Sağlık turizmi alanında hizmet sunucular şunlardır: a) Özel Hastaneler b) Kamu Hastaneleri c) Üniversite Hastaneleri d) Sağlık Kampusları e) Sağlık Endüstrisi f) Turizm Sektörü g) Medikal Sektör (tıbbi donanım, teçhizat) Sağlık turizmi hizmet sunucuları olan Sağlık Bakanlığı, Üniversite hastaneleri ile özel hastaneler ve turistik hizmet operatörleri arasında etkili bir koordinasyon ve ortaklık sağlanmalıdır. Bu ortaklığın en önemli hedefi agresif kampanyalar, ürün farklılaştırması, doğru konumlandırma ve medya ilgisinin arttırılması ile Türkiye nin Azerbaycan sağlık turizm pazarındaki imajını daha güçlü ve görünür hale getirmek olmalıdır. Bu stratejik ortaklık çerçevesinde, her oyuncuya düşen belli görevler olacaktır. Hükümet, bir yandan çeşitli bağlantıları ve bakanlıkları vasıtasıyla Türk pazarını daha erişilebilir kılıp yaratıcı ve yenilikçi turizm hizmetlerinin gelişimine odaklanırken, diğer yandan da gerekli altyapıyı iyileştirmeli ve gerekli düzenlemelere uyumluluğu sağlayarak hastaların güvenliğini teminat altına almalıdır. Ayrıca ülkemize gelecek hastaların mali sürprizlerle karşılamalarına engel olacak açıklıkta ve şeffaflıkta bir sistem hayata geçirilmelidir. Bu resimde turistik hizmet sağlayıcılarına düşen ise müşteri hizmetlerinin bir öncelik haline getirilmesiyle hem hastanın hem de ailesinin verilen hizmetten memnuniyetini olabildiğince yüksek bir seviyeye taşımak olacaktır. 17. Türk tıbbının seviyesi Azerbaycan halkı nazarında ortalamanın üstünde kabul edilmektedir. Hastalar tıp seviyesinin en ileri olduğunu kabul ettikleri bazı ülkelerden sonra Türkiye yi tercih etmektedirler. Bu noktada Türk sağlık sistemi hakkında oldukça etkili bir 190 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

191 reklam ve imaj çalışması yürütülmelidir. Bu tanıtımın kamu yöneticileri, acenteler, doktorlar, ve halk seviyesinde yapılmasında yarar görülmektedir. 18. Sağlık turizminin motoru konumundaki özel sağlık sektörü, sağlık turizminin gerektirdiği entegre yaklaşımı (sağlık kuruluşları, turizm kuruluşları, pazarlama kuruluşları, lojistik ve ulaşım kuruluşları vs.) hayata geçirme konusunda zorluklar yaşamaktadır. Bu sorunun aşılabilmesi için entegre yaklaşım konusunda iş birliğinin artırılması gerekmektedir. Büyük bir potansiyele sahip olan Azerbaycan dan ülkemize sağlık turizmi amacıyla gelen hasta sayısının koordineli bir şekilde artırılması ve sağlık turizmi hizmetlerinin çeşitlendirilmesi bu iş birliği sayesinde mümkün olabilecektir. 19. Sağlık turizmine odaklanan özel hastanelerin operasyonlarını hasta odaklı olarak sürdürmeleri teşvik edilmelidir. Hastanelerin, verdikleri sağlık hizmetlerinin kalitesini arttırması ve medikal çalışanlarını eğiterek hastane yönetim operasyonlarını daha efektif ve kolay yönetilebilir bir hale getirmeleri bir zorunluluk olmakla beraber, tek başına yeterli olmayacaktır. Tüm hastane ve tedavi süreçlerinin yabancı hastalara odaklı bir şekilde yeniden düzenlenmesi ve yabancı hasta iletişim programlarının devamlı geliştirilerek hasta güvenliğinin garanti altına alması vazgeçilemez bir zorunluluktur. 20. Sağlık turizmi alanında yürütülen çalışmaların çeşitli teşvik araçlarıyla desteklenmesi, var olan teşvik sistemlerinin geliştirilmesi ülkemizin bu alanda liderliğe ulaşmasını sağlayacaktır. Bu alanda uygulanabileceği düşünülen ve tartışılması beklenen bazı uygulamalar şunlardır: a. Sağlık turizmi faaliyetlerine KDV muafiyeti, b. THY nin tedavi amaçlı gelen hasta ve refakatçilerine bilet indirimi, c. Ülke sağlık turizmi potansiyelinin öğrenilmesi amacıyla yapılacak araştırmalara destek verilmesi, d. Yurt dışında ofis açma desteğinin genişletilmesi, e. Tanıtım ve reklam desteğinin genişletilmesi, 21. Bazı ülkeler hedef ülkelerin dillerinde tanıtım siteleri açmaktalar. Örneğin Almanya gibi bazı ülkeler hasta çekmek için, isteyenlerin online olarak hastalıklara ve sağlık kuruluşlarına göre tedavi maliyetlerini sorgulayabilecekleri web siteleri açmaktadır. 264 Bu e.t: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

192 konuda da internet üzerinde yapmış olduğumuz araştırmaya göre içerikleri oldukça sınırlı da olsa Türkiye merkezli sitelere rastlanmıştır. 22. Sağlık Bakanlığı nın Azerbaycan da, Türkiye nin sağlık turizmi potansiyelini anlatmak amacıyla tanıtım ve reklam kampanyası yürütmesi önemsenmektedir. Bu kampanya ile öncelikle sağlık turizminin garantörünün Devlet olduğu gösterilmeli ve güven artırıcı mesajı verilmelidir. Sağlık Bakanlığı tarafından yürütülecek kampanyada verilecek doğru bilgilerle acentelerin ve özel hastanelerin hastalara yüksek fiyat vermesi gibi güven zedeleyici uygulamaların azaltılması mümkün olabilecektir. 23. Ulusal ölçekte sağlık turizmi alanındaki hareketliliği kayıt altına alacak ve denetleyecek kapsamlı bir veri sistemi kurulmalı veya var olan sistem geliştirilmelidir. Bu sistem, sağlık turizmi kapsamında çalışma yürüten kamu ve özel sağlık kuruluşları ile ilgili sivil toplum kuruluşlarına ve akademisyenlere açık olmalıdır. Bu veri tabanından örneğin Azerbaycan dan gelen hastaların talepleri, tercihleri, yaşadıkları sorunlara ilişkin bilgilere ulaşılabilmelidir. Böylece hizmetin geliştirilmesi ve sorunların tekrarlanmaması sağlanabilecektir. Kurulacak sistem ile uluslararası hasta kabul eden hastanelerde özel yazılımlar ile hasta takibi yapılmalı, tedavi ücretleri ve faturalandırmanın makul ve abartısız olması sağlanmalıdır. 24. Sağlık turizmi kapsamındaki faaliyetleri düzenleyen mevzuatın dinamik olması sağlanmalıdır. İlgili mevzuat ihtiyaçlara göre kısa zamanda değiştirilebilir olmalıdır. Bu mümkün değilse bu faaliyet alanındaki her ayrıntı Yönetmeliklerle düzenlenmemelidir. Gerek mevzuat değişiklikleri ve gerekse yapılan bürokratik denetimler nedeniyle sektör kuruluşları (kamu ve özel) değişimlere uyum için zaman ve kaynak harcamaya mecbur kalmaktadırlar. Bu nedenle sağlık turizmi gibi uzun vadeli stratejik yaklaşımlar gerektiren hususlara yeterince odaklanılamamaktadır. 25. Sağlık turizminin rutinden uzaklaştırılması fikri ülkemizde tartışılmalıdır. Bu kapsamda, sağlığın geliştirilmesi, tedavi hizmeti ve rehabilitasyon kapsamında ülkemizi tercih eden Azerbaycan vatandaşlarına sosyal, kültürel ve tarihi programlarla desteklenmiş tıbbi hizmetler sunulmalıdır. Sağlık hizmetleri, turistik tesisler ile entegre edilmeli ve cazip hale getirilmelidir. Özellikle; tarihi, kültürel, çevresel, inanç ziyaretleri, mutfak ve yemek kültürü, eğlence yanında psiko-sosyal sağlık hizmetleri de sunulmalıdır. Sunulabilecek psiko-sosyal 192 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

193 hizmetlerin içerik, kapsam ve yöntemleri ayrıca konunun uzmanları tarafından belirlenmelidir. 26. Ülkemizde düzenlenen Uluslararası Sağlık Turizmi Kongresine özellikle Azerbaycan dan sağlık politika belirleyicilerinin, sağlık ve tıp kuruluşlarının yöneticilerinin, yerel karar vericilerin, sağlık yatırımcılarının, etkili doktorların, akademisyenlerin, yurt dışı hasta komisyonun üyeleri ve ajansların yöneticilerinin, kamuoyu önderlerinin ülkemize masrafları ülkemizce karşılanmak suretiyle davet edilerek katılımları sağlanmalıdır. Azerbaycan da öne çıkan siyasi baskı grupları ve liderleri ile yapılacak görüşmelerin de yararlı olabileceği düşünülmektedir. 27. Sağlık turizmi açısından Türkiye nin rakiplerine göre en önemli üstünlüğü olan rekabetçi fiyat uygulamaları daha etkin şekilde tanıtılmalıdır. Türkiye ortalama olarak tıbbi maliyetlerde %40-60 a varan tasarruflar sağlamaktadır. 265 Türkiye nin rekabet gücünü gösterebilmek için seçilmiş işlemlerde fiyatlar, bekleme süreleri, komplikasyon oranları, bu işlem için yapılacak ekstra cepten harcamalar rakip ülkeleri de içine alacak şekilde örneklendirilmelidir. Bu bilgiler her türlü iletişim kanalı kullanılarak hedef kitlelere ulaştırılmalıdır. Tıbbi İşlem By-pass Kalça Protezi Kalp Kapakçığı Tablo 33: Bazı Tıbbi İşlemlerin Ülkelere Göre Maliyetleri Ortalama Fiyat (ABD $) Türkiye ABD Almanya Hindistan Meksika İspanya Tayland Diz Nakli TÜRSAB, 2014 Sağlık Turizmi Raporu, e.t: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

194 Omurga Füzyonu Örneklerle açıklamak gerekirse Amerika, Türkiye, İrlanda, Tayland, Singapur, Hindistan, İsrail ve İsviçre arasında yapılan fiyat karşılaştırmalarında operasyon türlerine göre bir ayrım yapıldığında, bypass ameliyatları kategorisinde 8, $ ile en uygun fiyatlı operasyonlar Türkiye de yapılmaktadır. Omurga füzyonu operasyonlarında Türkiye 7.000$ ile Tayvan ın ardından en cazip ülke konumundadır. Yine kemik iliği transplantasyonunda Türkiye $ olan fiyat aralığıyla Hindistan ile ilk sırayı paylaşmaktadır. Kalça protezi ameliyatlarında da $ ile Tayvan dan sonra en iyi fiyatı sunmaktadır. Yağ aldırma operasyonlarında ise 3.333$ ile Singapur dan sonraki en iyi fiyatı sunmaktadır. Yüz gerdirme operasyonlarında Hindistan 4800 $ fiyat sunarken Türkiye bu rakamdan daha düşük (4000$) fiyat sunmaktadır. Bu kategoride ABD 15,000 $, Meksika 8,000 $, Tayland ise 5,000 $ maliyet bildirmektedir. Türkiye sadece zorunlu tıbbi operasyonlar için değil, saç ekimi ve estetik için de gözde bir ülkedir. 268 Saç ekimi Türkiye'de ortalama 5 bin TL iken bu rakam Avrupa da 10 bin Euro, ABD de 30 bin dolar seviyesindedir. 269 Diş implantlarında ise ABD 5,000 $, Meksika 990 $, Tayland 1,700 $ fiyat sunarken Türkiye 750 $ fiyat sunmaktadır Sağlık turizmini ülkeler için önemli kılan bazı nedenler bulunmaktadır. Bunların başında sağlık turizminin ülke ekonomisine kazandırdığı gelir gelmektedir. Türkiye ye gelen turistlerin sağlık amacıyla yaptığı toplam harcamalar 2003 yılında $ iken 2014 yılında 2.4 milyon $ a ulaşmıştır. Sağlık turizmi amacıyla gerçekleşen seyahatlerde yapılan ortalama harcama 8500 $ dır. Ortalama turist harcaması ise sadece 850 $ düzeyindedir. Kişi başına ortalama sağlık turizmi harcaması ile toplam turizm gelirleri içinde sağlık turizmi gelirlerinin payı ülkelerin sağlık turizmine neden daha fazla önem vermeleri gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. 266 Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu, Sağlık Turizmi İş Konseyi (SAİK), Turkey: Your Partner in Healthcare 2011, İstanbul 267 Özsarı H., Karatana Ö. (2013). Sağlık Turizmi Açısından Türkiye nin Durumu. J Kartal Tr; 24(2) s: Dünya'da ve Türkiye'de Sağlık Turizmi 2010 Durum Tespit Raporu ve Çözüm Önerileri TÜRSAB, 2014 Sağlık Turizmi Raporu, et.: Dünya'da ve Türkiye'de Sağlık Turizmi 2010 Durum Tespit Raporu ve Çözüm Önerileri yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

195 Türkiye ye 2014 yılında ziyarete eden yaklaşık 42 milyon turist, toplam 27,7 milyon $ turizm geliri bırakmışlardır. 271 Türkiye yi ziyaret eden turistlerin kişi başı ortalama harcamalarının yıllara göre dağılımı grafikte verilmiştir. Grafik 116: Turistlerin Kişi Başı Ortalama Harcamaları ($) Türkiye 2014 yılında turizm faaliyetlerinde toplam 27,7 milyon $ gelir elde etmiştir. Toplam turizm geliri içinde sağlık gelirleri $ olmuştur. Toplam turizm gelirleri içerisinde sağlığa yapılan harcamalar 2002 yılında %1,1 iken, 2014 yılında bu oran %2,4 seviyesine ulaşmıştır. 272 Sağlığa yapılan harcamaların değişimi grafikte verilmiştir. Grafik 117: Sağlık Harcamalarının Turizm gelirleri İçindeki Payı ( ) Sağlık turizmini ülkeler için önemli kılan ikinci neden ise geceleme süresidir. Türk turizm sektöründe ortalama geceleme süresi 2014 yılı itibariyle 8,6 gecedir. Sağlık turizminde ortalama geceleme süresi ise 3 ile 26 gün arasında değişmektedir. 273 Geceleme süresi hem 271 TÜİK Turizm İstatsitkleri, TÜİK Turizm İstatsitkleri, TÜİK Turizm İstatistikleri, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

196 sağlık kuruluşlarının doluluğunu hem de kişi başı harcamayı etkilemektedir. Sağlık turizmi kapsamında Türkiye de sunulan seçilmiş bazı tıbbi tedavilerde ortalama geceleme süreleri tabloda verilmiştir. 274 Tablo 34: Seçilmiş Bazı Tıbbi Tedavilerde Ortalama Geceleme Süreleri Branş Uygulanan Tedavi Ortalama Kalış Süresi Göz Katarakt 4 gün Lasik 3 gün Plastik Cerrahi Burun Estetiği 8 gün Karın Estetiği Yağ Aldırma 15 gün 9 gün Onkoloji Göğüs Kanseri Tedavisi 26 gün Rahim Ağzı Kanseri Tedavisi 26 gün Diş Tek Kron 7 gün Tek İmplantasyon Kök Kanal Tedavisi 7 gün 7 gün Sağlık turizmini ülkeler için önemli kılan üçüncü husus ise bu turizm çeşidinin mevsimsel bir özellik taşımamasıdır. Sağlık turizminin mevsimsel bir özellik taşımaması nedeniyle kitle turizminde olduğu gibi Akdeniz ve Ege Bölgesi ile de sınırlı kalmamakta ve konaklama tesislerinde yaşanan mevsimsellik konusunda da kısmi rahatlamalara neden olmaktadır. Ayrıca sağlık turizmi, çeşitli turist kitlelerine, farklı yaş gruplarına hitap ederek farklı ihtiyaçları karşıladığı için ülke turist profilini genişletmektedir. Ülkenin belirli bölgelerinin veya illerinin termal turizm, belirli bölgelerinin veya illerinin tıbbi tedavi ve bakım, bazı bölge ve illerinin de yaşlı ve engellilere yönelik rehabilitasyon amacıyla kullanılmasına imkan vermektedir. 29. Sağlık turizmi verileri bilindiği üzere hastanelerden toplanmaktadır. Diş tedavisi ise daha çok hastanelerin dışındaki muayenehaneler ve polikliniklerde verilen hizmetler kapsamındadır. Bu nedenle toplanan verilerde diş tedavisi verilerinin çok düşük çıkması beklenebilir. Gelen yabancıların sağlık dışında başka amaçlarla gelmiş olsalar bile ülkemizde kaldıkları süre yeterli olduğu takdirde rahatça diş tedavi hizmeti alabilmeleri mümkündür. Genel olarak diş tedavi hizmetleri kişilerin sağlık sigortası kapsamı dışındadır. Bu hizmetin 274 Topuz N. (2012). Türkiye Sağlık Turizmi Stratejisi Uzmanlık Tezi. Kültür Ve Turizm Bakanlığı Yatırım Ve İşletmeler Genel Müdürlüğü. Ankara 196 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

197 bedeli Türkiye de diğer ülkelere göre oldukça düşüktür. Bu nedenlerle koruyucu ağız ve diş sağlığı ile diş tedavisi hizmetlerine yönelik özel bir çalışma yapılması anlamlı olacaktır. 30. Azerbaycan ın toplam nüfusu 2012 yılı itibariyle 9,5 milyon iken 15 yaş üstü nüfusu 7,5 milyon kişidir. Üretkenlik ve çalışma dönemi olarak kabul edilen bu yaş grubunu tehdit eden bazı sağlık riskleri söz konudur. Azerbaycan için belli başlı sağlık riskleri; sigara, alkol kullanımı, giderek artan obezite oranlarıdır. 15 yaş üstü nüfusta sigara kullanım yaygınlığı erkeklerde %36, kadınlarda ise %33,5 tir yaş üstü nüfusta alkol tüketimi ise ortalama 5,2 litredir. Kadınlarda alkol tüketimi 6,1 litre iken erkeklerde 3,6 litredir. Azerbaycan da alkol bağımlılığı oranı %3,4 tür. Bu oran DSÖ Avrupa Bölgesi ortalaması olan %4 ün altındadır. 276 Obezite oranı ise 2014 yılı için erkeklerde %19, kadınlarda ise %26,1 olmuştur. 277 Azerbaycan da kadın ve erkek nüfusta obezite yaygınlığı grafikte verilmiştir. Grafik 118:Kadın ve Erkek Nüfusta Obezite Yaygınlığı (2014) 2006 yılında yapılan Azerbaycan Nüfus ve Sağlık Araştırması, yaş kadınların %16 sının ve yaş arası erkeklerin %17 sinin yüksek tansiyon hastası olduğunu ortaya koymuştur. Azerbaycan daki 40 yaş üzerindeki kadınların yaklaşık 1/3 ü yüksek tansiyon hastasıdır ki, bu ciddi bir sağlık riskidir. Aynı çalışma, yaş arasındaki erkeklerin neredeyse yarısının sigara içtiğini de ortaya koymuştur. 278 Ülkede hastanelere yapılan başvuru yüzdesinin yüksek oluşunun en önemli nedeni solunum sistemi hastalıkları ile bulaşıcı ve paraziter hastalıkların yaygınlığıdır World Bank Gender Statistic, Ibrahimov F, İbrahimova A, Kehler J, Richardson E. (2010). Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, V:12 N: 3, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

198 Azerbaycan da tüberküloz vakaları yılları arasında bir artış göstermiş, bu tarihten sonra da bölgedeki en yüksek orana sahip olarak kalmıştır. Sıtma vakaları 1997 yılından sonra bir düşüş göstermesine rağmen, Azerbaycan da ciddi bir sorundur yılları arasında ülkede kaydedilen difteri vakalarının sayılarında da önemli bir artış gözlenmiştir. Bu hastalığın yayılması UNICEF ve Dünya Sağlık Örgütü nün çabaları sonucu önlenmiştir. Azerbaycan ın bildirilen sağlık risklerinin sağlık turizmine konu olup olmayacağı ayrı bir çalışmayla araştırılmalıdır. Herhangi bir fırsat görülür ise bu sorunlara yönelik hizmetler de sağlık turizmi kapsamına alınarak, planlama yapılmalıdır. Özellikle obezite cerrahisi, alkol bağımlılığı konuları bütün yönleriyle ele alınmalıdır. SONUÇ Sağlık turizmi, hastanın bireysel tercihine dayalı bir hizmet sektörü olup doğası gereği her zaman istikrar ve güven ortamını arar. Bir ülkede kaliteli ve ulaşılabilir sağlık hizmeti yanında güven ortamı da var ise orada sağlık turizmi rahatlıkla gelişmektedir. Sağlık turizmine yönelik stratejilerin belirlenmesinde bireysel tercihler, istikrar ve güven temel yapı taşları olarak kabul edilmeli ve ülke stratejisi bunun üzerine bina edilmelidir. Türkiye, sağlık turizminde son 10 yılda önemli gelişmeler kaydetmiştir. Bununla birlikte yüksek bir rekabet potansiyeline sahip olan Türkiye de sağlık turizmine bütüncül bir bakış açışı, fiziki altyapı ve mevzuat eksikliği bulunmaktadır. Türkiye, sağlık turizminde önemli oyunculardan biri olma potansiyeline sahiptir. Ancak bu potansiyelin ortaya çıkartılması ve geliştirilmesi gerekmektedir. Türkiye nin sağlık turizmi alanındaki potansiyelinin geliştirilebilmesi için alınması gereken bazı önlem ve uygulamalar bulunmaktadır. Türk turizmi sektörünün dünya sağlık turizmi pazarından daha fazla pay alabilmesi ve diğer ülkelerle rekabet edebilmesi için alınması gereken temel önlemeler şunlardır: a) Sağlık turizmi mevzuatı beklentilere uygun olarak yenilenmelidir. Mevzuat, dağınıklıktan kurtarılmalı, sektörün paydaşlarının görüşlerini yansıtmalı ve dinamik olmalıdır. b) Türkiye, sağlık turizmini Devletten Devlete yapılan ikili anlaşmaların sınırlayıcılığından kurtarmalıdır. Diğer ülkelerle ticari ilişkiler kapsamında özel sektör ile sivil toplum örgütleri arasında anlaşma ve protokol imzalanmasına imkân vererek 198 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

199 sektörü güçlendirmelidir. Böylece sağlık turizminin gelişmesinde sadece Devletlerarasındaki ilişki ile yetinilmemiş ve şirketler veya sivil toplum kuruluşları arasında kurulacak ticari ilişkiler ile Pazar teşvik edilmiş olacaktır. c) Kamu ve özel sektör kuruluşlarının sağlık turizminin geliştirilmesine yönelik çabaları teşvik edilmeli ve ödüllendirilmelidir. d) Yurt dışı tanıtım ve pazarlamanın güçlendirilmesi amacıyla; tur operatörlerinin, uzman acentelerin ve sağlık kuruluşlarının bu konuya özendirilmesi gerekmektedir. e) Sağlık turizminde satış ve pazarlamanın yolu, yurt dışındaki turizm ve sağlık ile ilgili fuarlardan geçtiği gerçeğinden hareketle bu fuarlara daha etkin bir şekilde katılım sağlanmalıdır. f) Sağlık turizmi için öncelikli ve daha az öncelikli hedef ülkeler belirlenmelidir. Belirlenen öncelikli ülkelerden başlamak üzere, bu ülkelerinin sağlık ve sigorta sistemleri, tanı ve tedavi fiyatları, teknolojileri araştırılmalı ve ülke stratejileri buna uygun olarak belirlenmelidir. g) Özel sağlık kuruluşlarının rekabet güçlerinin ve hizmet kalitelerinin artırılması, yaşanan sorunların (nitelikli personel, dil, faturalandırma, tıbbi tedavi vb.) en hızlı şekilde çözülmesine imkân verecek bir mekanizma oluşturulmalıdır. h) Sağlık turizmi alanında çalışmakta olan sağlık kuruluşlarının yıllık performanslarını (hasta sayısı, memnuniyet, tıbbi hata, fatura itirazı vb. konuları kapsayan) gösteren ulusal bir referans liste oluşturulmalıdır. Bu kuruluşların ulusal ve uluslararası standardizasyonu sağlanmalıdır. 199 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

200 KAYNAKÇA 1. Aksakoğlu G. (2003) "Sovyetler Birliği Özelinde Sosyalist Ülkelerde Sağlık Reformu", Toplum ve Hekim, 8: Aksu, A. (2001). Turistin Sağlığı. Yeni Türkiye Dergisi, Mayıs Haziran, 7: Asadov, T. Ibrahimov, F. Jamilova T. (2010). Economic Impact of Noncommunicable Diseases in Azerbaijan. Azəәrbaycan Respublikası Səәhiyyəә Nazirliyi. 4. Ataç, Mustafa: Turizm Sağlığından Sağlık Turizmine, Hastane Dergisi, No:34, Mayıs-Haziran, 2005, S: Avcıkurt C. ve Azim Çeken, H. (1998). Dünyada ve Türkiye de Sağlık Turizmi ve Geliştirilmesi, Basımevi, No:47, İstanbul, Barca M., Akde E., Gedik Balbay İ. (2013). Türkiye Sağlık Turizm Sektörünün Analizi ve Strateji Önerileri. İşletme Araştırmaları Dergisi, 5/3: Bakar, İsmail: Turizm Sözlüğü, Turizm Geliştirme Eğitim Vakfı Yayını, İstanbul, Boz, Mustafa: Turizmin Gelişmesinde Alternatif Turizm Pazarlamasının Önemi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bulut, Erol: Turizmin Türkiye Ekonomisindeki Yeri ve Ekonomik Etkileri, 2007, (Çevrimiçi) (10 Haziran 2011). 10. Çakır, Gül P.: Türkiye nin Turizm Gelirlerinin Ödemeler Dengesine Katkısının Analizi, Anadolu Üniversitesi Yayınları, No:1119, Eskişehir, Çeliköz, C. Ve Çeliköz, G. Termal Sular Ve Kaplıca Tedavisi, Demirel, S (2001). Türkiye de Rehabilitasyon Hizmetlerinin Yeniden Yapılandırılmasında Sosyal Rehabilitasyonun Önemi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. 13. Demirel S. (2010). Sağlık Hizmetlerine Sosyal Boyut Kazandırılmalı Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu, Sağlık Turizmi İş Konseyi (2011). Turkey: Your Partner in Healthcare. İstanbul 15. DPT: Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı , Ankara, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

201 16. DPT: Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı , Ankara, DPT: Dokuzuncu Kalkınma Planı ( ), Turizm Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Ankara, IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Nisan 2012, Aktaran: Kalkınma Bakanlığı, Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler, Temmuz 2012 Sayı: Ibrahimov F, İbrahimova A, Kehler J, Richardson E. (2010). Azerbaijan: Health system review. Health Systems in Transition, V:12 N: 3, Gonzales, A. Ve Brenzel, L. Health Tourism and Related Services, Caribbean Development and International Trade, Final Report, Gümüş, F. Ve Özge, B.: Sağlık Turizminde Yeni Açılımlar: Tıp Turizmi, III. Balıkesir Ulusal Turizm Kongresi, Kongre Bildiri Kitabı, Balıkesir, Nisan İçöz, Orhan: Sağlık Turizmi Kapsamında Medikal (Tıbbi) Turizm ve Olanakları, Journal of Yasar University, C:IV, No:14, 2009, S: İçöz, Orhan Genel Turizm, Turizmde Temel Kavramlar Ve İlkeler, Ve Diğerleri: Turhan Kitapevi, Ankara, Karasu, Çimen: Sağlık Turizminde Yeni Bir Konsept: Uzun Yaşam Köyleri, Türkiye Klinikleri J Med Sci, C:IXXX, Lunt,N. Smith, R. Exworthy, M. Green,S.T. Horsfall, D. Mannion, R. ( Medical Tourism: Treatments, Markets and Health System Implications: A scoping review OECD Directorate for Employment, Labour and Social Affairs. 26. OECD 2010: Health at a Glance, OECD, WHO Global Health Expenditure Database [Last accessed on 2013 Mar 31]. Available from: Ozey, R (2011). Türk Dünyası Coğrafyası, İstanbul. Aktif Yayınevi, S: Özsarı H., Karatana Ö. (2013). Sağlık Turizmi Açısından Türkiye nin Durumu J Kartal; 24(2): Özbek, Toros: Dünyada ve Türkiye de Termal Turizmi, Anatolia Dergisi, Mayıs- Haziran, Sargutan A. E. (2005). Sağlık Sektörü Ve Sağlık Sistemlerinin Yapısı. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergi, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

202 31. Sargutan, A. E. 84 Ülke ve Türkiye nin Karşılaştırmalı Sağlık Sistemleri ss: , 32. Taş, İlkay: Avrupa Birliği nde Sağlık Turizmi Kapsamında Sınır Ötesi Hasta Hareketliliği, Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir, Tengilimoğlu, Dilaver (2005).: Sağlık Turizmi: Tedavi Amaçlı Turizm Ve Termal Turizmde Sorunlar Ve Çözüm Önerileri, Hastane Dergisi, No:34, s:90-96, Mayıs- Haziran, TÜSİAD.: Sağlık Çalışma Grubu, Türkiye İçin Yeni Bir Fırsat Penceresi: Tıp Turizmi Görüş Belgesi, 2009, (Çevrimiçi) (02 Eylül 2009). 35. Ülker, İsmet: Deniz Termal Uygulamaları: Thalassoterapi II.Turizm Şurası Bildirileri, T.C. Turizm Bakanlığı, C:I, Ankara, Nisan TC Sağlık Bakanlığı (2002). Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı nın Sağlık Ve Tıp Alanında İşbirliğine İlişkin Devletlerarası Anlaşmaları, Sağlık Bakanlığı Dış İlişkiler Dairesi Başkanlığı, Ankara 37. T.C Sağlık Bakanlığı (2012), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu, Sağlığını Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 38. T.C Sağlık Bakanlığı (2013). Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığını Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 39. T.C Sağlık Bakanlığı (2013), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu. Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 40. T.C Sağlık Bakanlığı (2015). Sağlık İstatistiği Yıllığı Sağlık Araştırmaları Genel Müdürlüğü. Ankara. Sentez Matbaacılık ve Yayıncılık 41. T.C Sağlık Bakanlığı (2015), Türkiye Medikal Turizmi Değerlendirme Raporu Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Ankara. Anıl Matbaacılık. 42. T.C Sağlık Bakanlığı (2012), Sağlık Bakanlığı Stratejik Planı Tontuş, H.Ö.(2015).Tüm Yönleriyle Sağlık Turizmi Ülkeler. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü, Ankara. Anıl Matbaacılık s: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

203 44. Yalçın, Pınar: Türkiye de Sağlık Turizminde Alt Yapı Oluşturulma Gereği ve Sağlık Kurumlarına Yönelik Bir Araştırma, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, Yazan, Nihal: Sağlıkta Uluslararası Açılımlar: Medical Turizmde Hedefler, Hastane Dergisi, C:VL, 2007, (Çevrimiçi) (20 Haziran 2011). İnternet Siteleri: data/assets/pdf_file/0007/161557/e96451.pdf df?ua=1, 8. Deloitte for Health Medical tourism: Update and imlications, 2009, (Çevrimiçi) Solutions: UnitedStates/Local%20Assets/Documents/usichsiMedicalTourismi111209iweb.pdf (10 Haziran 2011) Eurostat, Global Europe 2050, summary-report_en.pdf 11. Health at a glance 2011, OECD Health Data 2011 How Does United States Compare, OECD, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

204 14. PRB, Spending on health: A global overview, Whoglobal health expenditur database, World Development Indicators. [Last accessed on 2013 Mar 31]. Available from: World Bank Gender Statistic, World Bank, World Population 2010 Data Sheet, World Population to 2300, TÜRSAB, 2014 Sağlık Turizmi Raporu, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

205 EKLER EK 1: TÜRKİYE CUMHURİYETİ İLE AZERBAYCAN CUMHURİYETİ ARASINDA TIP VE SAĞLIK ALANINDA İŞBİRLİĞİNE İLİŞKİN PROTOKOL 279 Aşağıda "Taraflar" olarak anılacak olan Türkiye Cumhuriyeti ve Azerbaycan Cumhuriyeti, 9 Şubat 1994 tarihinde Ankara'da imzalanmış olan "Bilimsel, Teknik, Sosyal, Kültürel ve Ekonomik Alanlarda Kapsamlı İş birliği Anlaşması nın III. Maddesine dayanarak, döneminde tıp ve sağlık alanında iş birliği yapmak ve bu imkanları geliştirmek üzere anlaşmışlardır. Madde 1 Taraflar, ulusal sağlık hizmeti sistemlerinin pekiştirilmesi amacıyla, sağlık sistemlerinde uyumun sağlanması için ortak çalışmalar yapmaya karar vermişlerdir. Madde 2 Taraflar, işbu Protokolün uygulanması ve amacına ulaşması için gerekli olan koşulları sağlamak, önerilen değişikliklerin ve sorunların çözüm yollarını araştırmak amacıyla iki ülke Sağlık Bakanlıklarının Dış İlişkilerinden sorumlu birimleri eşgüdüm görevini yapacaklardır. Madde 3 Taraflar, ülkelerinde her yıl Sağlık Bakanlıkları tarafından saptanmış kongre, konferans ve sempozyumları ortaklaşa düzenleyecek ve kendi ülkelerinde düzenlenen etkinlikler hakkında birbirlerine bilgi vereceklerdir. Madde 4 Taraflar, Sağlık Bakanlıklarınca belirlenen zamanda her iki ülkenin sağlık kurumlarında çalışan bilim adamı ve uzmanların sağlık alanında araştırma yapmaları hususunda uygun ortamı yaratacaklardır. Madde 5 Taraflar, her yıl 20 (yirmi) hastayı ücretsiz olarak teşhis ve tedavi etmeyi taahhüt eder. Bu hastaların seçimi gönderen ülkenin Sağlık Bakanlığı tarafından yapılır, kabul eden ülkenin Sağlık Bakanlığının onayı üzerine gerçekleşir. Madde 6 Taraflar, Türkiye Cumhuriyeti'nde ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nde tıp malzemeleri üretmek için ortak yatırım olanaklarını araştıracak, ilaçların kalitelerinin uluslararası standartlara uygunluğunu saptamak için ortak çalışmalar yapacaklardır. Madde 7 Taraflar, çevre ve kimyasal maddeler hakkında denetim, tarımda kullanılan ilaçların gereklilik ölçüsünün belirlenmesi, gıda maddelerinin insan sağlığına zarar vermemesi için ortak çalışmalar gerçekleştireceklerdir. 279 Sağlık alanında 2010 yılı itibariyle 50 ülke ile 38 adedi ikili işbirliği anlaşması, 9 adedi protokol, 7 adedi mutabakat zaptı olmak üzere toplamda 82 adet ikili işbirliği anlaşması bulunmaktadır. 205 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

206 Madde 8 Her iki ülke arasında Tıp Fakültesi öğrencilerinin, İhtisas yapan doktorların ve uzmanların değişimi aşağıdaki koşullarda yapılacaktır. a) Tıp Fakültesi Öğrencileri: Taraflar, eğitim-öğretim yılından itibaren her yıl sınıf birincisi 5 öğrenciyi kabul etmeyi üstlenmektedir. Bu öğrencilere verilecek burs, tarafların Sağlık Bakanlıklarınca belirlenecektir. b) İhtisas Eğitimi: Taraflar, her yıl, herhangi bir ihtisas alanından 10 (on) doktoru kabul etmeyi üstlenmektedir. Bu olanaktan sadece kendi ülkelerinde ihtisas yapmak için sınava girmiş ve Sağlık Bakanlığı'nca kontrol edilmiş doktorlar yararlanacaklardır. c) Uzman Doktorların Değişimi: Taraflar, her yıl belirledikleri kurallar çerçevesinde, deneyim ve bilgilerini arttırmak için 1-3 ay süreyle 20 (yirmi) uzman doktor değişimi yapacaklardır. Bu uzmanlar, Sağlık Bakanlıklarının eşgüdümüyle seçileceklerdir. Uzmanların masrafları gönderen ülke ve şahıslar, iaşe ve ibate masrafları ile cep harçlıkları ise kabul eden ülke tarafından karşılanacaktır. Madde 9 Taraflar, bugünkü ve gelecek kuşakların sağlığı ve refahı için gerekli ortamın yaratılması ve mevcut ortamın iyileştirilmesi alanında iş birliği programları hazırlayacaklardır. Madde 10 Azerbaycan Cumhuriyeti'nde, sakatların onur ve haklarının sağlanması ile ilgilenebileceği kadroların yeterli olmaması ve bu kadroların hazırlanması için herhangi bir temel bulunmaması nedeniyle, Türkiye Sağlık Bakanlığı'nın yardımı ile her yıl 5 (beş) kişiye protez teknikleri öğretilmesi için imkanlar araştırılacaktır. Madde 11 Taraflar, tıp ve sağlık alanında deneyim değişimi yapacaklar, bununla ilgili olarak uzman değişimine, ana-çocuk sağlığına, aile planlamasına, ilaç ve eczacılığa, salgın hastalıkların önlenmesi, tedavisine ve ihtiyaç duyulan sorunların çözümüne öncelik vereceklerdir. Madde 12 İşbu Protokolde öngörülen bütün hükümler, Türkiye Cumhuriyeti'nin ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin mevcut yasaları ve kurallarına uygun bir şekilde ve resmi kanallarla gerçekleştirilecektir. Madde 13 Taraflar, resmi kanallarla ve Sağlık Bakanlıklarının onayıyla, işbu Protokole ek başka faaliyetleri de gerçekleştirebilirler. Madde 14 İşbu Protokol çerçevesinde gönderilecek temsilci heyetler ve bireylerin seyahat programlarını ve diğer gerekli bilgileri, seyahat tarihinden en az bir ay önce kabul eden tarafa bildirilecektir. Temsilci heyetlerin ve bireylerin kesin seyahat tarihi hakkında, taraflar en az 15 (onbeş) gün önce birbirlerine bilgi vereceklerdir. Madde yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

207 Gönderen taraf, temsilci heyet üyelerinin Türkiye Cumhuriyeti'nde Ankara'ya kadar Azerbaycan Cumhuriyeti'nde Bakü'ye kadar gidiş-dönüş ulaşım masraflarını karşılayacaktır. Kabul eden taraf, ülkesi sınırları içindeki iaşe-ibate ile program çerçevesindeki gezilerin masraflarını ve cep harçlıklarını karşılayacaktır. Kabul eden taraf, işbu Protokol çerçevesinde davet olunan kişiler hastalandığında veya kaza geçirdiklerinde diş protezleri hariç parasız acil tıbbi tedavisini üstlenecektir. Madde 16 Taraflar, birbirlerinin uzmanlarına verdikleri aylık ve diğer burslar ile hasta tedavileri ve cep harçlıkları v.b. harcamaların miktarları hakkında her yıl birbirlerine bilgi vereceklerdir. Madde 17 İşbu Protokolün süresi iki yıl olup, taraflardan biri bu sürenin bitiminden bir ay önce Protokolün bitmesini istediğini yazılı olarak diğer tarafa bildirmediği takdirde, ikişer yıllık sürelerle uzayacaktır. İşbu Protokol 9 Şubat 1994 tarihinde Ankara'da, Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesinde, her ikisi de aynı geçerlilikte olmak üzere, ikişer özgün örnek halinde düzenlenmiş ve imzalanmıştır. Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti Adına Ecz.M.Kazım DİNÇ Sağlık Bakanı Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti Adına Ali İNSANOV Sağlık Bakanı 207 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

208 EK 2 AZERBAYCAN DA 2016 YILINDA DÜZENLENECEK FUARLAR 280 RECEXPO 2016 Elan Expo Aralık 2016 BAKUTEL ITE Group Plc 30 Kasım - 03 Aralık 2016 BakuBuild ITE Group Plc Ekim 2016 CIPS ITE Group Plc Ekim 2016 Aqua-Therm Baku Iteca Caspian LLC Ekim 2016 ADEX Caspian Event Organisers LLC Eylül 2016 ADEX 2016 Caspian Event Organisers LLC Eylül 2016 BIHE ITE Group Plc Eylül 2016 Stomatology Azerbaijan Iteca Caspian LLC Eylül 2016 Beauty Azerbaijan Iteca Caspian LLC Eylül 2016 CASPIAN OIL & GAS CONFERENCE 2 Iteca Caspian LLC Haziran 2016 CASPIAN POWER 2016 Iteca Caspian LLC Haziran 2016 CASPIAN POWER 2016 Iteca Caspian LLC Haziran 2016 CASPIAN OIL & GAS 2016 Iteca Caspian LLC Haziran 2016 CASPIAN OIL & GAS ITE Group Plc Haziran 2016 Caspian Power Iteca Caspian LLC Haziran 2016 Ipack Caspian Iteca Caspian LLC Mayıs 2016 WORLDFOOD AZERBAIJAN 2015 Iteca Caspian LLC Mayıs 2016 IPACK CASPIAN Iteca Caspian LLC Mayıs 2016 Caspian Agro 2016 Iteca Caspian LLC Mayıs 2016 WorldFood Azerbaijan Iteca Caspian LLC Mayıs 2016 Caspian Agro Caspian Event Organisers LLC Mayıs 2016 TransCaspian Iteca Caspian LLC Mayıs 2016 ROAD & TRAFFIC ITE Group Plc Mayıs 2016 TRANSCASPIAN 2016 Iteca Caspian LLC Mayıs 2016 ROAD & TRAFFIC Iteca Caspian LLC Mayıs 2016 Caspian MebelExpro Iteca Caspian LLC Mayıs 2016 Azerbaijan DecorExpo Elan Expo Nisan 2016 AZERBAIJAN DECOREXPO 2016 Elan Expo Nisan 2016 CATEC Caspian Event Organisers LLC Nisan 2016 CATEC 2016 Caspian Event Organisers LLC Nisan 2016 CATEC 2016 Iteca Caspian LLC Nisan 2016 AITF ITE Group Plc Nisan 2016 HOREX Caucasus Iteca Caspian LLC Nisan 2016 CIBS Iteca Caspian LLC Nisan 2016 CIBS 2016 Iteca Caspian LLC Nisan 2016 Horex Azerbaijan Iteca Caspian LLC Nisan 2016 Afu Expo Elan Expo Şubat 2016 AFU EXPO 2016 Elan Expo Şubat Bak%C3%BC- /tr/city_list/118/271, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

209 EK: 3 SAĞLIK ALANINDA İŞBIRLIĞI ANLAŞMASI BULUNAN ÜLKELER Kaynak: Sağlık Bakanlığı 209 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

210 EK: 4 İKİLİ SOSYAL GÜVENLİK SÖZLEŞMESİ YAPILAN ÜLKELER 281 ÜLKELER İmza Tarihi Yürürlük Tarihi 1 ALMANYA FRANSA HOLLANDA BELÇİKA DANİMARKA AVUSTURYA İSVİÇRE İSVEÇ İNGİLTERE LİBYA yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

211 KKTC AZERBAYCAN ARNAVUTLUK BOSNA- HERSEK ÇEK CUMHURİYETİ LÜKSEMBURG MAKEDONYA NORVEÇ ROMANYA KANADA GÜRCİSTAN yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

212 KEBEK HIRVATİSTAN SLOVAKYA SIRBİSTAN yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

213 EK 5: AZERBAYCAN IN EKONOMİK VE İDARİ BÖLGELERİ 213 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

214 Ekonomik ve İdari Bölgeler Nüfus (bin) Azerbaijan Cumhuriyeti 9.593,0 Bakû Şehri Binagadi Bölgesi 257,9 Garadagh Bölgesi 118,5 Khazar Bölgesi 160,4 Sabayel Bölgesi 100,1 Sabunchu Bölgesi 236,5 Surakhany Bölgesi 212,3 Narimanov Bölgesi 173,1 Nasimi Bölgesi 217,4 Nizami Bölgesi 193,8 Pirallahi Bölgesi 19,9 Khatai Bölgesi 270,7 Yasamal Bölgesi 243,6 Apsheron economic Bölgesi-total 551,8 Khizi Bölgesi 16,1 Absheron Bölgesi 202,8 Sumgait Şehir 332,9 Ganja-Gazakh Ekonomik Bölgesi-total 1.240,8 Ganja Şehir 328,4 Gazakh Bölgesi 93,7 Agstafa Bölgesi 84,6 Tovuz Bölgesi 168,4 214 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

215 Shamkir Bölgesi 207,0 Gedabey Bölgesi 97,6 Dashkesen Bölgesi 34,1 Samukh Bölgesi 55,6 Geygel Bölgesi 61,5 Goranboy Bölgesi 100,2 Naftalan Şehri 9,7 Sheki-Zagatala economic Bölgesi - total 599,9 Balaken Bölgesi 94,9 Zagatala Bölgesi 124,7 Gakh Bölgesi 55,2 Sheki Bölgesi 181,0 Oghuz Bölgesi 42,6 Gabala Bölgesi 101,5 Lenkoran economic Bölgesi - total 893,3 Astara Bölgesi 103,9 Lankaran Bölgesi 220,8 Lerik Bölgesi 80,8 Yardymly Bölgesi 63,3 Masally Bölgesi 215,2 Jalilabad Bölgesi 209,3 Guba-Khachmaz economic Bölgesi - total 525,7 Gusar Bölgesi 93,8 Khachmaz Bölgesi 171,2 Guba Bölgesi 163,9 Shabran Bölgesi 56,3 Siyazan Bölgesi 40,5 215 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

216 Aran Ekonomik Bölgesi - total 1.936,0 Goychay Bölgesi 115,8 Beylagan Bölgesi 93,7 Agjabedi Bölgesi 130,3 Barda Bölgesi 151,2 Neftchala Bölgesi 84,9 Bilasuvar Bölgesi 97,4 Salyan Bölgesi 131,8 Yevlakh Bölgesi 124,6 Mingechevir Şehir 101,6 Agdash Bölgesi 105,5 Ujar Bölgesi 84,1 Zardab Bölgesi 56,5 Kurdamir Bölgesi 111,6 Imishly Bölgesi 123,6 Saatly Bölgesi 101,8 Sabirabad Bölgesi 167,5 Hajigabul Bölgesi 71,2 Shirvan Şehir 82,9 Yukhari Garabagh economic Bölgesi - total 653,5 Jebrayil Bölgesi 76,6 Fizuli Bölgesi 125,4 Agdam Bölgesi 191,7 Terter Bölgesi 101,8 Khojaly Bölgesi 27,5 Shusha Bölgesi 32,1 Khojavand Bölgesi 42,9 216 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

217 Khankendi Şehir 55,5 Kalbadjar-Lachin economic Bölgesi - total 244,0 Kelbajar Bölgesi 88,3 Lachin Bölgesi 74,1 Gubadly Bölgesi 38,9 Zangilan Bölgesi 42,7 Daghlig Shirvan economic Bölgesi - total 304,0 Gobustan Bölgesi 44,0 Ismayilly Bölgesi 84,0 Agsu Bölgesi 76,3 Shamakhy Bölgesi 99,7 Nakhchivan economic Bölgesi - total 439,8 Nakhchivan Şehir 90,3 Sederek Bölgesi 15,4 Sherur Bölgesi 112,3 Babek Bölgesi 72,3 Shahbuz Bölgesi 24,6 Julfa Bölgesi 45,1 Ordubad Bölgesi 48,8 Kangarly Bölgesi 31,0 217 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

218 AZERBAYCAN CUMHURİYETİ'NİN EKONOMİK VE İDARİ BÖLGELE VE ALT İDARİ YAPILANLAMALAR Ekonomik ve İdari Bölge Bölgeler Şehir Kasaba Şehir bölgesel Bölünmesi Yerleşim Yerleşim Bölgesel Bölünme Kırsal yerleşim Kırsal Bölünme Bölgesel İdari Toprak Bölünm esi Azerbaycan Cumhuriyeti Baku Şehir- Toplam Binagadi Bölgesi Garadagh Bölgesi Khazar Bölgesi Sabayel Bölgesi Sabunchu Bölgesi Surakhany Bölgesi Narimanov Bölgesi Nasimi Bölgesi Nizami Bölgesi Pirallahi Bölgesi Khatai Bölgesi Yasamal Bölgesi Absheron ekonomik Bölgesi Toplam Khyzi Bölgesi Absheron Bölgesi yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

219 Sumgayit kasaba Ganja-Gazakh ekonomik Bölgesi - Toplam Ganja kasabası Nizami Bölgesi Kapaz Bölgesi Gazakh Bölgesi Aghstafa Bölgesi Tovuz Bölgesi Shamkir Bölgesi Gadabay Bölgesi Dashkasan Bölgesi Samukh Bölgesi Goygol Bölgesi Goranboy Bölgesi Naftalan Kasabası Shaki-Zagatala ekonomik Bölgesi - Toplam Balakan Bölgesi Zagatala Bölgesi Gakh Bölgesi Shaki Bölgesi Oguz Bölgesi Gabala Bölgesi yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

220 Lankaran Ekonomik Bölgesi - Toplam Astara Bölgesi Lankaran Bölgesi Lerik Bölgesi Yardimly Bölgesi Masally Bölgesi Jalilabad Bölgesi Guba-Khachmaz ekonomik Bölgesi - toplam Gusar Bölgesi Khachmaz Bölgesi Guba Bölgesi Shabran Bölgesi Siyazan Bölgesi Aran ekonomik Bölgesi - toplam Goychay Bölgesi Beylagan Bölgesi Agdjabadi Bölgesi Barda Bölgesi Neftchala Bölgesi Bilasuvar Bölgesi Salyan Bölgesi Yevlakh Bölgesi yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

221 Mingechevir town Agdash Bölgesi Ujar Bölgesi Zardab Bölgesi Kurdamir Bölgesi Imishli Bölgesi Saatly Bölgesi Sabirabad Bölgesi Hajigabul Bölgesi Shirvan Kasabası Yukhari Karabakh ekonomik Bölgesi - toplam Jabrail Bölgesi Fuzuli Bölgesi Aghdam Bölgesi Tartar Bölgesi Khojaly Bölgesi Shusha Bölgesi Khojavand Bölgesi Khankendi kasabası Kalbajar-Lachin ekonomik Bölgesi - toplam Kalbajar Bölgesi Lachin Bölgesi yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

222 Gubadly Bölgesi Zangilan Bölgesi Dakhlik Shirvan ekonomik Bölgesi - toplam Gobustan Bölgesi Ismayilly Bölgesi Aghsu Bölgesi Shamakhy Bölgesi Nakhchivan ekonomik Bölgesi - toplam Nakhchivan kasabası Sadarak Bölgesi Sharur Bölgesi Babek Bölgesi Shahbuz Bölgesi Julfa Bölgesi Ordubad Bölgesi Kengerli Bölgesi yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

223 EK 6: AZERBAYCAN DA SAĞLIKLA İLGİLİ SİVİL TOPLUM KURULUŞLARI Azerbaycan Sağlık Kommunikasiyası Teşkilatı Sosyal Birliği 2. Azerbaycan Sağlık Birliği 3. Sağlıklı Kalkınma ve Aydınlatma Sosyal Birliği 4. Sağlıklı Nesil Sosyal Birliği 5. Sağlık ve Sağlıklı Yaşam Sosyal Birliği 6. Siyasi Aydınlanma Sosyal Birliği 7. Sağlıklı Dünya Sosyal Birliği 8. Refah ve Kalkınma Sosyal Birliği 9. Anne ve Çocuk Sağlığı Merkezi Sosyal Birliği 10. Azerbaycan Cumhuriyeti Sıhhat Sosyal Fonu 11. Lösemi iile Mücadele Sosyal Birliği 12. Uyuşturucu Düşkünlüğü ile Mücadele Sosyal Birliği 13. Kan Donorları Birliği Sosyal Birliği 14. Radyoaktif Işınlama Madurllarının Müdafaası Sosyal Birliği yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

224 EK 7 AZERBAYCAN SAĞLIK BAKANLIĞINA BAĞLI SAĞLIK KURULUŞLARI Hastaneler sayılı Şehir Klinik Hastanesi Bakü, Mirgasımov caddesi.1 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , sayılı Şehir Klinik Hastanesi Bakü, Y. Seferov caddesi.19 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Şehir Klinik Hastanesi Bakü, Sabunçu kasabası Memmedeliyev caddesi.20 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Şehir Klinik Hastanesi Bakü, Fuzuli caddesi.61 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Şehir Klinik Hastanesi Bakü, F. Hoyski caddesi.101 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Azadlıg caddesi.195 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Maştağa kasabası N. Nerimanov caddesi.41 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

225 8 sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Nardaran kasabası Bakı caddesi.1 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Buta kasabası Sovyet caddesi.9 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Y. Seferov caddesi.10 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Yeni Surahanı kasabası V. Halilov caddesi.1 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Buzovna kasabası R. Ahundov caddesi.2 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, M. Kaşkay caddesi.42 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Gobustan kasabası Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Lökbatan kasabası Nizami caddesi.9 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

226 23 sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Sahil kasabası B. Aliyev caddesi.39 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Merdekan kasabası R. Gasımov caddesi.6 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Bilgeh kasabası H. Haciaga caddesi.21 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bine kasabası F. Eynulov caddesi viraj (dömemeç) 2 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Birleşmiş Şehir Hastanesi Bakü, Keşle kasabası Sabir caddesi.61 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Mirgasımov adına Cumhuriyet Klinik Hastanesi Bakü, Şerifzade caddesi.212 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , Klinik Tıbbi Merkez Bakü, Mirgasımov caddesi.1 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Cumhuriyet Klinik Üroloji Hastanesi Bakü, Zergerpalan caddesi.4 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

227 Hekimlerin İhtisas Arttırma (Olgunlaştırma) Enstitüsü Hastanesi Bakü, Sabunçu kasabası S. Hüseyin caddesi.10 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Merkezi klinik hastane Bakü, Parlamento caddesi, 76 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Özelhesaplı Cumhuriyet Üroloji Hastanesi Bakü, Refili caddesi.12 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Merkezi denizciler hastanesi Bakü, H. Sultanov caddesi.19 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Merkezi Petrolcüler hastanesi Bakü, Y. Seferov caddesi.17 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , Cumhuriyet Emek ve Savaş Gazileri hastanesi Bakü, Merdekan kasabası B. Aliyev caddesi.7 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , "Azersudikinti" trestinin hastanesi Bakü, Babek caddesi. 111a, mahalle Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Şehir klinik Travmatoloji ve Ortopedi hastanesi Bakü, Merdanov Kardeşleri caddesi.2 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , sayılı Tedavi Restorasyon (Berpa) Hastanesi Bakü, Bibiheybet kasabası. N. Guliyev caddesi.39 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

228 2 sayılı Tedavi Restorasyon (Berpa) Hastanesi Bakü, Surahanı kasabası S. Behlulzade caddesi.12 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Merkezi demiryolcular Hastanesi Bakü, Bileceri kasabası R. İsmailov caddesi mahalle Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , sayılı Birleşmiş Demiryol Hastanesi Bakü, Puşkin caddesi.26 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Demiryol Hastanesi Bakü, Elet kasabası Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Cumhuriyet Neyro cerrahi Hastanesi Bakü, Hatai r-nu, Ehmedli kasabası H. Memmedov caddesi.2 Tel: (012) Fah: (012) Genel(üst) Sıhiyye Kurumunun Oftalmoloji Hastanesi Bakü, Celil Memmedguluzade caddesi. 71 Tel: ( ) Faks: ( ) Klinik Ruhi Hastane Bakü, Kurban Abbasov caddesi.30 Tel: ( ) M. Kadirli adına Merkezi Havz'a Hastanesi Bakü, Sultanov caddesi.19 Tel: ( ) , , Musa Nağıyev adına Acil Yardım Hastanesi Bakü, Merdanov kardeşleri caddesi. 19 Tel: ( ) , yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

229 Çocuk Hastaneleri sayılı Çocuk Enfeksiyon Hastanesi Bakü, Ş. Mirzeyev caddesi.66 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , sayılı Çocuk Klinik Hastanesi Bakü, S. Vurgun caddesi mahalle Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , sayılı Çocuk Klinik Hastanesi Bakü, Z. Aliyeva caddesi.42 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Birleşmiş Çocuk Hastanesi Bakü, Lökbatan kasabası 28 Mayıs caddesi.30 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , sayılı Birleşmiş Çocuk Enfeksiyon Hastanesi Bakü, Bakıhanov kasabası. S. Şuşinski caddesi.6 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Çocuk Klinik Hastanesi Bakü, Köroğlu caddesi.11 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , sayılı Çocuk Enfeksiyon Hastalıkları Hastanesi Bakü, Karabağ caddesi.69 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , sayılı Birleşmiş Çocuk Hastanesi yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

230 Bakü, T. Bayramov caddesi.2 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , sayılı Birleşmiş Çocuk Hastanesi Bakü, Gobustan kasabası Ahundov caddesi.3 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Çocuk Akciğer Hastalıkları Hastanesi Bakü, Alekperov Kardeşleri caddesi.92 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: sayılı Birleşmiş Çocuk Hastanesi Bakü, Merdekan kasabası B.. Aliyev caddesi.11 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: , Cumhuriyet Çocuk Klinik Hastanesi Bakü, H. Zerdabi caddesi.78 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Çocuk Havz'a Hastanesi Bakü, Nizami caddesi.135 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Çocuk Demiryol Hastanesi Bakü, Merdekan kasabası Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Çocuk Nörolojik Hastanesi Bakü, T. Şahbazi caddesi.95 Kabul Şubesi-Resepsiyon: Tel.: Cumhuriyet Çocuk Klinik Hastanesi 230 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

231 Adres: Az 1012, H.Zerdabi sok. 78 Başhekim: , Başhekim muavini: Resepsiyon: numaralı Çocuk Birleşik Hastanesi Adres: Az1063, Lökbatan kas., 28 mаy sok. 30 Başhekim: , Başhekim muavini: Resepsiyon: , numaralı Çocuk İnfeksiyon Hastanesi Adres: Az1018, Ş.Mirzeyev sok. 66 Başhekim: Resepsiyon: , Çocuk Nöroloji Hastanesi Adres: Az 1065, ŞahbAdres: Azi sok. 95 Başhekim: Resepsiyon: A.F. Garayev adına 2 numaralı Çocuk Klinik Hastanesi Adres: Az1110, S.Vurgun sok., 956. mah. Başhekim: Başhekim muavini: Resepsiyon: , numaralı Çocuk Klinik Hastanesi Adres: Az1010, Adres: Azerbaycan cad., 42 Başhekim: Resepsiyon: numaralı Birleşik Çocuk İnfeksiyon Hastanesi 231 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

232 Adres: Az1040,Bakıhanov cad., S.Şuşinski sok. 6 Başhekim: , Resepsiyon: Poliklinik: , numaralı Çocuk Klinik Hastanesi Adres: Az1072, Кoroğlu sok. 11 Başhekim: Resepsiyon: , numaralı Çocuk İnfeksiyon Hastanesi Adres: Az1084, Garabağ sok. 69 Başhekim: Resepsiyon: , numaralı Birleşik Çocuk Hastanesi Adres: Az1049, T.Bayramov sok. 2 Başhekim: Resepsiyon: , numaralı Birleşik Çocuk Hastanesi Adres: Az1080, Gobustan cad., Ahundov sok. 3 Başhekim: Poliklinik: numaralı Birleşik Çocuk Hastanesi Adres: Az1044, Merdekan cad., B. Alıyev 11 Başhekim: Resepsiyon: , numaralı Akciğer Hastalıkları Çocuk Hastanesi 232 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

233 Adres: Az1003, Alibeyov kardeşleri sok. 92 Başhekim: Resepsiyon: Çocuk Havza Hastanesi Adres: Az1010, Nizami sok. 135 Başhekim: Resepsiyon: Çocuk Demiryolu Hastanesi Adres: Az1044, Merdekan kas. Başhekim: Resepsiyon: Askeri Hastaneler yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

234 Merkezi Klinik Hastanesi Adres: AZ1000, Bakı ş. Parlamento caddesi 76 Telefon: (+99412) (+99412) Faks: (+99412) Bakü Askeri-Garnizon Hastanei Adres: AZ1000, Bakı ş. Neftciler caddesi 4 Telefon: (+99412) (+99412) Adres: AZ1000, Bakı ş. F, H, Hoyski 97 Telefon: (+99412) Merkezi Gümrük Hastanesi Adres: Bakü, K, Kazimzade caddesi AZ 1065 Tel.: (+99412) /83/84/85 Faks:(+99412) [email protected] İçişleri Bakanlığı'nın A. Heyderov adına Cumhuriyet Hastanesi Adres: AZ1106, Bakı ş. Ziya Bünyadov caddesi 36 Telefon: (+99412) (+99412) Merkezi Askeri Hastane Adres: AZ1000, Bakı ş. Nesimi Reyonu, Celil Memmedguluzade caddesi. 3 Telefon: (+99412) (+99412) Doğum evleri numaralı Doğumevi yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

235 Az1009, Topçubaşov sokağı 77 Başhekim: Resepsiyon: , numaralı Doğumevi Az1040, Bakıhanov kas., Efendiyev sokağı 24 Başhekim: Resepsiyon: , numaralı Doğumevi Az1042, Surahanı kas. Başhekim: numaralı Doğumevi Lökbatan kas., S.Orucova 1. Başhekim: Resepsiyon: numaralı Doğumevi Az1003, Q.Abbasova 29 Başhekim: , Resepsiyon: , numaralı Doğumevi Az1060, A.Manaflı 2 Başhekim: , Resepsiyon: Ginekolog Resepsiyon: Leyla Şıhlinskaya nın kliniği Az1025, Y.Seferov 19 Resepsiyon: , , fаks: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

236 Klinikler 287 Biyolojik tebabet (tıp) "Kliniği Cavadhan caddesi. 24 ("M. Acemi" metrosu yakınında) T.: ; "AVA-İskandinavya" Kliniği İ. Hidayetzade caddesi T.: ; Kore Kyung Hee Üniversitesi Doğu Tıp Kliniği Neftçiler caddesi, 65 Tel.: (+99412) / Faks: (+99412) [email protected] "Lanset" Kliniği S. Rahman caddesi. 35 T.: ; Nasiruddin Tusi adına klinik H. Zerdabi caddesi. 53 T.: ; "Logman" Kliniği 8. km. K. Balakişiyev caddesi. 61 T.: , , "NV" ("Güven") Kliniği Atatürk caddesi T.: , "Nevromed" Kliniği yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

237 S. Vurgun caddesi., 140 T.: "İmar & VIP" Kliniği B. Seferoğlu st., 219 T.: "Vital" - klinikasi S. Rehimov caddesi. 188 T.: "Kebire Memmedovanın Kliniği" Merdekan kasabası. Yesenin caddesi. 87a T.: ; "Hazar Üniversitesi Kliniği" G. Karayev caddesi. 69 T.: "Sıhhat" Kliniği G. Karayev caddesi. 125 T.: ; "Ömür" Kliniği H. Aliyev caddesi. 135a T.: , , "Leyla Şıhlinskayanın Kliniği" Y. Seferov caddesi. 19 T.: ; "Ankara" Tıp Merkezi 237 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

238 Nizami ray. Mehseti caddesi yılında mahalle T.: ; ; (070) ; ; (070) "Gülçin" Tıp Merkezi N. Şahbazov caddesi. 36 T.: ; SH medical Group Bağımsızlık (istiklaliyet) caddesi. 31 T.: ; İran Kızıl Ay Cemiyeti'nin Tıp Merkezi Şerifzade caddesi. 124, mahalle T.: "Laçin" Tıp Merkezi 7. mkr. S. S. Ahundovov caddesi. 5 / 34 T.: , Rusiya Tıp Merkezi S. Şirvani sokak. M. Halklar Dostluğu Tel.: , "Sağlam Aile" Tıp Merkezi" C. Cabbarlı sokak., 24 Tel / faks: , Mobil: [email protected] "Fagma" Tıp Merkezi Molla Cüma sokak. 28 Tel.: , Mobil: "Bakı Tıp Merkezi" Tıp Merkezi Cenap Aliyev sokak., yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

239 Tel: ; "İnam" Tıp Merkezi AZ1029, H. ƏӘliyev cad., 821 Tel: ; , Fax: "ELMED" Tıp Merkezi 9. mkr. Mir Celal sokak., 51 Tel: Mob: "Alfa-Med" Tıp Merkezi AZ1014, sokak. Vurğun sokak., 59 Tel / Faks: "Biomed" Tıp Merkezi Q. Qarayev sokak, 68 M. Neftçiler Tel.: "SANAM" Birliği, Deri Zuhrevi ve Cinsel Yolla Bulaşan Enfeksiyonların Tedavi ve Önlenmesi, Diyagnostiği Ş. Mehtiyev sokak., 95 tel / fax: , [email protected] "Funda" Tıp Merkezi Hidayetzade sokak. 45 Tel / Faks: ; "SOS- AEA " Tıp Merkezi R. Behbudov sokak, 30 Tel / faks: ; "Şifa" Tıbbi Diyagnostik Merkezi Zəәrdabi prospekti, yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

240 Tel / faks: ; ; "Adil" Tıp Merkezi Başanov kas., Ahundov sokak, 13 Direktör Tel.: Resepsiyon tel: mob: "Hayat" Tıp Merkezi Ehmedli kas,. M. Hadi sokak, 23 Tel "OnKlinkAzeri" Tıp Merkezi Hacıyev sokak, 12 Tel.: "VM" Endokrinoloji ve Diabet Merkezi Abbasov sokak, 1 Tel.: , faks: mob: , "Ümit" Tıp Merkezi Üzeyir Hacıbeyov sokak, 3743 Tel.: "Türk-American Medical Center" AZ1009, Merdanov kardeşlari sokak, 4147 Tel: ; "Intermed ММС" Tıp Merkezi Y. Seferov sokak, 18 Tel Mob Cumhuriyet Diyagnostik Merkezi 240 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

241 AZ1122, Tbilisi caddesi, mahalle Başhekim t: Resepsiyon: Ultrason Diyagnostiği t.: Stasionar tel: "Medi Lux" Tıp Merkezi O. Salamzade sokak, 66 Tel: , , Faks: "Yeni Nesil" Tıp Merkezi K. Rehimov, 26 Tel: , "Diyagnoz" Tıp Merkezi Ahmetli kas. Sarayevo sokak, 19 Tel.: , "Ahmetli" Tıp Merkezi Cavanşir sokak, 2 Tel: mob: "Medi House" Tıp Merkezi Beşir Seferoğlu sokak, 118 Tel.: , mob: "Budak" Tıp Merkezi Ahmetli kas, Şirvani sokak, 2a 37 Tel.: , "Yeni Hayat" Tıp Merkezi 241 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

242 Han Şuşinski sokak, 24 Tel.: "Yeni Tıp Merkezi" Tıp Merkezi Haydar Aliyev sokak, 29 Tel.: "Life Klinik" Tıp Merkezi Mirze Ağaliyev sokak. Tel.: , "Sefa Ocağı" Tıp Merkezi Azadlıq cad, 33 Tel.: "Grasiya" Tıp Merkezi Tebriz sokak, 36 Tel.: mob: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

243 Sanatoryumlar 288 Merdekan Sanatoryumu Az1044, Merdekan kas, Yesenin sokak, 85 Tel.: , Zagulba Sanatoryumu Az1113 Zagulba kas, Kalebe sokak,3 Tel.: ; , Yeşil Bağ Sanatoryumu Az1044, Şüvelan kas, A. Yıldırım sokak, 7 Tel.: Kırlangıç Üroloji Sanatoryumu Merdekan kasabası Tel.: ; "Gençlik" Pansiyon - oteli Bilgeh kasabası Tel.: numaralı Verem Sanatoryumu Az1056, Türkan kas. Tel.: numaralı Verem Sanatoryumu Az1076, Merdekan kas, Komunist sokak, 15 Başhekim t.: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

244 Tedavi Merkezleri 289 İstisu "Fatimeyi-Zehra" Şifa Sanatoryumu (Masallı) İstisu "Fatimeyi-Zehra" Şifa kaplıcası Masallı şehrinden 13 kilometre uzaklıkta, Dembelov dağının eteğinde, Viləәş nehrinin kıyısında yer alıyor. İçeriğinde hidrojen sülfür, sodyum-klor kalsiyum, magnezyum-hidrokarbonat ve her litresinde 30 miligram iyot var. Yerin çok derin katlarında 60 dereceden de yukarı sıcak halde çözelti çıkıyor. Bu çözelti hastalıkları kimyasal ilaç kullanmadan iyileştirir. İstisu "Fatimeyi-Zehra" Şifa Kaplucası'na Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından hizmet belgesi verilmiştir. "Şıh" Sanatoryumu (Bakü şehri Səәbail ili, Bibiheybəәt kasabası) Arazide yerin 2 bin metre derinliğinden hidrojen-sulfidli termal kaynaktır. Termal kaynağın sıcaklığı 80 dereceye yakındır. Mendeleyev in kimya elementler cetvelindeki kimyasal elementlerden 50'si bu suyun içinde bulunmaktadır. Bu tedavi edici sudan esasen oynak hastalıklarında, osteoartrozlarda, osteoxandrozlarda, radikulitin kronik biçimlerinde kullanılır. Artridlerde, sinir sistemi ve jinekolojik hastalıklara da uygulanır. Şifalı Xaltan Suları (Şabran) Xaltan sıcak suları Gil-gil nehri aracılığıyla iki parçaya bölünür. Çayın akış yönünü solunda (Guba bölgesinde) sıcak suyun kaynağı ve ondan ayrıca, "ayak suyu", "böbrek suyu" ve "göz suyu" bulunur. Dəәvəәçi ilçesi bölgesinde, Gil-gil nehrinin sağ kıyısında ise diğer kaynak bulunuyor. Tedavi alanların kişilik grupları aynı zamanda burada suya girerek vanna kabul edebilirler. Ayrıca, burada açık gökyüzü altında harareti 50 dereceye ulaşan "ayak suyu" var. Bu sudan hem insanlar içiyor, hem de doktorlar bazı hastalıkları tedavi etmek için (örneğin, kan basıncı yüksek olanlarda) onlara suyu ısıtıp, ayaklarını vannada saklamayı tercih ederler. Naftalan Dinlenme Ve Sağlık Merkezi yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

245 (Naftalan şehri) Naftalan şehrinde bulunan kaplıcada kemik-kas (ezele), periferik sinir, periferik damar hastalıkları, deri hastalıkları, jinekolojik hastalıklar tedavi edilir. Naftalan petrolü sinir, jinekoloji, üroloji ve deri hastalıklarının, ayrıca karaciğer hastalıklarının, eklemleri ve yumuşak dokuların tedavisi için müstesna bir araç olarak tüm dünyada yaygındır. Naxcıvanda Tuz Yatakları (Nahçıvan) Tuz sahtesi 2 şubeden ibarettir. 1. Yerüstü Şube Nahçıvan'da N. Nerimanov adına Cumhuriyet hastanesinde bulunuyor. 2. Yeraltı Şube tuz madeninde II esas dağ sexindəә, girişten 300 metre mesafede, 110 metre derinlikte 9 işlenmiş ştrixdəә bulunuyor. Onlardan ikisinde kadın, ikisinde kişi, birinde çocuk Daireleri, ikisinde tatil foyeləәri vardır. Tuz vanaları ile astmöncesi, bronxial astım I aşama, infeksiyon-alerjik ve atopik biçimli hafif, orta ağır dereceli, bronxial astım II aşama, hava tenneffüs yetmezliği l-ll aşama, kalp yetmezliği I aşama, kronik bronşit astmatik elementle remissiya safhası, alerjik rinosinusopatilerr, pollinozlar tedavi edilebilir. Lenkeran Kaplıcaları (Lenkeran) Kaplıcada hareket sistemi organları, periferik sinir sistemi hastalıkları, artritler, poleartritləәr, revmatik ve revamaitli ploartiritləәr, radikulitləәr, periferik sinirlerinin iltihapları-nevritləәr tedavi olunur. 245 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

246 Dispanserler 290 Cumhuriyet Deri Zuhrevi Dispanseri Az1014, Bül-Bül cad. 61 Başhekim: ; Üyelik şubesi: Cumhuriyet Endokrinoloji Dispanseri Az1122, Şerifzade sokak 212, 2. bina Başhekim: Üyelik şubesi: , Şehir Endokrinoloji Dispanseri Az1010, Ü.Hacıbeyov 52 Başhekim: ; Üyelik şubesi: Şehir Onkoloji Merkezi Az1110, Azadlıq cad. 112 Başhekim: ; Üyelik şubesi: ; Cumhuriyet Tıbbi Jimnastik Dispanseri AZ1003, F.Xan Xoyski sokak, 98а Direktör: , Fizyoterapi: Üyelik şubesi: numaralı Şehir Deri-Zuhrevi Dispanseri Az1005, Tolstoy sokak, 135 Başhekim: ; Üyelik şubesi: ; numaralı Deri-Zuhrevi Dispanseri yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

247 Az1060, 8. kasaba. A.Veliyev sokak, 1 Başhekim: ; Üyelik şubesi: sayılı Çocuk Deri-Zuhrevi Dispanseri Az1130, M.Huseynov sokak, 15а Başhekim: , Üyelik şubesi: Cumhuriyet Narkoloji Dispanseri Az1018, Zığ kas. 13 Başhekim: Üyelik şubesi: Şehir Narkoloji Dispanseri Az1138, Şerifzade sokak, 79 Başhekim: Üyelik şubesi: numaralı Verem Aleyhine Merkezi Dispanser Az1122, 1- Alatava sokak, mah Başhekim: ; Üyelik şubesi: ; numaralı Akciğer Hastalıkları Dispanseri Az1074, R.Bağırov 30 Başhekim: numaralı Verem Aleyhine Dispanser Az1130, Bayıl kas, K. Аbbasov sokak, 44 Başhekim: Üyelik şubesi: ; numaralı Verem Aleyhine Dispanser 247 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

248 Az1118, 8. km kas. Şerifli sokak, mah Başhekim: ; Üyelik şubesi: numaralı Verem Aleyhine Dispanser Az1033, Montin kas. Orucaliyev 12. Başhekim: numaralı Verem Aleyhine Dispanser Az1052, Zığ kas. 36 Başhekim: , Psikonöroloji Dispanser Az1154, Hidayetzade sokak. 4 Başhekim: Üyelik şubesi: Şehir Çocuk Psikonöroloji Dispanser Az1073, E.Elekperov sokak. 528 Başhekim: Üyelik şubesi: Şehir Tıbbi Jimnastik Dispanseri Az1119, 8. km kas.,nahçıvanski sokak. 54 Başhekim: Üyelik şubesi: nmaralı Akciğer Hastalıkları Dispanseri Az1041, Buzovna kas., İsayev sokak. 24 Başhekim: , Çocuk Verem Dispanseri 248 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

249 Şüvelan kas, Ayna Sultanova sokak Başhekim t.: numaralı Çocuk Verem Dispanseri Az1076, Merdekan kas, Yesenin sokak, 92 Başhekim t.: numaralı Çocuk Verem Dispanseri Az1129, M. Hadi sokak, 197а Başhekim t.: numaralı Çocuk Verem Dispanseri Az1044, Merdekan kas, Sabir sokak, 1 Başhekim t.: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

250 Tıbbi Merkezler 291 Cumhuriyet Diyagnostik Merkezi Adres: Az1122, Tbilisi cad.., mah. Başhekim: Tesisci: Üyelik: Ultrasonografi: Stasionar: Cumhuriyet Halk Tababeti Merkezi Adres: Az1012, H.Zerdabi sok., 96. (9. kat) Başhekim: Üyelik şubesi: Cumhuriyet Aile Sağlık Merkezi Adres: Az1012, H.Zerdabi sok., 96 Başhekim: , Tesisci: ; Üyelik şubesi: Cumhuriyet AİDS le QİÇS-ləә Mücadele Merkezi M.Mirgasımov sok., 18 Direktör : Üyelik şubesi: Gizli Üyelik şubesi: Aile Planlaması Merkezi Adres: Az1010, Puşkin sok Başhekim: Üyelik şubesi: ; Cumhuriyet Çocuk Stomatoloji Merkezi yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

251 Аz1033, Tebriz sok. 102 Başhekim: Üyelik şubesi: ; H. Aliyev adına Uluslararası Hava Limanının Hijyen ve Epidemiyoloji Merkezi Adres: Az1044, Bine kasabası Başhekim: , Üyelik şubesi: İç İşleri Bakanlığının Hijyen ve Epidemiyoloji Merkezi Adres: Az1069, Z.Bünyadov sok. 68 Müdür: Üyelik şubesi: Cumhuriyet Tıbbi ve Sosial Denetleme Merkezi Adres: Az1102,6. mk, mah. Üyelik şubesi: Cumhuriyet Sakatların Onarılması Merkezi М02,6.mk, mah Üyelik şubesi: Bakl Ortopedik Onarılma Merkezi Adres: Az1142,Ahmetli kas., Şirvani sok., 3 Direktör.: Başhekim: Üyelik şubesi Cumhuriyet Toksikoloji Merkezi Adres: Az1078, Mirgasımov sok. 1 Başhekim: Üyelik şubesi: Cumhuriyet Epilepsi Merkezi 251 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

252 Adres: Az1142, Babek cad., Üyelik şubesi: Cumhuriyet Duyma, Ses, Konuşma Patolojileri Merkezi Adres: Az1000, Bül-Bül cad., 8 Üyelik şubesi: Milli Onkolojik Merkez Adres: Az1012, Şerifzade sok. 10 Başhekim: ; Direktör.: ; Üyelik şubesi: Cumhuriyet Artroloji Merkezi Şıxov kas., N.Guluyev sok. 37 Başhekim: ; Üyelik şubesi: Çocuk Onarım Tedavisi Merkezi Adres: Azl033, Mirali Gaşgay sok. 84 Başhekim: Üyelik şubesi: Cumhuriyet Hijyen ve Epidemiyoloji Merkezi Adres: Azl060, 8.km kas., A.Manafov sok. 22 Başhekim: ; Üyelik şubesi: ; Cumhuriyet Dezinfeksiyon Merkezi Adres: Az1065, F.İbrahimbeyov sok Başhekim: , Sıhhi Epidemiyoloji Merkez 252 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

253 Badamdar kas.,t.memmedov sok., 12 Üyelik şubesi: Bakı Şehir Şoförlerin Tıbbi Muayenesi Merkezi Yusufbeyli sok. 73 Başhekim: , yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

254 Poliklinikler sayılı Öğrenci Polikliniği Adres: H. Cavid caddesi. 25 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: Lermontov caddesi. 123 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: Tebriz caddesi. 33 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: Ehmedli kasabası., M. Hadi caddesi. 49 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: M. Rüstemov caddesi. 1 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: Hidayetzade caddesi.. 11 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: 9-ci mkr, Mircelal caddesi. 9 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

255 Adres: 8. mikr.azadlıg caddesi. 176 Tel: (012) ; (012) sayılı Tıbbi Sanitar Bölümü Adres: Garaçuhur kasabası., E.Mehbalıyev caddesi. 14 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: Sabunçu kasabası., E.Memmedeliyev caddesi. 10 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: Müşfikabad kasabası.. Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: Ehmedli kasabası.b.süleymanov caddesi. 20 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: Bileceri kasabası, Asaf Zeynallı caddesi, 57 Tel: (012) ; (012) Şehir Polikliniği Adres: İnşaatçılar caddesi. 12/26 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: Atatürk caddesi. 3 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği 255 yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

256 Adres: H. Zerdabi caddesi. 61 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: Balahanı kasabası., Şefkat caddesi. 1 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: Hövsan kasabası., Sahil caddesi. 9 Tel: (012) ; (012) numaralı Şehir Polikliniği Adres: Bülbül'e kasabası., Nerimanov caddesi. 48 Tel: (012) ; (012) numaralı Şehir Polikliniği Adres: 6-ci mkr, İ.Haşımov caddesi.. 1 Tel: (012) ; (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: O. Gasimzade caddesi. 58 Tel: (012) numaralı Şehir Polikliniği Adres: Basın (Metbuat) caddesi. 36 korpus 8 Tel: (012) sayılı Şehir Polikliniği Adres: Yeni Güneşli kasabası..,4041. Mahalle Tel: (012) ; (012) Yazarlar Polikliniği Adres: Azerbaycan caddesi. 19, Tel: (012) yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

257 Ş. Hesenov adına " Sağlamlık zonu " sağlamlaştırma vəә rehabilitasyon polikliniği Az1004, E.Vahid bahçesi Başhekim: Resepsiyon: numaralı Birleşik Şehir Hastanesinin Polikliniği Az1090, Buzovna kas., R.İmanova sokak. 2 а Başhekim: Başhekim muavini: Resepsiyon: numaralı Birleşik Şehir Hastanesinin Polikliniği Kızıldaş kas. 39 Başhekim: M.Aliyev adına Cumhuriyet Ekonomik Hesaplı Polikliniği Az1014, Bül-Bül cad. 43 Başhekim: Resepsiyon: numaralı Devlet Hazar Deniz Gemicilik Polikliniği Az1005, Azerbaycan cad. 4 Başhekim: , Tesisci: Resepsiyon: , Birinci poliklinika Az1005, Azerbaycan cad. 5 Başhekim: , Resepsiyon: , İkinci poliklinika Az1010, Haqani sokak. 46 Başhekim: , yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

258 Tesisci: Resepsiyon: , H.Aliyev adına Uluslararası Hava Limanının Havacılık polikliniği Bine Hava Limanı Başhekim: , Resepsiyon: Askeri Deniz Polikliniği Bayıl kas., Neftçiler cad. 12 Başhekim: İç İşleri Bakanlığının 2 numaralı polikliniği Zergerpalan sokak, 35 Başhekim t.: Genel Şube t.: numaralı Şehir Polikliniği Polikliniği Az1173, ƏӘləәt qəәs, ƏӘhməәd Zeynallı küç. Başhekim t.: Resepsiyon t.: numaralı Şehir Polikliniği Az1023, Bayıl kas, K. Abbasov sokak, 116 Başhekim t.: Resepsiyon t.: numaralı Şehir Polikliniği Patamdart kas, İ. Halilov sokak, 1 Başhekim t.: , numaralı Öğrenci Polikliniği Az1001, Azadlıq caddesi 20 Başhekim: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

259 Azerbaycan Tıp Universitesinin Polikliniği Az1022, Merdanov kardeşleri 98 Başhekim: Paris Komün ü adına Havza Polikliniği Az1004, Neftçiler caddesi 4 Başhekim t.: , Resepsiyon t.: numaralı Demiryolu Polikliniği Montin kas, F. Yusifov sokak, 26 Başhekim t.: , Acil Tıbbi İstasyonlar 293 Sağlık Bakanlığının Acil Tıbbi Yardım İstasyonu Az1122, Şerifzade sokağı, 122 Başhekim t.: , Dispeçör t.: , Cumhuriyet Acil Tıbbi Yardım İstasyonu Azerbaycan caddesi, 5 Başhekim t.: , Dispeçör t.: , Savunma Bakanlığının Kan Değiştirme İstasyonu Az1007, Azadlıq cad., 85 Başhekim t.: Acil Tıbbi Yardım İstasyonu Az1110, Bakıhanov sokağı, 42 Başhekim t.: , yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

260 Dispeçör t.: Nerimanov rayon 1 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1033, H. Aliyev cad., 801 Başhekim t.: , Dispeçör t.: Hatayi rayon 2 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1025, Zavod sokağı, 10, bina 8 Başhekim t.: Dispeçör t.: Sebayil rayon 3 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1003, Mirze Mustafayev sokağı, 79 Başhekim t.: Dispeçör t.: Yasamal rayon 4 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1122, Şerifzade sokağı, 144 Başhekim t.: Dispeçör t.: Nəәsimi rayon 5 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1011, 3. mkr, Cavadhan sokağı, 20а Başhekim t.: Dispeçör t.: Nizami rayon 6 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1096, E. Ezimzade sokağı, 20 Başhekim t.: , Dispeçör t.: , yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

261 Azizbeyov rayon 18 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1090, Pirallahı kas., K. Rzayev sok., 1 Başhekim t.: Dispeçör t.: Sebayil rayon 19 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1010, Salyan şosesi, 21 Başhekim t.: Dispeçör t.: Garadağ rayon 20 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1083, Sahil kas., M. Seyidov sok., 9 Başhekim t.: Dispeçör t.: Sebayil rayon 21 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1000, 28 may sok., 4 Başhekim t.: Dispeçör t.: Surahanı rayon 22 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1035, Yeni Güneşli kas., 31 Başhekim t.: Dispeçör t.: Cumhuriyet Veba Aleyhine İstasyonu Az1012, H. Zerdabi sok., mah. Başhekim t.: , Muavin t.: , Laboratuar t.: , Demiryolu Veba Aleyhine İstasyonu Bileceri qəәs, A. Zeynallı sok., 35 Başhekim t.: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

262 Hatayi rayon 7 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1123, Ahmetli kas., M. Hadi sokağı, 58а Başhekim t.: Dispeçör t.: Nesimi rayon 8 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1110, A. Sıhhet sokağı, 32 Başhekim t.: Dispeçör t.: , Binegedi rayon 9 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1125, Q. Babaşov sokağı, 25 Başhekim t.: Dispeçör t.: , Azizbeyov rayon 10 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1044, Merdekan kas., Yesenin sokağı, 80 Başhekim t.: Dispeçör t : Azizbeyov rayon 10 numaralı şube 1 Acil Yardım İstasyonu Az1090, Buzovna kas, Ağamalı sokağı, 20 Başhekim t.: Dispeçör t.: Azizbeyov rayon 10 numaralı şube 2 Acil Yardım İstasyonu Az1090, Bine kas., F. Aynulov sokağı, 2 Başhekim t.: Surahanı rayon 11 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1042, Surahanı kas., 3. Maden sokağı Başhekim t.: Dispeçör t.: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.

263 Surahanı rayon 11 numaralı şube 1 Acil Yardım İstasyonu Hövsan kas., mah Başhekim t.: Sabunçu rayon 12 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1034, Sabunçu kas Başhekim t.: Dispeçör t.: Sabunçu rayon 13 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1040, Bakıhanov kas., Sülh sokağı, 33 Başhekim t.: Dispeçör t.: , Azizbeyov rayon 14 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1039, Maştağa kas., A. Abdülkerim sokağı 72 Başhekim t.: Dispeçör t.: Qaradağ rayon 15 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1063, Lökbatan kas., Bünyatzadesokağı, 12 Başhekim t.: Dispeçör t.: Binegedi rayon 16 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1053, Binegedi kas., 1. Madəәn sokağı 30 Başhekim t.: Dispeçör t.: Binegedi rayon 17 numaralı Acil Yardım İstasyonu Az1117, Bileceri kas., R. İsmayılov sok., 9 Başhekim t.: Dispeçör t.: yayınıdır. Tüm telif hakları saklıdır.