Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M

Transkript

1 T.C. ANADOLU ÜN VERS TES YAYINI NO: 2592 AÇIKÖ RET M FAKÜLTES YAYINI NO: 1561 AÇIKÖ RET M FAKÜLTES OKULÖNCES Ö RETMENL L SANS PROGRAMI Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M Yazarlar Yrd.Doç.Dr. Bahad r ER fit (Ünite 1) Prof.Dr. Hatice Ferhan ODABAfiI (Ünite 2-4) Yrd.Doç.Dr. Ifl l KABAKÇI YURDAKUL (Ünite 5-8) Editör Yrd.Doç.Dr. Ifl l KABAKÇI YURDAKUL ANADOLU ÜN VERS TES

2 çindekiler iii çindekiler Önsöz... Kullan m K lavuzu... vii x Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri... 1 Ö RETMENL K MESLE VE YAPISI... 3 Genel Meslek Özellikleri... 7 Alana Özel Özellikler... 8 Ö RETMENL KTE MESLEK YETERL KLER... 9 Ö RETMENLER N E T M GEREKS N MLER Ö RETMENL K MESLE NDE GEL fi M BASAMAKLARI Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri YET fik N E T M N N ÖNEM YET fik N E T M N N TAR HSEL GEL fi M YET fik N E T M LE LG L TEMEL KAVRAMLAR Yetiflkin E itimi Pedagojik Model Yetiflkinlik Andragojik Model Pedagojik ve Andragojik Modellerin Karfl laflt r lmas ç Denetimli Ö renme Yaflam Boyu E itim YET fik N E T M N ETK LEYEN DE fikenler YET fik N Ö RENMES VE ÖZELL KLER YET fik N E T M N N TEMEL LKELER Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s Ö RETMEN OLMAK Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M TANIMLARI Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M N TAR HÇES Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M GEREKS N MLER Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M ALANLARI Alansal Mesleki Geliflim Alan ÜN TE 2. ÜN TE 3. ÜN TE

3 iv çindekiler Ö retimsel Mesleki Geliflim Alan Kurumsal Mesleki Geliflim Alan Kiflisel Mesleki Geliflim Alan Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ÜN TE 5. ÜN TE 6. ÜN TE Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M STANDARTLARI Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M N PLANLANMASI Mesleki Geliflim Gereksinimlerinin Belirlenmesi Mesleki Geliflimin çeri inin Yap land r lmas Mesleki Geliflim Uygulamalar n n Tasarlanmas Mesleki Geliflim Uygulamalar n n De erlendirilmesi ETK L MESLEK GEL fi M N PLANLANMASI Ç N ÖNER LER Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M MODELLER Yetiflkin Ö renme Modeli Gereksinime Dayal Uyum Modeli Dönüfltürücü Ö renme Modeli Programl Model Okul Temelli Mesleki Geliflim Modeli Eylem Araflt rmas Modeli Di er Mesleki Geliflim Modelleri flbirli ine Dayal Problem Çözme Modeli Ö retmenli in Gözlem ve De erlendirilmesi Modeli MESLEK GEL fi M MODELLER N N KARfiILAfiTIRILMASI Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M PROGRAM TÜRLER K deme Göre Mesleki Geliflim Programlar Hizmetöncesi E itim Program Aday Ö retmenlik E itimi Program

4 çindekiler v Erken Mesleki Geliflim Program Sürekli Mesleki Geliflim Program çerik Türüne Göre Mesleki Geliflim Programlar Çok Amaçl Mesleki Geliflim Programlar Arac Mesleki Geliflim Programlar Özel Durum Mesleki Geliflim Programlar Kariyere Yönelik Mesleki Geliflim Programlar Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M ETK NL K TÜRLER Konferans ve Seminer Etkinli i Çal fltay Etkinli i Dan flmanl k Etkinli i Çevrimiçi Etkinlikler Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M DE ERLEND RME Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M DE ERLEND RME AfiAMALARI Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI Ö retmenlerin Dönütleri Ö retmenlerin Ö renmeleri Ö retmen Özde erlendirme Formu Örgütsel Destek ve De iflim Ö retmenlerin Yeni Bilgi ve Becerileri Kullan m Durumlar Ö rencilerin Ö renmeleri Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar Ö RETMENLER N MESLEK GEL fi M NE L fik N ÇALIfiMALAR Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M ETK LEYEN FAKTÖRLER Ö retmenlikte Kariyer Aflamalar çerik Ba lam Yönetimin Yaklafl m E iticilerin Rolü Mali Kaynaklar Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M ETK LEYEN SORUNLAR lk Çal flma Y l nda Karfl lafl lan Sorunlar Deneyimli Ö retmenlerin Karfl laflt klar Sorunlar Mesleki Eskimifllik Mesleki Tükenmifllik Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ÜN TE

5 vi çindekiler 8. ÜN TE Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji Ö RETMENLER N TEKNOLOJ KULLANIMLARI Ç N MESLEK GEL fi MLER Ö retmenlerin Teknoloji Kullan m Aflamalar Ö retmenlerin Teknoloji Kullan mlar için Mesleki Geliflim Aflamalar Ö retmenlerin Teknoloji Kullan mlar na liflkin Mesleki Geliflim Etkinlikleri Uzaktan Ö retmen E itimi Program Intel Ö retmen Program Yazarl k Yaz l mlar Projesi Dünyada Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Program Örnekler Teknoloji Entegrasyonu çin Mesleki Geliflim Program Örne i Ö retmenlerin Mesleki Geliflimi için Ulusal Bir Strateji Örne i Ö retmenlerin Teknoloji Kullan m na liflkin Mesleki Geliflimleri için Öneriler Ö RETMENLER N MESLEK GEL fi MLER Ç N TEKNOLOJ KULLANIMI Özet Kendimizi S nayal m Yaflam n çinden Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Sözlük

6 Önsöz vii Önsöz Sevgili Ö renciler, Dünyan n en zevkli, ancak bir o kadar da yorucu mesleklerinden biridir ö retmenlik. Y llar önce elinden tutup, yüzünü y kamaya götürdü ünüz ö rencileriniz, bir gün karfl n za doktor olur gelir, bir gün bir avukat olarak ç kar yolunuza, bir gün ö retmenler odas nda bir meslektafl n z olarak sohbetinize ortak olur. Sonra, aileler, çocuklar sizi kendilerinden daha çok dinledikleri için sizi özenerek izleyen, bir tek ö üt için teneffüste yolunuzu gözleyen, her kayboldu unda sizlerden rehberlik bekleyen aileler... Ö retmenlik; insan için insan merkezli, insanc l bir meslek olmas dolay s yla insana has geliflme olgusunu da içinde bar nd r r. Siz ö retmenlerin geliflmesi, zincirleme insan geliflimini de beraberinde getiriyor. Siz gelifltikçe ö renci gelifliyor, veli gelifliyor, meslektafllar n z gelifliyor. Çift yönlü bir ayna gibi geliflmek, siz kendinizi seyrederken karfl n zdakiler aynan n di er yüzünde sizinle birlikte gelifliyorlar. Bu kitap, sizin geliflmenize arac olarak, sizlere mesleki geliflim konusunu anlatmay hedefliyor. Kitab n z okurken, mesleki geliflim sürecinizde bir basamak daha aflaca n z düflünüyoruz. Alanyaz nda bir ilk olarak okuma ayr cal na eriflece iniz bu kitapta, gereksinim duyaca n z bilgiler, örnek olay ve sorularla zenginlefltirerek haz rlanm flt r. Siz ö retmen adaylar n n ö retmenlik mesle ine ad m att n z bu süreç içerisinde ö retmenlik mesle inin gereklerini yerine getirmenize, meslek yeterliliklerini oluflturman za ve mesleki geliflime yönelik fark ndal n z art rmaya yönelik olarak Ö retmenlikte Mesleki Geliflim dersinizin kitab olarak haz rlanan bu kitap, 10 üniteden oluflmaktad r. Kitab n z n Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri bafll kl birinci ünitesinde ö retmenlik mesle inin temel özellikleri ve yap s, Türkiye de ö retmenlik mesle inin yap land r lmas na iliflkin süreç ve buna ba l olarak ö retmenlerin e itim gereksinimleri ile ilgili temel bilgiler yer almaktad r. kinci ünitede hizmetöncesi ve hizmetiçi e itim sürecindeki ö retmenlerin, yetiflkin bireyler olmalar na ba l olarak ö retmenlikte mesleki geliflimin kuramsal dayana- n oluflturan yetiflkin e itimi, kavramlar ve yap s na iliflkin bilgilere yer verilmifltir. Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s bafll kl kitab n z n üçüncü ünitesinde ö retmenlikte mesleki geliflimin yeri ve önemi üzerinde durularak, Türkiye de ö retmenlerin mesleki geliflimleri, ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimleri ve mesleki geliflim alanlar na yönelik konulara de inilmifltir. Kitab n z n dördüncü ünitesinde ise, ö retmenlerin yeterlilik alanlar na ve gereksinim duyduklar geliflim alanlar na yönelik mesleki geliflim etkinliklerinin planlanmas ve uygulanmas nda göz önüne al nmas gereken durumlara iliflkin ayr nt l bilgiler yer almaktad r. Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri bafll kl beflinci ünitede, bir mesleki geliflim program n planlanmas nda ve uygulanmas nda temel al nan mesleki geliflim modelleri ve bu modellerin özelliklerine iliflkin bilgilere yer verilmifltir. Kitab n z n, Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve Etkinlik Türleri bafll kl alt nc ünitesinde ise, mesleki geliflim programlar n n konusu, içeri i, etkinlik türleri ve yap s ile ilgili bilgiler üzerinde durulmufltur.

7 viii Önsöz Kitab n z n yedinci ünitesinde ise, ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik programlar n planlanmas nda ve gerçeklefltirilmesinde etkili olan faktörler, ö retmenlerin mesleki geliflim programlar na kat l mlar n etkileyen sorunlara ve bu sorunlara iliflkin çözüm önerilerine de inilmifltir. Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji Kullan m bafll kl kitab n z n sekizinci ünitesinde, ö retmenlerin mesleki geliflimlerini etkileyen bilgi ve iletiflim teknolojileri iki aç dan ele al narak incelenmifltir. Bunlardan ilki, ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na ba l olarak gereksinim duyduklar mesleki geliflim programlar, di eri ise mesleki geliflim programlar n n etkilili ini art rmak için bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m d r. Kitab n z n dokuzuncu ünitesinde, mesleki geliflim programlar n n ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini karfl lamas, ö renci ö renmesine ve okul geliflimine katk sa lamas, iyilefltirilmesi ve gelifltirilmesi için gerekli olan de erlendirme çal flmalar na iliflkin ayr nt l bilgilere yer verilmifltir. Kitab n z n Ö retmenlerin Mesleki Geliflimine liflkin Uygulama Örnekleri bafll kl son ünitesinde ise, Türkiye de ve dünyada ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik gerçeklefltirilen farkl uygulama örnekleri ve projeler ile ilgili ayr nt l aç klamalara yer verilmifltir. Bu kitap, sizler için haz rlan rken bizler çok gelifltik, ö rendik. Sizlerin de ö renerek geliflmeniz ve kitab m z n tad n ç kartman z dile iyle, hepinize baflar l bir dönem diliyorum. Editör Yrd.Doç.Dr. Ifl l KABAKÇI YURDAKUL

8

9 x Kullan m K lavuzu K endi kendine ö renme ilkelerine göre haz rlanm fl olan bu kitab n ifllevlerini ö renmek için haz rlanan Kullan m K lavuzu, konular anlaman zda ve s navlara haz rlanman zda sizlere fayda sa layacakt r. Girifl: Ünitede ifllenen konulara iliflkin bilgi veren, konuya bafllamadan önce sizi düflünmeye iten, gerekti inde konular daha iyi kavrayabilmeniz için yapman z gerekenleri belirten k sa aç klamalard r. Amaçlar m z: Üniteyi tamamlad n zda kazanaca n z bilgi ve becerilerdir. Örnek Olay: Ünitede ifllenen konular n günlük yaflama yans malar n içeren, kuramsal aç klamalarla çevrenizde yaflanan olaylar aras nda ba kurman za yard mc olmay hedefleyen örnek olaylar, anektodlar, al nt lar ya da gazete haberleridir. Yana Ç kma: Metin içinde yer alan önemli kavram ve ifadelere iliflkin tan m ya da aç klamalard r. Önemsemeniz gereken noktalar gösterir. Metin içinde yap lan aç klamalar n bir tür çok k sa özeti gibi düflünülebilir. Anahtar Kavramlar: Ünitede aç mlanan temel kavramlard r. Ünitedeki önemli noktalara iliflkin ipuçlar verir. DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Düflünelim: Metnin herhangi bir yerinde ve gerekti inde sizlerin düflünmesini, düflündüklerinizi DÜfiÜNEL M belirli bir konuya yo unlaflt rman z sa lamak amac yla sorulan sorular ya SORU da sizin yapman z beklenen davran fllard r. D KKAT çindekiler: Ünite içinde hangi konular n ifllenece ini gösterir. Ana konu- S ra Sizde: fllenen konular kavray p AMAÇLARIMIZ kavramad n z kendi kendinize ölçmenize yard mc olmaya amaçlayan, düflünlar n bafll klar n içerir. AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL M meye ve uygulamaya DÜfiÜNEL M yönlendiren sorulard r. K T A P K T A P SORU TELEV ZYON D KKAT SORU TELEV ZYON D KKAT

10 Kullan m K lavuzu xi Özet: Ünitede ayr nt l ifllenen konular n önemli noktalar tekrar vurgulan r. Okuma Parças : Bu bölümde, baz do rudan iliflkili bilimsel bir çal flmadan al nan okuma parçalar na yer verilmektedir. Kendimizi S nayal m: Ünitede ifllenen konular ö renip ö renmedi inizi kendi kendinize ölçmenizi sa layacak, bir tür s nava haz rl k testidir. S navlarda ç kabilecek türde sorular içerir. Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar : "Kendimizi S nayal m" bölümündeki sorular n cevaplar n ve ilgili olduklar konular içerir. Yanl fl cevaplad - n z sorularla ilgili konular tekrar etmeniz s navdaki baflar n z art rabilir. Yaflam n çinden: Ünitede aktar lan kuramsal aç klamalar ile günlük yaflam m zda karfl laflt m z olaylar aras nda iliflki kurman z sa lamak için verilmifl haber ve al nt lard r. S ra Sizde Yan t Anahtar : "S ra Sizde"lerde yer alan sorular n cevaplar n içerir. Her hangi bir S ra Sizde sorusuna verdi iniz cevap ile bu bölümdeki cevab karfl laflt rarak, ilgili konuyu ne ölçüde ö rendi inizi belirleyebilirsiniz. Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar: fllenen konulara iliflkin daha genifl bilgi edinmek isteseniz bu bölümde yer alan kaynaklar inceleyebilirsiniz.

11

12 Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri 1 1 E itim, yetifltirdi i insan gücü ile toplumu de iflim kültürüne haz rlayan ve geliflmeye iten anahtar konumunda toplumsal bir kurumdur. Bu yönüyle e itim olgusunun temel ögelerinden biri olan ö retmene önemli görevler düflmektedir. Ö retmen, ö rencilerin yaflam nda oldukça önemli bir yer tutmaktad r. Ö renciler; okullarda çeflitli bilgi ve becerileri ö renmekle birlikte ö retmenin düflüncelerinden, tepkilerinden, de er ve al flkanl klar ndan etkilenirler. Ö rencilerin do ru ve nitelikli modellerle karfl laflmas son derece önem tafl maktad r. Kitab n z n bu ünitesinde; ö retmenlik mesle inin temel özellikleri ve yap s, özellikle Türkiye ekseninde, ö retmenli in meslekleflme süreci, ö retmenlikte mesleki yeterlik alanlar, ö retmenlerin e itim gereksinimleri ve son olarak da ö retmenlikte mesleki geliflim süreci konular hakk nda yaz lm fl ayr nt l bilgiler bulabileceksiniz. Amaçlar m z Bu üniteyi çal flt ktan sonra; Ö retmenlik mesle inin temel özelliklerini ve yap s n aç klayabilecek, Türkiye de ö retmenli in meslekleflme sürecini kavrayabilecek, ö retmenlerin sahip olmalar gereken yeterlik alanlar n s ralayabilecek, ö retmenlerde e itim gereksinimine yol açan etkenleri yorumlayabilecek, Türkiye de ö retmenlerin e itim gereksinimlerinin hangi yollarla karfl land - n aç klayabilecek, Türkiye de ö retmenlikte mesleki geliflim sürecini aç klayabilecek yeterliklere sahip olacaks n z.

13 2 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Örnek Olay Türkiye de Ö retmen Olmak konulu konferans, Alp Ö retmen i derin bir düflünce sa ana na itmiflti. Uzunca bir süredir zihnini kemiren ve yan tlar n bir türlü bulamad sorular, konuflmac Duygu Han m n hecelerinde tek tek yan tlar n buluyordu. Vay be! dedi kendi kendine. Ö retmen olmay çok istiyordu ve bunun için büyük bir emek harcam flt. Baflarm flt Alp Ö retmen. Bir önceki y l atanm fl ve bugün bir y ll k bir mesleki deneyime sahipti. Ancak mesle iyle ilgili kimi hayalleri, kimi beklentileri de vard gerçekleflmeyen. Daha onurlu, daha sayg n, daha insanca... Bugünlere kolay gelinmedi, diye düflündü. Cumhuriyetin kuruluflunda at lan tohumlar, zaman içinde yeflererek kendisinin bugün büyük bir onurla tafl - d mesle inin de konumunu belirlemiflti. Özlük haklar, mesleki statü, mesleki geliflim. Sonra konuflmac n n bir sözünü hat rlad. Gerçeklefltiremedi imiz tüm hayaller, gerçekleflmeyen tüm özlemler, geçmiflteki ö retmenlerin kusurlar n n bir bileflkesi, bir ürünüdür. Bir toplum ancak ö retmenleri kadar iyidir. Bir an durdu. Bugünün bir ö retmeni olarak elli y l sonraki Alp Ö retmenler için nereden bafllamal ve neler yapmal yd? Anahtar Kavramlar Ö retmen Ö retmenlik mesle i Ö retmen yeterlikleri Ö retmen e itimi Ö retmenlikte mesleki geliflim Uzmanl k bilgisi Girifl denetimi Meslek eti i Meslek kurulufllar Çal flma özgürlü ü Bafllang ç standartlar Ürün standartlar Süreç standartlar Kariyer Uzman ö retmen Baflö retmen çindekiler Ö RETMENL K MESLE VE YAPISI Genel Meslek Özellikleri Alana Özgü Özellikler Ö RETMENL KTE MESLEK YETERL KLER Ö RETMENLER N E T M GEREKS N MLER Ö RETMENL K MESLE NDE GEL fi M BASAMAKLARI

14 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri Ö RETMENL K MESLE VE YAPISI nsan gücünün ça n gerekleri do rultusunda nitelikli yetifltirilmesi, e itim kurumlar n n temel sorumluluklar ndan biridir. Hemen her toplum, bireyleri e iterek onlar n toplumla uyumlu olmalar n ve toplumsal geliflmeye katk da bulunmalar n sa lamay amaçlamaktad r (Halis, 1999). Söz konusu ifllevi, ayn zamanda toplumsal kurumlar da olan e itim kurumlar, okullar üstlenmektedir. Kuflkusuz e itim kurumlar, bir toplumu bilgi toplumu olmaya haz rlayacak temel yap tafllar n n bafl nda yer almaktad r. E itim kurumlar nda yetifltirilecek insanlar, üyesi olduklar toplumu bu kurumlarda edindikleri yeterlikler ölçüsünde temsil edebilme gücüne sahip olacaklard r. E itim sisteminin, her düzeyde ve alanda kalk nman n gerektirdi i ça dafl bilgilere uygun bilgi ve becerilerle donat lm fl nicelik ve nitelikteki insan gücünü yetifltirebilmesi gerekir. nsan e itim yoluyla de ifltirmeden hiçbir toplumsal, ekonomik ve siyasal geliflmeyi baflarmak mümkün de ildir (Eriflti, 2005). E itim kurumlar ayn zamanda bir ulusun sosyal, ekonomik ve kültürel aç dan devaml l n sa lama, bireylerin sosyalleflmesini gerçeklefltirme, onlara toplumun kültürünü aktarma, yetifltirdi i kufla n toplumun siyasal yap s na uyumunu sa lama, liderlik yeteneklerine sahip gençleri ortaya ç karma, nitelikli insan gücünü yetifltirme gibi ifllevleri de gerçeklefltirmekle yükümlü özel bir konuma sahiptir (Bursal o lu, 1991). E itim kurumlar, toplumsal istikrar n korunmas n sa lama yan nda kültürel ve teknolojik de iflimin gerçekleflmesinde de rol oynar. Türk e itim sistemi için belirlenmifl amaçlardan olan iyi vatandafl yetifltirme, üst ö renime ve ifl alanlar na haz rlama, kifli ve toplum sorunlar n tan tma, çözüm yollar yaratma, ülke kalk nmas na katk da bulunma bilincini kazand rma gibi amaçlar bunlara örnek gösterilebilir (Baflaran, 1993). Bir ülkeye ait toplumsal kültür ve düzenin yan s ra dünyadaki toplumsal, kültürel, teknolojik ve ekonomik geliflmeleri yak ndan izleyerek aktarma ve bu yolla toplumun ilerlemesine katk da bulunma da e itim örgütlerinin görevleri aras ndad r. 3 Bir ülkedeki demokrasinin geliflmiflli i ile ö retmen aras nda nas l SIRA bir iliflki S ZDEkurulabilir? 1 Ülkelerin varolufl mücadelelerinde yaflamsal bir rol oynayan e itim kurumlar - n n ve bu kurumlarda yürütülen etkinliklerin baflar ya ulaflmas na DÜfiÜNEL M etki eden çok say da etmenden söz edilebilir. Bu etmenlerden belki de en önde geleni, e itim ku- DÜfiÜNEL M rumlar n n baflat aktörleri ö retmenlerdir. Ö retmenler, e itim sisteminin SORU en temel SORU ögesidir. Ö retmenler bir ülkenin kalk nmas nda, nitelikli insan gücünün yetifltirilmesinde, toplumdaki huzur ve bar fl n sa lanmas nda, bireylerin sosyalleflmesi ve D KKAT D KKAT toplumsal hayata haz rlanmas nda, toplumun kültür ve de erlerinin genç kuflaklara aktar lmas nda oldukça önemli ifllevler görmektedirler (Özden, 1999). Bu yönüyle bir ülkenin gelece inin, ö retmenlerin iyi yetifltirilmesine SIRA ve S ZDE görevlerini en iyi flekilde yerine getirebilecek mesleki ve kiflisel niteliklere sahip olmalar na ba l oldu u söylenebilir. Ö retmenlik, önemi her geçen gün artan bir meslek haline AMAÇLARIMIZ gelmektedir. AMAÇLARIMIZ Ö retmen; evrensel toplumun uyan k, ulusal toplumun ayd n, mesle in ise yetenekli bir üyesidir. Bu üye e itimi bir bütün olarak görebilmek, K belirli T A Pbir ö retim Ö retmen mesle ine inanç ve ba l l k duygusuna sahip olmal, mesle in K de erler T A P alan nda uzmanlaflmak, mesleki bilgi ve becerilerini etkili olarak uygulamak durumundad r. Ö retmenin mesle inin bütünlü ünü kavrayabilmesi, meslek kuruluflla- davranmal, mesle in sistemine uygun hukuki ve ahlaki yönlerini iyi r n mesleki yönden destekleyebilmesi, mesle in bilimsel, profesyonel ve toplumsal boyutlar yla sayg nl n art r c davranmas ; meslek kurufllar n çeflitli yönleriy- ve önemini tam olarak TELEV ZYON tan mal, toplumdaki TELEV ZYON yerini bilmelidir. le tan mas, bunlara üye olmas, mesle in ekonomik ve sosyal yönden statüsünü yükseltmeye katk da bulunmas gerekmektedir (Alkan, 2000). Ö retmenlik mesle inin tafl d anlam ve kapsam ile ilgili olarak NTERNET çok say da tan mlaman n varl ndan söz etmek olanakl d r. Bu tan mlamalardan kimileri NTERNET flöyle-

15 4 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Ö retmenlik, çeflitli meslek alanlar içerisinde kendisinden en çok görev ve rol üstlenmesi beklenen meslek alanlar ndan biridir. Ö retim Birli i Yasas ile ö retmenlik mesle inin yasal olarak tan mlanmas ve ülke genelinde sa l kl, etkin ve yayg n bir biçimde uygulanmas için gerekli olan temel yap oluflturulmufltur. dir: Ö retmenlik sanat yönü de olan, e itim bilimlerinin bulgular na dayal olarak geliflen bir davran fl de ifltirme mühendisli idir (Senemo lu, 2007). Ö retmenlik mesle i e itim sektörü ile ilgili sosyal, kültürel, ekonomik, bilimsel ve teknolojik boyutlara sahip, alanda özel uzmanl k bilgi ve becerisini temel alan, akademik ve mesleki formasyonu gerektiren profesyonel statüde bir u rafl alan d r (Alkan, 1998). Ö retmen; düflünce, duygu ve hareket dünyalar n n mimar, mühendisi ve örnek yap mc s d r (Özsoy ve Ataünal, 2001). Ö retmen, insan davran fllar n ve yeteneklerini gelifltiren bir davran fl mühendisi ya da performans mühendisidir. Ö retmenlik, bireylerin ve toplumun yaflam ve geliflim biçimini flekillendiren önemli bir meslektir. Bu nedenle ö retmen, e itime anlam veren ve e itimi ifllevsel yapan, etkili ve verimli k lan temel unsurlardan biridir (Alkan, 2000). Ö retmenler; üyesi olduklar devletin e itim politikas n uygulamaya koyan, elde ettikleri uygulama sonuçlar ile de bu politikay etkileyen önemli kiflilerdir (Sünbül, 2003). Bu yönüyle ö retmenlik, bireylerin ve toplumlar n yaflamlar n flekillendiren bir meslektir. Ö retmenlerin e itim olgusuna anlam veren; e itimi ifllevsel, etkili ve verimli k lan temel belirleyicilerden biri oldu u söylenebilir. E itim için sürekli olarak sa lanan tüm teknolojik avantajlara ve üstünlüklere ra men ö retmen, e itimde temel öge olma özelli ini günümüzde de korumaktad r (Elsayed, 1997). Öteki ülkelerde de oldu u gibi Türkiye de de ö retmenlik mesle inin bir kamu hizmeti olarak yürütülmesinde göz önüne al nmas gereken ilkeler, iflleyifl, görev ve sorumluluklar anayasa, yasalar, yasa hükmünde kararnameler, yönetmelikler, genelgeler ve di er yasal dayanaklarla flekillendirilmifltir. Bu noktadan hareketle Türkiye de, Cumhuriyet döneminde ö retmenlik olgusunun bir meslek olarak alg lanmas na ve kabul görmesine zemin haz rlayan kimi önemli düzenlemelere de- inmek, ö retmenlik mesle inin günümüzdeki konumuna hangi yollar izleyerek geldi ini alg lamay kolaylaflt rabilecektir. Atatürk, henüz Kurtulufl Savafl döneminde, kurulacak devletin ba ms z, ulusal ve ça dafl olmas gerekti ini ifade etmifltir (Cicio lu, 1985). Cumhuriyet kuruldu unda e itim yönetimi ve e itim uygulamalar bak m ndan ayr l k gösteren yedi tür okul bulunmaktayd. Öte yandan var olan medrese-mektep ikileminin de ortadan kald r lmas gerekiyordu. Ö retimdeki tüm bu da n kl - ortadan kald rmak ve ö retimi devletin denetimi alt na almak amac yla 3 Mart 1924 tarihinde 430 say l Ö retim Birli i Yasas ç kar lm flt r. Böylece Cumhuriyetin ilan n izleyen dört ay kadar k sa bir sürede tarihin en köklü e itim reformu gerçeklefltirilmifl, Türk e itimi ulusal ve laik bir kimlik kazanm flt r (Adem, 1994). Söz konusu yasa, e itim etkinliklerini devlet tekelinde toplayarak çifte standart uygulamalar ortadan kald rman n d fl nda e itime ça dafl ve ulusal bir kimlik kazand rmas bak m ndan büyük önem tafl maktad r. Ö retim Birli i Yasas ve yine ayn y l ç kar lan 439 say l Orta Ö retim Ö retmenleri Yasas ile ö retmenlik mesle ine yeni ve ça dafl bir temel, yasal bir tan m ve dayanak getirilmifl; ö retmenli in meslekleflme sürecinin h z, yayg nl k ve etkinlik kazanmas sa lanm flt r. Böylelikle modern, ça dafl ö retmenlik mesle i için gerekli görülen bütünüyle laik bir ortam yarat lm flt r (Uçan, 2001). Türkiye de ö retmenli in mesleki dayanaklar n n oluflturuldu u ve günümüzde de geçerli ini koruyan önemli bir yasal düzenleme de 1739 say l Millî E itim Temel Yasas d r. 14 Haziran 1973 y l nda kabul edilmifl, ard ndan 24 Haziran 1973 tarih ve say l Resmî Gazete de yay mlanarak yürürlü e girmifltir. Bu yasa, Türk millî e itiminin düzenlenmesinde esas olan amaç ve ilkeler, e itim sisteminin genel yap s, ö retmenlik mesle i; okul, bina ve tesisleri, e itim araç gereçleri ve

16 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri 5 devletin e itim ve ö retim alan ndaki görev ve sorumlulu u ile ilgili temel hükümleri bir sistem bütünlü ü içinde kapsayan bir yasa olma özelli i tafl maktad r. Öte yandan yine bu yasa ile Türk millî e itiminin temel amaçlar ile e itim sisteminin her kademesinde yetifltirilmek istenen insan nitelikleri ve bu amaçlara ulaflmada gerçeklefltirilecek e itim-ö retim etkinliklerinin düzenlenip yürütülmesinde göz önüne al nacak temel ilkeler ortaya konmufltur. Yasa, Türk e itimine sistem kavram n getiren ve ayn zamanda e itimde 1973 y l na kadar olan geliflmeleri de yasallaflt ran bir özelli e de sahiptir askerî darbesinin ard ndan 1983 tarihinde ç - kar lan 2842 say l yasayla kimi de iflikliklere u rat lm fl olmakla birlikte hala yürürlüktedir (Kaplan, 1999). Millî E itim Temel Yasas, ö retmenlik mesle inin özelliklerini ve ifllevini belirlemesinin yan s ra ö retmenli in bir uzmanl k mesle i oldu unu 439 say l yasan n ard ndan bir kez daha ve kesin bir biçimde ortaya koymufltur. Bu yasa, ö retmenlik mesle ini tüm tür ve çeflitleriyle üçlü sacaya üzerine oturan ve yüksekö renim gerektiren bir ihtisas mesle i olarak tan mlanm fl ve tüm e itim basamaklar nda görev yapan ö retmenlere yüksekö retim görmüfl olma zorunlulu u getirmifltir. Bu durum, yasan n 43 üncü maddesinde flu flekilde ifade edilmifltir (14574 say l Resmî Gazete, 1973, madde: 43): Millî E itim Temel Yasas, Türk millî e itim ideolojisinin ve sisteminin eksenidir. Ö retmenlik, devletin e itim, ö retim ve bununla ilgili yönetim görevlerini üzerine alan özel bir ihtisas mesle idir. Ö retmenler bu görevlerini Türk Millî E itiminin amaçlar na ve temel ilkelerine uygun olarak ifa etmekle yükümlüdürler. Ö retmenlik mesle ine haz rl k genel kültür, özel alan e itimi ve pedagojik formasyon ile sa lan r. Yukar da belirtilen nitelikleri kazanabilmeleri için, hangi ö retim kademesinde olursa olsun, ö retmen adaylar n n yüksekö renim görmelerinin sa lanmas esast r. Bu ö renim lisans öncesi, lisans ve lisansüstü seviyelerde yatay ve dikey geçifllere de imkân verecek biçimde düzenlenir. Yasada tan mlanan ö retmenlik mesle inin üç boyutundan biri olan genel kültür, ö retmenin genel kültüre yönelik bilgi ve yeteneklerini gelifltirmeyi amaçlar. Ö retmen sahip oldu u genel kültür ile topluma uyum sa layabilece i gibi toplum sorunlar n görme ve bu sorunlar n çözümüne katk da bulunacak düzeye de gelmifl olacakt r. Alan bilgisi, ö retimin yap laca alan n gerektirdi i bilgi, beceri, tutum ve de erleri kazand rmay amaçlar. Ö retmen aday n n alan bilgisi dersleri ile ö retim yapaca kademe ve tipteki okula ve ö retim alan na hizmet edecek bilgi, beceri ve tutumlara sahip olmas önem tafl r. Ö retmenlik meslek bilgisi ise, ö retmenlik mesle ine özel davran fllar kazand rmay amaçlar. Ö retmen aday, ö retmenlik mesle inin gerektirdi i davran fllar kazanarak ö retiminde görevli oldu u alan n e itsel sürecine katk da bulunabilecektir Say l Yasa da ö retmenlik mesle i konusunda yap lan tan mlamay desteklemek amac yla 20 Temmuz 1982 y l nda ç kar lan 41 Say l Yüksekö retim Kurumlar Teflkilat Hakk nda Yasa Hükmünde Kararname ve onun yerini almak üzere 28 Mart 1983 te ç kar lan 2809 Say l Yasa ile ö retmen yetifltiren tüm yüksekö retim kurumlar üniversiteler içine al nm fl ve böylece Türkiye de ö retmenlik mesle i de tüm tür ve çeflitleriyle üniversiter ö renime dayand r lm flt r. Tüm bunlar n d fl nda, ad geçen yasan n 45 inci maddesinin Ö retmen adaylar nda genel kültür, özel alan e itimi ve pedagojik formasyon bak m ndan aranacak nitelikler Millî E itim Bakanl nca tespit olunur. hükmüyle yetifltiren ve istihdam eden kurumlar aras ndaki uyum ve iflbirli inin temelini att da söylenebilir. Cumhuriyet tarihi boyunca, ö retmenli in mesleki konumunu sa lamlaflt rmay ve nitelikli ö ret- Ö retmenlik mesle inin boyutlar : Genel kültür Alan bilgisi Ö retmenlik meslek bilgisi

17 6 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Ö retmenli in meslek olup olmad na iliflkin tart flmalar n günümüzde önemli ölçüde sona erdi i ve ö retmenli in bir meslekte bulunmas gereken her türlü özelliklere sahip, kendine özgü bir meslek oldu u konusunda anlay fl birli ine var ld söylenebilir. DÜfiÜNEL M SORU D KKAT 2 menler yetifltirmeyi sa lamaya dönük iyi niyetli, yerinde ve bu sürece katk sa lay c uygulamalar gerçeklefltirilmifl olmakla birlikte kimi dönemlerde özellikle nicel sorunlara çözüm üretmek amac yla kimi yanl fl ve yersiz uygulamalara da baflvuruldu u dikkat çekmektedir. Ö retmen konusu, uzun y llar öncelikle nicel aç dan çözülmeye çal fl lm fl; ancak niteli i ikinci plana iten bu yaklafl m, sorunlar n çözümü için yeterli olmam flt r (Demir, 2000). Ö retmenlik mesle inin Cumhuriyet Türkiye sindeki seyrini özetlemek gerekirse Türkiye de ö retmenlik mesle i 1924 y l nda ç kar lan Orta Tedrisat Muallimleri Yasas ile bir meslek olarak resmen kabul edilmekle birlikte bafllang çta neredeyse okuma yazma bilen herkese aç k bir meslek olma özelli i göstermifl, sonra belli bir program izleyenlere bu hakk n verilmesi öngörülmüfl, uzunca bir süre sonra belli bir okul ö renimi görenlere öncelik tan nan bir meslek haline gelmifl, daha sonra ise yasal tan ma ve güvenceye kavuflan ve uzmanl k gerektiren bir meslek niteli i kazanm flt r. Bugün gelinen noktaya olumlu bir bak fl aç s yla bak ld nda Türkiye, anaokulu ö retmenli inden lise ö retmenli ine her e itim basama için lisans düzeyinde ö retmen yetifltiren programlara sahiptir. Ayr ca e itim fakültelerinin yeniden yap lanmas sonras nda her ö retmenlik alan için bilim dallar oluflturulmufltur. Bu yolla, ö retmen yetifltiren kurumlarda görevli ö retim elemanlar - na her alanda kariyer ve yay n yapma yolu aç lm flt r. Bu ciddi at l m ö retmen yetifltiren kurumlarda personel kalitesi ve yay n niteli ini art rmada önemli rol oynayacakt r. Gelinen bu nokta, dünyada pek çok ülkenin baflaramad bir geliflmedir (Oktay, 1998). Yukar da da ifade edildi i üzere çok say da mesleki tan m n n yap lm fl olmas - na karfl n ö retmenli in gerçek anlamda bir meslek olup olmad ya da bir meslek olarak kabul edilip edilmemesi gerekti i konusunda Türkiye de yo un tart flmalar yaflanm flt r. Meslek; toplumdaki sosyal, ekonomik ve teknolojik yap n n gerektirdi i bir ifl bölümü sonucu ortaya ç kan, bireyin ilgi ve yetenekleri ile sosyal etkinliklere kat lma gereksinimi ile toplumun bireyden sosyal ve ekonomik yaflamda sorumluluk yüklenmesi beklentisi sonucu ortaya ç km fl yaflamsal bir etkinlik olgusudur (Hac o lu ve Alkan, 1997). Herhangi bir iflin meslek olarak tan mlanabilmesi ve adland r labilmesi için kimi koflullar tafl mas gerekmektedir. Bunlardan bafll calar ; mesle e giriflte bir denetim ya da seçme sisteminin olmas, mesle e özgü bir meslek ahlak n n olmas, meslekle ilgili meslek örgütlerinin olmas, mesle- in toplum taraf ndan kabul görmesi gibi koflullard r (fiiflman, 2002). Konuya bu yönüyle bak ld nda Türkiye de, ö retmenlik mesle inin gerçekten bir meslek olarak görülüp görülmedi ine iliflkin geçmiflte yap lan tart flma ve elefltirilerin çok da yersiz olmad söylenebilir. Çok say da mesleki tan m n n yap lm fl olmas na karfl n ö retmenli in gerçek anlamda bir meslek olup olmad n n tart fl lma gerekçesi ne olabilir? DÜfiÜNEL M Ö retmenlik mesle inin temel özellikleri iki temel bafll k alt nda ele al nabilir. Bunlar; bir mesle in meslek olmas n sa layan, e itim d fl ndaki ölçütleri ele alan Genel Meslek SORU Özellikleri ve ö retmenlik mesle ini di er mesleklerden ay ran belli bafll özellikleri ele alan Alana Özgü Özellikler dir (Tezcan, 1996; Erden, 1999; Çeliköz, D KKAT 2003; Eskicumal, 2002): AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

18 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri Genel Meslek Özellikleri Genel meslek özellikleri, yaln zca ö retmenlik mesle ine özgü özellikler de ildir. Genel meslek özellikleri, herhangi bir iflin ya da herhangi bir u rafl n bir meslek olarak tan mlan p adland r labilmesi için tafl mas gereken özelliklerdir. Bu noktada öteki tüm ifl kollar gibi ö retmenli in de bir meslek olarak adland r labilmesi için burada ifade edilen özelliklere sahip olmas kaç n lmaz bir gerekliliktir. Uzmanl k Bilgisi: Bir mesle i yerine getirecek bireylere hizmetöncesi e itim yoluyla mesle in gerektirdi i bilgi ve becerilerin kazand r lmas, iflin baflar ya ulaflmas nda yaflamsal önem tafl r. Öte yandan bir meslek, ne kadar çok özelli e sahip olmay gerektiriyorsa e itim süresi de o ölçüde uzamaktad r. Türkiye de ö retmenlik mesle i, s n f ö retmenleri ve kimi alanlar için ortaö retim üzerine dört y ll k, kimi alanlar için ise befl y ll k bir e itimi gerekli k lmaktad r. Girifl Denetimi: Türkiye de, ö retmenlik mesle i girifl denetiminin alt aflamada gerçekleflti i söylenebilir. lk aflama Ö renci Seçme ve Yerlefltirme Merkezi (ÖSYM) taraf ndan yap lmaktad r. ÖSYM çok say da lise mezunu içerisinden yaln zca biliflsel yeterliliklerini dikkate alarak bir seçim yapmakta ve seçti i adaylar e itim fakültelerinin ilgili bölümlerine göndermektedir. kinci aflamada Yüksekö retim Kurumlar bu adaylara, 4-5 y ll k bir e itim vermekte ve bu e itimin sonucunda baflar l olanlar mezun ederek diplomaland rmaktad r. Diplomal mezunlar, Kamu Personeli Seçme S nav na girmekte ve ald klar puanlara göre s ralanmaktad r. Dördüncü aflamada Millî E itim Bakanl, gereksinim ve devletin ekonomik koflullar do rultusunda ö retmen seçimi yapmaktad r. Seçilen adaylar bir y ll k aday ö retmen olarak görevlendirmekte ve bu sürenin sonunda ve uygun görülmeleri durumunda ö retmen olarak istihdam edilmektedirler. Son aflamada ise ö retmen olarak görev yapanlar n yasalara ve meslek eti ine dayal olarak görevlerini sürdürmeleri gerekmektedir. Meslek Eti i: Meslek eti i; belirli bir meslek grubunun mesle e iliflkin olarak oluflturulup korudu u, meslek üyelerine emreden, onlar belirli bir biçimde davranmaya zorlayan, kiflisel e ilimlerini s n rlayan, yetersiz ve ilkesiz üyeleri meslekten d fllayan, meslek içi rekabeti düzenleyen ve hizmet ideallerini korumay amaçlayan mesleki ilkeler bütünüdür. Türkiye de ö retmenlik mesle inin de er sistemi belirlenmemifltir. Meslekte de er sistemi konmad için de kiflisel de erler egemen olabilmektedir. Çal flma Özgürlü ü: Herhangi bir iflin meslek olarak adland r labilmesinin koflullar ndan biri de çal flma özgürlü ile ilgilidir. Bir mesle in uygulama baflar s, bir yönüyle de mesle i icra eden bireylerin özgürlü üne ve yarat c l k becerilerini kullanabilmelerine ba l d r. Ö retmenlik mesle i, çal flma özgürlü ü aç s ndan de erlendirildi inde e itim hizmetinin kamu hizmeti olarak alg lanmas nedeniyle birçok ülkede çal flanlar n büyük bir ço unlu unun devlet okullar nda görev ald gözlemlenmektedir. Uygulamaya koydu u e itim program kendisine belirli bir ölçüde esneklik tan d takdirde ö retmenlik, çal flma özgürlü ü bulunan bir meslek olarak nitelendirilebilir. Meslek Kurulufllar : Her meslek gurubunun, üyelerinin ç karlar n korumak ve sorunlar n dile getirerek sorunlara çözüm üretmek için örgütlenmesi beklenir. Bu durum, ö retmenler için de söz konusudur. Türkiye de de nitelikleri tart fl lmakla birlikte çeflitli ö retmen örgütleri etkinlik göstermektedir. Hizmet Koflullar : Bir mesle e sayg nl k kazand ran koflullar n bafl nda o mesle- in üyelerine sa lad maddi ve manevi koflullar gelir. Ö retmenlerin çal flma ko- Ö retmenlik mesle ine iliflkin genel meslek özellikleri: Uzmanl k bilgisi Girifl denetimi Meslek eti i Çal flma özgürlü ü Meslek kurulufllar Hizmet koflullar Toplumca meslek olarak tan nma 7

19 8 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim flullar, e itimin en yüksek derecede etkinli ini sa layacak nitelikte olmal ve ö retmenlere kendilerini tümüyle mesleksel u rafllar na adama olana vermelidir. Toplumca Meslek Olarak Tan nma: Bir mesle in toplumsal kabul görmesi durumunda meslek üyeleri, topluma hizmet etmenin ödülünü maddi ve manevi desteklerle görecektir. Zaman içerisinde y pranm fll klar yafland gerçe ini göz ard etmemek koflulu ile ö retmenlik mesle inin toplumumuzda yayg n kabul ve de er gördü ü bilinen bir gerçekliktir. Alana Özel Özellikler Her meslek alan gibi ö retmenlik mesle inin de kendine özgü özelliklerinden söz edilebilir. Bu özelliklerden kimilerini afla daki gibi s ralamak olanakl d r (Tezcan, 1996; Erden, 1999; fiiflman, 2002; Gündüzalp, 2001; Gündüz, 2003; Çeliköz, 2003): Ö retmenlik; insanlar, ö renmeyi ve ö retmeyi sevenler için ideal bir meslektir. Okuma, araflt rma, inceleme yapma, ülke sorunlar na çözüm arama, çocuklar sevme ve çocuklar taraf ndan sevilme, ö rencilerini gelecekte baflar l bir insan olarak görme gibi manevi doyum noktalar vard r. Ö retmenlik, insanlarla ve çevreyle yo un etkileflim gerektiren bir meslektir. Ö retmenlik, tüm ülkelerde en yayg n olarak görülen mesleklerden biridir. Bu gerçekli e ek olarak genç nüfus oran n n say sal yo unlu u ve e itime olan talep miktar ülkelere özgü kimi farkl l klar n da oluflmas na yol açabilmektedir. Ö retmenlerin oldukça önemli bir bölümü devlet memurudur. Bu durumun oluflmas nda Anayasa n n e itim hizmetlerinin temel sorumlusu olarak devleti göstermesinin ve e itim hizmetlerinin devlet eliyle yürütülüyor olmas - n n etkili oldu u söylenebilir. Kimi farkl l klar gözlenmekle birlikte birçok ülkede ö retmenlerin orta ve alt gelir gruplar ndaki ailelerden geldi i belirlenmifltir. Bu durumun oluflmas nda da ö retmenli in büyük ölçüde devlet güvencesine sahip bir mesleki alan olmas n n yatt söylenebilir. stisnai ulusal (özel okul uygulamalar ) ve uluslararas örnekleri olmakla birlikte ö retmenlik, gelir düzeyi en düflük mesleklerden biridir. Meslekte çal - flanlar n say sal fazlal n n ve mesle e girifl denetiminin devletçe yap lmas - n n bu durumu oluflturan bafll ca etmenler oldu u söylenebilir. Ö retmenler görevlerini genelde okul, s n f, salon, laboratuvar, atölye gibi ortamlarda ve di er ö retmenlerden ba ms z olarak tek bafllar na yapmaktad rlar. Ö retmenlik, kad nlar n yo un olarak çal flt bir meslek alan d r. Özellikle ikili ö retim yapan okullarda yar m günün bofl kalmas, tatil sürelerinin uzun olmas gibi etmenler ö retmenlik mesle inin bayanlar taraf ndan tercih edilme oran n art rmaktad r. Ö retmenlik, sayg duyulan bir meslek olmas na karfl n statüsü düflük meslekler aras nda yer almaktad r. Yeterli nicelik ve nitelikte ö retmen yetifltirilememesi nedeniyle mesle in herkese aç k ve kolay elde edilebilir oluflunun ve ö retmenlerin gelir düzeyinin düflük olmas n n bu durumun oluflmas nda etkili oldu u söylenebilir.

20 TELEV ZYON TELEV ZYON 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri Statü ve sayg nl, ülke ve kültürlere göre de iflmekle birlikte do rudan insanla ilgili bir meslek olmas yönüyle ö retmenlik, geçmiflten bu yana yaln zca bir kazanç arac olarak de il ayn zamanda kutsal bir meslek olarak da alg lanmaktad r. Ö retmenlerin mesleki geliflimleri için ayr lan parasal kaynaklar n s n rl olmas n n da bir sonucu olarak ö retmenlik mesle inde kariyer yapma ve mesleki geliflim olanaklar s n rl düzeydedir. Ö retmen, ö retim hizmetini çok say da ö renci grubuna ayn anda sunar. Ö retmen-ö renci iliflkisi yasal temellere dayanan zorunlu bir iliflkidir. Sahip oldu u tüm bu özelliklere karfl n unvan-statü belirsizli inin yaflanmas, yetki ve sorumluluk konusundaki açmazlar; özerk, bilimsel ve profesyonel bir akreditasyon kurumunun yoklu u gibi bafll ca konular; ö retmenli in meslekleflmesi konusunda Türkiye de at lmas gereken ad mlar n bulundu u noktas ndaki elefltirilerin güncelli ini sürdürmesine de yol açmaktad r. Ö retmenlik; mesleki, bilimsel, sosyal, kültürel ve ekonomik boyutlar yla ele al nmal ve biliflim ça ile tutarl hale getirilmelidir. Ö retmenlik mesle i gibi temel u rafl alan insan olan bir mesle in sürekli bir geliflim içinde olmas zorunludur (Alkan, 2000). Ö RETMENL KTE MESLEK YETERL KLER E itim, yetifltirdi i insan gücü ile toplumu de iflim kültürüne haz rlayan ve geliflmeye iten anahtar konumunda toplumsal bir kurumdur. Konu bu yönüyle ele al nd nda e itim olgusunun temel ögelerinden biri olan ö retmene önemli görevler düflmektedir (Do an, 1999). Öte yandan ö retmen, ö rencilerin yaflam nda oldukça önemli bir yer tutmaktad r. Ö renciler, okullarda çeflitli bilgi ve becerileri ö renmekle birlikte ö retmenin düflüncelerinden, duyuflsal tepkilerinden, de er ve al flkanl klar ndan etkilenirler. Nitelikli insan gücü, söz konusu yeterlikleri onlara kazand racak nitelikte ö reticilerin varl yla olanakl d r. Tam bu noktada, sözü edilen ö retmenlerin kimler olabilece i ya da bu kavramsallaflt rmalarla ne tür yeterliklere sahip bir ö retmen beklentisinde olundu u sorusu yan t beklemektedir. Ö retmenler, ne tür yeterliklere sahip olmalar durumunda kendilerinden beklenen rolleri gere ince yerine getirebileceklerdir? Türkiye de ö retmen yeterliklerinin neler oldu u konusuna geçmeden önce bu sürece etki eden iki önemli geliflmeyi aç kl a kavuflturmakta yarar vard r. Bunlardan ilki Ö retmen Yetifltirme Türk Millî Komitesinin kurulmas, di eri de ö retmen e itiminde akreditasyon sisteminin oluflturulmas uygulamalar d r. Ö retmenlik mesle i ça dafl geliflmeler karfl s nda dura an kalmamal d r. Ö retmen, ö renciler için bir model olma özelli i tafl r. Ö rencilerin nitelikli modellerle karfl laflmas son derece önem tafl maktad r. 9 Türkiye de ö retmen yeterliklerinin belirlenmesi konusunda bir standartlar kümesi oluflturulmas n n bu denli gecikmesinin nedeni ne olabilir? 3 DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Ö retmen Yetifltirme Türk Millî Komitesi, e itim fakülteleri ö retmen e itimi Özellikle 1980 li y llarda yaflanan uygulamalar, programlar n n yeniden düzenlenmesinin temel gerekçelerinden biri olarak ifade sisteme kat lan edilen ö retmen yetifltirme ve istihdam ile ilgili birimler aras nda SORU ciddi bir iletiflim ö retmenlerin yeterlikleri SORU kopuklu u ve koordinasyon eksikli inin varl sorununa çözüm üretmek amac yla, Yüksekö retim Kurulunun Eylül 1997 tarihli ilgili genel kurul karar ile kurul- konusunda Millî E itim Bakanl n uzun y llar süren D KKAT hizmetiçi çal flmalar yla D KKAT mufltur. Komitenin Yüksekö retim Kurulunun ö retmen yetifltirme ile ilgili alaca meflgul etmifltir. kararlar oluflturmada dan flma organ olarak etkinlik göstermesi amaçlanm flt r. E itim fakülteleri, Yüksekö retim Kurulu ve Millî E itim Bakanl n n ilgili birimlerinin temsilcilerinin yer almas öngörülen komitenin belirlenen amaç ve görevleri flunlard r (YÖK, 1998): AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

21 10 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Ö retmen Yetifltirme Türk Millî Komitesinin Amaçlar : a. E itim fakülteleriyle gerekli iflbirli i ve koordinasyon çerçevesinde çal flarak hizmetöncesi ö retmen e itimi kalitesini yükseltmek; dolay s ile de ö rencilerin okullardaki baflar lar n n artmas na katk da bulunmak, b. Hizmetöncesi ö retmen e itimi için ulusal ölçütler belirleyip bunlar uygulamak, c. Ö retmen e itimi kalitesini de erlendirme ve iyilefltirme amac ile kalite kontrol mekanizmalar gelifltirmek, d. Ö retmenler için gerekli olan bilgi, anlama, beceri ve yeteneklere iliflkin ulusal ölçütler oluflturmak, e. Hizmetöncesi ö retmen e itiminde okullar n etkin kat l m n sa lay p fakültelerle okullar aras ndaki iflbirli inin geliflmesine yard mc olmak. Ö retmen Yetifltirme Türk Millî Komitesinin Görevleri: a. Ö retmen e itimi programlar n ve derslerini oluflturup güncellefltirmek, b. Ö retmen e itimi derslerine iliflkin ulusal ölçütler gelifltirmek ve uygulamay de erlendirmek, c. Yeni ö retmenler için ulusal standartlar gelifltirmek ve bunlar n uygulanmas n sa lamak, d. Ö retmen e itimi programlar n n kontrolünü, süreklili ini ve güncellefltirilmesini sa lamak, e. Ö retmen e itiminin büyük ölçüde uygulamaya dayand r lmas n sa lamak f. Ülkenin önceliklerinin ve ö retmen aç olan bölgelerin saptanmas, her branfl için gerekli olan ö renci say s n n da l m n n yap lmas ve ö retmenlerin temini ve istihdam ile ilgili olarak Millî E itim Bakanl ile iflbirli i ve koordinasyon içerisinde çal flmak, g. Ö retmen e itimi programlar için uygulanabilecek ö renci seçiminde destek sa lamak, h. Yüksekö retim Kurulu ile Millî E itim Bakanl, Yüksekö retim Kurulu ile fakülteler ve di er bütün ilgili kurumlar aras ndaki bilgi ve iletiflim ak fl n sa lamak, i. Çal flmalar n en iyi ve mükemmel bir biçimde sürdürülmesine yard mc olmak, j. Hizmet için e itim kurslar ve yurt d fl e itim burslar yoluyla personel geliflimine katk ve destek sa lamak, k. Okullardaki ö retim-ö renim kalitesini iyilefltirmek ile ilgili olarak s n f tabanl e itim araflt rmalar n n yayg nlaflt r lmas na yard mc olmak, l. Ö retmen yetifltirme ve e itimi ile ilgili verileri toplamak, muhafaza etmek ve ilgili yerlere sunmak, m. Ö retmen e itiminin en önemli boyutlar ndan biri olan fakülte-okul iflbirli i konusunda gerekli olan model ve altyap çal flmalar n gerçeklefltirmek, n. Ö retmen yetifltirme ile ilgili k sa ve uzun vadeli planlamalar yapmak, o. Ülkenin ihtiyaçlar ve öncelikleri ile alandaki ça dafl geliflmeler ve araflt rma bulgular do rultusunda hizmetöncesi ö retmen yetifltirme sürecini etkin ve verimli hale getirmek,

22 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri p. Ö retmen yetifltirme ile ilgili olarak belirlenecek alanlarda gerekli çal flma ve araflt rmalar yapmak üzere alan alt komitesi biçiminde faaliyet gösterecek çal flma gruplar n oluflturmak, görevlerini belirlemek ve çal flmalar n de erlendirmek, r. Ö retmen e itimi ile ilgili tüm konularda Yüksekö retim Kuruluna tavsiyelerde bulunmak. Türkiye de ö retmen yeterliklerinin belirlenmesi konusunda üzerinde önemle durulmas gereken bir kilometre tafl da ö retmen e itiminde akreditasyon sisteminin kurulmas çabalar d r. Temel amac ülkenin gereksinmelerine yan t verebilecek daha nitelikli ö retmenler yetifltirmek olan ve ö retim y l ndan itibaren yaflama geçirilen e itim fakültelerinin yeniden yap land r lmas çerçevesinde, yeni yap lanmay etkin ve kal c k lmak amac yla bir dizi etkinlik gerçeklefltirilmifltir. YÖK/Dünya Bankas HizmetÖncesi Ö retmen E itimi Projesi kapsam nda düzenlenen bu etkinliklerin sonuncusu da ö retmen e itiminde akreditasyon sisteminin oluflturulmas d r. Türk ö retmen e itimi akreditasyon modeli ile ö retmen e itiminin niteli inin art r lmas ve sürekli bir iç ve d fl denetim ile sistemli olarak gelifltirilmesi, ö retmen e itiminin niteli inin güvence alt na al nmas, e itim fakültelerinin hizmet sundu u kesimlere (veliler, ö renciler, okullar gibi) ö retmen e itiminin belirli standartlara dayal olarak yürütüldü ünün güvencesinin verilmesi amaçlanmaktad r. Ö retmen e itiminde uygulanmas öngörülen Türk akreditasyon sisteminin gelifltirilmesi sürecinde dikkate al nan konular ise flunlard r (Günçer, 2002): Ö retmen e itiminde akreditasyonun hedefi, Türkiye de her çocu un nitelikli bir ö retmen taraf ndan e itilmesinin sa lanmas d r. Öngörülen akreditasyon sistemi, standartlar n karfl lanmas n sa layan bir araç olmas n n yan s ra geliflimi destekleyen bir sistem olacakt r. Standartlar n geliflimi sa layabilmesi için kurumlar n amaçlar, kaynak düzeyleri ve tarihî geliflimleri aras ndaki farkl l klar n da dikkate al nmas gerekmektedir. Akreditasyon hedefine ulaflmak için yüksekö retim ile ilkö retim/ortaö retim aras ndaki iflbirli i, hem üniversite-okul hem de YÖK-Millî E itim Bakanl düzeyinde gerçekleflmek zorundad r. Yüksek nitelikli performans veya ç kt lar için yüksek nitelikli girdi seviyelerinin ve süreçlerin sa lanmas gereklidir. Girdi kalitesinden temelde ö retmen yetifltirmeyle ilgili ilke ve politikalar belirleyenler, süreç kalitesinden ö retim elemanlar, ürün kalitesinden de ö retim elemanlar ve ö renciler birlikte sorumludurlar. Türkiye de ö retmen e itiminde akreditasyon için söz konusu standartlar, belirlenen e itim programlar ve yeni mezun ö retmenlerde aranan ö retmen yeterliklerine dayand r lacakt r. Program n bafl nda ö retim elemanlar ve ö rencilere performanslar n n de erlendirilmesinde hangi standartlar n uygulanaca n n bildirilmesi gereklidir. Türk ö retmen e itimi akreditasyon sistemi, üç grup standart üzerine oturur. Bunlar; bafllang ç standartlar, süreç standartlar ve ürün standartlar d r. Bu standart gruplar ; ö retim, personel, ö renciler, iflbirli i, fiziksel altyap, yönetim ve kalite güvencesi olmak üzere yedi standart alan içinde yer al r (Kavak, 1999; YÖK, 1999). 11 Standartlar, akreditasyonun temelini oluflturur. Oluflturulacak sistemin gereklerini ortaya koyar ve yüksek nitelikli lisans programlar n n gelifltirilmesi için neler yap lmas gerekti ini belirler. Türk ö retmen e itimi akreditasyon sistemi standartlar : Bafllang ç standartlar Süreç standartlar Ürün standartlar

23 12 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Türkiye de ö retmen yeterliklerini belirleme amaçl ilk ciddi ve kapsaml giriflimlerin Millî E itim Bakanl n n öncülü ünde ilgili ve yetkili taraflar n kat l m yla 1995 y l nda bafllat ld ve kimi zaman kesintiye u rayarak 2006 y l nda nihai ürününü verdi i söylenebilir. Bafllang ç standartlar, yeterlilik sahibi ö retmenler yetifltirmek için gerekli girdilere iliflkin standartlar gösterir. Gerekli kaynaklar mevcut de ilse, bafllang ç standartlar karfl lanam yorsa ö retmen adaylar n n ürün standartlar n yakalamalar beklenemez. Süreç standartlar, ö retim elemanlar n n ö retmen adaylar n n istenen yeterliklere ulaflmalar n sa lamak için yapmalar gerekenleri gösterir. E itim program - n n kendisi, bir bafllang ç standard d r. E itim program n n nas l sunuldu u, e itim program nda yer alan konular n ö retilmesi ve ö retmen adaylar n n yeni mezun ö retmenler olarak gereksinme duyacaklar bilgi ve becerileri kazanmak için yeterli olanaklara sahip olmalar n n güvence alt na al nmas bir süreç standard d r. Ürün standartlar, yeterli girdilerin uygun bir süreç yoluyla uygun bir biçimde kullan lmas n n bir sonucu olarak ulafl lmas gereken düzeydir. En önemli ürün ulusal standartlar yakalam fl, mesle e bafllam fl ve e itim-ö retim etkinliklerinde baflar l olan mezunlard r. Böyle bir ürün, ö retmen yetifltirme sisteminin hedefidir. Türk E itim Sisteminin çat s n oluflturan 1739 say l Millî E itim Temel Yasas nda, ö retmende bulunmas gereken niteliklerin Millî E itim Bakanl nca belirlenece i hükmü yer almaktad r. Bu hükümden hareketle bakanl k ve üniversite iflbirli i sonucunda, ilk kez ve kapsaml olarak afla da verilen ö retmen yeterlikleri saptanm flt r. Ö retmen yeterlik alanlar ve bu alanlara iliflkin göstergeler, Millî E itim Bakanl n n ilgili birimleri ile üniversite temsilcilerinin oluflturdu u bir komisyon taraf ndan gelifltirilmifltir. Bu çal flmalar n ilk ürünü olarak ifade edilen E itme ve Ö retme Yeterlikleri; ö retmen yetifltirme politikalar n n belirlenmesi, hizmetöncesi ö retim programlar n n gelifltirilmesi, hizmetiçi e itim, ö retmenlerin seçimi, denetlenmesi ve performanslar n n de erlendirilmesi, ö retmenlerin kendilerini gelifltirmesi amaçlar yla kullan lmak üzere Bakanl k taraf ndan fiubat 2002 tarihinde yürürlü e konmufl, ö retmen yetifltiren fakülte ve yüksekokullardan ö retmenlerin hizmetöncesinde belirlenen yeterliklere sahip olacak flekilde yetifltirilmeleri istenmifltir. Bu yeterliklerle uyumlu olarak uygulama ö retmenleri ile ilgili di- er kiflilere ö retmen adaylar n n uygulama s ras nda izlenmesinde kullan lacak temel noktalar sunan Ö retmen Adaylar n n Ö retme Etkinliklerinin Gözlenmesinde Kullan lacak Ö retmen Yeterlikleri Özet Listesi ve ö retmen adaylar n n verdikleri dersleri gözlemleyecek kiflilerin yapacaklar de erlendirmeler için rehber oluflturmas planlanan Ö retmen Yeterlik Göstergelerinin haz rlanmas da bu anlamda gerçeklefltirilen öteki çal flmalard r. Ö retmen yeterlikleri konusu, Avrupa Birli i Komisyonu ile Türkiye Cumhuriyeti aras nda fiubat 2000 tarihinde imzalanan Finansman Anlaflmas ile yürürlü e giren Temel E itime Destek Projesi kapsam nda da projelendirilmifl bir konudur. Temel E itime Destek Projesi; Ö retmen E itimi, E itimin Kalitesi, Yönetim ve Organizasyon, Yayg n E itim ve letiflim olmak üzere befl bileflenden oluflmaktad r. Projenin genel amac n ; Yoksullu u azaltma perspektifinde, e itim seviyesini art rarak e itim kalitesini ve e itime eriflimi iyilefltirmek, en dezavantajl k rsal, flehirsel bölgeler ve gecekondularda nüfusun yaflam koflullar n gelifltirmek, e itim d fl nda kalan çocuklar n, gençlerin ve yetiflkinlerin temel e itim kapsam na al nmas ve ö retmen arz n n iyilefltirilmesini desteklemek oluflturmaktad r. Proje etkinliklerine 2002 y l nda bafllanm flt r. Ö retmen e itimi bilefleni ile ilgili proje çal flmalar n n sorumlulu unu, Ö retmen Yetifltirme ve E itimi Genel Müdürlü- ü üstlenmifltir. Projenin Ö retmen E itimi bilefleni kapsam nda ö retmenlik mesle inin genel yeterlikleri ve özel alan yeterliklerinin belirlenmesi ile ö retmen yeterliklerinin

24 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri 13 iyilefltirilmesine yönelik okul temelli mesleki geliflim k lavuzu haz rl na iliflkin çal flmalar yürütülmüfltür. Ö retmen yeterliklerine ait tasla n oluflturulmas için yabanc uzman efl güdümünde; yürütme kurulu, proje sekretaryas ve ulusal teknik dan flmanlar ile di er kat l mc lara yeterlik belirlemeye iliflkin kavramsal çerçeve ile yöntem ve tekniklerin oluflturulmas na yönelik seminerler düzenlenmifltir. YÖK, MEB, Ö retmen Yetifltirme ve E itimi Genel Müdürlü ü ve Bakanl n E itimi Araflt rma Gelifltirme Dairesi taraf ndan daha önce haz rlanan çal flmalar n tümü ile Proje sekretaryas taraf ndan haz rlanan befl ülkeye ( ngiltere, ABD, fieysel Adalar, Avustralya ve rlanda) ait yeterlik dokümanlar incelenerek konuya iliflkin kavram ve terimler üzerinde ortak bir anlay fl oluflturulmaya çal fl lm flt r. Yap lan seminer çal flmas sonunda ö retmenlik mesle i genel yeterliklerinin ana yeterlik, ana yeterliklere ait alt yeterlikler ve bu alt yeterliklere ait performans göstergeleri fleklinde belirlenmesinin en uygun yöntem olaca kararlaflt r lm fl; ö retmen yeterliklerinin yaln zca bilgiyi de il beceri ve tutumlar da kapsamas kabul edilmifltir (MEB, 2007). Tüm bu çal flmalara ek olarak yap lan çal fltayda ö retmen, ö retim eleman, ilkö retim müfettifli, ölçme-de erlendirme uzman, Millî E itim Bakanl temsilcileri, e itim-ö retim ve bilim hizmetleri kolunda etkinlik gösteren sendika temsilcilerinden oluflan bir kat l mc kitlesi görev alm flt r. Bu çal fltaylar sonucunda ö retmenlik mesle i genel yeterlikleri olmak üzere 6 ana yeterlik alan, bu yeterliklere iliflkin 39 alt yeterlik ve 244 performans göstergesi fleklinde belirlenmifltir y - l nda daha önceki çal fltaylarda da görev alan k sa dönem teknik dan flmanlar n rehberli inde ö retmenlerden oluflturulan komisyonlarca Ö retmenlik Mesle i Genel Yeterlikleri Tasla de erlendirilmifltir. Bu de erlendirme sonucunda ana yeterlik alanlar aynen benimsenmifl, örtüflen ve tekrar eden maddeler ç kar larak alt yeterlik alanlar 31 e, performans göstergeleri de 221 e düflürülmüfltür. Bu toplant da ayn zamanda 16 branfl n özel alan yeterlikleri ve performans göstergeleri de ön taslak olarak gelifltirilmifltir (MEB, 2007). Söz konusu tasla n öz de erlendirme sürecinden de geçirilmesinin ard ndan Ö retmenlik Mesle i Genel Yeterlikleri çal flmas na son flekli verilmifltir. Bu düzenlemeye göre Ö retmenlik Mesle- i Genel Yeterlikleri 6 ana yeterlik, 31 alt yeterlik ve 233 performans göstergesinden oluflmaktad r. Ö retmenlerin mesleki yeterlikleriyle ilgili söz konusu ana ve alt yeterlik alanlar flunlard r (MEB, 2007): Kiflisel ve Mesleki De erler-mesleki Geliflim: Ö rencilere de er verme, anlama ve sayg gösterme Ö rencilerin, ö renebilece ine ve baflaraca na inanma Ulusal ve evrensel de erlere önem verme Öz de erlendirme yapma Kiflisel geliflimi sa lama Mesleki geliflmeleri izleme ve katk sa lama Okulun iyilefltirilmesine ve gelifltirilmesine katk sa lama Mesleki yasalar izleme, görev ve sorumluluklar yerine getirme Ö renciyi Tan ma: Geliflim özelliklerini tan ma lgi ve ihtiyaçlar dikkate alma Ö renciye de er verme Ö renciye rehberlik etme

25 14 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Ö renme ve Ö retme Süreci: Dersi Planlama Materyal Haz rlama Ö renme Ortamlar n Düzenleme Ders D fl Etkinlikler Düzenleme Bireysel Farkl l klar Dikkate Alarak Ö retimi çeflitlendirme Zaman Yönetimi Davran fl Yönetimi Ö renmeyi, Geliflimi zleme ve De erlendirme: Ölçme ve de erlendirme yöntem ve tekniklerini belirleme De iflik ölçme tekniklerini kullanarak ö rencinin ö renmelerini ölçme Verileri analiz ederek yorumlama, ö rencinin geliflimi ve ö renmesi hakk nda geri bildirim sa lama Sonuçlara göre ö retme-ö renme sürecini gözden geçirme Okul-Aile ve Toplum liflkileri: Çevreyi tan ma Çevre olanaklar ndan yararlanma Okulu kültür merkezi durumuna getirme Aileyi tan ma ve ailelerle iliflkilerde tarafs zl k Aile kat l m ve iflbirli i sa lama Program ve çerik Bilgisi: Türk millî e itiminin amaçlar ve ilkeleri Özel alan ö retim program bilgisi ve uygulama becerisi Özel alan ö retim program n izleme, de erlendirme ve gelifltirme Ö retmen yeterlikleri; Millî e itim hedeflerinin desteklenmesine katk sa lamak, Ulusal iflbirli i ve bilgi paylafl m n daha etkin olarak gerçeklefltirmek, Ö retmenlerin niteli i ve kalitesi için k yaslama, karfl laflt rma yap labilecek bir yap oluflturmak, Ö retmenlik mesle inin statüsü ve kalitesi aç s ndan toplumsal beklentilerde tutarl l k oluflturmak, Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinde esas al nacak aç k, anlafl l r ve güvenilir bir kaynak oluflturmak, Ulusal düzeyde profesyonel ö retmenlik seviyesinin tart fl lmas nda kullan - lacak ortak terim ve tan mlamalar içeren bir dil birli i sa lamak, Ö retmenlerin bilgi, beceri, tutum ve de erlerini tan mlayarak toplum taraf ndan fark edilmesini ve toplumun gözünde statülerinin yükseltilmesini sa lamak, Ö rencilerin ö renmeyi ö renmesi için f rsatlar sa lamak, Ö retmenlerin görevlerini fleffaflaflt rarak veliler ve toplum için kalite güvencesini oluflturmak gibi pek çok amac n gerçeklefltirilmesi için haz rlanmaktad r. Ö retmenlik mesle i genel yeterliklerinin; Ö retmen yetifltirme politikalar n n belirlenmesinde, Ö retmen yetifltiren yüksekö retim kurumlar n n hizmetöncesi ö retmen yetifltirme programlar nda,

26 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri 15 Ö retmenlerin hizmetiçi e itiminde, Ö retmenlerin seçiminde, Ö retmenlerin ifl baflar mlar n n, performanslar n n de erlendirilmesinde, Ö retmenlerin kendilerini tan ma ve kariyer geliflimlerinde kullan lmas öngörülmektedir. Ö retmenlik mesle i genel yeterlikleri, e itim sürecinde yer alan tüm paydafllar n elefltirel görüfl ve önerilerine aç k oldu u, sürekli olarak gelifltirilmek ve güncellefltirilmek üzere haz rland ifade edilmektedir (MEB, 2007). Bu yeterliklerin ö retmen yetifltirme program sürecinde kuramsal ve uygulamal çal flmalar arac - l yla ö rencilere kazand r lmas ve ö rencilerin amaçlanan yeterlik düzeylerine erifltirilmesi amaçlanmaktad r. Ö RETMENLER N E T M GEREKS N MLER Bilim ve teknoloji alan ndaki geliflmelere paralel olarak ilkel toplum, tar m toplumu ve sanayi toplumu evrelerini geride b rakan dünya, geçen iki bin y l n sonlar nda ve içinde bulundu umuz üçüncü bin y l n bafllang c nda yeni bir aflamaya ulaflm flt r. Bu aflama; sanayi sonras toplum, kapitalist ötesi toplum, bilgi ça, bilgi toplumu gibi kavramlarla tan mlanmaktad r. Bu dönemde bilim insanlar ve düflünürler, yaflanmakta olan h zl dönüflümü teknik ve toplumsal yönleriyle inceleyerek yirmi birinci yüzy l n gerçeklerini ve gelece e dönük e ilimleri belirlemeye çal flmaktad rlar (Ak n, 1999). Söz konusu dönemin adland r lmas nda çeflitli kavramlar kullan lmaktad r. Bilgi ça adland rmas, bu adland rmalar aras nda yayg nl kla kullan lanlardan biridir. Bilgi ça, ifl gücünün önemli bölümünün biliflimle ilgili ifllerde çal flt ve ekonomide en etkili faktörün bilginin kullan lmas ve uygulanmas oldu u toplumdur (Drucker, 1993). Bu yeni toplumun temel ekonomik kayna üretim araçlar, sermaye, emek ya da do al kaynaklar de il bilgidir ve bilgi olacakt r (Centel, 1998). Bilgi ça n n en belirgin özelli i yo un bilgi üretim ve tüketimidir. Nitekim dünyadaki bilgi birikimi; 1850 li y llara kadar her yüz y lda ikiye katlan rken 1970 lerde bu süre befl y la kadar düflmüfl, 1980 li y llar sonras nda ise bilginin kendisini yenileme süresi bir y l n da alt na düflmüfltür (Yücel, 1998). Bu durum yaflam n tüm alanlar nda önemli bir de iflim yafland anlam na gelmektedir. De iflim olgusu gerçe inden örgütsel yap ve yönetim anlay fllar n n yan s ra ifl ve ifl gücünün niteli i de birinci derecede etkilenmifltir. Çünkü bireyler de iflmedi i takdirde de iflim sa lanamaz. Yeni örgütsel yaklafl mlar, bilgiyi bir rekabet avantaj haline getirmekle birlikte bilgiyi üreten ve üretilen bilgiyi etkin kullanabilen e itimli insan da taklit edilmesi güç, en önemli stratejik kaynak olarak kabul etmektedir. Bu durum; ekonomik ve toplumsal yap n n temel itici gücü olarak tan mlanan, yüksek bilgi ve beceri düzeyine sahip nitelikli ifl gücüne olan gereksinimin giderek artmas sonucunu do- urmufltur (Kurtulmufl, 1996). Bilgi ça insan merkezlidir. E itimli insan, bilgi ça- n n simgesidir ve bu ça n performans kapasitesini tan mlamaktad r. Bu aç dan yirmi birinci yüzy l n en önemli kayna insand r. Önceleri yaln zca kendisine verilen iflleri yerine getiren iflgören anlay fl yerini uyum içinde çal flabilen, üst düzeyde bilgiye sahip, sorumluluk alabilen, yarat c ve yarat c l n ifl ortam nda kullanabilen, de iflime kolayl kla uyum sa layan, çözüm üreten, yeni öneriler ortaya koyan ve ö renmeyi bir yaflam biçimi haline getirebilmifl iflgören tercihine b rakm flt r. Bu yeni iflgören anlay fl ile önümüzdeki birkaç on y lda en çok gereksinim duyulacak kiflilerin yüksek beceri yan nda yük- Bilgi ça ; bilginin yo unlaflt, bilim ve teknolojinin h zl de iflim gösterdi i bir dönem ve bireylerin artan bilginin güç ve üstünlü ünü kabul etti i ve bilgiyi etkin olarak kulland bir yaflam biçimidir.

27 16 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim E itim sistemini toplumdan ve toplumsal gereksinimlerden ba ms z olarak düflünmek olanakl de ildir. sek düzeyde bilgiye sahip ve ayn zamanda bilgi edinip ö renme konusunda yüksek kapasiteye sahip olmalar gerekti i ön plana ç km flt r (Drucker, 1999). Yirmi birinci yüzy l insan n n tafl mas gereken temel özellikler; etkili iletiflim becerileri, kendi bafl na ö renebilme yetene i, sosyal beceriler, tak m çal flmas becerileri, etkin ve verimli düflünebilme becerileri (elefltirel düflünme, problem çözme), bilgi ustal (bilgiye ulaflabilme, kullanabilme ve yeni bilgi üretebilme), yaflam boyu ö renebilme becerileri olarak tan mlanmaktad r (Bates, 2002). Kuflkusuz iflgörenlerin bu ve benzeri niteliklere sahip olabilmesinin temel belirleyicilerinden biri de e itimdir. flgörenin niteli i ile yerine getirdi i ifle iliflkin alm fl oldu u e itimin niteli i aras nda do rusal ve belirleyici bir iliflki söz konusudur. Temel e itime ek olarak belirli bir mesle in gerektirdi i bilgi, beceri ve tutumlar kazand rmaya yönelik etkinlikler olarak tan mlanan mesleki e itim, günün koflullar na uygun ve nitelikli e itim alm fl insan sermayesi; örgütler için oldukça büyük önem tafl maktad r (Kap z, 2001). E itimin toplumsal yaflamda üstlendi i önemli ifllevlerden biri de insan sermayesi yaratmakt r. Yarat lan bu sermaye üretim süreci aç s ndan önemli bir girdi, e itim sürecinden geçen insan için ise gelece e yönelik önemli getirisi olan bir yat r md r. nsan sermayesi, bu dönemin de iflken üretim iliflkileri içinde mal ve hizmet üretiminde yaflanan rekabet için belirleyici öge haline gelmeye bafllam flt r (Ercan, 1998). E itim; ailelerin, ö rencilerin, iflverenlerin ve öteki çevrelerin farkl amaçlar na ve beklentilerine hizmet eder. Bu yönüyle e itim sisteminde yap lacak her de iflikli in sistemle bütünleflmesi ve baflar ya ulaflmas aç s ndan toplumsal deste inin olmas zorunlulu u vard r. Öte yandan e itim, çok yönlü ifllevsel bir süreç olarak toplumun beklentilerini karfl lama sorumlulu unu da üstlenmifltir. Bu sorumluluk, e itimin kendi iç dinamiklerini oluflturacak kadar örgütlenmifl bir sistem ve amaçlara uygun bireyler yetifltirmeyi sa layan bir disiplin olmas n gerektirmifltir (Eren, 2001). Bilgi ça n n öngördü ü nitelikli insan gücü, nitelikli insan gücünün kayna- olan e itim kurumlar n ve bu kurumlar n etkinliklerini çok daha önemli k lmaktad r. Bilgi ça n n önemli toplumsal kurumlar ndan biri e itimdir, e itim kurumlar d r (Çelik, 2000). Bütün örgütler gibi e itim örgütleri de çevre sistemlerde meydana gelen de iflmelerden etkilenir. Bütün ülkeler, okul ve ö retim etkinliklerini de iflen modern üretim yöntemlerine yan t verecek biçimde düzenlemektedir. Ekonomik, sosyal ve teknolojik alanlardaki h zl de iflmeler, öteki toplumsal kurumlar oldu u gibi e itim örgütlerini de etkilemekte; e itim sistemleri de kendilerini yeniden oluflturma zorunlulu u karfl s nda bulunmaktad r. E itim kurumlar n n varl n sürdürebilmesi için toplumun özelliklerini korumas, yaflamsal ifllevini sürdürebilmesi için de kendini yenilemesi gerekir (Al c güzel, 1998). De iflme ve yenileflmenin çok h zl yafland dünyada, de iflme ve geliflmeleri izleyen bireylerden ziyade de iflme ve geliflmelerin yarat c s ve bafllat c s bireylerin e itim yoluyla yetifltirilmesi daha büyük önem kazanmaktad r. E itimin bu tür bir geliflimi yakalayabilmesi ve sürdürebilmesi, sürekli aray fllarla de iflimi sa lamak için yenileflmesiyle mümkündür. Bir baflka deyiflle de ifltirmek için e itimin de de iflmesi gerekmektedir. Öte yandan e itim kurumlar n öteki kurumlardan ay ran temel özelliklerin bafl nda, e itim kurumlar n n de iflimi bafllatma sorumlulu unun bulunmas geldi i de unutulmamal d r. Sahip oldu u bu rol, e itim kurumlar n n toplumun geneline yaln zca temel bilgiler veren bir yap da kalmas na izin vermez. Bu nedenle e itim kurumlar da de iflmek zorundad r.

28 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri 17 Kaliteli olma, rekabet edebilme, topluma karfl sorumluluk duyma, tüketicilerin tercih ve gereksinimlerine e ilme e itim kurumlar nda da art k uygulama olana bulan, bundan da öte zorunluluk duyulan kavram ve ilkeler aras ndad r (Balc, 1999). Öte yandan kaliteli e itim, bütün vatandafllar kapsayan bir insan hakk olarak da görülmektedir. E itim hizmetleri, toplumun genel ve ortak gereksinimlerinin karfl lanmas için kamu yönetimi örgütlerince yürütülen hizmetler olarak da tan mlanan kamusal hizmetler aras ndad r. Bir ülkedeki e itim kurumlar n n niteli i ile ö retmenlerin niteli i aras nda ne tür bir iliflki kurulabilir? 4 DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M stenen kaliteye sahip insan tipinin yetifltirilebilmesi için ö retmenin kaliteli yetiflmesi gerekti i bilgisi ve ö retmenin toplumlar n yaflam nda tafl d önem, ö retmenlerin yetifltirildikleri sürecin iyilefltirilmesi ve ö retmen yetifltirmede SORU kalite sa lama aray fllar n sürekli gündemde tutmufltur (Kulaks zo lu, 1991). Ö retmen, e i- SORU timin temel yap tafl oldu undan onun kalitesi, e itimin verimlili ini do rudan etkileyen etkenlerin bafl nda gelmektedir. D KKAT D KKAT Kaliteli insan gücü, bütün dünya ülkelerinin e itim politikalar n n en önemli ve vazgeçilmez konusu halini alm flt r. Tüm dünya ülkeleri, e itim sistemlerini ve bu ba lamda ö retmen yetifltirme politikalar n sorgulamay güncel hale getirmifltir. Ö retmen yetifltirme politikalar, insan yetifltirme düzeninin temel AMAÇLARIMIZ ögesi ve belirleyicisidir. Dünya bilgi ça na yönelirken geliflmifl ülkelerin birço u e itim sektörlerinin yap s n ve ö retmenlik mesle inin nitelik ve statülerini gündemde ön plana AMAÇLARIMIZ almaktad r (Kuran, 2002). Bu aflamada nitelikli ö retmen kavram n K T Atan mlamakta P K T A P yarar vard r. Nitelikli ö retmen; sorun çözme becerisine sahip, teknolojiyi kullanabilen, ö rencisi ile olumlu iliflkiler kurabilen, okuldaki tüm ortamlar etkin kullanan ve bir ö renme ortam na dönüfltürebilen, sürekli ö renmeyi TELEV ZYON bir ilke olarak benimsemifl ve toplumsal geliflmeye çok yönlü olarak katk da bulunan kiflidir (McNe- TELEV ZYON il, 1997). Nitelikli ö retmen; dinamik ve etkin bir kiflilik yap s na sahip, yeniliklere aç k, ö renmeyi kolaylaflt ran, kendisini güncelleyen, kaynak kullanan, elefltirel düflünebilen ve sorun çözen ö retmendir. Nitelikli ö retmen; NTERNET alan nda gerekli bilgi ve becerilere sahip, ö retmenlik meslek bilgisi ve becerisiyle donanm fl, düflü- NTERNET nen, soru soran, elefltiren, geliflmeye ve yeniliklere aç k, kendisini sürekli yenileyen, mesle ini seven, topluma ve ülkeye hizmeti temel ilke sayan, dünyay güzellefltirmek için çaba harcayan, Türk Millî E itiminin genel amaçlar ile temel ilkelerini benimseyen, Türkiye Cumhuriyetine, Atatürk ilke ve devrimlerine ba l, ça dafl, demokratik ve laik bir dünya görüflüne sahip, mesle inin gerektirdi i kiflilik özelliklerini ve sorumluluk duygusunu tafl yan, Türkçeyi do ru ve düzgün kullanan ayd n kiflidir (Tezbaflaran, 2001). Nitelikli ö retmen yetifltirme konusu, hizmetöncesi ve hizmetiçi e itim ba lam nda iki yönlü olarak ele al n p tart fl labilir. Hizmetöncesi ö retmen yetifltirme ifli ö retmen adaylar n n seçimi, yetifltirilmesi, yerlefltirilmesi olmak üzere üç temel öge içerisinde ele al nabilir (Köymen, 1991). Baflka bir görüfle göre de ö retmen adaylar n n seçimi, e itim uzman yetifltirme, ders programlar n n içeri i, ö retim üyelerinin nitelikleri ve hatta toplumdaki ekonomik, sosyal ve siyasal anlay fl ve yap lanmalar bir bütün halinde düflünülmeden ö retmenlerin niteli i tek bafl na ele al namaz (Y ld r m, 2001). Nitelikli ö retmen yetifltirme, ö retmen aday n n önceki ö retim kademelerinde iyi yetiflmesiyle, ö retmene sa lanan sosyal ve ekonomik olanaklarla, çevreyle, siyasal yap yla ve toplumla, bireyin kendisini gelifltirme-

29 18 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim E itimde istenen sonuçlara ulaflmak için temel öge olan ö retmenlere sürekli olarak kendilerini yenileme olana n n verilmesi, bu amaçla gereksinimleri do rultusunda hizmetiçi e itim etkinliklerinin düzenlenmesi önem tafl r. siyle, kat l mla, örgütlenmeyle ve sendikalar n etkilili iyle, Millî E itim Bakanl ve Yüksekö retim Kurulunun tutumlar yla yak ndan iliflkilidir (Okçabol, 1998). Ö retmenlerin hizmetöncesinde iyi yetifltirilmelerine ek olarak hizmetiçinde de kendilerini sürekli olarak gelifltirmeleri gerekmektedir. Ça m zda e itimin yaflam boyu devam eden bir süreç olarak görülmesine ba l olarak ö retmenlerin e itimi de yaln zca hizmetöncesi e itimle s n rl olarak görülmemekte, mesle e bafllad klar nda da ö retmenlerin gerek ö retmeni istihdam eden kurumlar taraf ndan düzenlenecek baz e itim etkinlikleriyle yetifltirilmesi gerekse ö retmenin kendi kendini gelifltirmesi gerekli olmaktad r. Okul e itiminin bireyin tüm yeteneklerini ortaya ç kar p yönlendirmeye yeterli olmamas, her meslek alan nda yaln z okulda kazand r lan bilgiler ile çözülemeyecek sorunlarla karfl laflma ihtimalinin olmas ; toplumun kültürel, sosyal ve ekonomik yap s n n sürekli olarak de iflip geliflmesi; bilim ve teknolojik geliflmelerin her meslek alan na yeni bilgi, teknik ve araçlar getirerek çal flanlar bu bak mdan ö renmeye yetiflmeye zorlamas hizmetiçi e itimin gereklili ini ortaya koymaktad r (Taymaz, 1999). Ö retmenlerin niteliklerinin geliflmesi ve profesyonel bir ö retmen kimli i kazanmalar, hizmetöncesi ve hizmetiçi e itim süreçlerinin bütünleflmesi ile sa lanabilir (Saban, 2000). Ö retmenlere yönelik hizmetiçi e itim; ö retmenlere mesleklerinin gereklerini yerine getirme konusunda yoksunluk yaflad klar ya da gereksinim duyduklar mesleki bilgi, beceri, tutum ve al flkanl klar n kazand r lmas n hedefleyen süreçlerin bütünü olarak tan mlanabilir. Hizmetiçi e itim etkinlikleri; bilimsel, e itsel ve bireysel yeterliklerini art rarak profesyonel geliflimlerine katk sa lama, mesleki doyum sa lama olana verme ve performans n gelifltirme konular nda ö retmenlere önemli katk lar sa lamaktad r. Türkiye de ö retmenlerin hizmetiçi e itimleri, merkezde Millî E itim Bakanl -, Hizmetiçi E itim Dairesi Baflkanl taraf ndan, illerde ise Millî E itim Müdürlükleri taraf ndan planlanmakta ve uygulamaya konmaktad r. Ö retmenlerin hizmetiçi e itimleri; 657 Say l Devlet Memurlar Yasas n n 214. maddesi, 1739 Say l Millî E itim Temel Yasas ile 3797 say l Millî E itim Bakanl Teflkilat ve Görevleri Hakk nda Yasa n n ilgili hükümlerine dayan larak haz rlanan yönetmelik do rultusunda ve afla daki amaçlarla yap l r: Hizmetöncesi e itiminden gelen personelin kuruma uyumunu sa lama Türk Millî E itiminin amaç ve ilkelerini bir bütünlük içinde kavrama ve yorumlamada ortak görüfl sa lama ve uygulamada birlik kazand rma Mesleki yeterlik aç s ndan hizmetöncesi e itimin eksikliklerini tamamlama E itim alan ndaki yeniliklerin, geliflmelerin gerektirdi i bilgi, beceri ve davran fllar kazand rma Personelin mesleki yeterliklerini gelifltirme stekli ve yetenekli personelin mesleklerinin üst kademelerine geçifllerini sa lama Yatay ve dikey geçifller için tamamlama e itimi yapma Türk Millî E itim politikas n yorumlamada bütünlük kazand rma E itime ait temel ilke ve teknikleri uygulamada birlik sa lama E itim sisteminin gelifltirilmesine destek olma Bilim, teknoloji ve ifl yaflam nda meydana gelen yeniliklerin gerektirdi i bilgi, beceri ve tutumlar kazand rma Üretilen hizmetlerin nitelik ve niceli ini art rma Hatalar azaltma

30 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri 19 Hizmetöncesi ve hizmetiçi e itime ek olarak özellikle son y llarda gittikçe artan say da ö retmenin baflta e itim bilimlerinin çeflitli alanlar olmak üzere kendilerini gelifltirmek amac yla ve gönüllü olarak kat ld klar lisansüstü e itim programlar n n da ö retmenlerin e itim gereksinimlerini karfl lama konusunda önemli bir ifllev gördü ü söylenebilir. Ö RETMENL K MESLE NDE GEL fi M BASAMAKLARI Günümüz koflullar nda yaflanan bafl döndürücü de iflim ve geliflmeler, h zla artan bilgi, üretim iliflkilerinde ve üretim süreçlerinde meydana gelen farkl laflmalar meslek alanlar n ve yap lan ifllerin boyutlar ile kapsamlar n n genifllemesine yol açm flt r. Sorumluluklar ve yap lmas gereken etkinlikler ile bu etkinlikleri yürüten kiflilerin say s artm fl; bu art fla karfl l k olarak da temel politikalar kararlaflt rmak, bunlar gerçeklefltirmek ve ortak amaca ulaflt racak biçimde düzenlemek, görevleri da tmak, yetki ve sorumluluklar belirlemek önem kazanm flt r (Birdal, 1998). Yukar da sözü edilen geliflmeler, kaç n lmaz olarak tüm kurum ve kurulufllar için iflgörenlerin kariyer planlamalar n yeniden gözden geçirmelerini bir zorunluluk olarak gerektirmifltir. Kariyer; bir kiflinin ifl yaflant s ndaki etkinlik, sorumluluk, tutum ve davran fllar n geliflimi olarak tan mlanabilir (Sümer, 1999). Kariyer ve kariyer planlamas, insan kaynaklar yönetiminin önemli bir bölümünü oluflturmaktad r. Kariyer planlamas ; bireysel e itim ve geliflme ihtiyaçlar n n daha iyi belirlenmesiyle iflgörenlerin gelifltirilmesini, iyi bir e itim ve kariyer olanaklar n n sonucu olarak ifl baflar s n n yükseltilmesini, iflgören doyumunu ve iflgörenlerin örgüte ba l l n n artmas n sa lamakt r (Can, 1994). flgörenin ifl doyumunu ve kurum ya da kurulufllarda kalmas n sa lamak isteyen örgütler, kariyer planlamas na önem vermelidir. Bir kamu çal flan olarak ö retmenlerin mesleki geliflim etkinliklerine iliflkin düzenlemeler de kariyer planlamas kapsam nda ele al n p yorumlanabilir. Türk Millî E itim Sistemi, sahip oldu u insan kayna aç s ndan Türkiye deki en büyük kamu kurumlar ndan biridir. E itim kurumlar nda görev yapan çal flanlar n kendilerini gelifltirmeleri önemlidir. Baflka bir deyiflle ö retmenlerin kendilerini yenilemeleri ve gelifltirmeleri, kariyerlerindeki geliflmeyi de beraberinde getirmektedir. Ö retmene kariyer gelifltirme olana sa land nda ö retmenin kurumuna ba l - l artacak, gelece ine dönük hedefler oluflturabilecek ve ö retmenler kendilerini önemli hissedeceklerdir (Bakio lu ve nand, 2001). Türkiye de ö retmenlik mesle inde geliflim basamaklar n n oluflturulmas n n oldukça yak n bir tarihsel geçmifle dayand, üzüntüyle ifade edilmesi gereken bir durumdur. Özellikle kamu sektöründe geleneksel geliflim anlay fl n n yayg n bir uygulama tercihi olmas, bir kamu çal flan olarak ö retmenlerin de bu durumdan do rudan etkilenmelerine yol açm flt r. Ö retmenlik mesle i de geleneksel geliflim anlay fl n n etkisiyle yap lanm fl ve bu nedenle ça dafl geliflim yaklafl m n n etkisini uzunca bir süre hissetme olana bulamam flt r. Millî E itim Sistemi, ö retmenlerin kariyer geliflimini desteklemek üzere ö retmenli e unvan getiren yasal düzenlemeyle ö retmenlerin kariyeri basamaklar fleklinde belirlenmifltir. 8 Temmuz 2004 tarihli Resmî Gazete de yay mlanan 5204 Say l Millî E itim Temel Kanunu ve Devlet Memurlar Kanununda De ifliklik Yap lmas na liflkin Yasa yla 1739 Say l Millî E itim Temel Kanununun 43 üncü maddesinin sonuna afla daki maddeler eklenmifltir: Kariyer kavram, genellikle, ilerlemeye ve yönetimde yukar ya do ru yükselmeye uygun iflleri tan mlamada kullan lmaktad r.

31 20 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Ö retmenlik mesle i; adayl k döneminden sonra ö retmen, uzman ö retmen ve baflö retmen olmak üzere üç kariyer basama na ayr l r. Adayl k dönemini baflar yla tamamlayanlar mesle e ö retmen olarak atan r. Kariyer basamaklar nda yükselmede k dem, e itim (hizmetiçi e itim, lisansüstü e itim), etkinlikler (bilimsel, kültürel, sanatsal ve sportif çal flmalar) ve sicil (ifl baflar m ) puanlar ile s nav sonuçlar esas al n r. De erlendirme 100 tam puan üzerinden yap l r. De erlendirme puan n n % 10 unu k dem, % 20 sini e itim, % 10 unu etkinlikler, % 10 unu sicil (ifl baflar m ) ve % 50 sini de s nav puan oluflturur. Kariyer basamaklar nda yükselecekler de erlendirme puanlar na göre baflar s ralamas na al n r. De erlendirmeye al nmak için s - nav tam puan n n en az % 60 n alm fl olmak flart aran r. S nav y lda bir defa olmak üzere ÖSYM ce yap l r. Alan nda ya da e itim bilimleri alan nda tezli yüksek lisans ö renimini tamamlam fl ö retmenlerden uzman ö retmenlik, doktora ö renimini tamamlam fl olan ö retmenlerden ise baflö retmenlik için s nav flart aranmaz. Bu durumda olan ö retmenler k dem, hizmetiçi e itim, etkinlikler (bilimsel, kültürel, sanatsal ve sportif çal flmalar) ve sicil (ifl baflar m ) ölçütlerine göre de erlendirilir. Ö retmenlik kariyer basamaklar nda yükseleceklerin girece i s nav, s nava kat lacaklarda aranacak en az çal flma süresi, hizmetiçi e itim veya lisansüstü e itim nitelikleri, her bir de erlendirme ölçütüne iliflkin hususlar ve puan de erleri, alan nda ya da e itim bilimleri alan nda tezli yüksek lisans veya doktora ö renimini tamamlam fl olanlardan uzman ö retmenlik veya baflö retmenlik için aranacak k dem, hizmetiçi e itim, etkinlikler (bilimsel, kültürel, sanatsal ve sportif çal flmalar) ve sicil (ifl baflar m ) flartlar ve puan de erleri, branfllar temelindeki uzman ö retmenlik ve baflö retmenlik say lar, yükselmeye iliflkin usul ve esaslar ile di er hususlar Maliye Bakanl ve Devlet Personel Baflkanl n n uygun görüflleri al narak Millî E itim Bakanl nca ç kar lacak yönetmelikle düzenlenir. Toplam serbest ö retmen kadro say - s içinde, baflö retmen oran % 10, uzman ö retmen oran % 20 dir. Bakanlar Kurulu bu oranlar bir kat na kadar yükseltmeye yetkilidir. Türkiye de ö retmenlik mesle i kariyer basamaklar : Ö retmen Uzman ö retmen Baflö retmen Bu yasal düzenlemeyle birlikte Türkiye de ö retmenlik; ö retmen, uzman ö retmen ve baflö retmen gibi kariyer basamaklar na ayr lm flt r. Basamaklar aras nda yap lacak geçifllerde uygulanacak s navdan al nan notun yan nda k dem, hizmetiçi ve lisansüstü e itim, etkinlikler ve sicil notlar dikkate al nmaktad r. Alan nda yüksek lisans ve doktora ö renimi tamamlam fl olan ö retmenlerin s nava girmeleri gerekmemektedir. Ö retmenli in kariyer sistem olarak yap land r lmas sonucunda ortaya ç kacak olumlu sonuçlar n flunlar olmas hedeflenmektedir (MEB, 2007): Ö retmenlerin statülerinin iyilefltirilmesine katk sa lanacakt r. Nitelikli ö retmenlerin ö rencilerden, okuldan ve s n ftan ayr lmas önlenecektir. Ö rencinin gördü ü ö renimin kalitesi art r lacakt r. Çeflitli e itsel sorunlar n çözümünde uzman ö retmenler ve baflö retmenler görevlendirilecektir. Mesle e dinamizm getirilecektir. Ö retmen motive edilecektir. Ö retmen mesleki ve kiflisel yönden geliflecektir. Ö retmenler baflka aray fllara (meslek de ifltirme, dershanelere yönelme vb.) girmeyecektir.

32 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri 21 Hizmetiçi e itim çal flmalar ivme kazanacakt r. Ö retmen daha çok çal flacak, daha çok araflt racak, daha çok okuyacak ve yazacakt r. Ö retmenin sayg nl ve buna paralel olarak görev, yetki ve sorumlulu u artacakt r. Ö retmenlikte kariyer basamaklar n n yap land r lmas amac yla gerçeklefltirilen yasal düzenlemeye yöneltilen kimi elefltiriler de varl n korumaktad r. Bunlar flu flekilde özetlenebilir: Millî E itim Temel Yasas n n 45. maddesi ö retmenli in bir uzmanl k mesle i oldu unu hükme ba lad halde yeni yasada da ayr - ca bir uzman ö retmen pozisyonu yarat lm flt r. Ayr ca yüksek lisans e itimi ile al nan uzmanl klar n üzerine de koflul koymak do ru bir yaklafl m de ildir. Meslekte yükselme ve üst yönetici olma yollar, olanaklar çeflitlendirilmelidir. Ö retmenlikte yatay kariyer olanaklar oluflturulmal d r (e itim uzmanl, e itim programc l, halk e itimi uzmanl gibi). Ö retmenlikte üst pozisyonlar n say s art r lmal ve ça dafl kariyer anlay fl yerleflmelidir. Ö retmenlikte üst pozisyon ve makamlar azd r. Bu da geliflim sistemini daha dura an, daha az dinamik k lmaktad r (Akçay, 2005).

33 22 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Ö retmenlik mesle inin temel özelliklerini ve yap s n aç klayabilmek Ö retmenlik mesle i; e itim alan ile ilgili sosyal, kültürel, ekonomik, bilimsel ve teknolojik boyutlara sahip, alanda özel uzmanl k bilgi ve becerisini temel alan, akademik ve mesleki formasyonu gerektiren profesyonel statüde bir u rafl alan d r. Ö retmenlik, meslek olman n koflullar olan mesle e giriflte bir denetim ya da seçme sisteminin olmas, mesle e özgü bir meslek ahlak n n olmas, meslekle ilgili meslek örgütlerinin olmas, mesle in toplum taraf ndan kabul görmesi gibi koflullar sa lad ve bünyesinde bulundurdu u için bir meslektir. Ö retmenlik mesle inin temel özellikleri iki temel bafll k alt nda ele al nabilir. Bunlar, bir mesle in meslek olmas n sa layan e itim d - fl ndaki ölçütleri ele alan Genel Meslek Özellikleri ve ö retmenlik mesle ini di er mesleklerden ay ran belli bafll özellikleri ele alan Alana Özgü Özellikler dir. Türkiye de ö retmenli in meslekleflme sürecini kavrayabilmek Cumhuriyet kuruldu unda e itim yönetimi ve e itim uygulamalar bak m ndan ayr l k gösteren uygulamalar bulunmaktayd. 3 Mart 1924 tarihinde 430 Say l Ö retim Birli- i Yasas ç kar lm fl ve yine ayn y l ç kar lan 439 Say l Orta Ö retim Ö retmenleri Yasas ile ö retmenlik mesle ine yeni ve ça dafl bir temel, yasal bir tan m ve dayanak getirilmifl; ö retmenli in meslekleflme sürecinin h z, yayg nl k ve etkinlik kazanmas sa lanm flt r. Ö retim Birli i Yasas ile ö retmenlik mesle- inin yasal olarak tan mlanmas ve ülke genelinde sa l kl, etkin ve yayg n bir biçimde uygulanmas için gerekli olan temel yap oluflturulmufltur. Türkiye de ö retmenli in mesleki dayanaklar n n oluflturuldu u ve günümüzde de geçerli ini koruyan önemli bir yasal düzenleme de 1739 Say l Millî E itim Temel Yasas d r. Millî E itim Temel Yasas, ö retmenlik mesle inin özelliklerini ve ifllevini de belirlemesinin yan A MAÇ 3 A MAÇ 4 s ra ö retmenli in bir uzmanl k mesle i oldu- unu 439 Say l Yasa n n ard ndan bir kez daha ve kesin bir biçimde ortaya koymufltur. Ö retmenlik mesle i, tüm tür ve çeflitleriyle üçlü sacaya üzerine oturan ve yüksekö renim gerektiren bir ihtisas mesle i olarak tan mlanm fl ve tüm e itim basamaklar nda görev yapan ö retmenlere yüksekö retim görmüfl olma zorunlulu u getirmifltir. Ö retmenlerin sahip olmalar gereken yeterlik alanlar n s ralayabilmek Türkiye de ö retmenlik mesle i genel yeterlikleri; kiflisel ve mesleki de erler-mesleki geliflim, ö renciyi tan ma, ö renme ve ö retme süreci, ö renmeyi, geliflimi izleme ve de erlendirme; okul-aile ve toplum iliflkileri, program ve içerik bilgisi olmak üzere 6 ana yeterlik alan ; bu yeterliklere iliflkin 31 alt yeterlik ve 233 performans göstergesinden oluflmaktad r. Ö retmenlerde e itim gereksinimine yol açan etkenleri yorumlayabilmek Ekonomik, sosyal ve teknolojik alanlardaki h zl de iflmeler; öteki toplumsal kurumlar oldu u gibi e itim örgütlerini de etkilemekte, e itim sistemleri de kendilerini yeniden oluflturma zorunlulu u karfl s nda bulunmaktad r. E itim kurumlar n n varl n sürdürebilmesi için toplumun özelliklerini korumas, yaflamsal ifllevini sürdürebilmesi için de kendini yenilemesi gerekir. De iflme ve yenileflmenin çok h zl yafland dünyada, de iflme ve geliflmeleri izleyen bireylerden ziyade de iflme ve geliflmelerin yarat c s ve bafllat c s bireylerin e itim yoluyla yetifltirilmesi daha büyük önem kazanmaktad r. E itimin bu tür bir geliflimi yakalayabilmesi ve sürdürebilmesi, sürekli aray fllarla de iflimi sa lamak için yenileflmesiyle mümkündür. Ö retmen, e itimin temel yap tafl oldu undan onun kalitesi, e itimin verimlili ini do rudan etkileyen etkenlerin bafl nda gelmektedir.

34 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri 23 A MAÇ 5 Türkiye de ö retmenlerin e itim gereksinimlerinin hangi yollarla karfl land n aç klayabilmek Nitelikli ö retmen yetifltirme konusu, hizmetöncesi ve hizmetiçi e itim ba lam nda iki yönlü olarak ele al n p tart fl labilir. Hizmetöncesi ö retmen yetifltirme ifli ö retmen adaylar - n n seçimi, yetifltirilmesi, yerlefltirilmesi olmak üzere üç temel öge içerisinde ele al nabilir. Ö retmenlerin hizmetöncesinde iyi yetifltirilmelerine ek olarak hizmetiçinde de kendilerini sürekli olarak gelifltirmeleri gerekmektedir. Ça m zda e itimin yaflam boyu devam eden bir süreç olarak görülmesine ba l olarak ö retmenlerin e itimi de yaln zca hizmetöncesi e itimle s n rl olarak görülmemekte, mesle- e bafllad klar nda da ö retmenlerin gerek ö retmeni istihdam eden kurumlar taraf ndan düzenlenecek baz e itim etkinlikleriyle yetifltirilmesi gerekse ö retmenin kendi kendini gelifltirmesi gerekli olmaktad r. Türkiye de ö retmenlerin hizmetiçi e itimleri, merkezde Millî E itim Bakanl, Hizmetiçi E itim Dairesi Baflkanl taraf ndan, illerde ise Millî E itim Müdürlükleri taraf ndan planlanmakta ve uygulamaya konmaktad r. A MAÇ 6 Türkiye de ö retmenlikte mesleki geliflim sürecini aç klayabilmek Millî E itim Sistemi, ö retmenlerin kariyer geliflimini desteklemek üzere ö retmenli e unvan getiren yasal düzenlemeyle ö retmenlerin kariyeri, basamaklar fleklinde belirlenmifltir say l Millî E itim Temel Kanunu ve Devlet Memurlar Yasas nda De ifliklik Yap lmas na liflkin Yasa yla 1739 Say l Millî E itim Temel Yasas n n 43 üncü maddesine yap lan eklemeler sonucunda Türkiye de ö retmenlik; ö retmen, uzman ö retmen ve baflö retmen gibi kariyer basamaklar na ayr lm flt r. Basamaklar aras nda yap lacak geçifllerde uygulanacak s navdan al nan notun yan nda k - dem, hizmetiçi ve lisansüstü e itim, etkinlikler ve sicil notlar dikkate al nmaktad r.

35 24 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Kendimizi S nayal m 1. Türkiye de ö retmenlik mesle inin yasal dayanaklar n n ilk kez oluflturuldu u yasal düzenleme afla dakilerden hangisidir? a. Ö retim Birli i Yasas b. Orta Ö retim Ö retmenleri Yasas c Anayasas d Anayasas e Say l Millî E itim Temel Yasas 2. Ö retmenlik mesle inin mesleki tan m n n ve boyutlar n n oluflturuldu u ve günümüzde de geçerli ini koruyan yasal düzenleme afla dakilerden hangisidir? a. Ö retim Birli i Yasas b Anayasas c. 222 Say l lkö retim ve E itim Yasas d Say l Millî E itim Temel Yasas e Say l Yüksekö retim Yasas 3. Afla dakilerden hangisi, ö retmenlik mesle inin sahip oldu u genel meslek özelliklerinden biri de ildir? a. Uzmanl k bilgisi gerektirmesi b. Girifl denetiminin varl c. Çok say da insan n bu ifli yap yor olmas d. Çal flma özgürlü ünün bulunmas e. Meslek olarak tan mlanm fl olmas 4. Belirli bir meslek grubuna iliflkin olarak oluflturulmufl, meslek üyelerini belirli bir biçimde davranmaya zorlayan, meslek içi rekabeti düzenleyen ve hizmet ideallerini korumay amaçlayan mesleki ilkeler genel meslek özelliklerinden hangisinin kapsam ndad r? a. Girifl denetimi b. Mesleki etik c. Mesleki tan m d. Örgütlenme özgürlü ü e. Hizmet koflullar 5. Afla dakilerden hangisi, ö retmenlik mesle inin alana özgü özelliklerinden biridir? a. Mesleki tan m n n yap lm fl olmas b. Uzmanl k bilgisi gerektirmesi c. Çal flma özgürlü ünün bulunmas d. Kamuda istihdam ediliyor olmas e. nsanlarla ve çevreyle yo un etkileflim gerektiren bir meslek olmas 6. Ö retmenlik mesle inin boyutlar afla dakilerin hangisinde tam ve do ru olarak verilmifltir? a. Genel kültür-kiflilik özellikleri-alan bilgisi b. Genel kültür-kiflilik özellikleri-meslek bilgisi c. Alan bilgisi-meslek bilgisi-duyuflsal özellikler d. Genel kültür-alan bilgisi-meslek bilgisi e. Alan bilgisi- duyuflsal özellikler-genel kültür 7. Ö retim elemanlar n n ve ö retmen adaylar n n istenen yeterliklere ulaflmalar n sa lamak için yapmalar gerekenleri kapsayan ö retmen e itimi akreditasyon standard, afla dakilerden hangisidir? a. Bafllang ç standartlar b. Süreç standartlar c. Ürün standartlar d. zleme standartlar e. Sonuç standartlar 8. Afla dakilerden hangisi, ö retmenlerin Kiflisel ve Mesleki De erleri, Mesleki Geliflimleri kapsam nda ele al nabilecek bir yeterlik alan de ildir? a. Ö rencinin geliflim özelliklerini tan ma b. Ö rencilere de er verme, anlama ve sayg gösterme c. Ö rencilerin ö renebilece ine ve baflaraca na inanma d. Öz de erlendirme yapma e. Okulun iyilefltirilmesine ve gelifltirilmesine katk sa lama 9. Türkiye de, il düzeyinde, ö retmenlerin hizmetiçi e itimleri hangi birim taraf ndan planlan p uygulanmaktad r? a. Millî E itim Bakanl b. Talim Terbiye Kurulu c. Millî E itim Müdürlükleri d. Hizmetiçi E itim Dairesi Baflkanl e. Üniversiteler 10. Afla dakilerden hangisi, Türkiye de ö retmenli in kariyer sistemi olarak yap land r lmas sonucunda ortaya ç kabilecek olumlu sonuçlarlardan biri olamaz? a. Ö retmenlerin statülerinin iyilefltirilmesine katk sa lanacakt r. b. Nitelikli ö retmenlerin sistemden ayr lmas önlenecektir. c. Mesle e dinamizm getirilecektir. d. Ö retmenler mesleki ve kiflisel yönden geliflecektir. e. Hizmetiçi e itim çal flmalar nda ekonomiklik sa lanacakt r.

36 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri 25 Yaflam n çinden Türkiye de Cumhuriyet tarihi boyunca, nitelikli ö retmen yetifltirmeyi sa lamaya dönük iyi niyetli, yerinde ve bu sürece katk sa lay c uygulamalar gerçeklefltirilmifl olmakla birlikte, kimi dönemlerde özellikle nicel sorunlara çözüm üretmek amac yla ö retmen yetifltirmede kimi yanl fl ve yersiz uygulamalara da baflvuruldu u dikkat çekmektedir. Ö retmen yetifltirme konusu uzun y llar öncelikle nicel aç dan çözülmeye çal fl lm fl, ancak niteli i ikinci plana iten bu yaklafl m sorunlar n çözümü için yeterli olmam flt r. Yedek subay ö retmenler, vekil ö retmenler, bar fl gönüllüleri, mektupla ö retmen yetifltirme, h zland r lm fl programlarla ö retmen yetifltirme, askerli i ö retmen olarak yapma, muvakkat ö retmenler ve ö retmenlik formasyon programlar yolu ile gerçeklefltirilen uygulamalar bu tür uygulamalara örnek gösterilebilir. Türk e itim tarihindeki kimi de iflimler genellikle kurum açma ve kapatmalar fleklinde gerçekleflmifltir. Kurumlar belli bir seyir içinde varl klar n sürdürememifltir. Bu yüzden çok eskilere dayanan kurumlar yoktur, kapat lan kurumlar vard r. Bu yönüyle Türk e itim sistemi bir müzeye benzemektedir. Kamu hizmeti olarak sunulan ancak cumhuriyetin kuruluflundan beri ana çizgileriyle seçkinci olan e itimde 1980 li y llar sonras, özellikle devlet okullar n n kalitesinin h zla düflmesiyle eflitsizlik, yetersizlik ve ayr mc l klar n boyutu derinleflmifltir. Kalk nma planlar nda e itimin nicelik ve nitelik yönleriyle birlikte geliflmesi öngörülmesine ra men son y llarda okul, ö renci ve ö retmen say s ndaki büyük art fllar, nitelik bak m ndan ayn h zda olmam flt r. Tarihsel süreç içerisinde, yaln zca s n f ö retmenli ine 433 farkl kaynaktan atama yap lm fl olmas düflündürücüdür. Kimi dönemlerde e itim fakültesi dekanl klar na e itimci olmayan kimselerin getirilmesi, kurumlar aras iletiflim eksikli i, YÖK ün yaln zca e itim fakültesi dekan olarak atad klar ndan oluflan bir komisyonla ö retmen yetifltirme politikas n belirlemeye çal flmas, ö retim y l nda birdenbire 23 yeni üniversite aç lmas ve e itim fakültelerinin say ca ço almas nitelikli ö retmen yetifltirme çabalar n olumsuz etkileyen öteki etmenler aras ndad r. Kaynak: Eriflti, B. (2005). Avrupa Kalite Yönetimi Vakf Mükemmellik Modelinin E itim Fakülteleri çin Uyarlamas. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay nlar. Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. a Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlik Mesle i ve Yap s bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 2. d Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlik Mesle i ve Yap s bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 3. c Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlik Mesle i ve Yap s bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 4. b Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlik Mesle i ve Yap s bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 5. e Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlik Mesle i ve Yap s bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 6. d Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlik Mesle i ve Yap s bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 7. b Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Yeterlikler bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 8. a Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Yeterlikler bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 9. c Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlerin E itim Gereksinimleri bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 10. e Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlik Mesle inde Geliflim Basamaklar bölümünü yeniden gözden geçiriniz.

37 26 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Yönetim ve yaflam biçimi olarak demokrasiyi seçip benimsemifl ülkeler, demokrasi ilkelerini gelifltirmenin yan s ra uygulayabildikleri ve demokrasinin gereklerini bilen, benimseyen ve uygulayan bireyler yetifltirebildikleri ölçüde demokrasiye sahip ç kabilirler. Bu aç dan e itim, demokratik ve özgür bir toplum için vazgeçilmez bir önem tafl maktad r. deal bir toplum profili; ideal bir e itim sisteminin yetifltirmifl oldu u sorumluluk sahibi, bilgilendirilmifl bireylerin demokratik politik sistemin etkin birer üyesi olmalar yla sa lanabilir. nsan yetifltirme sürecinin merkezinde yer alan temel öge ise ö retmendir. S ra Sizde 2 Herhangi bir iflin meslek olarak adland r labilmesinin ön koflulu, meslek olman n ölçütlerini tafl yabilmesidir. Bu noktada Türkiye de ö retmenlik mesle i konusunda yaflanan tart flmalar n önemli ölçüde meslek olman n koflullar ile ö retmenlik u rafl n n tafl d koflullar aras ndaki k yaslamadan kaynakland n söylemek olanakl d r. S ra Sizde 3 Öteki tüm hizmet alanlar nda da oldu u gibi ö retmen yeterliklerinin belirlenmesi konusu da istikrarl olmayan ve tutars z yönetsel uygulamalardan fazlas yla etkilenmifltir. Türk e itim sisteminde ö retmen yetifltirme konusunda s kl kla yaflanan de iflik uygulamalar, bu alanda standartlaflma konusundaki zorluklar ve zaman kayb n da beraberinde getirmifltir. S ra Sizde 4 Kuflkusuz e itim kurumlar n n niteli i, söz konusu sistemin uygulay c s olan ö retmenlerin niteli ine ba l - d r. Bir toplum, yeterli say ve nitelikte insan gücünü yetifltirdi i ölçüde ça dafllaflabilir. nsan gücüne tüm bu yeterlikler ancak e itim yoluyla ve ö retmenle kazand - r labilir. Bu noktadan hareketle geliflmifl ülkeler, daha nitelikli bir e itim için daha nitelikli ö retmen anlay fl - n ilke edinmifllerdir. Kaliteli insan gücü, söz konusu yeterlikleri onlara kazand racak kalitede ö reticilerin varl yla olanakl d r. Bilgi ça için kaliteli bir e itimin sa lanmas zorunluluktur. Bu yönüyle okullarda nitelikli ö retmenlerin yer almas gerekmektedir. Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adem, M. (1994). Ö retmen E itiminde Meslek Bunal - m. Abece. 142: Akçay, C. R. (2005). Ö retmenlik mesle inin kariyer yönetimindeki de iflmelerden kaynaklanan sorunlar ve bir kariyer sistemi modeli. Eurasian Journal of Educational Research, 18, Ak n, B. (1999) Y l na do ru bilgi toplumu üzerine genel bir de erlendirme ve bilgi ekonomisinin özellikleri. Verimlilik Dergisi, 1(67). Al c güzel,. (1998). Ça dafl Okulda E itim ve Ö retim. Ankara: Sistem Yay nc l k. Alkan, C. (1998). Ö retmenlik mesle inde istihdam. Ça dafl E itim, 241. Alkan, C. (2000). Meslek ve ö retmenlik mesle i. Ö retmenlik Mesle ine Girifl. (Ed: V. Sönmez). Ankara: An Yay nlar. Bakio lu, A. ve nand, Y. (2001). Ö retmenin kariyer gelifliminde müdürün görevleri. Kuram ve Uygulamada E itim Yönetimi Dergisi. 28, Balc, A. (1999). Yüksekö retimde Kalite ve Toplam Kalite Yönetimi. 8. Ulusal Kalite Kongresi li Y llar ve Toplam Kalite Yönetimi. stanbul: Kalite Derne i Yay nlar, Baflaran, E. (1993). Türkiye E itim Sistemi. Ankara: Gül Yay nevi. Bates, A.W. (2002). Managing Technological Change: Strategies for College an Universities. San Francisco: CA: Jossey Bass Inc. Birdal,. (1998). Yönetim Teorileri. stanbul: Sistem Yay nc l k. Bursal o lu, Z. (1991). Okul Yönetiminde Yeni Yap ve Davran fl. Ankara: Ankara Üniversitesi E itim Bilimleri Fakültesi Yay nlar. Can, H. (1994). Organizasyon ve Yönetim. Ankara: Siyasal Kitabevi. Centel, T. (1998). Bilgi ça nda endüstri iliflkileri. Yeni Türkiye. 4(20), Cicio lu, M. (1985). Türkiye Cumhuriyetinde lk ve Ortaö retim. Ankara: Ankara Üniversitesi E itim Bilimleri Fakültesi Yay nlar. Çelik, V. (2000). Okul Kültürü ve Yönetimi. Ankara: Pegem A Yay nlar. Çeliköz, N. (2003). Bir meslek olarak ö retmenlik ve eti i. (Ed. M. Ç. Özdemir). Ö retmenlik Mesle ine Girifl. Ankara: Asil Yay nlar,

38 1. Ünite - Ö retmenlik Mesle i ve Özellikleri 27 Demir, K. (2000). E itim fakültelerinde nitelik bunal m. E itim Araflt rmalar, 1, Do an, H. (1999). Bilgi teknolojileri ve e itim. Türkiye Cumhuriyetinin 75. Y l nda Toplumumuz ve E itim Sempozyumu Bildirileri. (Ed: N. Tural). Ankara: Ankara Üniversitesi Yay nlar, Drucker, P.F. (1993). Gelecek için Yönetim: 1990 lar ve Sonras. (Çeviren: F. Üçcan). stanbul: fl Bankas Kültür Yay nlar. Drucker, P.F.(1999). 21.Yüzy l için Yönetim Tart flmalar. stanbul: Epsilon Yay nc l k. Ercan, F. (1998). Küreselleflme Sürecinde Türkiye de E itim. ktisat Dergisi. 376: Erden, M. (1999). Ö retmenlik Mesle ine Girifl. Ankara: Alk m Yay nlar. Eren, A. (2001). E itim Sürecinde Ö renci. Bilim ve Teknik. 47, Eriflti, B. (2005). Avrupa Kalite Yönetimi Vakf Mükemmellik Modelinin E itim Fakülteleri çin Uyarlamas. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay nlar. Elsayed, M. (1997). Yirmibirinci yüzy lda ö retmenin rolü konusunda gelece e yönelik bir bak fl aç s. Uluslararas Dünya Ö retmen E itimi Konferans. Ankara: Millî E itim Bas mevi, Eskicumal, A., (2002). E itim, ö retim ve ö retmenlik mesle i. Ö retmenlik Mesle ine Girifl, (Ed: Y. Özden). Ankara: Pegem A Yay nc l k. Günçer, B. (2002). Ö retmen E itiminde Akreditasyon. URL: Eriflim Tarihi: Gündüz, H. B. (2003). Bir Meslek Olarak Ö retmenlik. Ö retmenlik Mesle ine Girifl. (Ed: M. D. Karsl ). Ankara: Pegem A yay nc l k. Gündüzalp, F. (2001). Bir meslek olarak ö retmenlik. Ö retmenlik Mesle ine Girifl. (Ed: Ö. Demirel ve Z. Kaya). Ankara. Pegem A Yay nc l k. Hac o lu, F., Alkan, C. (1997). Ö retmenlik Uygulamalar. Ankara: Alk m Yay nevi. Halis, M. (1999). Yönetim ve örgüt yap lar aç s ndan israf faktörleri. Yeni Türkiye. Kalite Özel Say s. 5, 26, Kap z, S. (2001). flin de iflen anlam ve birey yaflam ndaki önemi. fl-güç Dergisi. 2(3). Kaplan,. (1999). Türkiye de Millî E itim deolojisi. stanbul: letiflim Yay nlar. Kavak, Y. (1999). Ö retmen e itiminde yeni bir yaklafl ma do ru: standartlar ve akreditasyon. Kuram ve Uygulamada E itim Yönetimi. 19, Köymen, Ü. (1991). Nitelikli ö retmen yetifltirme modeli. E itimde Aray fllar 1. Sempozyumu: E itimde Nitelik Gelifltirme. stanbul: Kültür Koleji Yay nlar, Kulaks zo lu, A. (1991). Ortaö retimde niteli in art r lmas için ö retmen yetifltirilmesi konusunda bir model önerisi. E itimde Aray fllar 1. Sempozyumu: E itimde Nitelik Gelifltirme. stanbul: Kültür Koleji Yay nlar, Kuran, K. (2002). Ö retmenlik mesle i nitelikleri ve özellikleri. Ö retmenlik Mesle ine Girifl. (Ed: A. Türko lu). Ankara: Mikro Yay nlar, Kurtulmufl, N. (1996). Sanayi Ötesi Dönüflüm. stanbul: z Yay nc l k. McNeil, J. (1997). 21. Yüzy l n Ö retmen E itimi. Uluslararas Dünya Ö retmen E itimi Konferans. Ankara: Millî E itim Bas mevi, Millî E itim Bakanl (MEB). (2007). Ö retmenlik Mesle i Genel Yeterlikleri. URL: Eriflim Tarihi: Okçabol, R. (1998). Türkiye de ö retmen profili araflt rmas ve ö retmen yetifltirmede yeni aray fllar. VII. Ulusal E itim Bilimleri Kongresi. Cilt I. Konya: Selçuk Üniversitesi E itim Fakültesi Yay nlar, Oktay, A. (1998). Türkiye de ö retmen e itimi. Millî E itim. 137: Özden, Y. (1999). E itimde Dönüflüm E itimde Yeni De erler. Ankara: Pegem A Yay nc l k. Özsoy, H.. ve Ataünal, A. (2001). Nas l Bir nsan ve Nas l? Ankara: 20 May s E itim, Kültür ve Sosyal dayan flma Vakf Yay nlar. Saban, A. (2000). Ö renme-ö retme Süreci. Ankara: Nobel Yay n Da t m. Senemo lu, N. (2004). Geliflim Ö renme ve Ö retim Kuramdan Uygulamaya. Ankara: Gazi Kitabevi. Senemo lu, N. (2007). Ö renci Görüfllerine Göre Ö retmen Yeterlikleri. URL: Eriflim Tarihi: Sümer, C. (1999). nsan kaynaklar yönetimi etkinli i olarak örgütsel kariyer planlama ve gelifltirme. Türk Psikoloji Bülteni. 4 (9), Sünbül, A. M. (2003). Bir meslek olarak ö retmenlik. Ö retmenlik Mesle ine Girifl. (Ed: Ö. Demirel ve Z. Kaya). Ankara: Pegem A Yay nc l k. fiiflman, M. (2002). Ö retmenli e Girifl. Ankara: Pegem A Yay nc l k. Tanilli, S. (2005). Nas l Bir E itim stiyoruz? stanbul: Adam Yay nc l k.

39 28 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Taymaz, H. (1995). Hizmet çi E itim: Kavramlar, lkeler ve Yöntemler. Sevinç Matbaas. Tezbaflaran, A. (2001). Ö retmen ve e itim bilimcileri yetifltirmede millî e itim bakanl ve üniversite iflbirli i. Ö retmen Yetifltirme ve E itim Bilimleri Paneli. Ankara: Ankara Üniversitesi E itim Bilimleri Fakültesi Yay nlar, Tezcan, M. (1996). E itim Sosyolojisi. Ankara: Feryal Matbaas. Turan, S. (2001). Demokratik bir toplum ve okulda bir lider olarak ö retmenin rolü. E itim Araflt rmalar. 3 (4), Uçan, A. (2001). Türkiye de ö retmenlik mesle ine genel bir bak fl. Ö retmen Yetifltirme ve Ö retmen E itiminde Kalite Paneli. Ankara: Millî E itim Bakanl Yay nlar, Yücel, H.. (1998). Bilim teknoloji politikalar ve 21. yüzy l n toplumu. Yeni Türkiye. 20, Yüksekö retim Kurulu. (YÖK). (1998). E itim Fakülteleri Ö retmen Yetifltirme Programlar n n Yeniden Düzenlenmesi. Ankara. Yüksekö retim Kurulu. (YÖK). (1999). Türkiye de Ö retmen E itiminde Standartlar ve Akreditasyon. Ankara. Y ld r m,. (2001). Kaliteli ö retmen yetifltirme ve hizmetiçi e itimin yeri. Ö retmen Yetifltirme ve Ö retmen E itiminde Kalite Paneli. Ankara: Millî E itim Bakanl Yay nlar, Say l Resmi Gazete (1973). Millî E itim Temel Kanunu. URL: html. Eriflim Tarihi:

40 Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 2 29 Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik mesleki geliflim programlar n n kuramsal temelini, yetiflkin e itimi oluflturmaktad r. Di er bir ifadeyle ö retmenlere yönelik gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar nda yetiflkin e itiminin ilkelerinin bilinmesi önem kazanmaktad r. Bu öneme ba l olarak bu ünitede, hizmetöncesi ve hizmetiçi e itim süreci içerisindeki ö retmenlerin, yetiflkin bireyler olmas na dayal olarak yetiflkin e itiminin kuramsal temelleri hakk nda bilgiler verilecektir. Bu genel kapsam içerisinde, yetiflkin e itiminin önemi üzerinde durulacakt r. Bu öneme dayal olarak yetiflkin e itiminin tarihsel geliflimi ve yetiflkin e itimi ile ilgili kavramlardan bahsedilecektir. Daha sonra yetiflkin e itimini etkileyen etmenlere de inilerek yetiflkin e itiminin temel ilkeleri üzerinde durulacakt r. Son olarak yetiflkin ö renmesi ve özellikleri ile ilgili aç klamalara yer verilecektir. Amaçlar m z Bu üniteyi çal flt ktan sonra; Yetiflkin e itimin önemini kavrayabilecek, Yetiflkin e itimin tarihsel geliflimine iliflkin bilgi sahibi olabilecek, Yetiflkin e itimi ile ilgili temel kavramlar aç klayabilecek, Yetiflkin e itimini etkileyen etmenleri s ralayabilecek, Yetiflkin ö renmesinin genel özelliklerini kavrayabilecek, Yetiflkin e itiminin temel ilkelerine iliflkin de erlendirme yapabilecek yeterliklere sahip olacaks n z.

41 30 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Örnek Olay Y llard r birçok ülkede ö retmenler için aç lan kurslar n, seminerlerin ço u baflar s zl kla sonuçlanmaktad r. Düzenleyicilerin flikâyetleri ise ö retmenleri suçlamaya yöneliktir; Ö retmenler geliflime karfl, kendilerine verilen f rsat tepiyorlar, ö retmenlik bir sanatt r, ö retmenler bu sanata yatk n de ildir. ve benzeri birçok suçlama... Oysa ö retmen, bir yetiflkindir ve kendini gelifltirmek için verilen f rsatlar de erlendirir; ama konuyu kendisi için bir f rsat olarak görüyorsa. Tepeden inme uygulamalar, hiçbir yetiflkin için uygun de ildir. Birey olarak ö retmenler, kendi gereksinimlerine göre ilerlemeyi seçen yetiflkinlerdir sadece. Ayn birey, kendinin s n fta yetiflkin olarak da görülmesini ister ve e er bu olanaklar sa lanmad ysa da s k l r, bunal r ve karfl dakilerin deyimiyle f rsat geri teper.. Anahtar Kavramlar Pedagoji Andragoji Yetiflkin Yetiflkin ö renen Yetiflkin e itimi ç denetimli ö renme Yetiflkin ö renmesi Yaflam boyu e itim Formal e itim nformal e itim Sürekli e itim Ö renmeyi ö renme Sürekli e itim Sürekli mesleki geliflim Önceki ö renmeler Akreditasyon çindekiler YET fik N E T M N N ÖNEM YET fik N E T M N N TAR HSEL GEL fi M YET fik N E T M LE LG L TEMEL KAVRAMLAR Yetiflkin E itimi ç Denetimli Ö renme Yaflam Boyu E itim YET fik N E T M N ETK LEYEN DE fikenler YET fik N Ö RENMES VE ÖZELL KLER YET fik N E T M N N TEMEL LKELER

42 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri YET fik N E T M N N ÖNEM Günümüz ifl dünyas ve çal flma koflullar, ça dafl insan profilinde köklü de iflikliklere neden olmufltur. Bunun temelinde toplumlara hâkim olan, onlara yön veren, yöneten ve küresel dünyada dengeleri de ifltiren bilginin h zl de iflimi ve dönüflümü yatmaktad r. Bu do rultuda kendini güncellemeksizin, de iflime ve yeniliklere ayak uydurmaks z n standartlar h zla artan çal flma hayat gereksinimlerini karfl lamak pek de olanakl görünmemektedir. Günümüzde mesleki yeterliliklerin sürekli de iflimi ve geliflimi nedeniyle diploma ya da benzeri bir belge edinilen e itim kurumlar ndan sa lanan kazan mlar ile çal flma yaflam n noktalama olana- kalmam flt r. Bu tür bir anlay fl, ayn zamanda hem ça n de iflen paradigmas - na hem de çal flma hayat n n çetin koflullar na ters düflmektedir. Bunun yan s ra yaflam boyu e itimi gerekli k lan sebepler flunlard r: Elefltirel düflünme, yarat c düflünme ve problem çözme becerileri geliflmifl, alan nda yeterli yüksek ö retim mezunlar yetifltirmek Küresel dünyan n gerçeklerinin fark nda olan bir birey olarak kiflisel geliflim sa lamak Kendini yenilemek ve gelifltirmek çinde yaflad topluma yararl olmak Daha iyi çal flma koflullar sa lamak Kariyer basamaklar nda ilerlemek Bu nedenle yetiflkin e itimi ve sürekli mesleki geliflim konusu, hemen her konunun güncelli ini çok çabuk yitirdi i günümüzde güncelli ini kolay yitirmeyecek bir konu olarak göze çarpmaktad r. Konu olarak güncelli ini yitirmemekle birlikte içerik olarak yetiflkin e itimi konusu da sürekli bir de iflim ve geliflim içerisindedir. Özellikle son y llarda alanda çal flan araflt rmac lar, yetiflkinlerin nas l ö rendiklerini formüle etme çabas içersinde tutarl bir kuramsal altyap gelifltirmeye çal flm fllard r. Yetiflkin e itimi kavram, temelde yetiflkinlerin birebir çocuklar gibi e itilemeyece i, yetiflkinlerin öz benlik alg s, iç denetim gibi kendilerine has birtak m özel yap lara sahip oldu u ve bu yap lar n ö retme-ö renme sürecini etkiledi i varsay mlar ndan yola ç k larak ortaya at lm flt r. Nitelikli mesleki geliflim programlar haz rlamak için yetiflkin e itiminin temel ilkelerini ifle koflmak, yetiflkin ö renenlerin özelliklerini bilmek ve ö retme-ö renme sürecinde yetiflkinlerin do alar na uygun etkinlikler düzenlemek gerekmektedir. 31 Yetiflkin e itimi, temel olarak yetiflkinlerin çocuklar gibi e itilemeyece i varsay m na dayanmaktad r. Yetiflkin e itimi nas l bir geliflim göstermifltir? YET fik N E T M N N TAR HSEL GEL fi M Yetiflkin e itimiyle ilgili ilk aç klamalar n Platon un e itime iliflkin DÜfiÜNEL M görüfllerine dayand söylenmektedir. Yetiflkin e itimi, kavram olarak 20. yüzy l n. ilk çeyre in- DÜfiÜNEL M de tarihî arenada boy göstermeye bafllamas na ra men kavram SORU ile ilgili önemli çal flmalar n son y lda gerçeklefltirildi ini söylemek mümkündür. Knowles, To- SORU ugh, Houle ve Park gibi araflt rmac lar; yetiflkin ö renmesi konusuna yo un ilgi D KKAT D KKAT göstermifl, bu konuda çeflitli eserler yay mlam fllard r. Knowles n yetiflkin ö renmesi üzerine gelifltirdi i model, pek çok araflt rmac taraf ndan tart fl lm fl; bu konuda en çok bilinen ve ilgi gören yaklafl m olarak kendini göstermifltir. Knowles, yetiflkin ö renme kuram n Andragoji (Andragogy) kavram ile aç klamaya çal flm flt r. Andragoji, yetiflkinlerin nas l ö rendiklerini aç klamaya çal flan bir dizi varsay mdan oluflmaktad r. Bu kavram, ilk kez Platon un e itimle AMAÇLARIMIZ ilgili teorisini aç klar- AMAÇLARIMIZ 1 K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON

43 32 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Yetiflkin e itimi; kendine özgü kavramlar, metotlar ve felsefesi olan bir aland r. ken Alman bir dil bilgisi ö retmeni olan Alexander Kapp taraf ndan kullan lm flt r. Kavram 1921 de yine bir Alman sosyal bilimci olan Eugen Rosenstock taraf ndan kullan lm flt r. Rosenstock, yetiflkin e itiminin kendine özgü ö retmenleri, metotlar ve felsefesi olan bir alan oldu unu öne sürmüfltür (Knowles, Holton ve Swanson 1998). Andragoji kavram, Yugoslav bir yetiflkin e itimci olan Dusan Savicevic taraf ndan da tart fl lm flt r. Savicevic 1960 l y llar n ortas nda Amerika Birleflik Devletleri nde Boston Üniversitesinde yaz döneminde düzenlenen bir çal fltayda kat l mc lara andragoji kavram ile ilgili görüfllerini anlatm flt r. Malcolm Knowles, andragoji kavram n ilk kez burada duymufl ve 1968 y l nda yazd bir makalede andragoji kavram ndan söz etmifltir. O günden bugüne her ne kadar Brookfield, Mezirow, Merriam ve Lawler gibi yetiflkin e itimciler andragoji kavram n aç klamaya ve üzerinde tart flmaya çal flsalar da Knowles, andragoji kavram üzerinde çal flan en tan nm fl bilim adam olarak yetiflkin e itimi tarihindeki yerini alm flt r. Knowles, yazd pek çok makalede ve kitapta andragoji kavram n enine boyuna tart flm fl, kavram n temel çerçevesini ve varsay mlar n ortaya koymaya çal flm flt r. Knowles, andragoji kavram n n yan s ra iç denetimli ö renme kavram n da ortaya atarak bu konudaki görüfllerini ve araflt rmalar n yans tan çeflitli eserler yay mlam flt r li y llarda ortaya ç kan informal e itim ( yayg n e itim) kavram, yetiflkin e itiminin en etkili daha rahat, esnek ve yetiflkinin gözünü korkutmayan ortamlarda geçeklefltirilmesi gerekti i anlay fl üzerine kurulmufltur. ç denetimli ö renme ve informal e itim kavramlar ; yaflam boyu e itim, formal e itim (örgün e itim), ö renmeyi ö renme, sürekli e itim gibi kavramlar n da ortaya ç kmas na ve tart fl lmas na neden olmufltur. Ne var ki ortaya at ld ilk günden bu yana andragoji ve iç denetimli ö renme kavramlar yetiflkin e itimi ile ilgili konular n temel oda olagelmifl, alan n kuramsal altyap s n n oluflturulmas na temel teflkil etmifltir. Bu kavramlar bu ünitede genel hatlar yla ele al nacakt r. YET fik N E T M LE LG L TEMEL KAVRAMLAR Bu bafll k alt nda yetiflkin e itimi kavram n n ç k fl noktas n anlayabilmek için pedagoji kavram, yetiflkin e itimi kavram çerçevesinde ele al nan iç denetimli ö renme, yaflam boyu e itim, ö renmeyi ö renme, formal e itim, informal ö renme, sürekli e itim, önceki ö renmeler ve akreditasyon kavramlar aç klanm flt r. Yetiflkin E itimi Yetiflkin e itimi, uygulanabilir bir alan olarak kabul edildi i y llardan bu yana yaln zca alanda çal flan akademisyenlerin ve uygulay c lar n de il e itim ile ilgilenen pek çok kesimden insan n dikkatini çekmifltir. O günden bugüne yetiflkin ö renmesinin nas l gerçekleflti ini, yetiflkin ö renenlerin özelliklerini, ö renmenin hangi flartlarda gerçeklefltirilmesinin gerekti i, ö renme sürecinin nas l gerçekleflti i gibi sorulara iliflkin sadece bir yan t, sadece bir model ya da teori bulunmamaktad r. Temel olarak elde var olan bir dizi ilke, model ve teori mozai i ile yetiflkin ö renmesinin temellerine iliflkin aç klamalar bulunmaktad r. Bu mozai in iki önemli parças ndan biri iç denetimli ö renme, di eri ise andragoji kavram d r. 2 Andragoji: Yetiflkinlerin ö renmelerine DÜfiÜNEL Myard m etme sanat ve bilimidir. SORU Andragoji SIRA kelimesi S ZDEne anlama gelmektedir? Andragoji kavram, Knowles (1980) taraf ndan yetiflkinlerin ö renmelerine yard m etme DÜfiÜNEL M sanat ve bilimi olarak tan mlanm flt r. Andragoji, yetiflkinlerin ö ren- SORU D KKAT D KKAT

44 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 33 melerinin hangi varsay mlar üzerine kurulu oldu unu aç klayan bir kavramd r. Ç - k fl noktas ; yetiflkinlerin çocuklardan farkl birtak m özelliklere sahip oldu u, yetiflkinleri e itmek için ö retim ortam nda çocuk e itimindekinden farkl baz ilkelerin ifle koflulmas gereklili idir. Afla da andragoji kavram ve bu kavram dayand temel varsay mlar genel hatlar yla ele al nacakt r. Ancak andragojiyi anlayabilmek için e itimcilerin çok aflina olduklar pedagoji kavram ndan yola ç kmak ve bu kavram çerçevesinde andragoji kavram n tart flmak daha yararl olacakt r. Pedagojik Model Pedagoji (pedagogy), Yunanca bir sözcük olan ve çocuk anlam na paid ile yol gösterme anlam na gelen agogus sözcüklerinin birlefliminden türetilmifltir. Bu anlamda pedagoji çocuklara belirli bilgi ve becerilerin kazand r lmas yla ilgilenen sanatt r ve bir bilim dal d r. Pedagojik model bir dizi inan fltan ortaya ç km flt r. Pedagoji, günümüzde de pek çok geleneksel ö retim anlay fl nda süregelmifl; yedinci ve on ikinci yüzy llar aras nda Avrupa manast r ve katedral okullar nda çocuklara temel bilgi, beceri ve deneyimleri ö retmekte kullan lan bir dizi ideolojik varsay m üzerine kurulmufl bir e itim anlay fl n yans tmaktad r. Her ne kadar daha sonraki yüzy llarda dinî eksenli olmayan okullar aç lsa da pedagojik model, e itimi gerçeklefltirmek için elde var olan tek model olarak görülmüfltür. Bu nedenle yüksekö retim de dahil olmak üzere ilk e itim giriflimleri pedagojik model üzerine infla edilmifltir. Yetiflkin e itimine iliflkin gelifltirilen ilk e itim programlar da bilinen tek yaklafl m oldu undan pedagojik model eksenli olmufltur. Böylece yetiflkinler, çok uzun y llar aynen çocuklar gibi e itim almak durumunda kalm fllard r. Pedagojik model ne ö renilece- i, nas l ö renilece i, ne zaman ö renilece i ve ö renilip ö renilmedi ine karar verme konusundaki tüm sorumlulu u ö retmene vermektedir. Bu; ö retici merkezli, sürecin yönetiminin tamamen ö retmenin elinde bulundu u, ö renenin ö retmenin direktifleri do rultusunda kendisinden beklenen görev ve sorumluluklar yerine getirdi i bir yaklafl md r. Pedagojik yaklafl m n iki temel varsay m üzerine kuruldu u söylenebilir. Bu varsay mlar, ö renme gereksinimi ve ö renenin benlik alg s d r (Knowles, 1980): Ö renme Gereksinimi: Ö renenler, ö retmenlerinin ö retmek istediklerini ve onlar için gerekli oldu unu düflündükleri fleyleri ö renirler. Ö renenlerin yeni fleyleri ö renmesi, yeni bir gereksinimden çok bir önceki ö renme konusunda gösterece i baflar yla belirlenmektedir. Bu tür bir e itimde ö renenler, ö rendiklerinin gerçek hayatta nas l uygulanaca konusuyla pek ilgilenmemektedirler. Ö renenin Benlik Alg s : Ö retmen, ö reneni s n fta onun koflullar na göre hareket eden ortam ba ml bir kiflilik olarak görmek ister ve bu durum formal bir ortamda s n f düzenin korunmas, ö renmenin gerçeklefltirilmesi için bir gereklilik olarak görülmektedir. Bu nedenle ö renen, böyle bir ortamda zamanla kendini d fla ba ml bir kiflilik olarak alg layacakt r. Yetiflkin bireyler kendilerini yönetme gereksinimi duyduklar gibi ayn zamanda da kendilerinde bu kapasitenin oldu unu düflünürler. Deneyimlerini ö renme süreçlerinde kullanmak, ö renmeye haz rl k konusunda kendilerini de erlendirmek, ö rendiklerini hayatta karfl laflt klar problemlerin çözümünde kullanmak isterler. Bu istek çocukluktan ergenli e kadar yavafl yavafl artar, ergenlikte bu arzuda yo un bir art fl görülür. Pedagoji: Çocuklara belirli bilgi ve becerilerin kazand r lmas yla ilgilenen sanat ve bir bilim dal d r. Pedagojik modelde ö renenlerin ö renmeleri ile ilgili kararlar n tamam ö retmen taraf ndan al n r. Bu süreçte ö renen d fla ba ml d r. Pedagojik yaklafl m n varsay mlar : Ö renme gereksinimi Ö renenin benlik alg s

45 34 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Çocuk olgunlaflt kça çocu un d fla ba ml l azalmaktad r. Normal bir olgunlaflma sürecinde çocuklu un ilk y llar nda d fla ba ml l n yüksek olmas, pedagojik yaklafl m n çocuklu un ilk y llar nda oldukça uygun bir yaklafl m oldu u söylenebilir. Olgunlaflmayla bireyde d fla ba ml l n azalmas n n bir sonucu olarak pedagojik yaklafl m n dayand temel varsay mlar n yetiflkinli e ad m atan bireyin do as ile örtüflemeyece i görülmektedir. Olgulaflma süreci toplumdan topluma, kültürden kültüre farkl l k gösterebilmektedir. Kültürel yap lar genellikle bireylerin d fla ba ml olmaktan s yr l p iç denetimli olmalar sürecini destekleme konusunda baz sorunlar ç kartabilmektedir. Özgün süreç ve ürünlerin geliflimini sa lamak için iç denetimini sa lam fl olan bireylere olan gereksinim, gün geçtikçe daha da artmaktad r. Yetiflkinlerin çocuklar gibi e itilmeye çal flmas, çeflitli sosyal ve kültürel etmenler; özgür ve yarat c düflünen, kendi farkl l klar n ortaya koyan, kendini gerçeklefltirmifl bireylerin yetiflmesine engel olabilmektedir. Bu nedenle yetiflkinlerin e itimi, toplumsal geliflim aç s ndan hayati bir öneme sahiptir. Yetiflkin: Sorumluluk alabilen, kimlik duygusu oluflmufl, kendi yaflant lar ve deneyimleri olan, öz sorumluluk duygusu geliflmifl bireydir. Yetiflkinlik türleri: Biyolojik yetiflkinlik Yasal yetiflkinlik Sosyal yetiflkinlik Psikolojik yetiflkinlik Yetiflkinlik Andragojik yaklafl ma göre ö renme ve ö renen ile ilgili varsay mlardan söz etmeden önce yetiflkin sözcü ünü tan mlamak yararl olacakt r. Yetiflkin birey; sorumluluk alabilen, kimlik duygusu oluflmufl, kendi yaflant lar ve deneyimleri olan, öz sorumluluk duygusu geliflmifl birey olarak tan mlanmaktad r. Yetiflkinlik yasal, biyolojik, toplumsal ve psikolojik ögeleri içeren bir süreç olarak öngörülmektedir (Duman, 1999). Yetiflkinlik türleri, 4 kategoride toplanmaktad r. Bunlar; biyolojik yetiflkinlik, yasal yetiflkinlik, sosyal yetiflkinlik ve psikolojik yetiflkinlik olarak s ralanmaktad r (Duman, 1999): Biyolojik Yetiflkinlik: Ergenlik döneminden geçifl ile bireyler yetiflkinlik dönemine girmektedirler. Biyolojik boyutlar neredeyse ergenlik dönemindekiyle ayn d r. Yasal Yetiflkinlik: Yasalar n öngördü ü yetiflkinliktir. Bu tan ma göre yetiflkinlik bireylere seçme ve seçilme, sürücü belgesi alabilme, evlenebilme gibi birtak m haklar ve sorumluluklar sunmaktad r. Sosyal Yetiflkinlik: Bireyler, tam zamanl bir iflte çal flma, ebeveyn olma, belirli yasal ve sosyal sorumluluklara sahip olma gibi roller üstlendi inde yetiflkin olarak görülürler. Bu roller kültürden kültüre farkl l klar gösterebilmektedir. Örne in Anadolu da erkekler için askerli ini yapm fl olma, yetiflkinli in bir ölçüsü olarak görülegelmifltir. Askerli ini yapm fl bir erkek evlenebilir, evi ve ailesi ile ilgili birtak m sorumluluklar alabilir. fleklinde bir inan fl hâkimdir. Bu tür paradigmalar, toplumlar n sosyal yetiflkinlik kavram na yükledi i anlamlara göre de iflkenlik göstermektedir. Psikolojik Yetiflkinlik: Bireylerin kendi kararlar n verme; kendi kimli i, de- eri, yetenekleri, s n rlar, de er yarg lar, amaçlar gibi kendisi hakk ndaki görüfllerinin, duygular n n ve tutumlar n n kendi benli ine iliflkin bir tan maya ve; kendine iliflkin zihinsel bir tabloya ulaflmas ile yetiflkinlik bafllamaktad r. Ö renme ve ö renen aç s ndan bu sonuncu tan m en önemli olan d r. Bununla birlikte kiflinin öz benlik alg s kazanmas ve kendi kendini yönetmeye, kendine iliflkin kararlar vermeye bafllamas ; yaflam n n ilk y llar nda bafllamakta ve birey, biyolojik olarak gelifltikçe kiflinin benlik alg s daha da flekillenmekte ve yetiflkin rollerini gerçeklefltirmeye bafllamas yla iyice oturmaktad r. Böylece birey, çocukluktan ve ergenlikten uzaklafl-

46 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 35 ma derecesine göre yetiflkinli e yaklaflmaktad r. Ebeveynden ayr yaflama, okulda ve okul d fl nda çal flma, çeflitli sosyal ve kültürel faaliyetlere kat lma gibi baz durumlar bireyin sorumluluk alma düzeyine ve sürecin h zlanmas na yard m etmektedir. Ancak pek çok kifli okulu bitirip tam zamanl bir ifle bafllayana, evlenip aile kurana kadar tam olarak psikolojik yetiflkin rolüne bürünememektedir. Yukar da aç klanan yetiflkin tan mlamalar, yetiflkinlerin birtak m karakteristiklerini belirlemek aç s ndan büyük önem tafl maktad r. Yetiflkinin bu flekilde farkl tan mlar n n bulunmas, yetiflkin e itimi kavram n n çok yönlü ele al nmas gerekti inin aç k bir göstergesidir. Andragojik Model Yetiflkin e itimi kavram daha önce de belirtildi i gibi bir dizi varsay mdan oluflan kuram ya da teoriden çok bilim adamlar nca bir model olarak görülen andragoji kavram ile bütünleflmifltir. Andragoji kavram üzerinde ayr nt l çal flmalar yapan Knowles; tutarl, herkes taraf ndan kabul gören bir teori kurmaya çal flarak bunu 1970 ve 1980 y llar nda yay mlad Yetiflkin E itiminin Modern Uygulamas adl kitab nda ayr nt lar yla aç klamaya çal flm flt r. Knowles, ilk eserlerinde pedagoji ve andragoji aras nda keskin bir ayr m oldu unu vurgulam flt r. Ancak daha sonralar bunlar n belirli durumlarda kullan labilecek alternatif modeller olabilece ini ileri sürmüfltür. Knowles (1980) a göre andragojik modelin temel varsay mlar flu flekilde ifade edilmifltir: 1. Yetiflkinler bir konuyu ö renmeye gereksinim duyarlar. 2. Yetiflkinlerin kendilerini alg lama flekilleri, ö renmelerini etkiler. 3. Yetiflkinlerin deneyimleri ö renmelerini etkiler. 4. Yetiflkinlerin bir konuyu ö renebilmeleri için haz rbulunuflluk hale gelmeleri gerekir. 5. Oryantasyon e itimi yetiflkinlerin ö renmesinde önemli bir rol oynar. 6. Yetiflkinler, yeni konuyu ö renebilmek için motivasyona gereksinim duyarlar. Bu varsay mlar n dayand psikolojik süreçler afla da aç klanacakt r: 1. Ö renme gereksinimi: Yetiflkinler bir fleyi ö renmeye bafllamadan önce onu neden ö renmeleri gerekti ini bilmek isterler. Yetiflkinler bir fley ö renmeleri gerekti inde enerjilerinin ço unu, ö renme konusu olan fleyi ö rendiklerinde onlara ne yaran n olaca n ve bu sürecin ne gibi olumsuz sonuçlar do uraca n araflt rmaya ay r rlar. Son y llarda yetiflkin e itiminde çok klifleleflmifl bir ifade e er bir yetiflkin e itimci bir konuyu belirli bir grup yetiflkine ö retmek istiyorsa ilgili ö renme konusunu neden ö renmeleri gerekti ini onlara hissettirmek durumundad r. Hatta e er olanakl ise ö retici somut ö renme ürünlerini (materyaller, tamamlanm fl projeler vb.) de ortaya koyarak ö renme isteklerini harekete geçirmelidir. En az ndan grubun ö renme konusunu ö renmeleri sonucunda onlar n performanslar nda ne gibi bir geliflim olabilece ine, yaflam kalitelerinde nelerin de iflebilece ine dair empati kurmalar n sa lamal d r. Ö reticiler, bir flekilde yetiflkinlere flu anda hangi konumda olduklar n ve asl nda hangi konumda olmalar gerekti ini aç kça ortaya koyabilmelidirler. 2. Ö renenlerin öz benlik alg s : Yetiflkinler, kendi hayatlar n etkileyebilecek kararlar n kayna olan bir öz benlik alg s na sahiptir. Birey öz benlik alg s - n yeterince gelifltirdi inde di er insanlar taraf ndan kendi kararlar n verebilen, kendini idare edebilen biri olarak alg lanmak ve muamele görmek is- Andragojik modelin temel varsay mlar : Ö renme gereksinimi Ö renenlerin öz benlik alg s Ö renen deneyiminin önemi Haz rbulunuflluk düzeyi Oryantasyon e itimi Motivasyon

47 36 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ter. Benlik alg s n gelifltirmifl bireyler, baflkalar n n kendi fikirlerini ona empoze etmeye çal flmas ndan ve onun üzerinde kararlar n etkilemek için bask kurmas ndan hofllanmazlar. Bu durum yetiflkin e itiminde ciddi sorunlara yol açabilir. Örne in yetiflkinler, içinde e itim ya da buna benzer bir kelime geçen bir etkinli e kat ld klar nda daha önceki deneyimlerinden yola ç karak s ralar nda oturarak ö retmenlerin onlara bir fleyler anlatmalar n, gerekti inde parmaklar n kald rarak ö retmenlerinin sorular na yan tlar vermeleri gerekti i gibi bir beklenti içine girebilirler. Bu durum, onlar art k yetiflkin olduklar için paradoksal bir duruma sebep olabilir. Yani bir taraftan önceki deneyimlerinden esinlenerek d fl denetimli bir e itim beklerken di er taraftan bir yetiflkin olarak kendi kararlar n kendisi veren birey olarak çeflitli içsel çeliflkiler, yaflayabilirler. Yetiflkinlerin yaflad klar bu içsel çeliflkiler e itim program na -özellikle gönüllü kat l ml e itimlerde- devam etme ile ilgili sorunlara da neden olabilir. Yetiflkin e itimciler, bireylerin ö renmede iç denetimi sa lamalar na yard mc olabilecek etkinliklere yer vererek bu tür sorunlar aflabilirler. 3. Ö renen deneyiminin önemi: Yetiflkinler, e itsel bir etkinli e gençlerden ve çocuklardan farkl olarak daha fazla say da ve çeflitli deneyimlerle gelirler. Daha uzun süreden beri yafl yor olman n do al bir sonucu olarak gençlere oranla daha çok deneyim kazanmalar da normal olarak de erlendirilmelidir. Bununla birlikte bu deneyimler birbirinden çok farkl d r. Örne in bir yetiflkin, geçirdi i kötü deneyimler nedeniyle teknolojiye karfl olumsuz bir tutum gelifltirmifl iken bir di eri edindi i olumlu deneyimler sonucunda teknolojiye karfl son derece olumlu bir yaklafl m içerisinde olabilir. Farkl say da ve farkl flekillerde kazan lm fl deneyimler, bir yetiflkin e itimi program n n ilerleyifli aç s ndan çok önemli sonuçlar do urabilir. Bu nedenle yetiflkinlerin deneyimleri göz önünde bulundurularak yetiflkin e itimi düzenlenmelidir. Herhangi bir grup yetiflkin; bir grup gence oranla altyap, ö renme stili, motivasyon, ilgi, gereksinimler ve amaçlar aç s ndan birbirlerinden daha farkl özellikler sergileyecektir. Bu nedenle yetiflkin e itiminde bireysellefltirilmifl ö retme ve ö renme stratejilerine çok büyük önem verilmektedir. E itimde bireysel farkl l klar n dikkate al nmas, yetiflkinlerin farkl ve zengin ö renme etkinlikleri içinde yer almas na olanak tan yacak kat l mc bir ö renme anlay fl ile olanakl k l nabilecektir. Yetiflkin e itiminde ö renen deneyimine bu denli vurgu yap lmas n n bir sonucu olarak e itimciler; grup tart flmas, benzeflim al flt rmalar, problem çözme etkinlikleri, durum çal flmalar, laboratuvar uygulamalar, özellikle de akran yard m ve deste i gerektiren iflbirli ine dayal çal flmalara çok s k yer vermektedirler. Di er bir yandan yetiflkinlerin çok fazla deneyim sahibi olmalar n n baz olumsuz yanlar n da belirtmek de yarar vard r. Daha önceki deneyimler bireylerin çeflitli al flkanl klara, önyarg lara ve davran fl kal plar na sahip olmalar na neden oldu undan bireyler yeni fikirlere, farkl bak fl aç lar na, alternatif düflünme flekillerine karfl direnme e iliminde olabilirler. Bu nedenle yetiflkin e itimciler, ö renenlerinin zihinlerini yeni yaklafl mlara açmaya olanak tan man n yollar n aramal d rlar. Duyarl l k e itimi, meditasyon, dogmatik ölçekler vb. araçlar bu tür problemleri aflmak için kullan labilen araçlardand r. Yetiflkin e itiminde e iticiler, ö renenlerin ö renme stillerini hakk nda fikir sahibi olmak için ö renme stilleri envanterlerinden de yararlanabilirler. Kat l mc la-

48 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 37 r n deneyimlerini önemli k lan di er önemli bir konu da ö renenin öz kimli i dir. Çocuklar öz kimliklerine iliflkin deneyimleri d flsal tan mlay c lar sayesinde edinirler. Örne in, sosyoekonomik ve e itim düzeyi yüksek bir ailenin bir üyesi olan bir çocuk; tenis, yüzme vb. spor faaliyetleri tiyatro, bale vb. müzik etkinlikleri ile yetiflirken k rsal kesimde, köyde yaflayan bir çocuk ise köyde s n rl olanaklarla düzenlenen sportif ve sosyal etkinliklere kat labilir, tarlada ailesine yard mc olabilir. Bu iki farkl durum, çocu un kendine iliflkin kimlik tan mlamas nda çevrenin ne denli önemli oldu unun çok aç k bir göstergesidir. Yetiflkin e itiminde ö renme deneyiminin önemi nedir? 3 Çocuklukta daha çok ebeveynler ve çevre ile çocu a biçilen roller, çocuk DÜfiÜNEL M ergenlikten yetiflkinli e do ru ad m att kça de iflir. Yetiflkin olarak birey DÜfiÜNEL M kendine iliflkin içsel tan mlara gider. Bu durum yetiflkinin kendisini ve içinde bulundu u çevresel koflullar sorgulamas n n bir sonucu SORUolarak ortaya SORU ç kmaktad r. Yetiflkin baz deneyimler yaflar, bu deneyimler sonunda baz ç karsamalarda bulunur, bu ç karsamalar sonunda kendine iliflkin baz tan mlamalara gider ve sonunda öz kimli ini bu flekilde kazanm fl olur. E er D KKAT D KKAT bir e itim ortam nda yetiflkinin deneyimleri göz ard edilirse bu durum, onda yetiflkin birey olarak da göz ard edildi i izleniminin SIRA oluflmas na S ZDE neden olabilecektir. 4. Haz rbulunuflluk düzeyi: Yetiflkinler; ö renme konusunu ö renmeleri gerekti ine, ö reneceklerinin gerçek yaflamda karfl laflt klar ya da karfl laflabi- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ lecekleri sorunlar n çözümüne katk da bulunabilece ine ve ö renme konusu olan içeri i ö renmeyi baflarabileceklerine inand klar nda K T A Pö renmeye K T A P büyük oranda kendilerini haz r hissederler. Bu durum, onlar n ö renme motivasyonlar n çok yüksek tutmalar na neden olur. Burada önemli olan fley, yetiflkine ö renmeye konu olan alanda hangi bilgi ve TELEV ZYON beceri düzeyinde oldu unu göstermek ve onun hangi düzeyde bulunmas gerekti ini görmesi- TELEV ZYON ne yard mc olarak ikisi aras ndaki fark vurgulamakt r. Bu amaçla ö renme alan na iliflkin çeflitli testlerden, ilgili ö renme alan ndaki eksikliklerden NTERNET NTERNET kaynaklanan sorunlar sergileyen örnek olaylardan yararlan labilir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta, ö renen gereksinimleri ile yap lacak e itimden ö renenin elde edece i yarar n çak flmas konusunda zamanlaman n iyi yap lmas d r. Örne in üniversite birinci s n f okulöncesi e itiminde ö renim gören bir ö retmen aday na, birinci s n fta devlet memurlar kanununa göre ö retmenlerin özlük haklar na iliflkin verilecek bir e itim, zamanlama aç s ndan oldukça baflar s z olarak de erlendirilebilir. Böyle bir e itimde ö renenlerin ilgisini çekmek, haz rbulunuflluklar n sa lamak oldukça zor olabilecektir. Bir stajyer ö retmenin meslekte belirli bir deneyim kazanmadan hemen mesle in ilk y l nda yöneticilikle ilgili bir e itimden geçirilmesi -özellikle böyle bir hedefi yoksa- yine zamanlama aç s ndan baflar s z bir e itim olarak de erlendirilebilir. Her zaman haz rbulunuflluk düzeyinin kendi kendine bireyde geliflmesini sa lamak için do al bir oluflumun beklenmesine gerek yoktur. Bunun için ö renme alan yla ilgili teflvik edici iyi örnekler sergilenebilir, çeflitli bilinçlendirme ve teflvik etme çal flmalar yap labilir. Örne in bir anaokulunda ö retmenlere toplam kalite

49 38 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim yönetimi ile ilgili bir e itim verilmesi düflünülüyorsa ön haz rl k olmas aç - s ndan ve ö retmenlerin haz rbulunuflluk düzeyini art rmak için s n f nda toplam kalite tekniklerini uygulam fl ö retmenlerin ortaya koydu u baflar l ürünlerin sergilendi i bir seminer ya da çal fltay yap labilir. 5. Oryantasyon e itimi: Okullarda çocuklar n konuya odaklanmalar n sa lamaya yönelik olarak yap lan oryantasyon çal flmalar n n aksine yetiflkin e itiminde gerçek yaflama, göreve ve probleme odakl oryantasyon çal flmalar yap lmaktad r. Yetiflkinler, gerçek yaflamdaki ifllerini kolaylaflt raca na ve sorunlar çözmeye yard mc olaca na inand klar fleyleri ö renmeye daha kolay motive olurlar. E er onlara ö renme konusunun yaflamlar nda neyi de ifltirebilece ine iliflkin örnekler gösterilirse onlar, yeni bilgi ve beceriler kazanmaya kolayl kla motive olurlar. Ö renme içeri inin onlar n kendi yaflamlar nda kullanma durumlar ile uyumlu hale getirilmesi, e itimin etkili i aç s ndan önemlidir. Örne in ö retmenlere ö retme-ö renme etkinliklerinde teknoloji kullan m na iliflkin temel bilgi ve becerileri kazand rmay amaçlayan bir mesleki geliflim kursunda, ö retmen adaylar n n branfllar dikkate al narak ö renme içerikleri düzenlenmelidir. E er e itim okulöncesi ö retmenlerine yönelik ise e itimde onlar n mesleklerini icra ederken daha çok gereksinim duyacaklar çoklu ortam sunumlar üzerinde daha ayr nt l durmak, elektronik tablo program ile ilgili konular ise daha basit düzeyde ele almak; k sacas içeri i ö retmenlerin gereksinimleri do rultusunda düzenlemek daha verimli bir yetiflkin e itimi aç s ndan büyük önem tafl maktad r. Ço u zaman içeri i yetiflkinlere göre düzenlemenin yan s ra verilen e itimin ad n ve ele al nacak konular n bafll klar n da düzenlemek yetiflkin aç - s ndan oryantasyonu sa lay c bir etki oluflturabilir. Örne in okulöncesi ö retmenlerine yönelik olarak verilecek olan bir hizmetiçi e itimde kursun ad Bilgi ve letiflim Teknolojileri Kullan m yerine Okulöncesi Fen-Do a Etkinliklerinde Bilgi Teknolojileri Kullan m gibi daha spesifik bir konuya odaklanan bir kurs ad, ö retmenleri daha çok motive edici olacakt r. Böyle bir bafll k, ayn zamanda kursun içerik odakl de il de daha çok durum, gerçek yaflam ve problem odakl olaca n n ipucunu da vermektedir. 6. Motivasyon: Motivasyon k saca bireyin ö renme konusuna duydu u istek düzeyidir. Her ne yaflta olursa olsun etkili bir e itim için ö renen motivasyonu çok büyük önem tafl maktad r. Çocuklar n motivasyonu ödül, yüksek not alma, arkadafllar ndan sayg görme gibi daha çok d flsal motive edicilere ba l d r. Yetiflkinler her ne kadar daha iyi bir ifl, terfi, daha yüksek bir maafl gibi baz d flsal motive edicileri önemseseler de esas olarak yüksek ifl tatmini iste i, kendine sayg duyma, nitelikli bir hayat gibi içsel motive edicileri daha çok önemsemektedirler (Merriam ve Caffarella, 1999). Bütün normal yetiflkinlerin geliflmeye karfl potansiyel bir motivasyonlar vard r. Yani geliflim kaydedeceklerini bilmek, onlar için bafll bafl na motive edici bir ögedir. Fakat bu olumlu etki ço u zaman kiflinin kendine güven eksikli i, f rsat ve kaynak yetersizli i, zaman k s tlamalar ve yetiflkin e itimi ile ilgili temel ilkeleri hiçe sayan e itim programlar ile ilgili birtak m olumsuzluklar yüzünden ortadan kalkabilmektedir.

50 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 39 Pedagojik ve Andragojik Modellerin Karfl laflt r lmas Pedagoji; çocuklar n ö retimini gerçeklefltirmek için içeri i haz rlama, yöntem seçimi, zamanlama ve de erlendirme gibi konular n tamam nda sorumlulu u ö retmene vermektedir. Ö renenler, böyle bir e itimde pasif ve söylenenlere itaat eden konumdad rlar. Pedagoji, çocuklar n ö retimlerini gerçeklefltirmek için e itim süreci ile ilgili kararlar n tamam n n sorumlulu unun ö retmene verildi i bir yaklafl - m yans t rken andragoji, ö renen ilgi ve gereksinimleri ile e itim sürecinde kararlar n ö renenlerle birlikte al nd yetiflkin e itimi modelinin temel ilkelerini yans tmaktad r. Andragojik yaklafl m, pedagojinin aksine yetiflkinlerin e itimine odaklan r ve afla daki varsay mlar üzerine kurulmufltur: Yetiflkinler bir fleyi neden ö renmeleri gerekti ini bilmek isterler. Yaflamlar ile ilgili kararlar n sorumluluklar n üzerine almak yani kendi kararlar n kendileri vermek isterler. Yetiflkinler, çocuklara oranla e itim etkinliklerine çok farkl miktarda ve say da de erlerle ve deneyimlerle gelirler. Yetiflkinler, gerçek yaflamda bafllar na gelen sorunlarla bafl edebilmek için ö renmeleri gereken fleylere karfl do al bir isteklilik duyarlar. Bu, yetiflkinin ö renmeye karfl haz rbulunufllu u olarak ifade edilir. Yetiflkinlerin ö renme konusuna oryantasyonu yaflam odakl d r. Yetiflkinler, içsel motive edicileri d flsal motive edicilerden daha çok önemserler. Pedagojik yaklafl m, andragojik ilkeleri d flar da tutan ideolojik bir modeldir. Andragoji, pedagojik ilkeleri de içine alan bir dizi varsay mdan oluflmaktad r. Andragoji bir ideoloji de il bir dizi sistemli varsay mdan oluflan bir model, bir e itim yaklafl m d r. Pedagojik yaklafl m ideoloji kavram n n pek çok özelli ini yans tmaktad r. deoloji, taraftarlar n n uymalar ve sad k kalmalar beklenen bir dizi inan fltan oluflmaktad r. Sonuç olarak ö retmenler, genellikle pedagojik sisteme ba l kalmalar konusunda üzerlerinde e itim sisteminin bask s n hissettiklerini dile getirebilmektedir. Örne in ö retmenler, ço unlukla çocuklar için en iyi motive edici unsurlardan bir tanesinin not yar fl oldu unu söylerler. Bu nedenle s n f notlar her zaman normal da l m göstermelidir. Yani en yüksek puan 5 ise belirli say da 5 alan ö renen olmal d r ki 5 puan not olarak anlam n ve önemini korusun ve s n f içi rekabet devam etsin. Bu gibi inan fllar, eskiden beri süre gelen ve pedagojik yaklafl m n temellerini oluflturan yap lar n karakteristi ini yans tmaktad r. Bu inan fl n günümüze kadar süregelmesinde not yar fl n n gerçekten çocuklar motive etme konusunda gösterdi i baflar d r. Ancak merak, ö renmeden elde edilen doyum gibi içsel motive edicilerden yararlanmak, onlar ifle koflmak da not yar fl n n anlam - n yitirdi i koflullarda daha etkili olacakt r. Bu iki yaklafl m ile ilgili olarak Pedagoji kötüdür, andragoji iyidir. ve Pedagoji çocuklar içindir, andragoji ise yetiflkinler içindir. fleklinde yap lm fl pek çok de erlendirme mevcuttur. Pedagojiye karfl andragoji de erlendirmeleri daha çok 70 li y llarda hakim olan bir anlay fl n etkisiyle yap lan de erlendirmelerin bir ürünüdür. Ancak günümüzde andragojik yaklafl m n temelini oluflturan baz ilkelerin çocuklar n e itiminde kullan ld ve bu e itimlerde çok da etkili sonuçlar al nd bilinmektedir. Özellikle Merriam, Mott ve Lee (1996) gibi baz araflt rmac lar, yapt klar araflt rmalarda andragojik modeldeki baz varsay mlar n çocuklar n e iti-

51 40 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim minde, pedagojik yaklafl mdaki baz varsay mlar n ise yetiflkinlerin e itiminde etkili sonuçlar do urabilece ini ortaya koymufllard r. Bunun yan s ra baz yetiflkin e itimcileri andragojik yaklafl m n ifllemedi i veya yetersiz kald durumlar n oldu u tespitinde de bulunmufllard r. Özellikle 70 li y larda tart fl lagelen di er bir konu ise andradojinin yetiflkin ö renmesi teorisi olup olmad yd. Davenport ve Davenport (1985), andragojinin yetiflkin e itimi teorisi, yetiflkin ö renmesi teorisi, yetiflkin ö renimi teknolojisi teorisi, yetiflkin e itimi yöntemi, yetiflkin e itimi tekni i ve bir dizi varsay m oldu- una dikkat çekmifllerdir. Hartree (1984), ortada gerçekten kapsaml bir teori olup olmad n sorgulam fl ve andragojinin etkili bir yetiflkin e itimi düzenlemek için kullan labilecek bir dizi ilke olabilece ine dikkat çekmifltir. Daha sonralar Knowles (1989) da andragojinin yetiflkin ö renme teorisinden çok bir teorinin oluflmas için gerekli temelleri ortaya koyan varsay mlardan oluflan bir model oldu unu belirtmifltir. Sonuç olarak günümüzde andragoji, her ne kadar bir teori olarak görülmese de pek çok yetiflkin e itimci taraf ndan kabul edilen ve yetiflkin e itimin temellerini oluflturan bir model olarak kabul edilmektedir. Günümüzde andragojik model ile ilgili yap lan elefltirilerden bir tanesi de yetiflkin ö renenlerin karakteristik özellikleri ile ilgili varsay mlara yöneliktir. Yap lan araflt rmalarda, baz yetiflkinlerin ö renmelerini yap land r rken yüksek düzeyde ö retmene ba ml oldu u, baz çocuklar n ise ba ms z ve iç denetimli olduklar ortaya ç km flt r. Ayn flekilde bu durumun ö renen motivasyonu için de geçerli oldu u belirtilmifltir. Yap lan araflt rmalarda baz yetiflkinlerde iflini korumak ve terfi gibi d flsal motive edicilerin etkili oldu u; baz çocuklarda ise merak, ö renmeden duyulan mutluluk gibi içsel motive edicilerin etkili oldu u görülmüfltür. Bunun yan nda yaflam deneyiminin bazen yetiflkinlerin ö renmesine katk saklad, bazen de onlar n ö renmelerinin önünde engel oluflturdu u belirtilmifltir. (Merriam, Mott ve Lee, 1996). Dahas belirli koflullar alt nda çocuklar n yetiflkinlerden daha nitelikli deneyimlere sahip olabildikleri (Hanson, 1996) gözlenmifltir. Örne in bir baba eve yeni ald bilgisayar n pek çok özelli ini kullanmay bilmedi i halde çocu- u okulda, arkadafllar nda ya da internet kafelerde arkadafllar yla etkileflim kurarak daha fazla deneyimi kazand ndan bilgisayar kullan m yla ilgili pek çok konuyu babas ndan daha çabuk ö renebilmektedir. 4 Yetiflkin e itimi SIRA için S ZDE ö retme-ö renme etkinlikleri planlan rken pedagojik ilkeler mi yoksa andragojik ilkeler mi kullan lmal d r? Neden? DÜfiÜNEL M Bütün bu DÜfiÜNEL M tart flmalar sonunda her iki modelin de belirli durumlarda hem çocuklar hem de yetiflkinler için uygun olabilmektedir. Ço u zaman e itimciler, belirli bir e itimi SORU gerçeklefltirirken sadece pedagojik yaklafl m ya da sadece andrago- SORU jik yaklafl m n kullan ld e itimler yerine ö renme konusu olan durumu, çeflitli de iflkenler aç s ndan iyi analiz ederek belirli bir e itim boyunca gerekti i yerlerde pedagojik ilkeleri gerekti i yerlerde ise andragojik ilkeleri kendine referans Her D KKAT iki modelin de belirli D KKAT durumlarda hem çocuklar hem de yetiflkinler için alan yöntem, strateji ve teknikleri kullanmal d rlar. Örne in okulöncesi ö retmenlerine yönelik olarak yap lacak olan birey tan ma tekniklerine iliflkin bir seminer- uygulanmas, ço u zaman e itim durumlar n n bu iki modelin sentezi olarak de, ö renme içeri ine ö retmenler tamamen yabanc ise böyle bir durumda denetimin d fltan sa land pedagojik ilkeleri kendine referans alan düz anlat m yönte- de erlendirilmesi etkili bir AMAÇLARIMIZ e itim aç s ndan daha AMAÇLARIMIZ yararl olacakt r. mi, en az ndan bafllang ç konular nda kullan labilir. K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON

52 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 41 Kat l mc lar n daha önce konuya iliflkin hiç deneyim geçirmemeleri ve konuyu ö renmeye karfl içsel bir gereksinim duymamalar sebebiyle bafllang çta çal flma alanlar ile yeni konu aras nda iliflki kurmak, belirli kavramlar anlamak, ö renme motivasyonunun sa lanmas gibi konularda d fltan denetim sa lanmas gerekebilir. Kullan lacak yaklafl m; içinde bulunulan duruma, flartlara ve amaçlara göre de iflebilmelidir. Ö reticiler bu konuda ön yarg l olmamal d r. Sadece belirli bir yaklafl m her zaman kullan labilecek bir kurtar c gibi görmemelidir. Di er bir yandan çocuklara e itim veren ö retmenler, pedagojik yaklafl m n yan s ra andragojik yaklafl m n dayand temel ilkeleri de gerekti inde ifle koflmal d r. Örne in ö retmenler, ö renme konusunu ö retirken ö renenlere konuyu neden ö renmeleri gerekti ini, ö renme konusuna yaflamlar nda nerede ve ne zaman gereksinim duyacaklar n, ö renme konusunu karfl laflabilecekleri hangi sorunlar n çözümünde kullanabileceklerini aç klayarak onlar ö renmeye motive edebilirler. Ayn zamanda onlara belirli sorumluluklar vererek kaynak ve sorumluluklar n paylaflmalar n gerektiren etkinlikler düzenleyerek kendilerine olan güvenlerinin ve sayg lar n n artmas sa lanabilir. Bu bir yandan etkili bir ö renmeye olanak sa larken di er bir taraftan da çocu un ya da ergenin yetiflkin rollerine geçifl sürecine katk da bulunmaya yard m edecektir. Çocukluk, ergenlik ve yetiflkinli in birbirinin devam olan süreçler oldu u unutulmamal d r. Bir süreçten di erine aniden bir geçifl söz konusu de ildir. Çocuklukta ve ergenlikte yaflananlar, elbette yetiflkinlik döneminde kiflinin karakterinin oluflumunda etkili olacakt r. Bu nedenle çocuk veya ergen yetiflkinli e ad m atmadan önce yetiflkinli in nas l bir fley olabilece ine iliflkin empati kurabilece i etkinliklere de zaman zaman kat labilmelidir. ç Denetimli Ö renme Yetiflkin e itiminde köfle tafllar ndan biri de iç denetimli ö renme kavram d r. ç denetimli ö renme, yetiflkinin di er insanlarla etkilefliminden çok di er insanlar n da herhangi bir çevresel faktör olarak ele al nd, yetiflkin ö renmesinin çevreyle iliflkisini ele alan bir ö renmedir. Andragoji kavram ndan hareketle bireyler olgunlaflt kça iç denetimli hale gelirler varsay m na dayanmaktad r (Knowles, 1978, 1984). bir çal flma alan olarak Tough (1967, 1971) iç denetimli ö renmeye iliflkin ilk kapsaml tan m yap lm flt r. Holue un bu çal flmalar daha sonra iç denetimli ö renme konusunda Knowles ve Tough nun yapt çal flmalara temel oluflturmufltur. ç denetimli ö renme, di er insanlar n (ö retmen, aile, akran, meslektafl vb.) yard m yla ya da yard m olmadan ö renenin belirli süreçlerinin tamam n n yönetimini ifade etmektedir. Buna göre iç denetimli ö renmenin süreçleri flu flekilde s ralanmaktad r (Knowles, 1975): Ö renmek için inisiyatif alma Ö renme gereksinimlerine karar verme Ö renme amaçlar n yap land rma Ö renme için gerekli insan kaynaklar na ve insan d fl kaynaklara karar verme Ö renme için gerekli ö renme stratejilerini uygulama Ö renme sonuçlar n de erlendirme ç Denetimli Ö renme: Yetiflkinin di er insanlarla etkilefliminden çok di er insanlar n da herhangi bir çevresel faktör olarak ele al nd, yetiflkin ö renmesinin çevreyle iliflkisini ele alan bir ö renmedir. ç denetimli ö renme süreçleri: Ö renmek için inisiyatif alma Ö renme gereksinimlerine karar verme Ö renme amaçlar n yap land rma Ö renmesi için gerekli insan kaynaklar na ve insan d fl kaynaklara karar verme Ö renme için gerekli ö renme stratejilerini uygulama Ö renme sonuçlar n de erlendirme

53 42 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim 5 Bir yetiflkin SIRA olarak S ZDE iç denetimli ö renme süreçlerinin neler oldu unun ve nas l iflledi inin fark nda olmak ne gibi yararlar sa lar? DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Yukar daki aflamalarda da belirtildi i gibi iç denetimli ö renmede, ö renme sürecinin tamam nda kontrol bireydedir. Bütün karar mekanizmas bireyin kendi içsel süreçlerini SORU iflletmesi sonucunda verilmektedir. Böyle bir ö renme sürecinde ö - SORU retmen ya da di er insan kaynaklar, bireye yard mc olmaktan ileriye gitmemektedir. Yukar daki aflamalar, pek çok bireyin günlük hayat nda ço u zaman fark nda olmadan yaflad ö renme deneyimlerini de kapsamaktad r. Genellikle meslek D KKAT D KKAT yaflant m zda karfl m za ç kan problemleri çözmek için iç denetimli ö renme sürecini iflletebilmekteyiz. Örne in bir okulöncesi ö retmeni, izledi i bir video göste- rimi s ras nda gördü ü bir okulöncesi s n f karfl s nda kendi s n f n n görsel aç dan AMAÇLARIMIZ asl nda ne kadar yetersiz oldu unu fark eder. Bunun sonucunda s n f n görsel aç - dan nas l zenginlefltirebilece ini AMAÇLARIMIZ ve ö renenleri için nas l daha zengin bir uyar c ortam haz rlayabilece ine iliflkin neler yapabilece ini düflünür. Öncelikle s n f nda nitelikli K bir düzenleme T A P yapabilmek için ne tür bir e itime gereksinim duyaca - K T A P na karar verir. Yapt araflt rmalar sonucunda, 5S e itimi ad verilen ve s n f etkili, verimli, düzenli, trafik ak fl n engellemeyecek, istedi i materyale h zl ulafl m n TELEV ZYON sa layacak TELEV ZYON flekilde düzenlemeye iliflkin gerekli bilgi ve becerileri kazanabilece i bir e itim almaya karar verir. Bu e itim sonunda s n f na gerekli materyalleri haz rlamak için nternet te farkl ülkelerden okulöncesi s n flar n n görüntülerini içeren video kay tlar n, foto raflar inceler. Daha sonra s n f n görsel aç dan zenginlefltirebilmek konusunda NTERNET gerekli materyal temini için yine nternet arac l ile araflt r- NTERNET ma yaparak firmalarla ba lant lar kurar. Firmalardan elde etti i fiyat ve kataloglar sonucunda hangi materyalleri hangi firmadan alaca na karar verir. Kaynak temini için müdür ve okul aile birli i ile iflbirli ine gider. Materyalleri temin edip gerekli düzenlemeleri yapt ktan sonra de iflikliklerin s n f içi etkinliklerde ne gibi olumlu ya da olumsuz sonuçlar do urdu unu de erlendirir. De erlendirme sonucuna göre yeni düzenlemeler yapar. Bireylerin yaflad klar bu tür deneyimler, onlar ö renmeye karfl daha istekli hale getirebilir ve onlar n ö renmede inisiyatif alma duygular n tetikleyerek iç denetimli olma konusundaki güvenlerini art rabilir. Bu örnekten anlafl labilece i gibi problemlerini çözmede, inisiyatifi ele alma; neyi, ne Yetiflkinler olarak bize meydan okuyan sorunlarla zaman, ne kadar, nas l ve hangi flartlar alt nda ö renece i gibi konularda kendi karar n verme hemen her yetiflkinin do as nda var olan bir yap olarak karfl m za bafl edebilmemiz için gerekli olan en önemli konu, yeterli motivasyonu sa layarak ç kmaktad r. Ancak do al olan bu yap okul, aile ve arkadafl çevresi gibi baz d flsal koflullar ile bireyin kendini alg lay fl biçimindeki baz sorunlar onun bu do al sorunun çözümüne katk da bulunacak ö renme süreçlerini yönetmek için yap y kullanmas n engelleyebilir. Bu nedenle okullardaki formal e itim, bireyin sahip oldu umuz gücün fark na varmakt r. iç denetimli ö renme süreçlerini destekleyici nitelikte olmal d r. ç denetimli ö renmeden birey günlük yaflant s nda yararlanabilece i gibi formal olarak gerçeklefltirilen bir yetiflkin e itimi program nda da e itimciler, çevresel koflullar yetiflkin ö renenlerin iç denetimli ö renme becerilerini ifle koflmalar - n gerektirecek flekilde düzenleyebilirler. En az ndan ö renme sürecinin tamam na yönelik planlamalar yaparken ö renenlerle iflbirli ine gidebilirler (Cretchley ve Castle, 2001). Böyle bir e itim ortam, bireylerin ö renmede iç denetimlerini sa lamalar na yard mc ve teflvik edici olabilir. Günümüz ifl dünyas nda, mesleki alandaki geliflmeler ve yenilikler karfl m za bafl etmemiz gereken yeni sorunlar ç karmaktad r. Bilginin çok çabuk eskidi i günümüzde yapt m z iflle ilgili bu tür meydan okumalar n üstesinden gelebilmek,

54 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 43 karfl laflt m z problemleri çözebilmek için gerekli kazan mlar elde etmede iç denetimini sa lamak; ça dafl bir birey için kaç n lmaz gibi görünmektedir. Yaflam Boyu E itim Ö renme, yaflam boyu devam eden bir süreçtir ve günümüz toplumlar n n yaflad - h zl de iflimler, toplum bireyleri için yaflam boyu ö renmeyi bir gereklilik haline getirmifltir. Asl nda yaflam boyu ö renme yeni bir sürekli ö renme ile kendini gelifltirmifltir. Ancak yaflad m z ça daki h zl dönüflümler, yaflam boyu ö renmeyi daha ön plana ç karm flt r. Bireyler, içinde bulunduklar toplumda sürekli bir kültürlenme yaflamaktad rlar. Bireylerin kültürlenmesi pasif bir olgu de ildir. Bireyler toplumun etkilerinde al c olduklar kadar yans t c, verici bir rol de üstlenirler ve bu konumlar yla birer kültür ajan görevini yüklenirler (Jarvis, 1995). Bu aç - dan bak ld nda birey, toplumda sürekli bir ö retme-ö renme etkinli inde bulunmaktad r. Toplumsal de iflimlerin yavafl oldu u durumda o toplumun bireyi daha az ö renme sürecine girecektir. Yetiflkin ö renmesinin uygulamalar genellikle üç flekilde gerçekleflmektedir (Selman ve Dampier, 1991). Formal e itim nformal e itim Yaflam boyu e itim Formal e itim; bireye diploma, sertifika sa layan kurumlarda gerçeklefltirilen, planlam fl ö retme-ö renme etkinliklerini kapsayan e itimdir. Bu anlam ifade etmek için genellikle formal e itim kavram kullan lsa da formal ö renme kavram - n n kullan ld da görülmektedir. Zorunlu ilkö retim e itimi, ortaö retim, yüksekö retim, lisansüstü e itim, sertifika ve diploma veren aç k ve uzaktan e itim kurumlar ile di er kurumlar n gerçeklefltirdi i çeflitli e itim faaliyetlerini (genellikle meslek edindirme) kapsamaktad r. nformal e itim ise herhangi bir e itim kurumuna ba l olmaks z n bireysel ya da birlikte gerçeklefltirilen ö renme etkinliklerini kapsamaktad r. Bireyin belirli bir amaç u runa yeni bilgi ve beceri kazan m için hat r say l r miktarda zaman ay rmas da informal ö renme etkinlikleri içinde de erlendirilebilir. (Livingstone, 1999). Bu tür etkinlikler genellikle önceden planm fl, organize edilmifl ö renme etkinlikleri de illerdir. Evde, ailede, bofl zaman etkinlerinde (hobi), gönüllü kat l ml faaliyetlerde (örne in arama kurtarma ekiplerinde gönüllü çal flma) ve sosyal yaflant da elde edilen kazan mlar içine al r. Bu tür ö renmeler, yaflanan deneyimler sonunda spontane ve bir ölçüde rastlant sal olarak elde edilir. Ö renme amaçlar, zaman ve ö renmeyi destekleyen di er yap lar ve süreçler; daha önceden yap - land r lmam flt r. Bu tür kazan mlar genellikle belgelenmemektedir. Örne in annelerin ço u, çocuk yetifltirmede üstün becerilere sahip olduklar n n fark nda bile de- illerdir ya da semt pazar ndaki bir sat c, çok etkili pazarlama stratejileri gelifltirdi- ini fark edemeyebilir. Bu ve benzeri pek çok deneyimlerle anl k geliflen olaylar sayesinde yetiflkinler yeni kazan mlar elde etmektedirler. Yaflam boyu e itim ve yaflam boyu ö renme, yetiflkin ö renmesinde önemli oldu una inan lan ve bilgi da arc klar m za yerleflen di er kavramlard r. Yaflam boyu e itim, kat lanlar n ö renmesi ve anlamas na yönelik insanc l temellere oturtulmufl ve yaflam n herhangi bir döneminde olabilen planl etkinlikler serisi olarak tan mlanm flt r. Bu kavramlar n yayg nlaflmas, 1930 lu y llara rastlayan yetiflkin e itimi kavram n n geliflmeye bafllamas yla paralellik göstermifltir. UNESCO taraf ndan düzenlenen Dünya Yetiflkin E itimi Konferans nda yetiflkin e itimi, ya- Formal E itim: Bireye diploma, sertifika sa layan kurumlarda gerçeklefltirilen, daha önceden planlam fl e itimdir. nformal E itim: Herhangi bir e itim kurumuna ba l olmaks z n bireysel ya da birlikte gerçeklefltirilen ö renme etkinlikleridir. Yaflam Boyu E itim: Kat lanlar n ö renmesi ve anlamas na yönelik insanc l temellere oturtulmufl ve yaflam n herhangi bir döneminde olabilen planl etkinlikler serisidir.

55 44 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim flam boyu devam eden bir etkinlik olarak kabul edilmifl, yetiflkin e itiminin dayanak noktas n n yaflam boyu e itim oldu u vurgulanm flt r (Duman, 1999). Günümüzde art k felsefi ba lamda, bilgi toplumundan çok erdemlilik, bilgelik toplumu ve özümsenmifl bilginin bireyin yaflant s ile bütünleflmesinin özgün bir anlam ifade etti i gibi konular konuflulmaktad r. Bu anlamda yaflam boyu ö renme, bireyin ö renmeyi bir yaflam tarz flekline getirmesiyle ilgili bir kavram olarak da ele al nmaktad r. Burada e itimden, ö retimden, daha çok bireyin ö renmesine vurgu yap lmaktad r. Hümanistik bir bak fl aç s yla yaflam boyu ö renme kavram, yetiflkin e itiminin gönüllülük esas na dayal bir e itim olmas gereklili ini temel almaktad r. Bunun nedeni yetiflkin e itiminde ö renme motivasyonunu bireysel etmenlerin sa lamas olarak görülmektedir. Bir bireyin herhangi bir koflulda herhangi bir fleyi ö renmeye gereksinim duymas, haz rbulunuflluk hale gelmesi ve motive olmas ; nispeten di er bireylerden ba ms z iflleyen bir süreçtir. Bu temel varsay m, bireyin ayd nlanma sürecini tetikleyen en önemli faktör olarak görülmektedir. Bununla birlikte günümüzde yetiflkinler için haz rlanan formal e itimlere kat lmak; zorunluluktan, iflveren, amir ve yönetici bask s ndan, di er sosyal ve ekonomik marjinalliklerden kaynaklanabilmektedir. Bu ise yetiflkinlerin ö renmeye karfl olan do al motivasyonlar n olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Yaflam boyu ö renme etkinliklerinin büyük bir bölümünün informal bir yap da gerçekleflti i söylenebilir. nformal e itim etkinlikleri ise formal yetiflkin e itimlerini destekleyen ya da onlara canl l k getiren buz da k sm n oluflturmaktad r (Knowles, 1970; Brookfield, 1981). Bu anlamda yetiflkinlerin yaflam boyu ö renme enerjilerini ayakta tutan en önemli etmenlerden biri, informal e itim etkinlikleri içinde di er ilgi alanlar ndaki geliflimidir. Sosyal faaliyetler ve hobiler diyebilece imiz bu ilgi alanlar her nekadar yetiflkinin mesle inden ba ms zm fl gibi görünse de bunlar n bireyin mesle i ile örtük ya da dolayl bir etkileflim içinde oldu u söylenebilir. Kiflinin mesle i d fl nda di er konulardaki bireysel geliflimi, onun mesleki anlamdaki geliflimi içinde ba lamsal bir çerçeve oluflturmaktad r. Örne in halk oyunlar na ilgi duyan bir okulöncesi ö retmenin bu ilgi alan ndaki geliflimi, s n f içindeki uygulamalar da dolayl olarak etkileyebilecektir. Ö renenleriyle halk oyunlar etkinlikleri gerçeklefltirme, halk oyunlar na ilgi duyan ö renenlerini keflfetme vb. anlamda dolayl etkilerini görülebilecektir. Bu nedenle yetiflkinlerin sosyal etkinlik ve hobileri, onlar n ö renme motivasyonunu canl tutan bir faktör oldu u gibi meslek yaflant lar ndaki geliflimlerini de dolayl olarak etkileyen bir faktör olarak karfl m za ç kmaktad r. Yaflam boyu ö renme, sürekli e itim, sürekli mesleki geliflim gibi kavramlar birbirine çok yak n anlamlar ima eden, bireyin yaflam nda e itimin bir ömür boyu devam etme gereklili i gerçe ine de inen, yetiflkin e itimi ba lam nda ele al nan kavramlard r. E itim yaflam n kendisidir, düflüncesinden hareketle sürekli e itim etkinlikleri, di er tüm organize e itim etkinlikleri (meslek edinimi ve tüm okul e itimleri) de dahil, meslek edinimi sonras bireylerin kat ld tüm kurslar ya da sosyal kurumlar, sivil toplum örgütleri, gönüllü kurumlar taraf ndan sa lanan tüm e itim programlar n kapsamaktad r. Örne in Türkiye de TEMA Vakf taraf ndan sa lanan erozyon ve a açland rma seminerleri, bu tür e itim etkinliklerini kapsamaktad r. DÜfiÜNEL M 6 Yaflam boyu SIRA e itimi S ZDE gerekli k lan etmenler nelerdir? DÜfiÜNEL M SORU SORU D KKAT D KKAT

56 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri Bilgi ça n n en önemli özelliklerinden biri de bilginin çok çabuk de iflmesi, bu çabuk de iflim sonunda bireylerin sahip olduklar mesleki yeterliliklerin de eskimesi ve güncelli ini kaybetmesidir. Bu anlamda bireylerin yaflamlar nda sürekli e itim etkinlikleri içinde yer almak, ça dafl dünyan n gereksinimlerini karfl layabilmek için kaç n lmaz gibi görünmektedir. Toplumda yaflam boyu ö renme ve sürekli e itim kültürü oluflumunu sa lamak, çal flan yetiflkinlere sürekli e itimin gereklili ini vurgulayan e itim etkinlikleri ile sa lanabilecektir. Bununla birlikte kurumsal yap lanman n ücretli çal flanlar sürekli e itim etkinliklerine teflvik edecek bir yap lanma içinde olmas da ayr ca büyük önem tafl maktad r. Ö renmeyi ö renme, e er birey nas l ö renece ini ö renirse kendi ö renme sürecini kolayl kla yönetebilir varsay m na dayanan bir ö renme anlay fl n yans tmaktad r. Bu durum iç denetimli ö renmenin en somut ve olgusal do urgular ndan biri olarak de erlendirilmektedir. ç denetimli olarak informal yap da gerçekleflen ö renme etkinliklerinde bireye esnek, kendi bireysel özelliklerini yans tabilece i bir ö renme anlay fl n ifade eden ö renmeyi ö renme; belirli ölçüde bireyin kendini keflfetmesi, kendini tan mas ile de ilgilidir. Kendine iliflkin objektif bir benlik alg s na sahip olan birey, belirli durumlarda en etkili ve kolay nas l ö renece ini keflfedebilir. Ö renmeyi ö renme, bireylerin nerede ö rendiklerinden çok ne ö rendiklerine vurgu yapmaktad r. Bu anlay fla göre e itim kurumlar, geleneksel anlay fl içindeki özel konumunu yitirmektedir. Dahas ifl sahas n ö renme etkinliklerinin bir parças olarak görmek yeni bir e ilim olarak karfl m za ç kmaktad r. Yetiflkinler ifl üzerinde e itim ald klar nda bunun belgelenmesini akredite edilmesini istemektedirler. Çünkü ald klar belgeler sayesinde farkl ifl olanaklar bulduklar nda ifl baflvurusunda bulunabilecekleri bir belgeye sahip olmak, yetiflkinler aç s ndan karfl lanmas gereken önemli bir gereksinim haline gelmifltir. Akreditasyon ve önceki ö renmeler, yaflam boyu ö renme içinde ele al nmas gereken di er iki önemli kavramd r. Önceki ö renmeler; bireyin e itim kurumlar ndan, ücretli ve ücretsiz ifllerden, gönüllü etkinliklerden, aile yaflam ndan ve ailenin içinde bulundu u sosyal çevreden elde etti i kazan mlar n tamam na iflaret etmektedir. Di er bir deyiflle bireyin formal ve informal ö renmelerinin tamam n kapsamaktad r. Akreditasyon ise bir meslek alan ile ilgili yasal bir kurumun belirlemifl oldu- u standartlar çerçevesinde, yetki verdi i e itim kurumlar arac l yla ilgili meslek alan ndaki çal flanlara yeterlilik veya benzeri bir belge sa lanmas d r. Önceki ö renmelerin akredide edilmesi ise yetiflkinin önceden belirlenen standartlar sa lamas yla ilgili bir konudur. Akreditasyon sonunda elde edilen belge/sertifika, genellikle uluslararas geçerli i olan bir belgedir. Örne in flehirler aras ve uluslararas tafl mac l k yapan floförlere Ulaflt rma Bakanl n n belirledi i standartlar çerçevesinde bakanl n yetki verdi i e itim kurumlar n n SRC belgesi vermesi, bir akreditasyon e itimidir. Yetiflkin e itiminin temelini oluflturan iç denetimli ö renme, yaflam boyu e itim, formal ve informal e itim kavramlar ile bu kavramlar n varsay mlar, yetiflkin e itiminin ve yetiflkin ö renmesinin düzenlenmesinde önemli bir yere sahiptir. Bu varsay mlar n yan s ra yetiflkin e itimine yönelik etkinlikler düzenlenmesinde yetiflkin e itimini etkileyen de iflkenlerin de göz önüne al nmas gerekmektedir. 45 Akreditasyon: Bir meslek alan ile ilgili yasal bir kurumun belirlemifl oldu u standartlar çerçevesinde, yetki verdi i e itim kurumlar arac l yla ilgili meslek alan ndaki çal flanlara yeterlilik veya benzeri bir belge sa lanmas d r.

57 46 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Yetiflkin e itimini etkileyen de iflkenler: Yafl Ö renmenin gerçekleflti i s n f ve çevresel koflullar Ö reticinin e itim sürecindeki rolü YET fik N E T M N ETK LEYEN DE fikenler Yetiflkin e itimini etkileyen de iflkenleri genel olarak yafl, ö renmenin gerçekleflti i s n f ve çevresel koflullar ve ö reticinin e itim sürecindeki rolü olarak s n fland rmak mümkündür. E itim programlar n n en önemli bilefleni ö renenlerdir. Hangi e itim yaklafl - m, modeli, yöntemi, tekni i ve/veya strateji kullan l rsa kullan ls n e itim program na kat lan ö renenlerin bireysel özelliklerini göz önünde bulundurarak ö retme-ö renme etkinlikleri gelifltirmek, ö retim tasar m yapmak etkili ve kal c ö renmeyi sa lamak aç s ndan oldukça önemlidir. Bu nedenle herhangi bir konunun ö retimi yap l rken kat l mc lar n bireysel özellikleri analiz edilir. Bireysel özelliklerin analizleri yap l rken dikkat edilmesi gereken en önemli de iflkenlerden bir tanesi de yafl de iflkenidir. Ö renen grubunun hangi yafl grubunda oldu unun bilinmesi, yap lacak e itimde pek çok de iflkeni etkileyecektir. Bireyler yafl aç s ndan genel olarak 3 grupta ele al nabilir: Çocukluk Ergenlik Yetiflkinlik Her yafl grubu kendi içinde de alt gruplara ayr labilir. Ancak bu üç grubu birbirinden ay ran belirgin özellikler bulunmaktad r ki bunlar, yap lacak olan e itim için benimsenen yaklafl m n temel ilkelerini belirleyecektir. Örne in ebeveyne ve çevreye daha çok ba ml olunan çocukluk dönemi ile kiflinin kendine iliflkin özbenlik alg s n n olufltu u, d fla ba ml l k yerine kendi karar n verme, sorumluluk alma gibi belirli yap lar n gözlendi i yetiflkinlik dönemini birbirinden ayr de- erlendirilerek e itim programlar gelifltirilmeli ve ö retim tasar mlar yap lmal d r. Her ne kadar yetiflkinlik yasal yetiflkinlik, sosyal yetiflkinlik, psikolojik yetiflkinlik gibi farkl aç lardan ele al nabilse de genellikle bir e itim program için de ön flart, kiflinin yafl n n önemli oldu u biyolojik yetiflkinliktir. Bu nedenle yafl n kiflinin yetiflkin olup olmad na karar vermekte kullan lan en önemli de iflken oldu u gibi yetiflkinlik içerisinde de genç yetiflkinlik, orta yafll yetiflkinlik ve yafll yetiflkinlik gibi s n fland rmalar yap lmas na olanak tan maktad r. Bu yetiflkinlik s n fland rmas na göre yafl aral klar flu flekilde belirtilmifltir (Illeris, 2003): 18 ile yafl aras genç yetiflkinler dan yafla kadar olanlar orta yafll yetiflkinler den sonras yafll yetiflkinler Yafl, yetiflkinlerin birbirilerinden zihinsel ve karakteristik farkl l klar göstermelerinde önemli rolü olan bir de iflkendir. Yukar da belirtilen gruplamalar bireyler aras ndaki bilinç, düflünme tarz, e itime karfl tutum gibi özellikler aç s ndan yetiflkinleri birbirinden farkl laflt rabilmektedir. Ancak yafl gruplar aras ndaki geçifller birbirinden kesin bir flekilde ayr lmamaktad r (Goldthorpe ve di erleri, 1970). Örne in genç yetiflkinlikten orta yafll yetiflkinli e geçifl, bireye göre 25 ile 30 yafl aras nda gerçekleflebilmektedir. Ya da yafll yetiflkinler grubunda e itime karfl tutumlarda genellikle yüksek ücretle çal flma ve yüksek kalitede yaflam standartlar bask nd r. Bu tür bir kiflilik özelli inin oluflumu, ücretle çal flan yetiflkinlerin alm fl olduklar ücretin yaflamlar n devam ettirmek için kaç n lmaz olmas gerçe ine dayanmaktad r. Dolay s yla yetiflkinin yaflam n devam ettirmesini ya da yaflam kalitesini yükseltmeye yarayacak olan odaklar, onun için daha de erli ve yaflam nda daha bask n bir konuma gelebilmektedir. Bu nedenle yetiflkin e itiminde kat l mc lar n yafllar, e itim program haz rlan rken göz önünde bulundurulmas gereken en önemli ögelerden biridir.

58 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 47 Yetiflkin e itiminde ö renmenin gerçeklefltirilece i ortam nas l düzenlenmelidir? 7 Yetiflkin e itiminde önemli de iflkenlerden bir di eri de ö renmenin gerçekleflti i s n f ve çevresel koflullard r. Ö renmenin gerçekleflece i çevre hem fiziksel DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M aç dan ö renenlerin kendilerini rahat hissetmelerini sa lamal hem de psikolojik S ORU aç dan ö renene güven vermelidir. Uzun süre ö reticinin do rudan bilgiyi aktard, ö renenin yerinde pasif bir flekilde anlat lanlar dinledi i bir ö renme ortam SORU ö renenlerin s k lmalar na, hem konuya hem ö reticiye karfl D KKAT olumsuz tutum ve D KKAT davran fllarda bulunmalar na neden olabilir. Ayr ca çevresel koflullar, ö renme konusunun gerçek yaflamdaki ba lamlar ile do rudan ya da dolayl olarak ilgi kurmaya, gerçek sorunlara iliflkin gerçek çözümler üretmeye, tekrar ve pratik yapma- ya olanak tan yacak flekilde düzenlenmelidir. Yetiflkinlerin s n f ortam ndaki baz davran fllar gerçekte oldu undan farkl olabilir. Bu durumun AMAÇLARIMIZ kayna, genellikle AMAÇLARIMIZ daha önceki yaflanm fl kötü ö renme deneyimleridir. Örne in daha önceki kötü deneyimlerinden yola ç karak arkadafllar n n önünde küçük düflme gibi bir riski K T A P K T A P göze almamak için ö retmenin sordu u bir soruya yan t vermemeyi tercih edebilir. Bu nedenle s n fta samimi ve güvenli bir havan n estirilmesi gerekmektedir. Bir e itim program ndaki yetiflkinlerin programa kat l fl amaçlar TELEV ZYON ve programdan beklentileri farkl d r. Bu nedenle ö renme çevresi, farkl beklentilere yan t verecek er- TELEV ZYON gonomik koflullara haz rl kl olmal d r. Yetiflkin e itiminde önemli konulardan biri de ö retmenin e itim sürecindeki Yetiflkin e itiminde NTERNET ö retmen, ö retimi NTERNET kontrol rolüdür. Yetiflkin e itiminde ö retmeninin ö retici rolünden s yr l p ö reneni eden ö retici rolünden yönlendiren, ona yard mc olan kolaylaflt r c rolüne bürünmesi alandaki köfle s yr l p ö renmeye yard mc olan kolaylaflt r c rolünü tafllar ndan biridir (Brookfield 1995, Knowles 1992). Günümüzde e itim ile ilgili üstlenmelidir. karar alma yetkisine sahip birimler, yetiflkin e itimcilerinin ö renen gereksinimlerini karfl layabilmek için geleneksel s n f ortam ndaki rollerinin ötesinde onlara farkl görev ve sorumluluklar verebilmektedir. Bu durum, asl nda yetiflkin e itiminde ö retmenin rolünün ne kadar önemli oldu unun da bir göstergesidir. Tabi ki hiyerarflik güç iliflkileri örüntüsünden oluflan gerçek yaflamda ö retici-kolaylaflt r c dönüflümünü sa lamak oldukça zor olabilmektedir. Çünkü kolaylaflt r c, ö retmene göre daha az otoriter ve daha az aktif olmak durumundad r. Bununla birlikte insanlar s n f ortam na sosyal yaflant lar ndaki cinsiyet, rekabet, yafl, farkl e ilimler, al flkanl klar ve karakteristikler gibi belirli özelliklerle gelmektedir. Bu da s n f n genel havas n ve ö renenler taraf ndan ö retmenin alg lanma fleklini etkileyebilmektedir. Bu anlamda ö retmen, s n fta kendinin kolaylaflt r c olarak alg lanmas n sa layacak baz uygulamalara gidebilir. Ö retmenin ço u zaman bu durumla mücadele etmesi ve sab rl olmas gerekmektedir. Ö retmenin kendinin onlara bilgiyi aktaran de il de onlar n bilgiyi keflfetmelerine olanak tan yan, etkinlikleri haz rlayan ve bu etkinliklerde onlara rehberlik yapan, gerekti inde onlarla ö renen biri olarak alg lanmas n sa lamas e itime kat lan yetiflkinlerin bireysel farkl l klar na göre de de iflmektedir. Baflar l ve yüksek motivasyonla e itime bafllayan bir kat l mc grubunda ö retmenin kolaylaflt r c rolünün kabullenilmesi daha kolay olabilir.

59 48 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Yetiflkin e itimini etkileyen de iflkenler göz önünde bulunduruldu unda yetiflkinlere e itim veren bir ö reticinin afla da s ralanan konular göz önünde bulundurmas gerekmektedir: E itimciler yetiflkin e itimi ile ilgili temel kavramlar bilmelidir. S n f yönetimi ve özellikle yetiflkinlerle iletiflim kurma becerilerine sahip olmal d r. Yetiflkinlerin psikolojisi hakk nda bilgi sahibi olmal d r. Yetiflkin e itimi ilkelerini bilmeli ve e itim durumlar n haz rlarken bu ilkleri göz önünde bulundurmal d r. Hem pedagojik model hem andragojik model hakk nda gerekli bilgi ve beceriye sahip olmal d r. E itim durumlar n haz rlarken hangi durumda andragojik, hangi durumda pedagojik ilkeleri ifle koflaca n bilmeli, gerekirse her iki yaklafl m n sentezlendi i harmanlanm fl ö retme-ö renme etkilikleri haz rlayabilmelidir. Genelde e itim ile özelde yetiflkin e itimi ile ilgi yenilikleri takip etmeli ve yeniliklerden yararlanmal d r. Yetiflkin e itimcisinin yukar daki konulardaki yetkinlik düzeyi, e itim ortam ndaki gücünü art rarak e itimin daha etkili olmas na katk sa layacakt r. YET fik N Ö RENMES VE ÖZELL KLER Etkili bir yetiflkin e itimi ancak yetiflkinlerin en iyi nas l ö rendiklerini anlamakla olanakl k l nabilir. Çocuklara ve ergenlere nispeten yetiflkinlerin ö renirken birtak m özel gereksinimlerinin karfl lanmas gerekmektedir. Bu ise yetiflkinlerin psikolojilerini anlamak ile olanakl k l nabilir. Bu konuda e itimcilere afla daki yetiflkin özelliklerini bilmek yard mc olacakt r (Knowles, 1978; Knowles, 1989; Taylor, Lillis ve LeMone, 2001): Yetiflkinler iç denetimlidirler. Kendilerini idare etme konusunda özgür olmak isterler. Bu nedenle ö retmenler, ö renenlerin ö renme sürecine aktif kat l m n sa layarak kendilerini onlar n ö renmelerini kolaylaflt r c, ö renme etkinliklerinde kendilerine yard mc olarak sunmal d rlar. çerik, bafll klar, projeler, görevler, de erlendirme vb. tüm ö renme sürecinde onlar n bak fl aç lar n yans tmalar na olanak tan mal d rlar. Yetiflkinlerin ö renme ortam na getirdikleri bir bilgi ve deneyim birikimleri vard r. Bu nedenle onlar, önceki bilgi ve deneyimleri ile mevcut ö renme konusu aras nda ba lant kurma gereksinimi duyacaklard r. Dolay s yla yeni kavramlar, yeni bilgi ve beceriler önceki ö renmeleri ile iliflki kurularak sunulmal d r. Yetiflkinler amaç odakl d r. Kat ld klar e itime ba l olarak program n bitiminde ne tür kazan mlar elde edeceklerini bilmek isterler. Bu nedenle amaçlar net olarak belirlenmifl e itim programlar na kat lmak daha çok hofllar na gider. E itimciler, program n bafl nda kat ld klar e itim program n n belirli amaçlara onlar nas l ulaflt raca n aç k ve net bir flekilde ortaya koymal d rlar. Yetiflkinlerin bir fleyi ö renme iste i duyabilmeleri için geçerli bir nedenlerinin olmas gerekmektedir. Di er bir ifadeyle ö renecekleri, gerçek yaflamda onun bir ifline yaramal d r. E er olanakl ise her bireyin program ak fl içinde içeri i (ö renme konusuna ait alt bafll klar ) kendine göre özellefltirmesine örne in istedi i projeyi seçmesine olanak tan nmal d r.

60 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 49 Yetiflkinler uygulama odakl d rlar. Yeni ö renmelerin meslek yaflant lar nda nas l uygulanabilece ine iliflkin uygulamalar görmek ve yapmak isterler. Bu anlamda e itimciler, yeni ö renmelerin meslek yaflant lar nda nas l uygulanabilece ine iliflkin örneklere yer vermelidirler. Bütün ö renenlerde oldu u gibi yetiflkin ö renenler de sayg görmek isterler. Bu nedenle e itimci, e itim ortam nda tüm ö renenlere adaletli davranmal, herkesin kendi düflüncelerini özgürce ifade etmesine olanak tan mal d r. Yetiflkin ö renmesinde gönüllülük esast r. Ö renme, yetiflkin aç s ndan dinamik bir süreç sonunda elde edilen deneyimlerdir. Yetiflkinler duygusal ve fiziksel yönden ö renmeye haz r hale gelmelidirler. Yetiflkinlerin haz rbulunuflluk düzeyleri etkili bir e itim için kaç n lmazd r. Ö renme için rahat ve özgürce hareket edebilecekleri bir ortam n sa lanmas gerekmektedir. yi organize edilmifl, basit ve anlafl l r materyaller yetiflkinler taraf ndan daha rahat kabul görür. Yetiflkinlerin olumlu davran fllar ödüllendirilirse hem ö renme daha kal c olur hem de ö renme motivasyonlar olumlu yönde etkilenir. Yetiflkinler informal flartlarda iç denetimli olarak yeni kazan mlar elde etmeye isteklidirler. Yetiflkinlerin kiflisel kayg lar oldu undan güvenli bir ortamda e itim almak isterler. Yukar da yetiflkin ö renmesi ve yetiflkinlerin özelliklerine iliflkin belirtilen ilkelerin pek ço u, hemen her yafl grubu için geçerli olsa da baz özellikler yetiflkinler için düzenlenecek formal yap daki etkinliklerde daha etkin bir e itim gerçeklefltirmek için ifle koflulmal d r. Bunun yan s ra yetiflkinler informal olarak ö renmede iç denetimi sa lamak, gerçek yaflamda karfl laflt klar sorunlar çözebilmek için kendi ö renmelerini yönetebilmelidirler. Bu anlamda yukar da de inilen özellikler yetiflkinin kendi ö renmesini düzenleme ve yönetmesi konusunda kendine özgü bir bak fl aç s gelifltirebilmesine ve kendini tan mas na yard mc olacakt r. YET fik N E T M N N TEMEL LKELER Yap lan alanyaz n çal flmas sonucunda yetiflkin e itimcilerinin e itim durumlar n planlarken dikkat etmeleri gereken ilkeler belirlenmifltir. Bu ilkeler afla da s ralanm flt r (Harris ve di erleri, 1995): Ö renenlerin ö renme motivasyonunun yüksek oldu undan emin olunmal d r. Ö retme-ö renme etkinlikleri süresince her ö renenin kendi ö renmesinden sorumlu oldu u havas sa lanmal ve bu durum e itimin sonuna kadar korunmal d r. Her ö renenin kendi bireysel ö renme h z na göre ilerlemesine olanak tan nmal d r. Ö renenlerin psikolojik ve biyolojik yetiflkinlik düzeyleri hesaba kat lmal d r. Do ru davran fl n pekifltirilmesi için ö renenlere uygulama yapma olana tan nmal d r. Ö renmede grup dinamiklerinden yararlan lmal d r. Ö renenlere güvenli bir ö renme çevresi sa lanmal d r. Ö renenlerle ö renme materyali aras nda ilgi kurulmal d r.

61 50 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Ö renenlerin ö renme materyalini anlamland rmalar sa lanmal d r. Ö renenlere önceki ö renmelerinden yararlanabilme f rsat verilmelidir. E itim program n n planlama sürecine ö renen kat l m sa lanmal d r. Program n n yönetiminde ö renenin de söz sahibi olmas sa lanmal d r. Ö renenlerin ö retme-ö renme etkinliklerine aktif olarak kat l mlar sa lanmal d r. Bu ilkelerin pek ço u sadece yetiflkin e itim programlar nda de il çocuklar ve ergenler de dahil olmak üzere her türlü e itim program n n haz rlanmas nda kullan labilecek ilkelerdir. Bu ilkeler hemen her türlü yetiflkin e itimi program için geçerli olmakla birlikte ilkelerin uygulanmas, pratikteki ba lamlardan ba ms z olarak düflünülemez. Örne in 100 kiflinin bulundu u bir amfide, özellikle ö renenlerin ön ö renmelerinin yetersiz oldu u bir konuda ö renenin aktif kat l m n sa lamak oldukça zor olabilir. Bu gibi durumlarda e itimciler, esnek davranarak alternatif yaklafl mlar kullanmay deneyebilirler. Yukar da belirtilen ilkeler do rultusunda formal yap da bir yetiflkin e itimi program düzenlenirken Tablo 2.1 deki ö renim koflullar ve ö retim yaklafl mlar ndan yararlan labilir. Tablo 2.1 Yetiflkin Ö reniminin Koflullar ve Ö retim Yaklafl mlar Yetiflkin Ö reniminin Koflullar Ö renme temel bir insan gereksinimidir. Ö renmeye güdülenme, bireyin yaflant s ile dünyay alg lamas aras nda bir uyumsuzluk oldu unda artar. Yetiflkinler ö renme sürecine kat lmak isterler. Yetiflkinler ö renme ortam na kendi yaflant - lar n ve kendi anlamland rma sistemlerini getirirler. Yetiflkinlerin ö renme ortam ndaki gereksinimleri göz önüne al nmal d r. Yetiflkin kendini tehdit alt nda hissetmedi inde daha iyi ö renir. Ö retim Yaklafl mlar Ö retmenlik ö renme için ana koflul de ildir; ancak ö renmeyi ifllevsel hale getirir. Ö reten ve ö renen ö renme sürecini birlikte yap land rarak ö renme ihtiyac n ortaya ç karan soruna yönelik olmas n sa lamal d r. Ö reneni ö renme sürecine katan yöntemler kullan lmal d r. Ö reticiler, yetiflkinlerin yaflant lar n ö renme kayna olarak kullanmal d r. Yetiflkinlerin anlamland rma sistemlerine uygun çal flarak eski bilgilerini yenileri oluflturmada kullanmas sa lanmal d r. Ö reticiler, yetiflkinlere ö renilen konuyu ba lamland rmada yard mc olmal d r. Kuramsal bilgi yerine uygulamal çal flmalara ve bireysellefltirilmifl ö renme durumlar na a rl k verilmelidir. Ö reticiler, yetiflkinlerin kendilerini tehdit alt nda ya da s n rland r lm fl hissetmeyecekleri bir ö renme ortam yaratmal d r. Bu yaklafl m özellikle ö renme sürecinin ilk bafllar nda çok önemlidir. Rekabet yerine iflbirli i güçlendirilmelidir.

62 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 51 Ö renme, insan n temel ve dolay s ile de ço u insan n yaflam süresince devam eden bir gereksinimdir. Geliflmifl toplumlarda yaflam boyu e itim, insan haklar ndan biri olarak kabul edilmektedir. Yaflam boyu e itim arac l yla bireyler; ö renme gereksinimlerini karfl lar, potansiyellerini gelifltirir ve kendilerine yeni ufuklar açarlar. Uzunca bir süre e itim, çocuklara uygulanan bir araç olarak görülmüfl, yetiflkinlikle beraber e itim kurumlar nda çal flanlar hariç e itimin yirmi y ld r yetiflkinlerin e itimi önem kazanm flt r. Yetiflkinlik teriminin aç klamas nda belirtildi i gibi yetiflkin birey, toplumun di- er üyelerince sosyal olgunlu a kavufltu u kan s na var lan ve kendisi de bu statüde oldu unu kabullenen bireydir. Bundan dolay e itimciler; yetiflkinlik dönemini farkl özelliklere sahip, kendine özgü dinamikleri olan bir yap olarak ele alarak yetiflkin e itimi, yetiflkin ö renmesi, yetiflkin ö renenler gibi kavramlar ortaya atm fllard r. Bu konuda çal flan uzmanlar, yetiflkinlik döneminin belirli özelliklerini araflt rm fllar ve yetiflkinlerin özelliklerini dikkate alan e itim programlar gelifltirilmesi gerekti ini ileri sürmüfllerdir.

63 52 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Yetiflkin e itimin önemini kavrayabilmek Yetiflkin e itimi ve sürekli mesleki geliflim konusu hemen her konunun güncelli ini çok çabuk yitirdi i günümüzde güncelli ini kolay yitirmeyecek bir konu olarak göze çarpmaktad r. Mesleki geliflim programlar haz rlamak için yetiflkin e itiminin temel ilkelerini ifle koflmak, yetiflkin ö renenlerin özelliklerini bilmek ve ö retme-ö renme sürecinde yetiflkinlerin do alar na uygun etkinlikler düzenlemek gerekmektedir. Yetiflkin e itiminin tarihsel geliflimine iliflkin bilgi sahibi olabilmek Yetiflkin e itimiyle ilgili ilk aç klamalar n Platon un e itime iliflkin görüfllerine dayand söylenmektedir. Yetiflkin e itimi, kavram olarak 20. yüzy l n ilk çeyre inde tarihî arenada boy göstermeye bafllamas na ra men kavram ile ilgili önemli çal flmalar n son y lda gerçeklefltirildi ini söylemek mümkündür. Knowles, Tough, Houle ve Park gibi araflt rmac lar; yetiflkin ö renmesi konusuna yo un ilgi göstermifl, bu konuda çeflitli eserler yay mlam fllard r. Yetiflkin e itimi kavram, 1921 de yine bir Alman sosyal bilimci olan Eugen Rosenstock taraf ndan kullan lm flt r. Savicevic, 1960 l y llar n ortas nda Amerika Birleflik Devletleri nde Boston Üniversitesinde yaz döneminde düzenlenen bir çal fltayda kat l mc lara andragoji kavram ile ilgili görüfllerini anlatm flt r. Malcolm Knowles andragoji kavram n ilk kez burada duymufl ve 1968 y - l nda yazd bir makalede andragoji kavram ndan söz etmifltir. Brookfield, Mezirow, Merriam ve Lawler gibi yetiflkin e itimciler andragoji kavram n aç klamaya ve üzerinde tart flmaya çal flsalar da Knowles, andragoji kavram üzerinde çal flan en tan nm fl bilim adam olarak yetiflkin e itimi tarihindeki yerini alm flt r. A MAÇ 3 A MAÇ 4 Yetiflkin e itimi ile ilgili temel kavramlar aç klayabilmek Yetiflkin e itimi kavram n n ç k fl noktas nda öncelikle yetiflkin, andragoji ve pedagoji kavramlar yer almaktad r. Yetiflkin: Sorumluluk alabilen, kimlik duygusu oluflmufl, kendi yaflant lar ve deneyimleri olan, öz sorumluluk duygusu geliflmifl bireydir. Andragoji: Yetiflkinlerin ö renmelerine yard m etme sanat ve bilimidir. Pedagoji: Çocuklara temel bilgi ve becerileri ö retmekte kullan lan bir dizi varsay m üzerine kurulmufl bir e itim yaklafl m d r. Yetiflkin e itimini etkileyen etmenleri s ralayabilmek Yetiflkin e itimini etkileyen de iflkenleri genel olarak yafl, ö renmenin gerçekleflti i s n f ve çevresel koflullar ve ö reticinin e itim sürecindeki rolü olarak s n fland rmak mümkündür. Yafl, yetiflkinlerin birbirilerinden zihinsel ve karakteristik farkl l klar göstermelerinde önemli rolü olan bir de iflkendir. Yafl de iflkenine iliflkin gruplamalar; bireyler aras ndaki bilinç, düflünme tarz, e itime karfl tutum gibi özellikler aç s ndan yetiflkinleri birbirinden farkl laflt rabilmektedir. Yetiflkin e itiminde önemli de iflkenlerden bir di eri de ö renmenin gerçekleflti i s n f ve çevresel koflullard r. Ö renmenin gerçekleflece i çevre hem fiziksel aç dan ö renenlerin kendilerini rahat hissetmelerini sa lamal hem de psikolojik aç dan ö renene güven vermelidir. Bir e itim program ndaki yetiflkinlerin programa kat l fl amaçlar ve programdan beklentileri farkl d r. Bu nedenle ö renme çevresi, farkl beklentilere yan t verecek ergonomik koflullara haz rl kl olmal d r. Yetiflkin e itiminde önemli konulardan biri de ö retmenin e itim sürecindeki rolüdür. Yetiflkin e itiminde ö retmeninin ö retici rolünden s yr l p ö reneni yönlendiren, ona yard mc olan kolaylaflt r c bir rol üstlenmesi gerekmektedir.

64 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 53 A MAÇ 5 Yetiflkin ö renmesinin genel özelliklerini kavrayabilmek Yetiflkinler iç denetimlidirler. Yetiflkinlerin ö renme ortam na getirdikleri bir bilgi ve deneyim birikimleri vard r. Yetiflkinler amaç ve uygulama odakl d r. Yetiflkinlerin bir fleyi ö renme iste i duyabilmeleri için geçerli bir nedenlerinin olmas gerekmektedir. Bütün ö renenlerde oldu u gibi yetiflkin ö renenler de sayg görmek isterler. Yetiflkin ö renmesinde gönüllülük esast r. Yetiflkinler, duygusal ve fiziksel yönden ö renmeye haz r hale gelmelidirler. Ö renme için rahat ve özgürce hareket edebilecekleri bir ortam n sa lanmas gerekmektedir. Yetiflkinlerin olumlu davran fllar ödüllendirilirse hem ö renme daha kal c olur hem de ö renme motivasyonlar olumlu yönde etkilenir. Yetiflkinler, informal flartlarda iç denetimli olarak yeni kazan mlar elde etmeye isteklidirler. Yetiflkinlerin kiflisel kayg lar oldu undan güvenli bir ortamda e itim almak isterler. A MAÇ 6 Yetiflkin e itiminin temel ilkelerine iliflkin de erlendirme yapabilmek Yetiflkin e itimcilerinin e itim durumlar n planlarken dikkat etmeleri gereken yetiflkin e itimi ilkelerini afla daki gibi özetlemek mümkündür: Ö renenlerin ö renme motivasyonunun yüksek oldu undan emin olunmal d r. Ö retme-ö renme etkinlikleri süresince her ö renenin kendi ö renmesinden sorumlu oldu u havas sa lanmal ve bu durum e itimin sonuna kadar korunmal d r. Her ö renenin kendi bireysel ö renme h z na göre ilerlemesine olanak tan nmal d r. Ö renenlerin psikolojik ve biyolojik yetiflkinlik düzeyleri hesaba kat lmal d r. Do ru davran fl n pekifltirilmesi için ö renenlere uygulama yapma olana tan nmal d r. Ö renmede grup dinamiklerinden yararlan lmal d r. Ö renenlere güvenli bir ö renme çevresi sa lanmal d r. Ö renenlerle ö retim materyali aras nda ilgi kurulmal, ö retim materyalini anlamland rmalar sa lanmal d r. Ö renenlere önceki ö renmelerinden yararlanabilme f rsat verilmelidir. E itim program n n planlama sürecine ö renen kat l m sa lanmal d r. Program n n yönetiminde ö renenin de söz sahibi olmas sa lanmal d r. Ö renenlerin ö retme-ö renme etkinliklerine aktif olarak kat l mlar sa lanmal d r.

65 54 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi, günümüzde yetiflkin e itimini gerekli k lan etmenlerden biri de ildir? a. Çal flma alan nda donan ml bireyler yetifltirme b. Bilginin h zl de iflimi ve dönüflümü c. Mesleki yeterliliklerin de iflimi ve geliflimi d. Bireysel geliflim sa lama ve topluma faydal olma e. Bofl zamanlar etkili ve verimli geçirmeyi sa lama 2. Pedagojik model ile ilgili afla daki ifadelerden hangisi yanl flt r? a. Yetiflkin e itimine iliflkin gelifltirilen ilk e itim programlar pedagojik model üzerine kurulmufltur. b. Ö renenlerin ö rendiklerinin gerçek hayatta nas l uygulanaca temeline dayan r. c. Pedagojik modelde ö renci d fla ba ml d r. d. Ö renenler kendilerini d fla ba ml bir kiflilik olarak alg larlar. e. Ö renenlerin ö renme ile ilgili kararlar n ö retmen al r. 3. Afla dakilerden hangisi yetiflkinlerin ö renmelerine yard m etme sanat ve bilimi olarak tan mlan r? a. Pedagoji b. Sürekli e itim c. Andragoji d. Formal e itim e. nformal e itim 4. Afla dakilerden hangisi bir sosyal yetiflkinlik göstergesi de ildir? a. Anne-baba olmak b. Tam zamanl bir iflte çal flmak c. Yasal sorumluluklara sahip olmak d. Benlik alg s kazanmak e. Askerli ini yapm fl olmak 5. Afla dakilerden hangisi andragojik modelin temel varsay mlar ndan biri de ildir? a. Yetiflkinler ö renme ortam nda d fla ba ml olma gereksinimi duyarlar. b. Yetiflkinler bir konuyu ö renme gereksinimi duyarlar. c. Yetiflkinlerin ö renmesini, kendilerini alg lama flekilleri etkiler. d. Yetiflkinlerin deneyimleri ö renmelerini etkiler. e. Yetiflkinlerin bir konuyu ö renebilmeleri için haz rbulunufllu hale gelmeleri gerekir. 6. Afla dakilerden hangisi yetiflkinlerin e itim ortam - na getirdi i benlik alg s sorunlar ndan biridir? a. Di er insanlar taraf ndan kendi kararlar n verebilen biri olarak alg lanmay istemeleri b. Baflkalar n n fikirlerini kendine empoze etmeye çal flmas ndan hoflnutsuzluk duymalar c. Bir yandan yetiflkin gibi muamele görmek isterken di er yandan d fla ba ml davran fllar sergilemeleri d. Yaflam fl olduklar olaylar karfl s nda kendilerini de erlendirmeleri e. E itim ortam nda di er insanlarla karfl laflt r lmaktan hofllanmamalar 7. I. Çocuklarda her zaman d flsal motive ediciler daha etkilidir. II. Yetiflkinlerde zaman zaman içsel motive ediciler de etkili olabilir. III. çsel motive ediciler daha çok yetiflkinlerde etkili olmakla birlikte çocuklarda da etkili olabilmektedir. Yukar daki ö renen motivasyonu ile ilgili ifadelerden hangisi ya da hangileri yanl flt r? a. Yaln z I b. Yaln z II c. I ve II d. II ve III e. I, II ve III 8. Afla dakilerden hangisi iç denetimli ö renmenin içerdi i süreçlerden biri de ildir? a. Ö renmede kontrolü ö reticiye b rakma b. Ö renme gereksinimlerine karar verme c. Ö renme amaçlar n yap land rma d. Ö renmesi için gerekli insan kaynaklar na ve insan d fl kaynaklara karar verme e. Ö renme için gerekli ö renme stratejilerini uygulama

66 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 55 Yaflam n çinden 9. I. Ö renme çevresi yetiflkine psikolojik aç dan güven vermelidir. II. Yetiflkin e itiminde ö retmen ö retici rolünde olmal d r. III. Yetiflkinlerin gerçek yaflamda karfl laflt klar sorunlara çözümler üretmeyi sa lamal d r. Yukar daki yetiflkin e itimini etkileyen de iflkenlerle ilgili ifadelerden hangisi ya da hangileri do rudur? a. Yaln z I b. Yaln z II c. I ve II d. II ve III e. I, II ve III 10. Afla daki yetiflkin e itiminin temel ilkeleri ile ilgili ifadelerden hangisi yanl flt r? a. Ö renenlere teorik bilgiler sunulmal d r. b. Ö renenlere güvenli bir ö renme çevresi sa lanmal d r. c. Ö renmede grup dinamiklerinden yararlan lmal d r. d. Ö renenlere önceki ö renmelerinden yararlanabilme f rsat verilmelidir. e. Ö renenlere bireysel ö renme h z na göre ilerleme olana sa lanmal d r Diyalog Abbas Güçlü Yetiflkinlerin e itimi Dünyada, özellikle de geliflmifl ülkelerde, ömür boyu e itim giderek önem kazan yor. Pek çok ülke, e itime ayr lan kaynaklar n n önemli bir bölümünü, çocuk ve gençlerden çok yetiflkinlere ay r yor. Çünkü, yaflam n her an gibi e itimle kazan lan davran fllarda da çok önemli geliflmeler oluyor. nternet üzerinde gerçekleflen sanal e itim, yetiflkin e itiminde en önemli argümanlardan biri. Uzaktan e itimde, bilgisayar ve internet, vazgeçilmezler aras na girdi. Ama tüm bu geliflmeler, elbette okul içi e itimi, ikinci plana atm yor. Kimileri, yetiflkinlere yönelik uzaktan e itimi, çocuk ve gençlere yönelik örgün e itimin de yerine koymak istiyor. flte bu çok yanl fl! Temel e itimin kesinlikle okullarda yap lmas gerekiyor. Çünkü ilkö retim ça sadece bilgilenmenin de il, iyi bir yurttafl olman n kazan ld bir dönem. Orta ve yüksekö retimde de öncelik yüz yüze e itimde olmal - d r. Ama yetiflkin e itimi de özellikle uzaktan e itimle gerçekleflmelidir. Çünkü, bugünkü yo un ifl ortam nda yüz yüze e itime çok fazla vakitleri olmayabiliyor. Zaten teknoloji sayesinde, uzaktan e itim de yak ndan e itim haline dönüfltü. Y llar önce ABD ve srail'de internet ve kameralar sayesinde oluflturulan sanal s n flar, flimdi hemen herkes için geçerli. Yak nda bizim ö retim kurumlar m z da s n flar na koyduklar kameralarla, okullar nda ifllenen dersleri herkesle paylaflabilecekleri noktaya gelecekler. Ki bunu flimdiden baflaranlar da var. Uzaktan e itim, bizdeki aç kö retimin biraz daha ötesine geçip sanal teknolojiyle desteklendi inde müthifl bir e itim platformu oluflturacakt r. Arama motorlar yla her türlü bilgiye ulaflmak mümkün. Biraz aidat ödendi inde ise dünyan n en önemli kütüphanelerine girip milyonlarca, milyarlarca kayna a ulaflmak, art k bir tufla basmakla gerçeklefliyor. Örgün e itim, sanal e itim, uzaktan e itim, aç kö retim, yetiflkin e itimi, ömür boyu e itim, bunlar bir kavram karmaflas yaratmamal. Belki bunlardan baz lar bizim için yeni kavramlar. Ama dijital teknoloji gibi çok yak nda hemen hepsi her yönüyle hayat m za girecektir.

67 56 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Bat l ülkelerin ço unda al nan diplomalar n geçerlik süresi, e er kamusal bir meslek icra ediyorlarsa, 5 y lla s n rl. Çünkü befl y lda özellikle teknolojik alanlarda çok büyük de iflimler oluyor. flte bu yüzden her ne kadar ellerinde diplomalar olsa da, yeniden s nava girip yeterliliklerini ispatlamak zorunda kal yorlar. Yetiflkin e itiminin geliflmesi ve giderek yayg nlaflmas biraz da bu yüzden. Ama nedense bizde türlü gündeme gelmiyor. Oysa otuz y l önce al nan mühendislik, t p ya da ö retmenlik diplomalar n n bugün kesinlikle takviyeye ihtiyac var. Meslek içi e itimle bu sorun çözülüyor diyenler ç kabilir. Ama bu o kadar kolay de il. Üniversitelerimiz, akflam saatlerinde ya da yaz aylar nda kap lar n e itim almak isteyen yetiflkinlere açmal - d r. Seminer benzeri programlar, bu bofllu u doldurmaz. Planl, programl, kredili bir sertifika program olmal ve bu zorunlu hale getirilmelidir. Türkiye, hâlâ okuma ça ndaki çocuk ve gençlerine sa l kl ve düzenli bir e itim veremedi i için, yetiflkinlerin e itimine fantezi olarak bak yor. Bakanlardan, b rak n yetiflkin e itimini, biz daha çocuklara e itim veremiyoruz yönünde yak nmalar çok duydum. Ama onlara inat bu konular y lmadan gündeme getirmeye devam edece- iz. Çünkü, yetiflkin e itimi de bir o kadar önemli. Yeni bir e itim, yeni bir meslek, yeni bilgiler, yetiflkinlere yaflama sevinci vermekle kalmay p onlar daha da üretken ve topluma daha yararl hale getiriyor. Özetin özeti: Ömür boyu e itimi yaflama geçirirken geç kalanlar aras nda olmayal m... Kaynak: Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. e Yan t n z yanl fl ise Yetiflkin E itiminin Önemi bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 2. b Yan t n z yanl fl ise Yetiflkin E itimi ile lgili Temel Kavramlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 3. c Yan t n z yanl fl ise Yetiflkin E itimi ile lgili Temel Kavramlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 4. e Yan t n z yanl fl ise Yetiflkin E itimi ile lgili Temel Kavramlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 5. a Yan t n z yanl fl ise Yetiflkin E itimi ile lgili Temel Kavramlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yan t n z yanl fl ise Yetiflkin E itimi ile lgili Temel Kavramlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 7. e Yan t n z yanl fl ise Yetiflkin E itimi ile lgili Temel Kavramlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yan t n z yanl fl ise Yetiflkin E itimi ile lgili Temel Kavramlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yan t n z yanl fl ise Yetiflkin E itimi ile lgili Temel Kavramlar bölümlerini yeniden gözden geçiriniz. 10. a Yan t n z yanl fl ise Yetiflkin E itiminin Temel lkeleri bölümünü yeniden gözden geçiriniz.

68 2. Ünite - Yetiflkin E itiminin Kuramsal Temelleri 57 S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Yetiflkin e itimi, kavram olarak 20. yüzy l n ilk çeyre- inde tarihî arenada boy göstermeye bafllamas na ra men kavram ile ilgili önemli çal flmalar n son y lda gerçeklefltirildi ini söylemek mümkündür. Yetiflkin e itimi kavram ilk kez Platon taraf ndan kullan lm flt r l y llar n ortas nda yetiflkin e itiminin kuramsal temelini oluflturan andragoji kavram ile ilgili görüfller gelifltirilmifltir. Bugüne kadarki süreç içerisinde yetiflkin e itimciler, andragoji kavram n aç klamaya ve üzerinde tart flmaya çal flsalar da Knowles, andragoji kavram üzerinde çal flan en tan nm fl bilim adam olarak yetiflkin e itimi tarihindeki yerini alm flt r. S ra Sizde 2 Andragoji, yetiflkinlerin ö renmelerinin hangi varsay mlar üzerine kurulu oldu unu aç klayan bir kavram olup yetiflkinlerin ö renmelerine yard m etme sanat ve bilimi olarak tan mlanmaktad r. Ç k fl noktas, yetiflkinlerin çocuklardan farkl birtak m özelliklere sahip oldu u, yetiflkinleri e itmek için ö retim ortam nda çocuk e itimindekinden farkl baz ilkelerin ifle koflulmas gereklili idir. S ra Sizde 3 Yetiflkin olarak birey, kendine iliflkin içsel tan mlara gider. Bu durum, yetiflkinin kendisini ve içinde bulundu- u çevresel koflullar sorgulamas n n bir sonucu olarak ortaya ç kmaktad r. Yetiflkin baz deneyimler yaflar, bu deneyimler sonunda baz ç karsamalarda bulunur, bu ç karsamalar sonunda kendine iliflkin baz tan mlamalara gider ve sonunda öz kimli ini bu flekilde kazanm fl olur. E er bir e itim ortam nda yetiflkinin deneyimleri göz ard edilirse bu durum, onda yetiflkin birey olarak da göz ard edildi i izleniminin oluflmas na neden olabilecektir. S ra Sizde 4 Her iki modelin de belirli durumlarda hem çocuklar hem de yetiflkinler için uygun olabilece i söylenebilir. Ço u zaman belirli bir e itimi gerçeklefltirirken sadece pedagojik yaklafl m ya da sadece andragojik yaklafl m n kullan ld e itimler uygun de ildir. Bu nedenle yetiflkin e itimi, çeflitli de iflkenler aç s ndan iyi analiz ederek belirli bir e itim boyunca gerekti i yerlerde pedagojik ilkeleri gerekti i yerlerde ise andragojik ilkeleri kendine referans alan yöntem, strateji ve teknikleri kullanmal d rlar. S ra Sizde 5 Günümüz ifl dünyas nda, mesleki alandaki geliflmeler ve yenilikler karfl m za bafl etmemiz gereken yeni sorunlar ç karmaktad r. Bilginin çok çabuk eskidi i günümüzde yapt m z iflle ilgili bu tür meydan okumalar n üstesinden gelebilmek, karfl laflt m z problemleri çözebilmek için gerekli kazan mlar elde etmede iç denetimini sa lamak; ça dafl bir birey için kaç n lmaz gibi görünmektedir. S ra Sizde 6 Bilgi ça n n en önemli özelliklerinden biri de bilginin çok çabuk de iflmesi, bu çabuk de iflim sonunda bireylerin sahip olduklar mesleki yeterliliklerin de eskimesi ve güncelli ini kaybetmesidir. Bu anlamda bireylerin yaflamlar nda sürekli e itim etkinlikleri içinde yer almak, ça dafl dünyan n gereksinimlerini karfl layabilmek için kaç n lmaz gibi görünmektedir. Toplumda yaflam boyu ö renme ve sürekli e itim kültürü oluflumunu sa lamak, çal flan yetiflkinlere sürekli e itimin gereklili ini vurgulayan e itim etkinlikleri ile sa lanabilecektir. S ra Sizde 7 Ö renmenin gerçekleflece i çevre hem fiziksel aç dan ö renenlerin kendilerini rahat hissetmelerini sa lamal hem de psikolojik aç dan ö renene güven vermelidir. Ayr ca çevresel koflullar, ö renme konusunun gerçek yaflamdaki ba lamlar ile do rudan ya da dolayl olarak ilgi kurmaya, gerçek sorunlara iliflkin gerçek çözümler üretmeye, tekrar ve pratik yapmaya olanak tan yacak flekilde düzenlenmelidir. Yetiflkinlerin s n f ortam ndaki baz davran fllar, gerçekte oldu undan farkl olabilir. Bu durumun kayna, genellikle daha önceki yaflanm fl kötü ö renme deneyimleridir. Bu nedenle s n fta samimi ve güvenli bir havan n estirilmesi gerekmektedir. Bir e itim program ndaki yetiflkinlerin programa kat l fl amaçlar ve programdan beklentileri farkl d r. Bu nedenle ö renme çevresi, farkl beklentilere yan t verecek ergonomik koflullara haz rl kl olmal d r.

69 58 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Brookf eld, S. (1981). The adult education learning iceberg, Adult Education (UK), 54, Brookf eld, S. (1995). Becoming a Critically Reflective Teacher. San Francisco: Jossey-Bass. Cretchley, G. and Castle, J. (2001). OBE, RPL and adult ducation: good bedfellows in higher education in South Africa, International Journal Of Lifelong Education, 20(6). Davenport, J., and Davenport, J. (1985). A chronology and analysis of the Andragogy debate. Adult Education Quarterly, 35(3), Duman, A. (1999). Yetiflkinler E itimi. Ankara:Ütopya Yay nevi. Goldthorpe, J. H., Lockwood, D., Bechhofer, F. and Platt, J. (1970). The Affluent Worker: IndustrialAttitudes and Behaviour. Cambridge: Cambridge University Pres. Hanson, A. (1996). The Search for a Separate Theory of Adult Learning: Does Anyone Really Need Andragogy? In R. Edwards, A. Hanson, and P. Raggatt (eds.), Boundaries of Adult Learning. New York: Routledge. Harris, R., Guthrie, H., Hobart, B. and Lundber, D. (1995). Competency Based Education and Training: Between a Rock and a Whirlpool. Melbourne: Macmillan Pres. Hartree, A. (1984). Malcolm Knowles theory of Androgogy: a critique. International Journal of Lifelong Education, 3(3), Houle, C. O. (1961). The Inquiring Mind. Madison: University of Wisconsin Pres. Illeris, K. (2003). Adult education as experienced by the learners. International Journal Of Lifelong Educat on, 22 (1), Jarvis, P. (1995). Adult and Continuing Education. Theory and Practice. London: Routledge. Knowles, M. S. (1970). The Modern Practice of Adult Education: Andragogy Versus Pedagogy. Chicago: Follett. Knowles, M. S. (1975). Self-Directed Learning. New York: Association Pres. Knowles, M. S. (1978). The Adult Learner: A Neglected Species (2nd ed.). Houston: Gulf. Knowles, M. S. (1980). The Modern Practice of Adult Education: From Pedagogy to Androgogy (2nd ed.). New York: Cambridge Boks. Knowles, M. S. (1984). The Adult Learner: A Neglected Species. Houston: Gulf. Knowles, M. S. (1989). The Making of An Adult Educator. San Francisco: Jossey-Bass Inc. Knowles, M. S. (1992). The Adult Learner: A Neglected Species (4th ed). Houston: Gulf. Knowles, M. S., Elwood, F. H. and Swanson, R. A. (1998). The Adult Learner. Houston: Gulf Publishing. Livingstone D. W. (1999). Lifelong learning and underemployment in the knowledge society: a North American perspective. Comparative Education, 35(2), Merriam, S.B. and Caffarella, R.S. (1999). Learning in Adulthood: A Comprehensive Guide (2nd ed.). San Francisco: Jossey-Bass Publishers. Merriam, S. B., Mott, V. W. and Lee, M. (1996). Learning that comes from the negative nterpretation of life experience, Studies in Continuing Education, 18(1), Selman, G. and Dampier, P. (1991). The Foundations of Adult Education in Canada. Toronto: Thompson Educational Publishing. Taylor, C., Lillis, C., and LeMone, P., (2001). Fundamentals of Nursing Care: The art and science of Nursing Care. (4th ed.). Philadelphia: Lippincott. Tough, A. (1967). Learning Without a Teacher Educational Research Series, No. 3. Toronto: Ontario Institute for Studies in Education. Tough, A. (1971). The Adult s Learning Projects: A Fresh Approach to Theory and Practice in Adult Learning. Toronto: Ontario Institute for Studies in Education.

70 Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s 3 59 Ö retmenlikte mesleki geliflim, sadece ö retmenlerin geliflimini de il ö renci, aile ve toplumun da gelifliminde ayn zamanda önemli bir yere sahiptir. Bu öneme ba l olarak bu ünitede, ö retmenlikte mesleki geliflimin kuramsal ve kavramsal yap s hakk nda bilgiler verilecektir. Bunun için özellikle ö retmenlikte mesleki geliflimin yeri ve önemi üzerinde durulacakt r. Bu öneme ba l olarak alanyaz ndaki mesleki geliflim tan mlar ndan ve Türkiye de mesleki geliflimin tarihsel sürecinden bahsedilecektir. Daha sonra ö retmenlikte mesleki geliflim gereksinimlerine iliflkin bilgilere yer verilecektir. Son olarak ö retmenlikte mesleki geliflim alanlar s - n fland r larak her bir alana iliflkin aç klamalara yer verilecektir. Amaçlar m z Bu üniteyi çal flt ktan sonra; Ö retmenlikte mesleki geliflimin ö retmen olmak için önemini kavrayabilecek, Ö retmenlikte mesleki geliflim kavram n aç klayabilecek, Ö retmenlikte mesleki geliflimin yararlar n s ralayabilecek, Ö retmenlikte mesleki geliflimin tarihsel sürecini aç klayabilecek, Ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini kavrayabilecek, Ö retmenlikte mesleki geliflim alanlar n s ralayabilecek, Ö retmenlikte her bir mesleki geliflim alan n aç klayabilecek yeterliklere sahip olacaks n z.

71 60 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Örnek Olay Y llard r ö retmenlik alanyaz n nda tart fl lan bir konu vard r: Ö retmenlik do- ufltan gelen bir yetenek midir yoksa sonradan ö renilebilen bir beceri midir? Yetenekler bize verilen fazladan puanlar olabilir; ancak puanlar art rman n tek yolu, yeni yollar ö renmektir. Ö retmenlik, ö renilebilen hem de ö renme alanlar - n n en çok oldu u bir meslek dal d r. Ö retmen ö renir; kendi alan n, konusunu, ö retece i konunun tüm detaylar n... Ö retmen ö renir; ö retece i konuyu en baflar l flekilde nas l ö retece ini, s k lan ö renciyi derse nas l kataca n, zor ö renen ö renciye nas l yard mc olaca n... Ö retmen ö renir; k s tl maafl yla nas l giyinmesi gerekti ini, temiz saçlar yla ö rencilere örnek olmay, o hiç unutamad m z limon, lavanta kokusunu her sabah sürmeyi... Biz hiç fark etmesek de ö retmen hep ö renir. fiark lar Ö retmen ö retir A-B- C... dese de Ö retmen önce ö renir A-B-C... Anahtar Kavramlar Hizmetiçi Hizmetöncesi Hizmetiçi e itim E itsel geliflim Okul geliflimi Ö retmen yeterlikleri Alansal yeterlilik E itsel yeterlilik Bireysel yeterlilik Mesleki geliflim Mesleki geliflim alanlar Mesleki geliflim gereksinimi Alansal mesleki geliflim Ö retimsel mesleki geliflim Kurumsal mesleki geliflim Kiflisel mesleki geliflim çindekiler Ö RETMEN OLMAK Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M TANIMLARI Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M N TAR HÇES Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M GEREKS N MLER Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M ALANLARI Alansal Mesleki Geliflim Alan Ö retimsel Mesleki Geliflim Alan Kurumsal Mesleki Geliflim Alan Kiflisel Mesleki Geliflim Alan

72 3. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s 61 Ö RETMEN OLMAK Amerika da bir okulun müdürü olan Donald C. Wesley, iyi bir ö retmen olabilmenin s rr n n 11 yolunu flu flekilde belirtmektedir (Wesley, 1998): 1. Empati kurun: Ö retmen olarak karfl n zdakinin duygular n anlamaya çal - fl n; kendinizi ö rencinin, okul müdürün ve velinin yerine koyup düflünün. Empati kurman z, çevrenizdekilerin duygu, düflünce ve kayg lar n anlaman za yard mc olur. 2. Aileler, yöneticiler ve meslektafllar n zla iflbirli i içinde olun: flbirliklerini birinin bafllatmas ve tak m ruhu oluflana kadar fedakârl k etmesi gerekir. Bu siz olun. Elefltirileri güzel karfl lay n, k rg nl klar yumuflat n ve olacaklar bekleyin! 3. Baflkalar na hesap vermeye haz r olun: Düzenli çal fl n, yapt n z bütün ifllemlerle ilgili kay t tutun; olaylar, kiflilerin özelliklerini not al n, aç klamaya haz rl kl olun. Böylece özellikle ö rencilerinizle ilgili siz de daha çok bilgiye sahip olabilirsiniz. 4. Çat flmaktan korkmay n: Çat flmalar, sonuca giden bir yolda karfl n za ç kabilecek olgulard r. Sayg n z koruyarak nezaket s n rlar n aflmadan yaflanacak çat flmalardan güçlü iflbirlikleri ç kabilir. Bir deyimle herkes ete indekini dökerse sorunlar çözülür. Bu nedenle tart flmalarda ve fikir ayr l klar nda yap c ve olumlu olmaya çal fl n. 5. Uzun vadeli düflünün: Bir ö retmenin ö rencide b rakt izler, y llarca sürer. Bugün çocuk olan ö rencilerinizin yetiflkin olduklar nda sizden güzel an lar ve güzel etkiler tafl malar na olanak verin. 6. Özel ilgi alanlar n z sergilemekten kaç nmay n: yi bir matematik ö retmeninin ayn zamanda çok iyi flark söyledi ini ya da futbol oynad n bilmek, ö rencileriniz için yol göstericidir. Onlar n ilgi alanlar n da ö renin ve farkl ilgi alanlar n n bizleri ne kadar zenginlefltirdi ini yaflamalar na yol aç n. 7. Asla y lmay n: Ö rencilerinize inan n ve onlar n yol almas na yard mc olun. Ö rencileriniz isteksiz, disiplinsiz olsa bile onlara do ru yolu göstermek için hep yanlar nda olun, yol gösterip rehberlik yap n. 8. Sorumluluk sahibi olun: fllerinizi zaman nda yap n. Sizin sorumluluk sahibi olman z, ö renciye de yans r ve ayn davran fl, ö rencilerde de geliflir. 9. Kendinizi de erlendirin: fliniz ve bireysel yaflam n zla ilgili notlar al n, geliflmenizi de erlendirin, hatalar n z tekrarlay p tekrarlamad n za bak n. yi bildi iniz bir konuyu yaz n, meslektafllar n za o konuda bir seminer verin. Böylece hem siz hem de meslektafllar n z geliflir. 10. Hatalardan korkmay n: Hata yapmak herkes için söz konusu olabilir. Önemli olan hatalar düzeltebilmektir. Hatas n kabul eden ve düzeltme yoluna giden ö retmen, hem ö rencileri hem meslektafllar için iyi bir örnektir. 11. Sab rl olun: Sonuçlar an nda görmek gerçekçi bir yaklafl m de ildir. Ö rencilerinizin baflar s n görmek için sab rs zlanmay n. Siz ö retmenli inizi iyi yap yorsan z eninde sonunda mesle iniz size baflar y da flöhreti de sa layacakt r. Ö retmenlik mesle inin bir gere i olarak ö retmenin iyi ö retmen olabilmesinde kendini baflta mesleki alanda ve e itim alan nda olmak üzere pek çok yönden sürekli gelifltirmesi gerekmektedir. Bu ba lamda mesleki geliflim, ö retmenlik mesle ine birçok boyutta katk sa layabilir ve bu katk lar e itim sisteminin insan gücü kayna n oluflturacak olan siz ö retmen adaylar na iyi ö retmen olman n yolunu açar. Di er bir ifadeyle ö retmenlik mesle inin gereklerini yerine getirmeniz-

73 62 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim de karfl laflt n z güçlüklerin üstesinden gelmede ve size destek olmada mesleki geliflim etkinliklerinden yararlanabilirsiniz. Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M Ö retmenler, ö retmenlik mesle ini gerçeklefltirmede ve de iflen toplumsal gereksinimler do rultusunda bireyler yetifltirmede önemli rol ve sorumluluklara sahiptirler. Ö retmenlerin bu rol ve sorumluluklar yerine getirmelerinde hizmetöncesi e itim döneminde edindikleri bilgiler yeterli gelmemekte ya da güncelli ini yitirebilmektedir. Buna ba l olarak, hizmetöncesi süreçteki ö retmenler, halen bir e itim kurumunda bulunduklar için e itimleri ve geliflimleri bir devinim halindedir. Hizmetiçi süreçteki ö retmenler ise ifle bafllamalar n n sonras nda kendilerini yaln z ve terk edilmifl bulmaktad rlar. Bu nedenle ö retmen yetifltirmede hizmetöncesi e itimin yan s ra önemli aflamalardan biri de hizmetiçi e itimdir. Ö retmenlerin e itim alan ndaki yeniliklerin ve geliflmelerin gerektirdi i bilgi, beceri ve davran fllar kazanmalar n ve mesleki yeterlilik aç s ndan hizmetöncesi e itim eksikliklerini tamamlamalar n sa lamak amac yla gerçeklefltirilen mesleki geliflim, ö retmen yetifltirmenin önemli bir parças n oluflturmaktad r. Ö retmenler için yaflam boyu e itimin tek yolu, hizmetiçi e itimlerden oluflan mesleki geliflim etkinliklerinden geçmektedir. 4 Ocak 1995 tarih ve tarihli Resmî Gazete de yay mlanan ve yürürlü e giren Millî E itim Bakanl Hizmetiçi E itim Yönetmeli i ne göre mesleki geliflimin hedeflerinden baz lar flu flekilde belirtilmifltir (MEB, 2007a): Ö retmenlerin kuruma uyumlar n sa lamak Mesleki yeterlilik aç s ndan hizmetöncesi e itimin eksikliklerini tamamlamak E itim alan ndaki yeniliklerin, geliflmelerin gerektirdi i bilgi, beceri ve davran fllar kazand rmak E itim sisteminin gelifltirilmesine destek olmak. Ö retmenlerin DÜfiÜNEL M mesleki geliflimlerinden yarar görenler: Ö renciler SORU Okul yöneticileri Ö renci velileri, Ö retmenin aile çevresi D KKAT Ö retmenin di er meslektafllar 1 Mesleki geliflimden yarar gören sadece ö retmenler midir? Bu hedeflere ba l olarak mesleki geliflimin hedefi, ö retmenlere e itim alan ndaki yeniliklerin, DÜfiÜNEL M geliflmelerin gerektirdi i bilgi, beceri ve davran fllar kazand rarak e itim sisteminin gelifltirilmesine destek olmak olarak belirlenmifltir. Di er bir ifadeyle hizmetiçi SORU e itim etkinlikleriyle ö retmenlerin mesleki geliflimleri, sadece ö retmen nitelikleri ve yeterliliklerini gelifltirmeyi de il ayn zamanda ö renci baflar - s n ve s n f etkileflimini art rmay da sa lar. Bu anlamda mesleki geliflimden yarar D KKAT gören sadece ö retmen de il de iflen ve geliflen ö retmen davran fllar sonucunda ö renci, okul yöneticileri, ö renci velileri, ö retmenin aile çevresi ve di er meslektafllar d r. (Kabakç, 2007; Odabafl ve Kabakç, 2007). fiekil 3.1 AMAÇLARIMIZ Ö retmenlerin Mesleki AMAÇLARIMIZ Geliflimlerinin Yans malar K T A P K T A P Ö retmenler TELEV ZYON Ö renciler Okul TELEV ZYON Yöneticileri Ö renci Velileri Ö retmenin Aile Çevresi Ö retmenin Di er Meslektafllar NTERNET NTERNET

74 3. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s fiekil 3.1 de görüldü ü gibi ö retmenlerin mesleki geliflimi; ö rencilerin, okul yöneticilerinin, ö renci velilerinin, ö retmenin aile çevresinin ve di er meslektafllar n n geliflimine de katk sa lamaktad r. Di er bir ifadeyle ö retmene yap lan yat r m, bireye yap lan yat r m olup topluma yans yan bir de erdir. Buna ba l olarak mesleki geliflim, bireysel ve toplumsal bir uygulamad r. Ö retmenlerin mesleki geliflimi, e itsel reformun ve okul gelifliminin öncüsüdür. fiekil 3.2 de ö retmenlerin mesleki gelifliminin e itsel de iflim ve okul geliflimi içindeki konumu yer almaktad r. 63 Mesleki geliflim, ö retmen niteliklerinin geliflmesi ile okul gelifliminin ve e itsel reformun temelini oluflturur. fiekil 3.2 E itsel De iflim Okul Geliflimi Ö retmenlerin Mesleki Gelifliminin Konumu E itsel De iflim Okul Geliflimi MESLEK GEL fi M Okul Geliflimi E itsel De iflim Okul Geliflimi E itsel De iflim Di er bir ifadeyle e itsel de iflim ve reformlar ile okul geliflimi, ö retmenlerin mesleki geliflimi ile sa lanmaktad r. Mesleki geliflim ile de iflen ve geliflen ö retmen, öncelikle okulun geliflimini, bunu ba l olarak da e itsel de iflimi ve geliflimi sa lamaktad r. Bu nedenle ö retmenlerin mesleki geliflimi, e itim sistemi içinde önemli bir etkiye sahiptir. Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M TANIMLARI Alanyaz nda ö retmenlikte mesleki geliflim kavram ; ö retmen geliflimi, hizmetiçi e itim ve ö retim, meslekiçi e itim, personel geliflimi, kariyer geliflimi, insan kaynaklar geliflimi, sürekli e itim ve yaflam boyu ö renme kavramlar ile de ifade edilmektedir. Avrupa Komisyonu (2003) verilerine göre en genel anlamda mesleki geliflim, e itimin kalitesini ve dolay s yla ö retmenin niteli ini art ran e itim olarak ifade edilmektedir (Karagiorgi&Kyriacos, 2006). Ö retmenlikte mesleki geliflim; ö rencilerin ö renmelerini art rmak için ö retmenlerin mesleki bilgi, beceri ve tutumlar - n gelifltirmeye yönelik tasarlanan süreçler ve etkinlikler olarak tan mlanmaktad r (Guskey, 2000). Benzer bir di er tan ma göre mesleki geliflim; e itimin kalitesini art rmaya katk da bulunan, do rudan ya da dolayl olarak ö retmene ve okula fayda sa lamas amac yla kas tl ve planl olarak geçeklefltirilen bütün ö renme etkinlikleridir (Bolam&McMahon, 2004). Bu tan mlarda mesleki geliflimin ö retmene, ö renciye ve okula yapt katk ya dayal olarak tan mland söylenebilir. Ö retmenlerin mesleki geliflimi, genel olarak ö retmenleri hizmetiçi e itim ile yetifltirmek amac yla düzenlenen kurs, seminer gibi faaliyetleri kapsayan etkinlikler olarak tan mlanmaktad r (Adey, 2004). Mesleki geliflim, ö retmenlerin meslekte ilerleme ve geliflme gereksinimlerini karfl layan her türlü e itim-ö retim faaliyeti olarak da ifade edilmektedir.

75 64 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Ö retmenlikte Mesleki Geliflim: Ö rencilerin ö renmelerini gelifltirmek, e itimde belirlenen amaçlara ulaflmak ve okul geliflimi sa lamak amac yla ö retmenlerin konu alan, ö retimsel alan, yönetimsel ve kiflisel alandaki bilgilerini, becerilerini ve tutumlar n art rmak, gelifltirmek ve güncellemek için tasarlanan ve gelifltirilen amaçl, sürekli ve sistematik bir süreç ve etkinlikler bütünüdür. Bir baflka tan ma göre ise ö retmenlerin mesleki geliflimi, meslek içinde yetiflmelerini ve geliflimlerini sa lamak için sistematik olarak planlanan düzenli etkinlikleri kapsayan uzun dönemli bir süreç olarak da tan mlanmaktad r (Villegas-Reimers, 2003). Baflka bir tan ma göre mesleki geliflim; okul içinde ve d fl nda ö retmenlerin meslek bilgilerinin, becerilerinin, de erlerinin ve tutumlar n n geliflimini destekleyen, etkili ö renme ve ö retme ortamlar oluflturmada ö retmene destek sa layan süreçler olarak ifade edilmektedir (MEB, 2007b). Bir di er tan ma göre ise mesleki geliflim; e itimde amaçlanan niteliklerin ö rencilere kazand r lmas amaçlanan bilgi, beceri, tutum ve al flkanl klar n bilimsel ve soysoekonomik bulgulara dayal olarak belirlenen mesleki bilgi, beceri, tutum ve al flkanl klar n ö retmenlere kazand r lmas hedeflenen süreçlerin bütünü olarak tan mlanmaktad r (Budak, 1998). Daha genifl bir tan ma göre ise ö retmenlikte mesleki geliflim; ö rencilerin ö renmelerini gelifltirmek, e itimde belirlenen amaçlara ulaflmak ve okul geliflimi sa lamak amac yla ö retmenlerin konu alan, ö retimsel alan, yönetimsel ve kiflisel alandaki bilgilerini, becerilerini ve tutumlar n art rmak, gelifltirmek ve güncellemek için tasarlanan ve gelifltirilen amaçl, sürekli ve sistematik bir süreç ve etkinlikler bütünü olarak tan mlanabilir. Mesleki geliflim, ö retmenlerin hizmetöncesi e itimlerinden do an eksikliklerin hizmetiçi e itimle karfl lanmas temeline dayanan bir süreçtir. Bu nedenle mesleki geliflim, hizmetöncesinden bafllayarak ö retmenli e ilk giriflte ve hizmetiçinde devam eden bir süreç özelli i tafl maktad r. Ö retmenlikte SIRA mesleki S ZDE geliflimin yararlar nelerdir? 2 Mesleki geliflim tan mlar na ba l olarak mesleki geliflimin yararlar n flu flekilde DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M s ralamak mümkündür (Vrasidas&Glass, 2004; Craft, 1996): Ö retmenlerin uygulama alanlar n ve meslek bilgilerini gelifltirir. SORU Ö retmenlerin SORU bilimsel, e itsel ve bireysel yeterliliklerini art rmalar na yard mc olur. D KKAT Ö retmenlerin toplumsal de iflimleri, özellikle de bilgi ve iletiflim teknolojilerini anlamland rmalar na yard mc olur. D KKAT Ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerini ö retme-ö renme sürecine entegre SIRA etmelerine S ZDE yard mc olur. Ö retmenlerin s n fta baflar ya ulaflmak için gereksinim duyduklar konu alan bilgilerini ve becerilerini gelifltirmelerine yard mc olur. AMAÇLARIMIZ Ö retmenlerin mesleki doyum yaflamalar na olanak sa lar. Ö rencilerin bireysel ya da ortak gereksinimlerini karfl lamalar nda kendilerine K T A P K yard mc T A P olabilecek yaflant, uygulama ya da araflt rmalar na yans tma yapabilmelerine olanak tan r. Okul içindeki mesleki yaflant lara kaliteli bir yön verir, e itim politikalar nda TELEV ZYON standartlar n TELEV ZYON yükseltilmesine katk da bulunur. Genel olarak mesleki geliflim, bir yönüyle bilginin edinimini, bir yönüyle de mevcut bilgi ya da becerinin gelifltirilmesini ve güncellenmesini sa lar. Mesleki geliflimin yans malar ve yararlar göz önünde bulunduruldu unda ö retmenlerin geliflime NTERNET ayak NTERNET uydurmalar, de iflen yeterlilikleri kazanmalar ve profesyonel bir ö - retmen profili oluflturmalar için mesleki geliflimin bir zorunluluk haline geldi i söylenebilir.

76 3. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s 65 Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M N TAR HÇES Dünyadaki birçok ülkede oldu u gibi Türkiye de de mesleki geliflim, ö retmen e itimi konusu içinde yer almakta olup hizmetöncesi e itim kadar önemli bir yer tutmaktad r. Bu öneme ba l olarak ö retmenlere yönelik planl mesleki geliflim etkinlikleri düzenlenebilmesi için hizmetiçi e itim birimleri ve sürekli mesleki geliflim merkezleri kurulmaya bafllanm flt r. Ayr ca ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini belirlemeye ya da bu gereksinimlere yönelik etkinlikler gerçeklefltirmeye yönelik olarak pek çok proje de yürütülmektedir. Türkiye de ö retmenlerin hizmetiçi e itimlerini sa lamak amac yla ilk olarak Millî E itim Bakanl bünyesinde 1960 y l nda Ö retmeni fl Bafl nda Yetifltirme Bürosu kurulmufltur. Bu kurum, 1966 y l nda E itim Birimi Müdürlü ü, 1975 y - l nda Hizmetiçi E itim Dairesi Baflkanl, 1981 y l nda Hizmetiçi E itim Genel Müdürlü ü olarak yap land r lm flt r. 657 Say l Devlet Memurlar Kanunu ve 1739 say l Temel E itim Kanunu yla ö retmenlerin düzenlenen mesleki geliflim etkinliklerine kat mlar n n zorunlu tutulmas n n ard ndan bu kanunlara göre 1982 y l nda bu kurum Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl olarak yeniden yap land r lm flt r (MEB, 2007c; Özer, 2004). Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl ; ö retmen ve di er e itim personelinin yetifltirilmesi, bilim ve teknolojide yaflanan geliflmelere uyum sa lamalar, verimliliklerinin art r lmas ve üst görevlere haz rlanmalar n n sa lanmas amac yla planlanan hizmetleri yürütmektedir. Bu amaca ba l olarak Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl -, gereksinimlere dayal olarak her y l hizmetiçi e itim plan haz rlamakta ve uygulanmas n sa lamaktad r. Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl taraf ndan sunulan hizmetlere iliflkin etkinlik alanlar flunlard r (MEB, 2007a): Yabanc dil e itim programlar Bilgisayar e itim programlar Adayl k e itimi program Ö retmenlik mesleki bilgisi (Pedagojik formasyon) e itimi Görevde yükselme e itimi Formatör ö retmen e itimi Yurt d fl e itim faaliyetleri e-hizmetiçi e itim Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl taraf ndan gerçeklefltirilen mesleki geliflim etkinlikleri ile ilkö retim ve ortaö retim ö retmenlerinin sürekli mesleki geliflimleri sa lanmaya çal fl lmaktad r. Bu çal flmalar n yan s ra Yüksek Ö retim Kurumunun 2809 Say l Kanunu yla üniversitelerin de ö retmenlerin hizmetiçi e itimlerine destek vermeleri sa lanm flt r. Bu iflbirli i çerçevesinde l Millî E itim Müdürlüklerinin belirlenen gereksinimler do rultusundaki taleplere yönelik olarak üniversitelerin e itim fakültelerinde görevli ö retim elemanlar taraf ndan düzenlenen mesleki geliflim etkinlikleri ile de ö retmenlerin mesleki geliflimleri karfl - lanmaya çal fl lmaktad r y l nda Hizmetiçi E itim Dairesi Baflkanl (2002) taraf ndan 373 mesleki geliflim etkinli i düzenlenmifl, bu mesleki geliflim etkinliklerine ö retmen kat lm flt r y l nda ise düzenlenen mesleki geliflim etkinliklerinin say s 6571 e, bu etkinliklere kat lan ö retmen say s ise a yükselmifltir. Bu etkinliklerin ço- unlu u, seminer ve k sa dönemli kurslar fleklinde gerçeklefltirilmifltir. Ayr ca bu etkinlikler ço unlukla yabanc dil ö retim yöntemleri, bilgisayar ve nternet uygulamalar, e itimde toplam kalite yönetimi konular nda gerçeklefltirilmifltir (Özer, 2004).

77 66 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Son y llarda geliflen bilgi ve iletiflim teknolojilerindeki geliflmelere paralel olarak ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerini kullanmalar na yönelik mesleki geliflim etkinliklerinde de önemli bir art fl olmufltur y l ndan beri ilkö retim ö retmeni bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m na yönelik hizmetiçi e itim etkinliklerine kat lm fllard r (Altun-Akbaba, 2006). Türkiye de ö retmenlerin hizmetiçi e itimlerine yönelik olarak her y l artan say da ve çeflitlilikte mesleki geliflim etkinlikleri düzenlenmektedir. Bu çeflitlili e karfl n mesleki geliflim etkinliklerinin düzenlenmesinde önemli konulardan biri de ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerinin, ilgi ve tutumlar n n belirlenmesidir. Ayr ca yetiflkin e itimi ilkelerine dayal olarak ö retmenlerin bu etkinliklere gönüllü olarak kat l mlar n n sa lanmas da oldukça önemlidir. Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M GEREKS N MLER Ö retmenlerin ö retmenlik mesle inin gereklerinin yerine getirmelerinde ve meslek yeterliliklerini oluflturmalar nda mesle e ilk bafllad klar çal flma y llardan itibaren ö retmenler farkl aflamalarda ve alanlarda mesleki geliflime gereksinim duymaktad rlar. Ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerinin temelini oluflturan faktörleri afla daki flekilde s ralamak mümkündür: E itimde kaliteye iliflkin beklentilerdeki de iflimler De iflen toplumsal gereksinimler Bilgi ve iletiflim teknolojilerindeki de ifliklikler Teknolojilerin ö retme ve ö renme üzerindeki etkisi Ö renci profilindeki de iflim Ö retme ve ö renmede de iflen paradigmalar lk çal flma y l nda ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimleri nelerdir? 3 Alanyaz nda ö retmenlerin özellikle ilk çal flma y llar nda pek çok beklenmedik DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M durum ve stres kayna yla karfl karfl ya kald klar belirtilmektedir (Peter Harris Research Group, 2004; DePaul, 1998). Ö retmenler, ilk çal flma y llar nda s n f yönetiminden alan SORU bilgisine kadar pek çok alanda kendilerini haz rl ks z ve yetersiz his- SORU setmektedirler (DePaul, 1998). Okul yöneticileri ile yap lan bir araflt rmada ise okul yöneticilerinin büyük bir k sm, ö retmenlerin ilk çal flma y llar nda özellikle s n f D KKAT D KKAT yönetimi, pedagojik ve ö retimsel becerilerle ilgili s k nt lar yaflad klar n belirtmifllerdir (Peter Harris Research Group, 2004). lk çal flma y l ndaki 182 ö retmenle yap lan di er bir araflt rmada ö retmenlerin ilk çal flma y llar nda; ö retim ve e itim program, kiflisel ve duygusal konular, kaynak ve araç gereçler, s n f yönetimi, kural ve süreçlerle ilgili deste e ihtiyaçlar oldu u sonucuna var lm flt r (Andrews AMAÇLARIMIZ ve Quinn, AMAÇLARIMIZ 2005). Ö retmenlerin ilk çal flma y llar nda genel olarak yaflad klar sorunlar n bafl nda; meslekteki deneyimsizlik, hizmetöncesi e itimde kazan lan bilgilerle uygulama K Taras nda A P çat flma, yönetim ifllerine yard mc olma ve stajyerlik dos- K T A P yas haz rlama yükümlülü ü oldu u belirlenmifltir (Yalç nkaya, 2002). Ö retmenlerin ö retmenlik mesle indeki deneyimleri ve k demleri artt kça TELEV ZYON mesleki geliflim TELEV ZYON gereksinimleri de de iflmektedir. Ortaö retim ö retmenleri ile yap lan bir araflt rmada, ö retmenlerin çok büyük bir k sm n n mesleki geliflime gereksinimleri oldu u belirlenmifltir. Ayr ca bu ö retmenlerin özellikle ö retmenlik NTERNET NTERNET

78 3. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s 67 mesleki bilgisi konular nda ve konu alanlar ndaki bilgilerini yenileme ve zenginlefltirmede mesleki geliflime gereksinim duyduklar ortaya ç km flt r (Özer, 2001). S n f ö retmenlerinin ö retme-ö renme süreçlerinde araç gereçlerden yararlanmalar na iliflkin yap lan bir araflt rmada, ö retmenlerin ça dafl nitelikteki araç gereçlerin (slayt, projektör, tepegöz ve bilgisayar gibi) kullan m konusunda mesleki geliflime gereksinim duyduklar belirlenmifltir (Yaflar ve di erleri, 1997). Bir k s m araflt rmalardan elde edilen sonuçlara göre ö retmenlerin genel olarak afla da s ralanan konularda mesleki geliflime gereksinim duyduklar saptanm flt r (Stallworth, 1998): 1. Yeni ö retim fikirleri ve yönetim stratejileri 2. Ders plan haz rlama ve uygulama 3. Ö retim kaynaklar n ve deneyimleri paylaflma 4. Ö retim materyali haz rlama ve kullanma 5. Konu alan bilgisini yenileme 6. Teknolojik olanaklar takip etme, bireysel ve ö retimsel amaçl kullanma Genel olarak belirtilen bu mesleki geliflim gereksinimleri d fl nda ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimleri, konu alanlar na göre de ifliklik göstermektedir. Di- er bir ifadeyle okulöncesi, ilkö retim ve ortaö retim düzeyinde görev yapan ö retmenlerin özellikle e itim verdikleri hedef kitlelerin farkl l nedeniyle mesleki geliflim gereksinimleri de çeflitlilik gösterebilmektedir. Okulöncesi ö retmenlerinin en çok hangi konularda mesleki geliflim SIRA etkinliklerine S ZDE gereksinimleri vard r? 4 Ço u ö rencinin e itim yaflant s na ilk ad m att dönem olan DÜfiÜNEL M okulöncesi e itiminin ö retmenleri, kazan lan davran fl ve tutumlar n kal c etkilere sahip olmas DÜfiÜNEL M nedeniyle e itim sistemi içerisinde önemli bir yere sahiptir. Bu öneme SORUba l olarak SORU di er alanlarda oldu u gibi okulöncesi ö retmenlerinin meslek niteliklerinin art - r lmas amac yla kendilerini yenilemeleri ve gelifltirmeleri için mesleki geliflim etkinliklerinin düzenlenmesi gerekmektedir (fiahin ve di erleri, 1999). Yap lan bir D KKAT D KKAT araflt rmaya göre okulöncesi ö retmenlerinin mesleki geliflime gereksinim duyduklar etkinlikler afla da s ralanm flt r (Temel ve di erleri, 1999): Dramatik etkinlikleri planlama ve uygulama Fen ve do a etkinliklerini planlama ve uygulama AMAÇLARIMIZ Yeni okulöncesi program n uygulama AMAÇLARIMIZ Özel e itime gereksinim duyan çocuklarla çal flma Okulöncesi e itimde yeni yaklafl mlar ve teknoloji kullan m K T A P K T A P Okulöncesi mesleki geliflim gereksinimlerine yönelik yap lan bir di er araflt rmaya göre ise okulöncesi ö retmenlerinin en çok çocuk ruh sa l, yarat c etkinlikler ve okulöncesi e itim kurumlar nda kullan lan planlar TELEV ZYON ile ilgili mesleki TELEV ZYON geliflim etkinliklerine gereksinim duyduklar belirlenmifltir (Uflun ve Cömert, 2003). Belirtilen bu gereksinimlere ba l olarak kapsaml ve nitelikli mesleki geliflim etkinliklerinin gerçeklefltirilmesi büyük önem tafl maktad r. NTERNET Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M ALANLARI Ö retmenlerin ö retmenlik mesle inin gereklerini yerine getirmelerinde belirli alanlarda yeterlili e sahip olmalar gerekmektedir. Millî E itim Bakanl ve Yüksek Ö retim Kurumu taraf ndan Ö retmenlik Mesle i Genel Yeterlikleri ise flu flekilde belirlenmifltir (MEB, 2003). NTERNET

79 68 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Ö retmenlik mesle i yeterlilik alanlar : Alansal yeterlilik E itsel yeterlilik Bireysel yeterlilik 1. Kiflisel ve Mesleki De erler - Mesleki Geliflim 2. Ö renciyi Tan ma 3. Ö renme ve Ö retme Süreci 4. Ö renmeyi, Geliflimi zleme ve De erlendirme 5. Okul-Aile ve Toplum iliflkileri 6. Program ve çerik Bilgisi Bu yeterlilikleri, üç temel alanda toplamak mümkündür (Sünbül, 2001): Alansal yeterlilik E itsel yeterlilik Bireysel yeterlilik Alansal Yeterlilik: Bu yeterlilik alan na göre ö retmenin konu alan yla ilgili niteliksel ve niceliksel bilgiye sahip olmas ifade edilmektedir. Di er bir ifadeyle ö retmenin lisans e itimi alan nda e itim ald okulöncesi, s n f ö retmenli i ya da branfl ö retmeni olarak matematik, fizik ya da kimya gibi ilgili konu alan nda mesle inin gerektirdi i konu alan bilgisine sahip olmas gerekmektedir. E itsel Yeterlilik: E itsel yeterlilik alan na göre ise ö retmenin konu alan na uygun ö retim yöntem ve tekniklerini, ö retim teknolojilerini kullanma, s n f yönetimi sa lama, ö renci de erlendirmesi gibi bilgi ve becerilere sahip olmas gerekmektedir. Di er bir ifadeyle bu yeterlilik alan, ö retmenin ö retmenlik meslek bilgisine yönelik bilgi ve becerilere sahip olmas n ifade etmektedir. Bireysel Yeterlilik: Bu yeterlilik alan na göre ise ö retmenin yarat c l k, sorun çözme becerisi, elefltirel düflünme, ekip içinde çal flma, kiflisel sorumlulu a sahip olma, de iflime ve geliflime aç k olma gibi sosyal ve ahlaki de erlere sahip olmas gerekmektedir. Ö retmenlerin mesle e ilk bafllad klar y ldan itibaren meslek içerisinde ilerlemelerine paralel olarak alansal yeterlilik, e itsel yeterlilik ve bireysel yeterlilik kazanmalar nda en önemli de iflkenlerden biri, mesleki geliflim etkinlikleridir. Belirtilen bu yeterlilik alanlar na göre ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimleri de farkl laflmaktad r. 5 Ö retmenlik SIRA mesle inin S ZDE yeterlilik alanlar na göre ö retmenler hangi alanlarda mesleki geliflime gereksinim duyarlar? DÜfiÜNEL M Ö retmenlikte mesleki geliflim alanlar : Alansal Mesleki Geliflim SORU Alan Ö retimsel Mesleki Geliflim Alan D KKAT Kurumsal Mesleki Geliflim Alan Kiflisel Mesleki Geliflim DÜfiÜNEL M Ö retmenlik mesle inin yeterlilik alanlar na paralel olarak ö retmenlerin mesleki geliflime gereksinim duyduklar alanlar 4 grupta toplamak mümkündür: Alansal SORU Mesleki Geliflim Alan Ö retimsel Mesleki Geliflim Alan Kurumsal D KKAT Mesleki Geliflim Alan Kiflisel Mesleki Geliflim Alan AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

80 3. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s 69 fiekil 3.3 Alansal Yeterlilik E itsel Yeterlilik Bireysel Yeterlilik Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Alanlar Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Alansal Mesleki Geliflim Ö retimsel Mesleki Geliflim Kurumsal Mesleki Geliflim Kiflisel Mesleki Geliflim fiekil 3.3 te de görüldü ü gibi ö retmenlikte mesleki geliflim alanlar, ö retmen yeterlik alanlar na ba l olarak geliflim göstermektedir. Her bir mesleki geliflim alan na iliflkin ayr nt l aç klamalara afla daki bafll klarda yer verilmifltir. Alansal Mesleki Geliflim Alan Ö retmenlikte mesleki geliflim alanlar ndan alansal mesleki geliflim alan, ö retmenlerin hizmetöncesi süreçte e itimini ald klar konu alan na iliflkin bilgilerinin nitelik ve nicelik aç s ndan geliflimini kapsayan mesleki geliflim alan d r. Alansal mesleki geliflim, ö retmenlerin hizmetöncesi süreçte edindikleri konu alan bilgilerinin güncellenmesine ve yenilenmesine olanak sa lar. Di er bir ifadeyle alansal geliflim, ö retmenlerin alansal yeterliliklerinin geliflmesine katk sa layacak bir mesleki geliflim alan d r. Alansal Mesleki Geliflim Alan : Ö retmenlerin hizmetöncesi süreçte e itimini ald klar konu alan na iliflkin bilgilerinin nitelik ve nicelik aç s ndan geliflimini kapsayan mesleki geliflim alan d r. Okulöncesi ö retmenlerinin alansal mesleki geliflimleri için hangi SIRA etkinlikler S ZDE gerçeklefltirilebilir? 6 DÜfiÜNEL M Okulöncesi ö retmenleri hizmetöncesi ö retimleri süresince okulöncesi e itim DÜfiÜNEL M dönemindeki çocuklar n yetiflmesini sa lamaya yönelik olarak çocuklar n bedensel ve ruhsal geliflimine, çocuklar n matematik, fen bilgisi ve bilgisayar SORU gibi konu SORU alanlar nda temel beceriler kazanmas na iliflkin bilgiler edinmektedirler. Okulöncesi ö retmenlerinin bu konulara iliflkin edindikleri teorik bilgileri, meslek yaflam na D KKAT at ld klar zaman uygulamaya dönüfltürmeleri gerekmektedir. Bu gereksinime ba l D KKAT olarak okulöncesi ö retmenlerine yönelik baz alansal mesleki geliflim etkinli i konular n flu flekilde s ralamak mümkündür: Okulöncesi e itime aile kat l m ve okul-aile iflbirli i Anne baba e itimi AMAÇLARIMIZ Okulöncesi e itimde fen ve do a etkinlikleri AMAÇLARIMIZ Okulöncesi e itimde kavram ö retimi Çocuk ve ergen ruh sa l K T A P K T A P Okulöncesi dönemde bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

81 70 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Düzenlenecek bu etkinliklerin yan s ra okulöncesi ö retmenlerinin konu alanlar na yönelik süreli yay nlar ve bilimsel araflt rmalar takip etme ve inceleme gibi informal etkinlikler de okulöncesi ö retmenlerinin alansal geliflimine katk da bulunacakt r. Ö retimsel Mesleki Geliflim Alan : Ö retmenlerin e itsel yeterliliklerini gelifltirmelerine olanak sa lamak amac yla gerçeklefltirilen etkinlikleri kapsayan mesleki geliflim alan d r. Ö retimsel Mesleki Geliflim Alan Ö retmenlik mesle inin yeterlilik alanlar ndan e itsel yeterlilik alan na göre ö retmenlerin ö retmenlik meslek bilgisi kapsam nda ö retimi planlama, gelifltirme, uygulama ve de erlendirme bilgi ve becerilerine sahip olmalar gerekmektedir. Ö retimsel mesleki geliflim alan, ö retmenlerin e itsel yeterliliklerini gelifltirmelerine olanak sa lamak amac yla gerçeklefltirilen etkinlikleri kapsayan mesleki geliflim alan d r. Ö retmenlerin hizmetöncesi e itim döneminde edindikleri ö retimde planlama ve de erlendirme, ö retim yöntem ve tekniklerinin kullan m gibi bilgiler; ö retmenlik mesle inde ilerledikleri süreç içerisinde yenilenebilmekte ya da de iflebilmektedir. Bu nedenle ö retimsel geliflim alan, ö retmenlerin de iflen ö retim programlar na ba l olarak yeni ö retim yöntem ve teknikleri ile de erlendirme yöntemlerine iliflkin uygulamaya dönük bilgiler edinmelerini sa lar. 7 Okulöncesi ö retmenlerinin ö retimsel mesleki geliflimleri için hangi etkinlikler gerçeklefltirilebilir? DÜfiÜNEL M Okulöncesi DÜfiÜNEL M ö retmenleri hizmetöncesi e itim sürecinde; ö retim yöntemleri, s n f yönetimi, ölçme ve de erlendirme gibi ö retmenlik meslek bilgisine yönelik SORU bilgi ve beceriler SORUedinmektedirler. Ancak ö retmen adaylar ö retmenlik mesle ine geçifl yapt klar nda özellikle s n f yönetimini sa lama, ö retim sürecinde yöntem-teknik ve araç gereç kullan m konusunda baz sorunlar yaflamaktad rlar. Bununla birlikte ö retmenler; de iflen ö retim program na ba l olarak yeni ö retim D KKAT D KKAT yöntem ve tekniklerini ö renme ve uygulamaya yönelik baz bilgilere gereksinim duymaktad rlar. Bu mesleki geliflim gereksinimlerine ba l olarak okulöncesi ö retmenlerine yönelik ö retimsel geliflim etkinli i konular n flu flekilde s ralamak mümkündür: AMAÇLARIMIZ Ö retim AMAÇLARIMIZ plan haz rlama Ö renme çevrelerinin düzenlenmesi K T A P Ö renci K T özelliklerine A P uygun ö retim stratejileri gelifltirme Ö retim araç gereçleri seçme, gelifltirme ve kullanma S n f yönetimi Ölçme-de erlendirme teknikleri TELEV ZYON TELEV ZYON Ö retimsel mesleki geliflimi alansal mesleki geliflimden tamamen ayr düflünmek do ru olmayacakt r. Bu anlamda ö retimsel mesleki geliflim, ö retmenin konu alan na iliflkin sahip oldu u bilgi ve becerilerin ö retimine uygun ö retim stratejilerini, yöntem NTERNET ve tekniklerini edinmesini NTERNET sa lar. Kurumsal Mesleki Geliflim Alan : Ö retmenlerin kendilerini çal flt klar kurumun bir parças olarak görmelerini, kurum kültürünü benimsemelerini ve kurumsal iflleyiflle ilgili olarak bilgilenmelerini sa lamay amaçlayan mesleki geliflim alan d r. Kurumsal Mesleki Geliflim Alan Kurumsal mesleki geliflim alan ; ö retmenlerin kendilerini çal flt klar kurumun bir parças olarak görmelerini, kurum kültürünü benimsemelerini ve kurumsal iflleyiflle ilgili olarak bilgilenmelerini sa lamay amaçlayan mesleki geliflim alan d r. Ayr ca bu geliflim alan, ö retmenlerin kariyer geliflimlerine ba l olarak ö retmenlik mesle i içerisinde idari kadrolarda yer alacak yöneticiler olmalar na yönelik yönetim becerileri kazanmalar na da olanak sa lar.

82 3. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s 71 Ö retmenlerin kurumsal mesleki geliflimine yönelik etkinlik konular n flu flekilde s ralamak mümkündür: Kurumsal uyum (oryantasyon) e itimi Kurumsal iflleyifl e itimi Özlük haklar Okul personelinin (yönetici, ö retmen, di er memurlar ve personel) rol ve sorumluluklar Ö retmenlerin özellikle ilk çal flma y l nda karfl laflt klar yönetim ifllerine yard mc olma, stajyerlik dosyas haz rlama; yönetmelikler, hak ve sorumluluklara yönelik bilgi eksikleri ile ilgili sorunlar n üstesinden gelmelerinde kurumsal geliflim oldukça önemli bir yere sahiptir. Kiflisel Mesleki Geliflim Alan Mesleki geliflim alanlar ndan biri olan kiflisel mesleki geliflim alan, ö retmenlerin okul içinde ve d fl nda kiflilik geliflimlerine yönelik etkinlikleri kapsayan mesleki geliflim alan d r. Bu nedenle bu mesleki geliflim alan ; ö retmenin alansal, ö retimsel ve kurumsal geliflim alanlar ndaki geliflimini de dolayl olarak etkilemektedir. Bu geliflim alan ; ö retmenlerin bireysel geliflimlerini desteklemeye, ö retmenleri güdülemeye ve verimliliklerini art rmaya olanak sa layacakt r. Ö retmenlerin kiflisel mesleki geliflimine yönelik etkinlik konular n flu flekilde s ralamak mümkündür: Çal flma yaflam n planlama Zaman yönetimi Stresle bafla ç kma Sözlü ve sözsüz iletiflim becerileri Kiflisel geliflim alan nda ö retmenlerin geliflimi, zaman içerisinde ö retmenin bireysel sa l na katma de er sa layarak okul-ö renci-aile iletiflimini de sa l kl hale getirecektir. Kiflisel Mesleki Geliflim Alan : Ö retmenlerin okul içinde ve d fl nda kiflilik geliflimlerine yönelik etkinlikleri kapsayan mesleki geliflim alan d r.

83 72 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 A MAÇ 3 Ö retmenlikte mesleki geliflimin ö retmen olmak için önemini kavrayabilmek Ö retmenlik mesle inin bir gere i olarak ö retmenin iyi ö retmen olabilmesinde, kendini baflta mesleki ve e itim alanlar nda olmak üzere pek çok yönden sürekli gelifltirmesi gerekmektedir. Ö retmenler, ö retmenlik mesle ini gerçeklefltirmede ve de iflen toplumsal gereksinimler do rultusunda bireyler yetifltirmede önemli rol ve sorumluluklara sahiptirler. Ö retmenlerin bu rol ve sorumluluklar yerine getirmelerinde hizmetöncesi e itim döneminde edindikleri bilgiler yeterli gelmemekte ya da güncelli ini yitirebilmektedir. Ö retmenlerin e itim alan ndaki yeniliklerin ve geliflmelerin gerektirdi i bilgi, beceri ve davran fllar kazanmalar n ve mesleki yeterlilik aç s ndan hizmetöncesi e itim eksikliklerini tamamlamalar n sa lamak amac yla gerçeklefltirilen mesleki geliflim; ö retmen yetifltirmenin önemli bir parças n oluflturmaktad r. Ö retmenler için yaflam boyu e itimin tek yolu, hizmetiçi e itimlerden oluflan mesleki geliflim etkinliklerinden geçmektedir. Ö retmenlikte mesleki geliflim kavram n aç klayabilmek Ö retmenlikte mesleki geliflim; ö rencilerin ö renmelerini gelifltirmek, e itimde belirlenen amaçlara ulaflmak ve okul geliflimini sa lamak amac yla ö retmenlerin konu alan, ö retimsel alan, yönetimsel ve kiflisel alandaki bilgilerini, becerilerini ve tutumlar n art rmak, gelifltirmek ve güncellemek için tasarlanan ve gelifltirilen amaçl, sürekli ve sistematik bir süreç ve etkinlikler bütünüdür. Ö retmenlikte mesleki geliflimin yararlar n s ralayabilmek Genel olarak mesleki geliflim; bir yönüyle bilginin edinimini, bir yönüyle de mevcut bilgi ya da becerinin gelifltirilmesini ve güncellenmesini sa lar. A MAÇ 4 A MAÇ 5 Mesleki geliflimin yans malar ve yararlar göz önünde bulunduruldu unda ö retmenlerin geliflime ayak uydurmalar, de iflen yeterlilikleri kazanmalar ve profesyonel bir ö retmen profili oluflturmalar için mesleki geliflimin bir zorunluluk haline geldi i söylenebilir. Ö retmenlikte mesleki geliflimin tarihsel sürecini aç klayabilmek Türkiye de ö retmenlerin hizmetiçi e itimlerini sa lamak amac yla ilk olarak Millî E itim Bakanl bünyesinde 1960 y l nda Ö retmeni fl Bafl nda Yetifltirme Bürosu kurulmufltur. Bu kurum, 1966 y l nda E itim Birimi Müdürlü ü, 1975 y l nda Hizmetiçi E itim Dairesi Baflkanl, 1981 y l nda Hizmetiçi E itim Genel Müdürlü ü olarak yap land r lm flt r. 657 Say l Devlet Memurlar Kanunu ve 1739 say l Temel E itim Kanunu yla ö retmenlerin düzenlenen mesleki geliflim etkinliklerine kat l mlar n n zorunlu tutulmas n n ard ndan bu kanunlara göre 1982 y l nda bu kurum Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl olarak yeniden yap land r lm flt r. Ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini kavrayabilmek Ö retmenlerin ö retmenlik mesle inin gereklerinin yerine getirmelerinde ve meslek yeterliliklerini oluflturmalar nda mesle e ilk bafllad klar çal flma y llardan itibaren ö retmenler, farkl aflamalarda ve alanlarda mesleki geliflime gereksinim duymaktad rlar. Bir k s m araflt rmalardan elde edilen sonuçlara göre ö retmenlerin genel olarak afla da s - ralanan konularda mesleki geliflime gereksinim duyduklar belirlenmifltir: - Yeni ö retim fikirleri ve yönetim stratejileri - Ders plan haz rlama ve uygulama - Ö retim kaynaklar n ve deneyimleri paylaflma - Ö retim materyali haz rlama ve kullanma - Konu alan bilgisini yenileme - Teknolojik olanaklar takip etme, bireysel ve ö retimsel amaçl kullanma

84 3. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s 73 A MAÇ 6 A MAÇ 7 Genel olarak belirtilen bu mesleki geliflim gereksinimleri d fl nda, ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimleri, konu alanlar na göre de ifliklik göstermektedir. Di er bir ifadeyle okulöncesi, ilkö retim ve ortaö retim düzeyinde görev yapan ö retmenlerin özellikle e itim verdikleri hedef kitlelerin farkl l nedeniyle mesleki geliflim gereksinimleri de çeflitlilik gösterebilmektedir. Ö retmenlikte mesleki gelifllim alanlar n s ralayabilmek Ö retmenlik mesle inin yeterlilik alanlar na paralel olarak ö retmenlerin mesleki geliflime gereksinim duyduklar alanlar 4 grupta toplamak mümkündür: Alansal Mesleki Geliflim Ö retimsel Mesleki Geliflim Kurumsal Mesleki Geliflim Kiflisel Mesleki Geliflim Ö retmenlikte her bir mesleki geliflim alan n aç klayabilecek yeterliliklere sahip olabilmek Alansal Mesleki Geliflim Alan : Ö retmenlikte mesleki geliflim alanlar ndan alansal mesleki geliflim, ö retmenlerin hizmetöncesi süreçte e itimini ald klar konu alan na iliflkin bilgilerinin nitelik ve nicelik aç s ndan geliflimini kapsamaktad r. Alansal mesleki geliflim, ö retmenlerin hizmetöncesi süreçte edindikleri konu alan bilgilerinin güncellenmesine ve yenilenmesine olanak sa lar. Ö retimsel Mesleki Geliflim Alan : Ö retmenlik mesle inin yeterlilik alanlar ndan e itsel yeterlilik alan na göre ö retmenlerin ö retmenlik meslek bilgisi kapsam nda ö retimi planlama, gelifltirme, uygulama ve de erlendirme bilgi ve becerilerine sahip olmalar gerekmektedir. Ö retimsel mesleki geliflim alan, ö retmenlerin e itsel yeterliliklerini gelifltirmelerine olanak sa lamak amac yla gerçeklefltirilen etkinlikleri kapsamaktad r. Kurumsal Mesleki Geliflim Alan : Kurumsal geliflim alan, ö retmenlerin kendilerini çal flt klar kurumun bir parças olarak görmelerini, kurum kültürünü benimsemelerini ve kurumsal iflleyiflle ilgili olarak bilgilenmelerini sa lamay amaçlamaktad r. Ayr ca bu geliflim alan, ö retmenlerin kariyer geliflimlerine ba l olarak ö retmenlik mesle i içerisinde idari kadrolarda yer alacak yöneticiler olmalar na yönelik yönetim becerileri kazanmalar na da olanak sa lar. Kiflisel Mesleki Geliflim Alan : Mesleki geliflim alanlar ndan biri olan kiflisel mesleki geliflim alan, ö retmenlerin okul içinde ve d fl nda kiflilik geliflimlerine yönelik etkinlikleri kapsamaktad r. Bu nedenle bu mesleki geliflim alan, ö retmenin alansal, ö retimsel ve kurumsal geliflim alanlar ndaki geliflimini de dolayl olarak etkilemektedir. Bu geliflim alan, ö retmenlerin bireysel geliflimlerini desteklemeye, ö retmenleri güdülemeye ve verimliliklerini art rmaya olanak sa layacakt r.

85 74 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi ö retmende bulunmas gereken özelliklerden biri de ildir? a. Ö renme ç kt lar n gözlemleme ve sab rl olmak b. Sorumluluklar na iliflkin baflkalar na hesap vermeyi ilke edinmek c. Kendini ö rencilerin yerine koyarak empati kurmaya çal flmak d. lgi alanlar n kullanarak yapt e itimi zenginlefltirmek e. Yöneticiler, meslektafllar ve aileler ile iflbirli i içinde olmak 2. Afla dakilerden hangisi ö retmenlikte mesleki geliflimin yararlar ndan biri de ildir? a. Mesleki doyum yaflamalar n sa lamas b. Ö retmenlerin uygulama alanlar n ve meslek bilgilerini gelifltirmesi c. Okul geliflimini sa lamas d. Ö retmenlerin ö retim amaçl teknoloji kullan mlar n sa lamas e. Okul-aile iflbirli ini art rmas 3. Afla dakilerden hangisi ö retmenlerin mesleki geliflim etkinlikleri ile elde etti i kazan mlardan do rudan etkilenmez? a. Ö renciler b. Okul yöneticileri c. Ö renci velileri d. Bakanl k yetkilileri e. Meslektafllar 4. Afla dakilerden hangisi Milli E itim Bakanl (MEB) taraf ndan sa lanan mesleki geliflim etkinliklerinden biri de ildir? a. Yabanc dil e itim programlar b. Bilgisayar e itim programlar c. Adayl k e itim program d. Kiflisel geliflim e itim programlar e. Görevde yükselme e itimi 5. Ö retmenlerin ö retme-ö renme etkinliklerinde teknolojiyi daha etkili ve verimli kullanmalar için gerçeklefltirilen mesleki geliflim afla daki yeterlilik alanlar ndan hangisinin kapsam nda yer almaktad r? a. Alansal yeterlilik b. Bireysel yeterlilik c. E itsel yeterlilik d. Kiflisel yeterlilik e. Kurumsal yeterlilik 6. Afla dakilerden hangisi mesleki geliflim etkinliklerini gerekli k lan nedenlerden birisi de ildir? a. De iflen toplumsal beklentiler b. E itim anlay fl ile ilgili de iflen paradigmalar c. Bilgi ve iletiflim teknolojilerindeki de ifliklikler d. Daha nitelikli e itim için de iflen beklentiler e. Zorunlu e itim süresinin artmas 7. I. Ö retim materyali haz rlama ve kullanma II. Fen ve do a etkinliklerini planlama ve uygulama III. De iflen okulöncesi program nda teknoloji kullan m IV. Özel e itime gereksinim duyan çocuklarla çal flma Yukar daki etkinliklerinden hangileri okulöncesi ö retmenlerinin gereksinim duyduklar mesleki geliflim etkinliklerindendir? a. I ve II b. III ve IV c. I, II ve III d. I, II ve IV e. II, III ve IV 8. Göreve yeni bafllayan bir okulöncesi ö retmeni, belirli kazan mlar ö retmede planlayaca etkinlikler konusunda sorunlar yaflamaktad r. Bu ö retmenin afla - daki alanlardan hangisinde mesleki geliflime gereksinimi vard r? a. Alansal mesleki geliflim alan b. Ö retimsel mesleki geliflim alan c. Kurumsal mesleki geliflim alan d. Kiflisel mesleki geliflim alan e. Yönetsel mesleki geliflim alan

86 3. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s Mesleki Geliflim Alanlar I. Alansal Mesleki Geliflim Alan II. Ö retimsel Mesleki Geliflim Alan III. Kurumsal Mesleki Geliflim Alan IV. Kiflisel Mesleki Geliflim Alan Mesleki Geliflim Etkinlikleri - Fen ve do a etkinlikleri haz rlama - S n f yönetimini sa lama - Stres yönetimi - Elefltirel düflünme becerileri Yukar daki ö retmenlikte mesleki geliflim alanlar ile okulöncesi ö retmenlerine yönelik mesleki geliflim etkinlikleri aras nda yap lan efllefltirmelerden hangileri do rudur? a. I ve II b. II ve IV c. I, II ve III d. I, II ve IV e. II, III ve IV 10. Okulöncesi ö retmenlerine yönelik olarak Annebaba e itimi konulu bir mesleki geliflim etkinli i afla - daki mesleki geliflim alanlar ndan hangisi ile ilgilidir? a. Alansal mesleki geliflim alan b. Ö retimsel mesleki geliflim alan c. Kurumsal mesleki geliflim alan d. Kiflisel mesleki geliflim alan e. Yönetsel mesleki geliflim alan Yaflam n çinden Süleyman Sadi SEFERO LU* Dr., Hacettepe Üniversitesi, E itim Fakültesi, Bilgisayar ve Ö retim Teknolojileri E itimi Bölümü Ö retim Üyesi... Ö retmen Yeterlikleri ve Meslekî Geliflim... yi bir ö retmenle ilgili de erlendirmelere bak ld - nda iyi bir ö retmenin kendisini meslekî ve kiflisel aç lardan sürekli olarak gelifltiren, kendisini gelifltirmeyle ilgili f rsatlar ve olanaklar araflt ran ve de erlendiren ö retmen fleklinde bir tan mlama göze çarpar. Rauth ve Bowers (1986) da nitelikli insan gücünde aranan temel özelliklerin, iflini iyi yapan, bilgi ile yaflamay ö renen, kendisini sürekli gelifltiren insan tipi oldu unu belirtmektedir. Bilgi, beceri, yetenek ve meslekte ö renmek için gerekli koflullar olarak tan mlanabilen meslekî geliflim kavram son y llarda e itimin gelifltirilmesi çal flmalar nda en önemli faktör olmufltur (Sefero lu, 2001a). Ö retmenlik mesle ini gelifltirme konusunda yap lan araflt rmalar da daha iyi ö retime ve daha iyi okullara sahip olabilmek için meslekî e itimin bir zorunluluk oldu unu belirtmektedirler (Sefero lu, 2003). Meslekî aç dan iyi yetiflen ö retmenler ö rencileri için olumlu ö renme koflullar sa layabilir. Ancak ö retmenler sürekli olarak farkl ö renci gruplar yla birlikte olmaktad rlar. Bu farkl l klar; farkl yafl gruplar, farkl düzeyler, farkl konu alanlar ve farkl sosyo ekonomik yap fleklinde ortaya ç kabilmektedir. Bu durumlar, ö retmenlerin farkl yaklafl m, yöntem ve teknikleri kullanmalar n gerekli k lmaktad r. Ancak ö retmenin birçok farkl soruna çözüm üretecek bir makine olmad da göz önünde tutulmal d r. Bu yüzden de nitelikli ö retmen ve nitelikli ö retim için meslekî geliflim konusunda ö retmenlere sa lanm fl sürekli bir deste in varl çok büyük önem tafl maktad r. Ö retmenlik mesle inin ülke kalk nmas ndaki rolü günümüzde bütün toplumlar taraf ndan bilinmekte ve bununla ilgili olarak çeflitli düzenlemeler yap lmaktad r. Ö retmenlik mesle inin gelifltirilmesi alan nda yap lan araflt rmalar, bu mesle in gere ince yürütülmesi ve okullardaki e itimin kalitesinin yükseltilmesi için mes-

87 76 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim lekî geliflimin bir zorunluluk oldu unu göstermektedir (The Holmes Group, 1986). Çünkü e er ö retmen meslekte ö reniyorsa, o ö retmenin sunaca e itim hizmetinin kalitesi de yüksek olur. Bu yüzden okullarda verilen e itimin kalitesini iyilefltirmek için ö retmenlere meslekî aç dan kendilerini gelifltirme olanaklar tan nmal d r (Sefero lu, 1999). Ö retmenlere meslekî geliflim olanaklar sa lanmas n n gereklili ine bir baflka neden olarak ö retmen e itimi veren kurumlarda onlar n yeterince veya uygun bir flekilde yetifltirilmeyiflleri gösterilebilir. Ö retmen adaylar ihtiyaçlar olan meslekî e itimi tam olarak alamadan mezun olmaktad rlar. Bu yüzden hizmetiçinde meslekî geliflim konusunda bir destek sa lanmal d r. Türkiye deki ö retmen profili incelendi inde hâlen görevde bulunan birçok ö retmenin, ö retmen yetifltiren bir kurumdan mezun olmad klar görülecektir. Bu durum meslekî e itim ihtiyac n daha belirgin olarak ortaya koymaktad r. Rosenholtz (1985) ö retmenlerin s n fta baflar l olabilmeleri için becerilerinin güncellefltirilmesi gerekti ini, yani ö retmenlerin günümüz koflullar nda daha etkili olabilmeleri için gerekli becerilere sahip olmalar n n sa lanmas gerekti ini ileri sürmektedir. Kendilerine profesyonel yard m verilen ö retmenler, birtak m e itim etkinlikleri sonucunda bilgi ve becerilerini art rabilir ve bunun sonucunda da daha iyi birer ö retmen olabilirler. Meslekî geliflimin gereklili ine iliflkin bir baflka gerekçe meslekî baflar n n genellikle daha fazla baflar y beraberinde getirdi i olabilir (Rosenholtz, 1985). Baflar l deneyimlere sahip ö retmenler kendi yetenek ve becerileriyle ilgili olarak daha fazla kendine güven duygusu gelifltirirler. Bunun bir sonucu olarak daha etkili ve verimli olabilmek için kendilerini gelifltirme yolunda aray fllar içinde olurlar ve bunun için daha çok çaba gösterirler. Ö retmenlerin kiflisel ve meslekî geliflimleri için Millî E itim Bakanl bütçesinden ayr lan pay n yetersiz oldu u bilinmektedir. Ancak öte yandan hizmetiçi e itim için daha fazla kaynak ayr lmas, sonucun daha iyi olaca n n garantisini de vermemektedir (OECD, 1998). Her fleyden önce ö retmenlerin bu etkinliklerin önemine inand r lmalar gerekmektedir. Hizmetiçinde gerçeklefltirilen meslekî e itim programlar yla ilgili olarak yap lan araflt rmalarda, uygulanan programlar n etkili olabilmesinde, kurum d fl ndan gelen dan flmanlar n yerine kurum içi uzmanlar n (ö retmenlerin uzmanl n n) ve onlar n karar verme süreçlerine kat l mlar n n önemli oldu u gerçe ine ulafl lm flt r. ABD de federal yönetim taraf ndan desteklenen ve uygulanan 293 okul gelifltirme program n inceleyen Berman ve McLaughlin (1978) bir meslekî geliflim program n n etkili olabilmesinin temelinde ö retmenlerin meslekî deneyimlerinden yararlan lm fl olmas n n ve karar alma süreçlerinde onlar n da rol almalar n n sa lanmas n n yatt n belirtmektedir. Baflka bir ifadeyle, bir meslekî geliflim program tasarlan rken alan d fl ndan profesyoneller yerine bizzat ö retmenlerin görüfl ve düflüncelerine baflvurulmal d r. Berman ve McLaughlin in (1978) de vurgulad gibi alan d fl ndan kiflilerin sundu u yard mlar veya çözüm önerileri çok genel ve bazen de sorunlar çözmekten uzak olabilmektedir. Oysa sorunun bizzat içinde olan ö retmenler çözüm önerebilecek en iyi pozisyondad rlar. Konuya bu aç dan bak ld nda sorunlar bizzat yaflayan ö retmenlerin, en gerçekçi saptamalar yapabilecekleri ve uygulanabilir çözüm önerileri sunabilecekleri söylenebilir. Öte yandan meslekî e itim program önemli ölçüde ö retmenin katk s n içeriyorsa, onlar n program sahiplenmeleri ve program n verimli olmas için daha çok çaba harcamalar da do al olacakt r. E itimin gelifltirilmesinde ö retmenin rolü günümüzde herkes taraf ndan bilinmektedir. Bir toplumun kalk nmas için öncelikle yetiflmifl insan gücüne ihtiyaç vard r. Yetiflmifl insan gücünü sa layacak kurumlar ise okullard r. Bir okulun iyi olabilmesi de büyük ölçüde ö retmenler taraf ndan verilen e itimin kalitesine ba l d r. Ö retmenin meslekî aç dan yetiflmifllik düzeyi, sunaca e itimin kalitesinin önemli bir belirleyicisi olarak düflünülebilir. Ö retmenin iyi olmas onun hem hizmetöncesinde iyi yetifltirilmesi hem de hizmetiçinde kendisini gelifltirecek olanaklardan yararlanmas n sa lamakla olas d r. Bunun için de ö retmene her yönden destek olunmal d r ki ö retmen kendisini hem kiflisel olarak hem de meslekî aç dan gelifltirebilsin (Sefero lu, 2001b). Ö retmen yeterlikleriyle ilgili nas l bir s n flama yap l rsa yap ls n, bu yeterlikler bir bütün olarak ele al nmal - d r. Çünkü bu yeterlikler birbirlerini tamamlay c özellikler içermektedir. Millî E itim Bakanl nca saptanan ve 14 alt bölümden oluflan E itme-ö retme Yeterlikleri nde ö retmenlerde bulunmas beklenen özelliklere bak ld nda bu durum daha iyi anlafl labilir: 1. Nitelikli bir ö retmen, s n f nda etkili ö renmelerin gerçekleflmesi için ö rencilerinin özelliklerine uygun ö renme yaflant lar sa lamaya çal fl r. Ancak ö retmenin ö rencilerinin özelliklerini tan yabilmesi için de onlar n geliflim özelliklerini ve bu özelliklerin ö retme-ö renme süreçlerinde nas l dikkate al nmas gerekti ini biliyor olmas gerekir. 2. Etkili bir ö retmen, yaln zca gerekli planlar yapmakla kalmaz, ayn zamanda planlaman n gereklili ine de inan r ve bunun gereklerini yerine getirir.

88 3. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s Nitelikli bir ö retmen, iyi haz rlanm fl bir ö retim materyalinin ö renmeye etkisini bilir, farkl düzeylerdeki ö rencilere hitap edebilen, de iflik özelliklere sahip materyalleri gelifltirebilir ve bunlar amac na uygun bir flekilde kullanabilir. 4. Nitelikli bir ö retmen, ö renmenin nas l gerçekleflti- i, ö rencilerin bilgiyi nas l edindikleri, becerileri nas l kazand klar ve etkili ö renmelerin gerçekleflmesi için hangi yaklafl m, yöntem ve tekniklerin kullan lmas gerekti ini, bu yaklafl m-yöntem ve tekniklerin üstünlükleri ve s n rl l klar n bilir. 5. Nitelikli bir ö retmen, ö rencilerin etkin bir flekilde ö renme sürecine kat lmalar n ve kendi ö renmelerinde sorumluluk almalar n sa lar. Bunun gerçekleflmesi için de bireysel ve grup çal flmalar düzenler ve bunun bir gere i olarak ö rencilerin birbirleriyle etkileflim içinde olmalar n sa lar. 6. yi bir ö retmen ö rencinin, beklenen davran fllar ne derece kazand n, nas l ö rendi ini ve aksamalar n oldu u durumlarda ne gibi önlemler al nabilece ini bilir. De erlendirmenin ö retim sürecinin vazgeçilmez bir parças oldu unu ve farkl de erlendirme stratejilerini kullanmak gerekti ini bilir. 7. Nitelikli bir ö retmen, ö rencileri güdülemede, ö renme ve çal flma al flkanl klar kazand rmada ve meslek seçimine yönelik konularda onlara yard m için gerekli kaynak ve yöntemlerin neler oldu unu bilir. 8. Bütün ö rencilerin temel becerilerinin gelifltirilmifl olmas onlar n birey olarak daha etkili olmalar na yard mc olur. Bunun bilincinde olan nitelikli bir ö retmen de ö rencilerin temel becerilerini gelifltirmek için gerekli önlemleri al r. 9. Bir ö retmen, hangi alanda ö renim görmüfl olursa olsun mesle e atand nda bedensel, ruhsal ve zihinsel özellikler aç s ndan de iflik özelliklere sahip ö rencilerle karfl laflabilir. Nitelikli bir ö retmen bu tür özel e itime gereksinim duyan ö rencilere, onlar n özelliklerine uygun özel e itim olanaklar ve f rsatlar n sunma konusunda gerekli donan ma sahiptir. Bu ba lamda, ö renmede özel e itimi gerektiren alanlar ve ö renci özelliklerinin ö renme ve performanslar n nas l etkiledi ini bilir ve ö retim etkinliklerini buna uygun bir flekilde tasarlar. 10. Okulun, çevrenin her türlü ihtiyac n karfl layan bir toplumsal kurum oldu u gerçe inden hareketle ö retmenlerin görevlerinin yaln zca örgün e itimle s n rl olmad söylenebilir. Bu çerçevede, nitelikli bir ö retmen, yetiflkinlerin nas l ö rendiklerini bilir ve onlar n kiflisel ve meslekî geliflimlerini destekleyecek ortamlar yaratma konusunda gerekli donan ma sahiptir. 11. Ö retim sürecini daha verimli k lman n yolunun okul yönetimiyle yak n bir iflbirli i içinde bulunmaktan geçti i gerçe ini her ö retmenin bilmesi gerekir. Etkili bir ö retmen de bunun gereklerini yerine getirir ve ders d fl etkinlikleri planlar, yönetir ve de erlendirir. 12. yi bir ö retmen, meslekî ve kiflisel aç lardan kendisini sürekli olarak gelifltirir, kendisini gelifltirmeyle ilgili f rsatlar ve olanaklar araflt r r ve de erlendirir. 13. Ö retmenden okulun iflleyifliyle ilgili görüfl ve öneriler gelifltirmesi, okulun sorunlar na ilgi duymas beklenir. Bu amaçla nitelikli bir ö retmen, e itim sisteminin ve okul örgütünün yap ve iflleyiflini bilir. 14. Ö retme süreçlerinde harcanan çabalar n bofla gitmemesi için bir ö retmenin ö rencilerin bireysel geliflimleriyle yak ndan ilgilenmesi gerekir. Bu amaçla nitelikli bir ö retmen; veli ve di er ilgili kiflilerle iflbirli i yapman n önemini bilir. Bu listeye bak ld nda nitelikli bir ö retmenden beklenenlerin biraz gerçekçi olmad düflünülebilir. Ö retmenlerin, farkl ortamlarda ve farkl özelliklere sahip hedef kitlelerine yönelik olarak kullanabilmesi için birçok beceriye sahip olmas beklenmektedir. Ancak ö retmenin birçok farkl soruna çözüm üretecek bir robot olmad da bilinmektedir. Bu yüzden de ö retmen yeterlikleriyle ilgili olarak zihinlerde soru iflaretleri uyanabilmektedir. Öte yandan bir ö retmenin ö retim sürecinde etkili olabilmesi için bu becerilerin varl da gereklidir. Bu aflamada peki öyleyse ne yap labilir? sorusunun yan t aranmal d r. Bu beceriler her ö retmende ayn düzeyde olmayabilir. Baz ö retmenler planlama veya materyal gelifltirme konusunda daha güçlüyken baz ö retmenler de örne in ölçme ve de erlendirme veya özel e itim konusunda kendilerini gelifltirmifl olabilirler. Ne yap labilir sorusunun yan t da farkl alanlarda güçlü olan ö retmenlerin sahip olduklar bilgi ve becerileri baflkalar yla paylaflmalar nda yatmaktad r. Bakanl m z n hizmetiçi e itim konusunda yeterli bir deste i sa layamad bilinmektedir. Asl nda bu durum sadece ülkemize özgü bir durum da de ildir. Birtak m geliflmifl bat l ülkelerde de hizmetiçi e itim konusunda benzer s k nt lar yaflanmaktad r. Nitelikli ö retmen ve nitelikli ö retim için meslekî geliflim konusunda ö retmenlere sa lanm fl sürekli bir deste in varl çok büyük önem tafl maktad r. Ancak e er bu sürekli destek merkezî yönetimlerce karfl lanam yorsa alternatif yollar aranmal d r. Bu yollardan birisi, okul temelli programlar düzenlenerek kurum içinde var olan kaynaklar n kullan lmas olabilir. Yani ö retmenlerin birbirlerini e itmelerinin sa lanmas yla bir hayli yol al nabilir...

89 78 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. b Yan t n z yanl fl ise Ö retmen Olmak bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 2. e Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Tan mlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 3. d Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 4. d Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Tarihçesi bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 5. c Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Alanlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 6. e Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Gereksinimleri bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 7. d Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Alanlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Alanlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 9. d Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Alanlar bölümlerini yeniden gözden geçiriniz. 10. a Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Alanlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Ö retmenlerin mesleki geliflimi; ö rencilerinin, okul yöneticilerinin, ö renci velilerini, ö retmenin aile çevresinin ve di er meslektafllar n n geliflimine de katk sa lamaktad r. Di er bir ifadeyle ö retmene yap lan yat r m, bireye yap lan yat r m olup topluma yans yan bir de erdir. S ra Sizde 2 Genel olarak mesleki geliflim; bir yönüyle bilginin edinimini, bir yönüyle de mevcut bilgi ya da becerinin gelifltirilmesini ve güncellenmesini sa lar. Mesleki geliflimin yans malar ve yararlar göz önünde bulunduruldu- unda mesleki geliflim; ö retmenlerin geliflime ayak uydurmalar, de iflen yeterlilikleri kazanmalar ve profesyonel bir ö retmen profili oluflturmalar n sa lar. S ra Sizde 3 Alanyaz nda ö retmenlerin özellikle ilk çal flma y llar nda pek çok beklenmedik durum ve stres kayna yla karfl karfl ya kald klar belirtilmektedir Ö retmenlerin ilk çal flma y llar nda genel olarak yaflad klar sorunlar n bafl nda; meslekteki deneyimsizlik, hizmetöncesi e itimde kazan lan bilgilerle uygulama aras nda çat flma, yönetim ifllerine yard mc olma ve stajyerlik dosyas haz rlama yükümlülü ü oldu u söylenebilir. S ra Sizde 4 Yap lan bir araflt rmaya göre okulöncesi ö retmenlerinin mesleki geliflime gereksinim duyduklar etkinlikler; dramatik etkinlikleri planlama ve uygulama, fen ve do- a etkinliklerini planlama ve uygulama, yeni okulöncesi program n uygulama, özel e itime gereksinim duyan çocuklarla çal flma, okulöncesi e itimde yeni yaklafl mlar ve teknoloji kullan m, çocuk ruh sa l, yarat c etkinlikler ve okulöncesi e itim kurumlar nda kullan lan planlar olarak s ralanabilir. S ra Sizde 5 Ö retmenlik mesle inin yeterlilik alanlar na paralel olarak ö retmenlerin mesleki geliflime gereksinim duyduklar alanlar ; alansal mesleki geliflim, ö retimsel mesleki geliflim, kurumsal mesleki geliflim, kiflisel mesleki geliflim olmak üzere 4 grupta toplamak mümkündür.

90 3. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Kuramsal ve Kavramsal Yap s 79 S ra Sizde 6 Okulöncesi ö retmenlerine yönelik baz alansal mesleki geliflim etkinli i konular n ; okulöncesi e itime aile kat l m ve okul-aile iflbirli i, anne baba e itimi, okulöncesi e itimde fen ve do a etkinlikleri, okulöncesi e itimde kavram ö retimi, çocuk ve ergen ruh sa l, okulöncesi dönemde bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m olarak s ralamak mümkündür. S ra Sizde 7 Okulöncesi ö retmenlerine yönelik baz ö retimsel geliflim etkinli i konular n ; ö retim plan haz rlama, ö renme çevrelerinin düzenlenmesi, ö renci özelliklerine uygun ö retim stratejileri gelifltirme, ö retim araç gereçleri seçme, gelifltirme ve kullanma; s n f yönetimi, ölçme-de- erlendirme teknikleri olarak s ralamak mümkündür. Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adey, P. (2004). The Professional Development of Teachers: Practica and Theory. London: Kluwer Academic Publishers. Andrews, B. D. and Quinn, R. J. (2005). The effects of mentoring on first-year teachers perceptions of support received. The Clearing House, 78 (3). Akbaba-Altun, S. (2006). Complexity of integrating computer technologies into education in Turkey. Educational Technology & Society, 9 (1), pp Bolam, R., McMahon, A. (2004). Literature, definitions and models: towards a conceptual map. Inretnational Handbook on the Continuing Professional Development of Teachers, Ed.: C. Day, J. Sachs. Maidenhead: Open University Pres. Budak, Y. (1998). E itimde toplam kalite yönetimi aç s ndan ö retmenlere yönelik hizmetiçi e itim ihtiyaçlar ve programlar na bir yaklafl m. Millî E itim, 140, Craft, A. (1996). Continuing Professional Development: A Practical Guide for Teachers and Schools. London: Routledge. DePaul, A. (1998). What to Expect Your First Year of Teaching. U.S. Department of Education Office of Educational Research and Improvement. URL: Eriflim Tarihi: Guskey, T. R. (2000). Evaluating Professional Development. California: Corwin Press. Peter Harris Research Group (2004). Supporting New Teachers: The View from the Principal s Office. URL: orting+new+teachers.pdf. Eriflim Tarihi: Kabakç, I. (2007). S n f ö retmenlerinin mesleki geliflimi ve ö retim teknolojileri. Ö retim Teknolojileri ve Materyal Tasar m. Ed.: H. Ferhan Odabafl, Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay nlar, Karagiorgi Y.& Kyriacos, C. (2006). ICT in-service training and school practices: in search for the impact. Journal of Education for Teaching, 32(4), pp MEB. (2007a). Millî E itim Bakanl Hizmetiçi E itim Yönetmeli i. MEB Mevzuat Bankas URL: Eriflim Tarihi: MEB. (2007b). Okul Temelli Mesleki Geliflim K lavuzu. Ankara: An l Matbaac l k. MEB. (2007c). Kurum Tan t m. Millî E itim Bakanl Hizmetiçi Daire Baflkanl. URL: meb.gov.tr/tanitim.html. Eriflim Tarihi: Odabafl, H.F., Kabakç, I. (2007). Ö retmenlerin Mesleki Geliflimlerinde Bilgi ve letiflim Teknolojileri. Uluslararas Ö retmen Yetifltirme Politikalar ve Sorunlar Sempozyumunda sunulan bildiri, Azerbaycan: Bakü. Özer, B. (2001). Ortaö retim ö retmenlerinin mesleki geliflime yaklafl m. Yay nlanmam fl Araflt rma Raporu, Eskiflehir. Özer, B. (2004). In-service training of teachers in Turkey at the beginning of the 2000s. Journal of In-Service Education, 39(1), Stallworth, J. B. (1998). Practicing what we teach. Educational Leadership, 55(5), Sünbül, A. M. (2001). Ö retmenlik Mesle ine Girifl. Ed.: Özcan Demirel ve Zeki Kaya. Ankara: Pegem A Yay nc l k. fiahin, F. T., Avc, N., Turla, A. (1999). Okulöncesi E itim Ö retmenlerinin Sorunlar n n ncelenmesi. 4. Ulusal E itim Bilimleri Kongresi Bildirileri, 1. Cilt, Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay nlar, 1076, Temel, F., Ersoy, Ö., fiahin, F. T., Avc, N., Turla, A. (1999). Anaokulu Ö retmenlerinin Hizmetiçi E itim htiyaçlar n n Belirlenmesi. 4. Ulusal E itim Bilimleri Kongresi Bildirileri, 1. Cilt, Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay nlar, 1076,

91 80 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Uflun, S., Cömert, D. (2003). Okulöncesi ö retmenlerinin hizmetiçi e itim gereksinimlerinin belirlenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi E itim Fakültesi Dergisi, 23(2), Villegas-Reimers, E. (2003). Teacher Professional Development: An International Review of the Literature. UNESCO Vrasidas, C., Glass, G. V. (2004). Teacher prefessional development: issues and trends. Online Professional Development for Teachers. Ed.: C. Vrasidas & G. V. Glass, Greenwich, Conn: Information Age Pub. Wesley, D. C. (1998). Eleven ways to be a great teacher. Educational Leadership, 55(5), Yalç nkaya, M. (2002). Yeni ö retmen ve teftifl, Millî E itim Dergisi, 150. URL: /dergiler/ /yalcinkaya.htm. Eriflim Tarihi: Yaflar, fi., H. F. Odabafl, ve A. Namlu. (1997). lkö retim birinci kademede görevli ö retmenlerin ö retmeö renme süreçlerinde araç gereçlerden yararlanma durumlar. Çukurova Üniversitesi 3. Ulusal S n f Ö retmenli i Sempozyumu nda sunulan bildiri.

92 Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas 4 81 Ö retmenlerin yeterlilik alanlar na ve gereksinim duyduklar geliflim alanlar na yönelik mesleki geliflim etkinliklerinin planlanmas ve uygulanmas ndaki temel yap mesleki geliflim standartlar d r. Bu öneme ba l olarak bu ünitede genel olarak ö retmenlikte mesleki geliflim uygulamalar n n planlanmas hakk nda bilgilere yer verilecektir. Bunun için öncelikle ö retmenlikte mesleki geliflime iliflkin standartlar n önemi ve bu standartlar n s n fland r lmas üzerinde durulacakt r. Daha sonra, ö retmenlikte mesleki geliflimin planlama aflamalar ve bu aflamalarda gerçeklefltirilen ifllemler ve göz önüne al nmas gereken durumlara iliflkin bilgilere yer verilecektir. Son olarak, etkili mesleki geliflimin planlanmas için gerekli önerilere de inilecektir. Amaçlar m z Bu üniteyi çal flt ktan sonra; Ö retmenlikte mesleki geliflime iliflkin standartlar n oluflturulma amac yla ilgili bilgiye sahip olabilecek, Ö retmenlikte mesleki geliflime iliflkin standartlar s n fland rabilecek, Ö retmenlikte mesleki geliflimin planlanma aflamalar n s ralayabilecek, Ö retmenlikte mesleki geliflimin planlanma aflamalar n aç klayabilecek, Etkili mesleki geliflimin planlanmas için göz önünde bulundurulmas gereken ilkeleri s ralayabilecek yeterliliklere sahip olacaks n z.

93 82 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Örnek Olay Ö retmenlerin mesleki geliflimi için düzenlenecek her etkinlikte izlenmesi gereken aflamalar vard r. Bu aflamalar n izlenmesi e iticileri zor durumda b rakabilir. Geçenlerde bir ö rencimle bu aflamalar konuflurken ö rencim bir soru sordu: Hocam bizim üniversitede hangi dersleri ald m z belli, hangi konular iflledi imiz belli. leride bizleri bir mesleki geliflim program na ça r rlarsa niye bizim neyi ö renmek istedi imizi sorsunlar ki? Niye bizlere gereksinim analizi uygulas nlar? Soru güzel, paylaflal m istedim. fiimdi sizler düflünün bakal m gereksinim analizi, e iticilerin tek bafl na saptayabilecekleri bir analiz mi? Anahtar Kavramlar Mesleki geliflim standartlar Kapsam standard Süreç standard çerik standard Ö renme topluluklar De erlendirme Tasar m Ö retimde kalite Paydafl Planlama çeri i yap land rma Uygulamay tasarlama De erlendirme Etkili mesleki geliflim çindekiler Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M STANDARTLARI Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M N PLANLANMASI Mesleki Geliflim Gereksinimlerinin Belirlenmesi Mesleki Geliflim çeri inin Yap land r lmas Mesleki Geliflim Uygulamalar n n Tasarlanmas Mesleki Geliflim Uygulamalar n n De erlendirilmesi ETK L MESLEK GEL fi M N PLANLANMASI Ç N ÖNER LER

94 4. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M STANDARTLARI Ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerine ve mesleki geliflim alanlar na dayal mesleki geliflim etkinliklerinin gerçeklefltirilmesini sa lamak için belirli standartlar gelifltirilmifltir. Bu mesleki geliflim standartlar, her ö retmen için mesleki geliflim çal flmalar ndan ayn verim ve fayday elde etmek amac yla oluflturulmufltur. Türk Millî E itim sistemi içerisinde ö retmenlik konusunda gelifltirilmifl mesleki geliflim standartlar henüz bulunmamaktad r. Ancak, Millî E itim Bakanl Hizmetiçi Daire Baflkanl taraf ndan uygulanan Hizmetiçi E itim Yönetmeli i ile mesleki geliflimin tasarlanmas na ve uygulanmas na iliflkin belli baz durumlar belirlenmifltir. Ülkemizde, mesleki geliflime verilen önem art kça kuflkusuz standartlar da gelifltirilecektir. Amerika Birleflik Devletlerinde mesleki geliflim standartlar Ulusal Mesleki Geliflim Kurulu (NSDC) taraf ndan belirlenmifltir. Ulusal Mesleki Geliflim Kurulu, kar amac gütmeyen bir meslek birli i olup amac ö retmenleri ve okullar gelifltirmek yoluyla ö renci baflar s n art rmakt r. Bu kurul taraf ndan belirlenen mesleki geliflim standartlar ; kapsam standartlar, içerik standartlar ve süreç standartlar olmak üzere 3 temel boyuttaki standarttan oluflmaktad r (NCSD, 2001; Tallerico, 2004). Tablo 4.1 de standartlar n genel s n fland r lmas yer almaktad r. Mesleki Geliflim Standartlar Kapsam Standartlar Süreç Standartlar çerik Standartlar Ö renme Topluluklar Liderlik Kaynaklar Veri Denetimi De erlendirme Araflt rma Taban Tasar m Ö renme flbirli i Eflitlik Ö retimde kalite Aile ve paydafl etkileflimi 83 Mesleki geliflim standartlar : Kapsam standartlar çerik standartlar Süreç standartlar Tablo 4.1 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Standartlar n n S n fland r lmas Tablo 4.1 de belirtilen 3 boyuttaki standartlar n s n fland r lmas na iliflkin aç klamalar afla da yer almaktad r: Kapsam Standartlar : Kapsam standartlar, mesleki geliflim için kurumun belirledi i politikalarla ve yönetmeliklerle iç ve d fl kaynaklarla ilgili standartlar kapsamaktad r. Örne in, Millî E itim Bakanl Hizmetiçi Daire Baflkanl taraf ndan uygulanan Hizmetiçi E itim Yönetmeli i ne ba l olarak ö retmenlerin mesleki geliflimlerinin yürütülmesine iliflkin hedefler ve ilkelerin planlamas, uygulanmas, de erlendirilmesi ve yönetimine iliflkin esaslar belirlenmifltir. Ayr ca, bu yönetmeli e dayal olarak mesleki geliflim etkinliklerinin nerede ve nas l gerçeklefltirilebilece ine iliflkin durumlar da belirlenmifltir. Kapsam standartlar n ; ö renme topluluklar, liderlik ve kaynak olmak üzere üç alt bafll kta toplamak mümkündür. Buna göre kapsama yönelik olarak ö rencileri baflar ya tafl yacak bir mesleki geliflim (Tallerico, 2004); ö retmenleri, amaçlar okul ve yerel yönetimle ortak olan ö renme topluluklar içinde örgütler (Ö renme topluluklar ). sürekli ö retimsel geliflime aç k baflar l e itim liderleri ve yöneticileri gerektirir (Liderlik). yetiflkin ö renmesi ve iflbirli ini destekleyecek kaynaklara gereksinim duyar (Kaynak). Mesleki geliflimin kapsam standartlar : Ö renme topluluklar Liderlik Kaynak

95 84 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Mesleki geliflimin süreç standartlar : Veri denetimi De erlendirme Araflt rma taban Tasar m Ö renme flbirli i Mesleki geliflimin içerik standartlar : Eflitlik Ö retimde kalite Aile ve paydafl etkileflimi Kapsama yönelik mesleki geliflim standartlar na göre, mesleki geliflime yönelik ö renme topluluklar n n oluflturulmas, mesleki geliflime rehberlik edebilecek yöneticilerin belirlenmesi, ö renme ve iflbirli ini destekleyecek kaynaklar n edinilmesi gerekmektedir. Süreç Standartlar : Mesleki geliflimin süreç standartlar ile mesleki geliflme yönelik bilgi ve becerilerin gelifltirilmesi, kazan m ve ö retmenlere ulaflt r lmas na iliflkin düzenlemeler belirlenir. Bu düzenlemelere dayal olarak, ö retmenlerin mesleki geliflime yönelik gereksinimlerinin belirlenmesi, sürece yönelik çal flmalar n bilimsel araflt rmalara dayal olarak gerçeklefltirilmesi ve mesleki geliflimin tasar m, gelifltirme ve de erlendirme çal flmalar, süreç standartlar ile belirlenmifltir. Örne in; Millî E itim Bakanl Hizmetiçi Daire Baflkanl taraf ndan uygulanan Hizmetiçi E itim Yönetmeli i ne dayal olarak illerde mesleki geliflim etkinliklerine iliflkin gereksinim belirleme ve bu gereksinimlere dayal y ll k hizmetiçi e itim plan oluflturulmas çal flmalar l Millî E itim Müdürlükleri taraf ndan gerçeklefltirilir. Bu çal flmalara dayal olarak, her ilde y ll k hizmetiçi e im planlar oluflturularak, valilik onay ile uygulamaya konulur. Süreç standartlar n ; veri denetimi, de- erlendirme, araflt rma taban, tasar m, ö renme ve iflbirli i bafll klar alt nda toplamak mümkündür. Buna göre sürece yönelik olarak ö rencileri baflar ya tafl yacak bir mesleki geliflim (Tallerico, 2004); yetiflkin ö renmesindeki öncelikleri belirlemek, ilerlemeleri kaydetmek ve sürekli geliflimin oluflmas na yard m etmek için ö rencilerden toplanan verilere dayan r (Veri denetimi). geliflime rehberlik edebilmek ve etkisini gösterebilmek için farkl kaynaklar kullan r (De erlendirme). ö retmenleri karar vermede araflt rma yapmaya haz rlar (Araflt rma Taban ). hedeflenen amaca uygun ö renme stratejileri kullan r (Tasar m). yetiflkin ö renmesi ve de iflimi hakk ndaki bilgileri uygular (Ö renme). ö retmenleri iflbirli i konusunda bilgi ve becerilerle donat r ( flbirli i). Sürece yönelik mesleki geliflim standartlar na göre, mesleki geliflim sürecinin yap land r lmas nda ö rencilerden elde edinilen bilgiler, farkl kaynaklardan elde edilen de erlendirmeler ve yetiflkin ö renmesine iliflkin bilgiler kullan lmaktad r. Bunlar n yan s ra, süreç standartlar na göre mesleki geliflim ö retmenlere, araflt rma ve iflbirli i yapma becerisi kazand rmal d r. çerik Standartlar : Mesleki geliflimin içerik standartlar, mesleki geliflimde ö renme süreci içerisinde ö retmenlere kazand r lmas hedeflenen bilgi ve becerilere yönelik düzenlemeleri kapsamaktad r. Bu düzenlemeler, mesleki geliflime tüm ö retmenlerin ö rencilerine eflit olanaklar sunmalar n, ö retimin kalitesinin art - r lmas n, yak n çevre ve paydafllar n mesleki geliflime kat l m n sa layan bir yap kazand r r. Örne in, Millî E itim Bakanl Aday Memurlar n Yetifltirilmelerine liflkin Yönetmeli i ne göre aday ö retmenler için aday ö retmenlik mesleki geliflim program n n içeri i belirlenmifltir. Ayr ca, bu yönetmelikle belirlenen içeri e ve uygulama koflullar na göre mesleki geliflim programlar n n uygulamas gerçeklefltirilmektedir. çerik standartlar n ; eflitlik, ö retimde kalite, aile ve paydafl etkileflimi bafll klar alt nda toplamak mümkündür. Buna göre içeri e yönelik olarak ö rencileri baflar ya tafl yacak bir mesleki geliflim (Tallerico, 2004); ö retmenlerin tüm ö rencileri anlama ve takdir etme konusunda yard mc olur; güvenli, düzenli ve destekleyici ö renme ortamlar oluflturur ve ö rencilerin akademik baflar lar na iliflkin beklentileri yüksek tutar (Eflitlik).

96 4. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas 85 ö retmenlerin alan bilgilerini derinlefltirir, ö rencilerinin üst düzey akademik sorunlar yla bafl edebilmeleri için onlara araflt rma tabanl ö retim stratejileri sa lar ve s n flar nda çeflitli ölçme yöntemlerini kullanma konusunda yard mc olur (Ö retimde Kalite). ö retmenlere aile ve di er paydafllarla etkileflimde olabilmeleri için gerekli bilgi ve becerileri sa lar (Aile ve Paydafl Etkileflimi). çeri e yönelik mesleki geliflim standartlar na göre, mesleki geliflimin içeri i ö retmenlerin alan bilgilerini ve ö retmenlik becerilerinin kalitesini art rma, tüm ö rencileri için eflit bir ö renme olana sa lama f rsat sunma, aile ve paydafl etkileflimi becerilerini gelifltirme becerisi kazand racak bir yap da olmal d r. Ö retmenlikte mesleki geliflime iliflkin standartlar, mesleki geliflimin SIRA planlamas na S ZDE ve uygulanmas na ne tür katk lar sa lar? 1 DÜfiÜNEL M Ö retmenlikte mesleki geliflime yönelik belirlenen bu standartlar n n katk lar - DÜfiÜNEL M n flu flekilde s ralamak mümkündür: Mesleki geliflim için e itim kurumlar n n ve yerel yönetimlerin SORUkaynaklar n n ifle koflulmas, SORU Mesleki geliflime iliflkin ö retmenlerin e itim gereksinimlerinin belirlenmesinde ö renci görüfllerinin de erlendirilmesi, D KKAT Mesleki geliflimin sürecinin ö retmen kazan mlar na göre yap land r lmas, Mesleki geliflimin tasarlanmas, uygulanmas ve de erlendirilmesine iliflkin bir yap oluflturmak. Ayr ca, bu standartlar, mesleki geliflim sürecinin bir ö retme-ö renme AMAÇLARIMIZ süreci olarak ele al narak süreç içerisinde ö retim hedeflerinin belirlenmesi, ö retim materyalleri D KKAT ile görsel ve iflitsel araçlar n kullan m, ö renme etkinliklerinin planlan- mas ve ö retimin de erlendirilmesi gibi uygulamaya yönelik K düzenlemelerin T A P yap lmas na K T A P da katk sa lamaktad r. Ö retmenlikte mesleki geliflim standartlar, mesleki geliflimin içeri inin ve sürecinin e itim kurumunun politikalar na ve yap s na ba l olarak TELEV ZYON yap land rmas n TELEV ZYON sa lamaktad r. Bu özelli iyle mesleki geliflim standartlar, mesleki geliflim etkinliklerinin planlamas na temel oluflturmaktad r. Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M N PLANLANMASI NTERNET Ö retmenlerin mesleki geliflim alanlar na yönelik olarak mesleki geliflim etkinliklerinin planlanmas, sistematik bir süreçtir. Bu süreç, fiekil 4.1 de görüldü ü gibi, gereksinimlerin belirlenmesi, içeri in yap land r lmas, uygulaman n tasarlanmas ve de erlendirme olmak üzere 4 aflamadan oluflmaktad r. NTERNET fiekil 4.1 Mesleki Geliflim Planlanma Aflamalar Mesleki Geliflimin Planlanmas Aflamalar Gereksinimlerin Belirlenmesi çeri in Yap land r lmas Uygulamalar n Tasarlanmas De erlendirme

97 86 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim 2 Mesleki DÜfiÜNEL M geliflimin planlanma aflamalar : Gereksinimlerin belirlenmesi SORU çeri in yap land r lmas Uygulaman n tasarlanmas D KKAT De erlendirme Mesleki geliflimin planlanma aflamalar nas l bir süreçte gerçeklefltirilir? fiekil 4.1 de görüldü ü gibi mesleki geliflimin bu planlanma aflamalar, birbirine ba l olup DÜfiÜNEL M mesleki geliflime yönelik gereksinim belirlenmesi ile bafllamaktad r. Bu aflamada elde edilen bilgiler do rultusunda, mesleki geliflimin içeri i yap land r lmakta, daha sonra ise içeri in aktar m na yönelik uygulama ile ilgili düzenlemeler SORU yap lmaktad r. Son aflamada ise mesleki geliflime iliflkin yap lan planlaman n de- erlendirilmesi gerçeklefltirilmektedir. D KKAT Mesleki Geliflim Gereksinimlerinin Belirlenmesi Mesleki geliflim etkinliklerinin planlanmas n n ilk aflamas, ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesidir. Bu aflamada ö retmenlerin alansal, ö retimsel, yönetimsel ve kiflisel mesleki geliflim alanlar na iliflkin e itim gereksinimleri belirlenir. AMAÇLARIMIZ Gereksinim belirleme çal flmas, ö rencilerin ö renme gereksinimle- AMAÇLARIMIZ ri ve ö retmenlerin mesleki geliflime iliflkin gereksinim alanlar n belirlemek için gerçeklefltirilir (MEB, 2007). Ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesinde farkl kaynaklardan elde edilen bilgiler K T A P K T A P de erlendirilir. Mesleki geliflim SIRA gereksinimlerinin S ZDE belirlenmesi için hangi kaynaklardan bilgi edinilebilir? TELEV ZYON3 TELEV ZYON Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine iliflkin e itim gereksinimlerini belirlemek DÜfiÜNEL M için flu kaynaklardan DÜfiÜNEL M bilgi edinilebilir: NTERNET Ö retmen NTERNET SORU Yöneticiler SORU(idareciler) Ö renciler D KKAT Ö retmenlerin mesleki Ö renci velileri D KKAT Denetçiler (müfettifller) Ö retmenlerin mesleki geliflime iliflkin e itim gereksinimlerinin belirlenmesi geliflimlerine iliflkin e itim amac yla bilgi SIRA toplanan S ZDE bu kiflileri, mesleki geliflimin paydafllar olarak ifade edebiliriz. Mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesinde öncelikle, ö retmenler- gereksinimleri, mesleki geliflimin paydafllar olan kiflilerden edinilebilir. den anketler arac l yla veri toplanabilir. Ancak, bu yolla gereksinim belirlenmesi, ö retmenlerin kendilerini eksik gördükleri alanlar n belirlenmesinde güvenilir AMAÇLARIMIZ bilgilere ulaflmada yeterli olmayabilir. Di er bir ifadeyle ö retmenlere uygulanacak K T A P bir anket arac l yla K T A P ö retmenlerin mesleki geliflime gereksinim duyduklar alanlarla, mesleki geliflim etkinliklerine kat lmak istedikleri alanlar n ay rt edilmesini güç olabilir. Bu nedenle, ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesinde TELEV ZYON ço u TELEV ZYON zaman ö renci merkezli bir yaklafl m temel al nmas daha etkili ve güvenilir sonuçlar al nmas n sa layabilir. Ö rencilerin ö renme sonucundaki kazan mlar ve ö renci performans kay tlar, ö retmenlerin, öncelikli mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesinde daha etkili sonuçlara ulaflmay sa lar (Tallerico, NTERNET 2004). Bununla NTERNET birlikte, yöneticilerin gözlem ve araflt rmalar ile ö renci velilerinin okul yönetimine ilettikleri gereksinimler de ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesinde etkili olacakt r. Ayr ca, yönetici olarak Millî E itim Bakanl yetkilileri ve l Millî E itim Müdürlü ü yöneticileri ile Millî E itim sistemi içerisinde denetçi olarak görev yapan müfettifllerin de mesleki geliflime yönelik e itim gereksinimlerinin belirlenmesinde görev ve sorumluluklar vard r.

98 4. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas 87 Mesleki geliflme iliflkin gereksinim belirlenmesinde hangi veri toplama araçlar ndan yararlan labilir? 4 DÜfiÜNEL M Ö retmenlerin mesleki geliflime yönelik e itim gereksinimlerini belirlemede kay tl verileri inceleme, gözlem, görüfl alma ve özde erlendirme gibi veri toplama yöntemlerinden bir ya da birkaç bir arada kullan labilir (fiekil 4.2). S ORU Kay tl Verileri nceleme Görüflme D KKAT fiekil 4.2 DÜfiÜNEL M SORU Gereksinim D KKAT Belirlemede Kullan labilecek Veri Toplama Araçlar AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Veri Toplama Araçlar Özde erlendirme K T A P K T A P Gözlem TELEV ZYON TELEV ZYON Grup Görüflmesi NTERNET NTERNET Kay tl veriler için ö renci baflar de erlendirme sonuçlar, tutanaklar, ö renci dosyalar, arfliv gibi dokümanlara baflvurulabilir. Bununla birlikte ö renci, veli, meslektafllar ve okul idarecilerinden görüfl al nabilir. Ayr ca, her bir ö retmen, ö rencilerinin ö renme hedeflerine ulaflma durumlar n ve mevcut ö renme performans n belirleyerek ö rencilerin ö renme gereksinimlerini belirler (MEB, 2007). Bunlara ek olarak, okul yöneticilerinin okul içinde gerçeklefltirdikleri gözemler ve okul toplant lar nda ö retmenlerle yapaca grup görüflmeleri de mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesinde kullan labilir. Örne in; bir okul yöneticisi, okula al nan bilgisayar ve projektör gibi sunu araçlar n n kullan m na iliflkin gözlemleri ve ö retmenlerle gerçeklefltirece i görüflmeleri sonucunda ö retmenlerin sunu haz rlama ve sunu araçlar n kullanma konulu bir mesleki geliflim etkinli ine gereksinim duyduklar n belirleyebilir. Belirlenen mesleki geliflim gereksinimleri, ö retmenlere yönelik düzenlenecek mesleki geliflim etkinliklerinin içeri inin oluflturulmas için bilgi sa layacakt r. Mesleki Geliflimin çeri inin Yap land r lmas Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinin planlanmas nda ikinci aflama, mesleki geliflimin içeri inin yap land r lmas d r. Planlaman n ilk aflamas nda belirlenen gereksinimler do rultusunda içeri in belirlenmesine iliflkin iki tür yaklafl m vard r. Bu yaklafl mlar; mikro ve makro düzey stratejiler olarak adland r lmaktad r. Bu yaklafl mlardan mikro düzey olarak adland r lan strateji, ö renci gereksinimleri üzerine odaklanmaktad r. Di er bir ifadeyle bu yaklafl m, mesleki geliflimin içeri inin, e itim program n n hedef alarak belirlenmesidir. E itim program ; dersleri, üniteleri, ö renci kazan mlar n, ö retim yöntem ve stratejilerini, ö retim araç- Mesleki geliflme iliflkin gereksinim belirlenmede veri toplama yöntemleri: Kay tl verileri inceleme Görüflme Özde erlendirme Gözlem Grup görüflmesi Mesleki geliflim içeri ini belirleme yaklafl mlar : Mikro düzey stratejiler Makro düzey stratejiler

99 88 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Mikro düzey stratejilere göre, mesleki geliflimin içeri i ö rencinin ö retme-ö renme sürecinde gereksinim duyaca her tür yard ma göre yap land r l r. Makro düzey stratejilere göre, mesleki geliflimin içeri i okul sisteminin tümü bir perspektif içinde ele al narak yap land r l r. gereçlerini, de erlendirmeyi, proje ve ödevleri içeren bir süreçtir (Tallerico, 2004). Mikro düzey stratejiye göre, ö rencinin ö retme-ö renme sürecinde gereksinim duyaca her tür yard m için ö retmenlerin gelifltirilmesi gereklidir. Örne in, Ödevlerden s k lan ö rencilerinizi nas l yarat c ödev haz rlamaya yönlendirebilirsiniz? konulu bir seminer ya da çal fltay ö retmenlerin mikro düzey strateji olarak faydalanabilecekleri bir mesleki geliflim etkinli idir. Makro düzey stratejiler olarak adland r lan ikinci yaklafl m ise, okul sisteminin tümünü bir perspektif içinde ele almaya yönelik bir yaklafl md r. Bu yaklafl m, okul sistemi içinde yer alan ö renci devam, okulu b rakma, disiplin suçlar, ö rencilerin demografik özellikleri ve geliflim dosyalar, ö retmenlerin konu alan bilgilerini zenginlefltirmek, kurumsal uyum ve özlük haklar gibi genifl bir yelpazede ö retmen geliflimini temel al r (Tallerico, 2004). Örne in, ö rencilerin sosyo-ekonomik farkl l klar n de erlendirme ya da ö retmenlerin kurumsal uyumlar ve özlük haklar bafll kl bir mesleki geliflim uygulamas, makro düzey strateji olarak ö retmenlerin yarar na sunulabilecek bir mesleki geliflim olana d r. 5 Ö retmenlerin SIRA mesleki S ZDE geliflimlerinde içeri in belirlenmesi ile ilgili mikro ve makro düzey yaklafl mlar aras ndaki fark nedir? DÜfiÜNEL M SORU D KKAT DÜfiÜNEL M Mikro düzey stratejiler, ö retmenlerin sadece ö retimsel alanda geliflimlerini hedef alan stratejilerdir. Bu stratejiye yönelik mesleki geliflim etkinliklerinde ö retmenlerin ö retimsel SORU geliflim alan ndaki gereksinimleri temel al narak içerik oluflturulur. Makro düzey stratejiler ise ö retmenlerin ö retimsel geliflim alan n n yan s ra alansal, yönetsel ve kiflisel mesleki geliflim alanlar n kapsayan stratejilerdir. Di er bir ifadeyle, bu stratejiye yönelik mesleki geliflim programlar n n içeri i, ö retmenlerin ge- D KKAT reksinim duyabilecekleri bütün mesleki geliflim alanlar temel al narak planlan r. Mesleki Geliflim Uygulamalar n n Tasarlanmas AMAÇLARIMIZ Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinin planlanmas nda, gereksinim belirleme ve içeri in yap land r lmas n n ard ndan üçüncü aflama mesleki geliflim uygulamalar - n n tasarlanmas d r. Bu aflamada, mesleki geliflim etkinliklerinde uygulanacak yöntem K T A P ve teknikler K T Aile Pbu etkinliklerin türlerine iliflkin tasar m ifllemleri gerçeklefltiri- lir. Ayr ca, bu aflamada mesleki geliflim etkinliklerinde kullan lacak materyallerin oluflturulmas ile gerekli araç-gereçlere iliflkin de düzenlemeler yap l r. TELEV ZYON Mesleki TELEV ZYON geliflimin planlanmas nda mesleki geliflim uygulamalar n n tasarlanmas aflamas nda yap lmas gereken ifllemleri flu flekilde s ralamak mümkündür: çeri in aktar lmas nda kullan lacak ö retim yöntem ve tekniklerinin belirlenmesi NTERNET Ö retim NTERNET materyallerinin oluflturulmas Ö retim araç ve gereçlerinin seçilmesi Uygumla ve de erlendirme etkinliklerinin haz rlanmas Zaman çizelgesinin haz rlanmas 6 DÜfiÜNEL M Mesleki geliflim uygulamalar n n tasarlanmas nda yetiflkin e itimi SORU ilkeleri kullan l r. Mesleki geliflim SIRA uygulamalar S ZDE tasarlan rken göz önüne al nmas gereken ilkeler nelerdir? Mesleki geliflim uygulamalar n n tasarlanmas nda yetiflkin e itimi ilkeleri göz DÜfiÜNEL M önünde bulundurulmal d r. Buna ba l olarak, ö retmenlere yönelik mesleki geliflim uygulamalar n n tasarlanmas nda flu ilkeler gözünde bulundurulmal d r (Duman, 1999; Kurt, SORU2000; Taymaz, 1997; Richardson, 2003): D KKAT D KKAT

100 4. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas 89 Yetiflkinler, herhangi bir ö renme etkinli i sonunda elde edecekleri sonuçlar ve yararlar, di er bir ifade ile onlara yarar sa layacak, gereksinimlerine cevap verecek amaçlar bafltan görmek isterler. Bu nedenle, mesleki geliflim etkinli inin bafl nda ö retmenler, etkinlik sonunda ulafl lacak amaçlardan haberdar edilmelidir. Yetiflkinlerin ö renmeleri, kuramsal yaklafl mlardan çok uygulamal ya da bir sorunu çözmeye dayal yaklafl mlar içerir. Bu ilkeye ba l olarak, mesleki geliflim etkinli inin içeri inin yap land r lmas nda örnek olaylara, uygulama ve al flt rmalara yer verilmelidir. Ayr ca, mesleki geliflim etkinliklerinde probleme dayal ö renme, proje tabanl ö renme yöntemi gibi araflt rma inceleme yoluyla ö retim yaklafl mlar kullan lmas daha etkili olabilir. Yetiflkinler, son derece zengin deneyimlere ve birikimlere sahip olmalar nedeniyle, kat lacaklar ö renme etkinliklerinin deneyimlerini kullanmalar - na olanak sa lamas n isterler. Bu nedenle, mesleki geliflim etkinli inde, ö retmenlerin deneyimlerini ve birikimlerini kullanmas na olanak sa layacak uygulamalara yer verilmelidir. Yetiflkinlerin ö renmelerini hem içsel hem de d flsal güdüleyiciler etkiler. Bu ilkeye ba l olarak, mesleki geliflim etkinlikleri sonunda ö retmenler; terfi, sertifika ya da parasal destek gibi uygulamalarla güdülenmelidirler. Yetiflkinler, e itim etkinlikleri boyunca ve sonunda kendi kendilerini de erlendirmek isterler. Bu ilkeye ba l olarak, ö retmenlere mesleki geliflim etkinli i içerisinde ve sonunda uygulama etkinlikleri ile kendilerini de erlendirmeleri için gerekli uygulama ekinlikleri sunulmal d r. Mesleki geliflim uygulamalar n n tasar m nda, mesleki geliflimin içerine yönelik zaman çizelgesinin haz rlanmas nda ve etkinli in gerçeklefltirilece i ortam n belirlenmesinde ö retmenlerin okuldaki ifl yükleri ve ulafl m için olanaklar da göz önüne al nmal d r. Di er bir ifadeyle, mesleki geliflim uygulamalar n n zaman planlamas, ö retmenlerin çal flma zamanlar içinde kat labilecekleri flekilde tasarlanmal d r. Ayn flekilde, mesleki geliflim uygulamalar n n gerçeklefltirilece i mekanlar n, ö retmenlerin k sa sürede ulaflabilecekleri, özellikle okul içindeki mekanlar olarak seçilmesi, ö retmenlerin mesleki geliflim etkinliklerine kat l mlar n kolaylaflt racakt r. Mesleki Geliflim Uygulamalar n n De erlendirilmesi Mesleki geliflim uygulamalar n n de erlendirilmesi, planlanan mesleki geliflim etkilili inin uyguma öncesinde gözden geçirilmesi ve eksikliklerin giderilmesi amac yla gerçeklefltirilir. Di er bir ifadeyle, mesleki geliflim uygulamas n n, uygulama öncesinde bir ön denemesinin yap lmad r. Bu aflamada haz rlanan mesleki geliflim uygulamalar n n, uygulama öncesindeki de erlendirilmesine iliflkin farkl kaynaklardan bilgi toplanabilir. Mesleki geliflim uygulamalar n n de erlendirilmesinde hangi kaynaklardan bilgi al nabilir? Mesleki geliflim uygulamalar n n de erlendirilmesinde, öncelikle ö retmenlerin mesleki geliflime iliflkin e itim gereksinimlerinin belirlenmesi için DÜfiÜNEL M bilgi edilen mesleki geliflimin paydafllar olan ö retmen, yönetici ve denetçilerden (müfettifller) bilgi toplanabilir. Bununla birlikte, mesleki geliflim uygulamalar n n SORU de erlendirilmesi ile ilgili yap land r lan içeri in konu alan ndaki uzmanlardan da görüfl al narak, gerekli düzeltmeler yap labilir. Mesleki geliflimin de erlendirilmesine iliflkin ayr nt l bilgi, kitab n z n 9. ünitesinde yer D KKAT almaktad r. 7 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

101 90 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ETK L MESLEK GEL fi M N PLANLANMASI Ç N ÖNER LER Amerika da New Jersey E itim Departman taraf ndan gelifltirilen mesleki geliflim standartlar, ö retmenlerin mesleki geliflimleri için etkili mesleki geliflim planlanmas n özetlemek aç s ndan bütüncül bir yap oluflturmaktad r. Buna göre, ö retmenlerin mesleki geliflim etkinlikleri flu özellikleri tafl mal d r (Librera ve di erleri, 2004): Ö retmenlerin mesleki alan bilgisini zenginlefltirmelidir. Ö retmenlerin akademik, sosyal, duygusal, fiziksel gereksinimleri göz önüne al narak ö rencilerine potansiyelleri do rultusunda e itim vermelerini sa lamal d r. lgili araflt rmalara baflvurarak ö retmenlerin uygulamal araflt rmalar ve ö renme, ö retme ve liderlik konular nda görüfl gelifltirmelerini sa lamal d r. Ö retmenlerin s n f içinde çeflitli de erlendirmeler yapabilmeleri için görüfl gelifltirmelerine yard mc olmal d r. Yeni bilgilerin ö retim program ve dolay s yla s n f ortam na tafl nmas na yard mc olmal d r. Yetiflkin e itimi ve geliflimi ilkelerine dayand r larak tasarlanmal d r. Sürekli bir ölçme de erlendirme süreci alt nda ö renci ve okul üzerinde etkiler görmeye aç k olmal d r. Ö retmenin ait oldu u tüm sistemlerden onay alan, stratejik plan olan bir yap da olmal d r. Geliflimi ve de iflimi yüreklendiren, sürekli geliflimi destekleyen, ö retmenler aras ndaki geleneksel iliflkileri de iflime zorlayan bir okul kültürü oluflturan bir yap da olmal d r. Mesleki geliflim planlar n destekleyen entelektüel ve finansal alt yap lar olmal d r. Mesleki geliflim etkinliklerinde zaman kullan m na önem vermelidir. Ö retmenlere meslektafllar yla etkileflim için zaman tan mal d r. Ö retmenlerin mesleki geliflimin paydafllar ile etkileflimlerini destekleyen bir yap da olmal d r. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine iliflkin planlama ve uygulama çal flmalar, ö retmenlerin e itim gereksinimlerini dolay s yla da ö rencilerin gereksinimlerini tamamlay c nitelikte olmal d r. Dahas bu çal flmalar, okul iklimine, mesleki geliflimin paydafllar olarak ifade edilen ve ö retmenlerin mesleki geliflimlerinden yarar görenler ö renciler, okul yöneticileri, ö renci velileri, ö retmenin aile çevresi ve ö retmenin di er meslektafllar na katk da bulunacak nitelikte olmal d r. Ö retmenlerin mesleki geliflim arac l yla meslektafll k ruhunu da gelifltirmeleri, ait olma duygusunu oluflturmalar ya da pekifltirmeleri beklenir.

102 4. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas 91 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Ö retmenlikte mesleki geliflime iliflkin standartlar n oluflturulma amac yla ilgili bilgiye sahip olabilmek. Ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerine ve mesleki geliflim alanlar na dayal mesleki geliflim etkinliklerinin gerçeklefltirilmesini sa lamak için belirli standartlar gelifltirilmifltir. Bu mesleki geliflim standartlar, her ö retmen için mesleki geliflim çal flmalar ndan ayn verim ve fayday elde etmesini amac yla oluflturulmufltur. Türk Millî E itim sistemi içerisinde ö retmenlik konusunda gelifltirilmifl mesleki geliflim standartlar henüz bulunmamaktad r. Ö retmenlikte mesleki geliflime iliflkin standartlar s n fland rabilmek. Mesleki geliflim standartlar ; kapsam standartlar, içerik standartlar ve süreç standartlar olmak üzere 3 temel boyuttaki standarttan oluflmaktad r. Kapsam standartlar, mesleki geliflim için kurumun belirledi i politikalarla ve yönetmeliklerle iç ve d fl kaynaklarla ilgili standartlar kapsamaktad r. Kapsam standartlar n ; ö renme topluluklar, liderlik ve kaynak olmak üzere üç alt bafll kta toplamak mümkündür. Mesleki geliflimin süreç standartlar ile mesleki geliflme yönelik bilgi ve becerilerin gelifltirilmesi, kazan m ve ö retmenlere ulaflt r lmas na iliflkin düzenlemeler belirlenir. Süreç standartlar n ; veri denetimi, de erlendirme, araflt rma taban, tasar m, ö renme ve iflbirli i bafll klar alt nda toplamak mümkündür. Mesleki geliflimin içerik standartlar, mesleki geliflimde ö renme süreci içerisinde ö retmenlere kazand r lmas hedeflenen bilgi ve becerilere yönelik düzenlemeleri kapsamaktad r. çerik standartlar n ; eflitlik, ö retimde kalite, aile ve paydafl etkileflimi bafll klar alt nda toplamak mümkündür. A MAÇ 3 A MAÇ 4 Ö retmenlikte mesleki geliflimin planlanma aflamalar n s ralayabilmek. Ö retmenlerin mesleki geliflim alanlar na yönelik olarak mesleki geliflim etkinliklerinin planlanmas, sistematik bir süreçtir. Bu süreç, gereksinimlerin belirlenmesi, içeri- in yap land r lmas, uygulaman n tasarlanmas ve de erlendirme olmak üzere 4 aflamadan oluflmaktad r. Mesleki geliflimin bu planlanma aflamalar, birbirine ba l olup mesleki geliflime yönelik gereksinim belirlenmesi ile bafllamaktad r. Bu aflamada elde edilen bilgiler do rultusunda, mesleki geliflimin içeri i yap land r lmakta, daha sonra ise içeri in aktar m na yönelik uygulama ile ilgili düzenlemeler yap lmaktad r. Son aflamada ise, mesleki geliflime iliflkin yap lan planlaman n de erlendirilmesi gerçeklefltirilmektedir. Ö retmenlikte mesleki geliflimin planlanma aflamalar n aç klayabilmek. Mesleki geliflim etkinliklerinin planlanmas n n ilk aflamas ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesidir. Bu aflamada ö retmenlerin alansal, ö retimsel, yönetimsel ve kiflisel mesleki geliflim alanlar na iliflkin e itim gereksinimleri belirlenir. Ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesinde farkl kaynaklardan elde edilen bilgiler de erlendirilir. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinin planlanmas nda ikinci aflama, mesleki geliflimin içeri- inin yap land r lmas d r. Planlaman n ilk aflamas nda belirlenen gereksinimler do rultusunda içeri in belirlenmesine iliflkin iki tür yaklafl m vard r. Bu yaklafl mlar; mikro ve makro düzey stratejiler olarak adland r lmaktad r. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinin planlanmas nda, gereksinim belirleme ve içeri in yap land r lmas n n ard ndan üçüncü aflama mesleki geliflim uygulamalar n n tasarlanmas - d r. Bu aflamada, mesleki geliflim etkinliklerinde uygulanacak yöntem ve teknikler ile bu etkinliklerin türlerine iliflkin tasar m ifllemleri gerçeklefltirilir. Ayr ca, bu aflamada mesleki geliflim etkinliklerinde kullan lacak materyallerin oluflturulmas ile gerekli araç-gereçlere iliflkin de düzenlemeler yap l r.

103 92 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Mesleki geliflim uygulamalar n n de erlendirilmesi, planlanan mesleki geliflim etkilili inin uyguma öncesinde gözden geçirilmesi ve eksikliklerin giderilmesi amac yla gerçeklefltirilir. Di er bir ifadeyle mesleki geliflim uygulamas n n, uygulama öncesinde bir ön denemesinin yap lmad r. Bu aflamada haz rlanan mesleki geliflim uygulamalar n n, uygulama öncesindeki de erlendirilmesine iliflkin farkl kaynaklardan bilgi toplanabilir. A MAÇ 5 Etkili mesleki geliflimin planlanmas için göz önünde bulundurulmas gereken ilkeleri s ralayabilmek. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine iliflkin planlama ve uygulama çal flmalar, ö retmenlerin e itim gereksinimlerini dolay s yla da ö rencilerin gereksinimlerini tamamlay c nitelikte olmal d r. Ayr ca, okul iklimine, mesleki geliflimin paydafllar olarak ifade edilen ve ö retmenlerin mesleki geliflimlerinden yarar görenler ö renciler, okul yöneticileri, ö renci velileri, ö retmenin aile çevresi ve ö retmenin di er meslektafllar na katk da bulunacak nitelikte olmal d r. Ö retmenlerin mesleki geliflim arac l yla meslektafll k ruhunu da gelifltirmeleri, ait olma duygusunu oluflturmalar ya da pekifltirmeleri beklenir.

104 4. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas 93 Kendimizi S nayal m 1. I. Kapsam II. çerik III. Tasar m IV. Süreç Yukar dakilerden hangileri mesleki geliflim standartlar ile ilgili temel boyutlard r? a. I, II ve III b. II, III ve IV c. I, II ve IV d. I, III ve IV e. III ve IV 2. Afla dakilerden hangisi mesleki geliflimin süreç boyutundaki standartlardan biridir? a. Liderlik b. Tasar m c. Kaynaklar d. Eflitlik e. Ö retimde kalite 3. Afla dakilerden hangisi mesleki geliflime yönelik belirlenen standartlar n sa lad katk lardan biri de ildir? a. Mesleki geliflim için e itim kurumlar n n ve yerel yönetimlerinin kaynaklar n n ifle koflulmas b. Mesleki geliflime iliflkin ö retmenlerin e itim gereksinimlerinin belirlenmesinde ö renci görüfllerinin de erlendirilmesi c. Mesleki geliflim sürecinin ö retmen kazan mlar - na göre yap land r lmas d. Mesleki geliflimin tasarlanmas, uygulanmas ve de erlendirilmesine iliflkin bir yap oluflturulmas e. Teknolojik liderlik faaliyetlerinin organize edilmesi 4. Afla dakilerden hangisi mesleki geliflim etkinliklerini planlama aflamalar ndan biri de ildir? a. Gereksinimlerin belirlenmesi b. çeri in yap land r lmas c. Uygulamalar n tasarlanmas d. De erlendirme e. Ö retim yöntem ve tekniklerinin belirlenmesi 5. Afla dakilerden hangisi ö retmenlerin mesleki geliflimlerine iliflkin e itim gereksinimlerini belirlemek amac yla bilgi edinebilecekleri kifliler aras nda yer almaz? a. Millî E itim Bakan b. Okul Yöneticileri c. Ö renciler d. Ö renci velileri e. Müfettifller 6. Ö rencilerin etkili ders dinlemelerini sa lama konulu mesleki geliflim program n n içeri i, mesleki geliflim program içerik belirleme yaklafl mlar ndan hangisini kapsamaktad r? a. Makro düzey yaklafl m b. Nano düzey yaklafl m c. Entropik yaklafl m d. Mikro düzey yaklafl m e. Epistemolojikyaklafl m 7. Afla dakilerden hangisi mesleki geliflim etkinli i düzenlemede makro düzey içerik belirleme yaklafl m na örnek olarak verilebilir? a. Ö rencileri yarat c ödev haz rlamaya yönlendirme etkinleri b. Etkili s n f ortam düzenleme teknikleri c. Ö retmenlerin kurumsal uyumlar ve özlük haklar d. Etkili ö renme stratejileri e. Hikaye etkinliklerinde ö renci motivasyonunu art rma teknikleri 8. Afla dakilerden hangisi ö retmenlere yönelik mesleki geliflim uygulamalar n n tasarlanmas nda göz önünde bulundurulmas gereken ilkelerden biri de ildir? a. Yetiflkinlerin mesleki geliflim etkinli i sonunda ulafl lacak amaçlardan haberdar edilmelmesi b. Proje tabanl ö renme, probleme dayal ö renme gibi araflt rma inceleme yoluyla ö retim yaklafl mlar n n kullan lmas na özen gösterilmesi c. Ö retmenlerin sahip olduklar bilgi birikimlerini ve deneyimlerini kullanmalar na olanak sa layacak uygulamalara yer verilmesi d. Yetiflkin e itiminde mümkün oldu unca not yar fl, ödül gibi d flsal motive edicilerin kullan lmas e. Ö retmenlerin kendi kendilerini de erlendirmelerine olanak tan yan uygulama etkinliklerinin sunulmas

105 94 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim 9. Afla dakilerden hangisi ö retmenlerin mesleki geliflim uygulamalar n n de erlendirilmesinde bilgi sa lanabilecek kaynaklardan biri de ildir? a. Ö retmenler b. Yöneticiler c. Müfettifller d. Konu alan uzmanlar e. Millî E itim Müdürleri 10. Afla dakilerden hangisi ö retmenler için haz rlanan etkili bir mesleki geliflim uygulamas nda bulunmas gereken özelliklerden biridir? a. Ö retmenlik mesle i bilgisinden daha çok konu alan bilgilerini gelifltirmeye yönelik olmas b. Mesleki alan bilgisini zenginlefltirici olmas c. flbirlikli etkinliklerden çok bireysel etkinliklere yer verilmesi d. Pedagojik ilkelere dayand r larak tasarlanmas e. Ö retici merkezli ve içerik odakl bir e itim anlay fl benimsenmesi

106 4. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas 95 Yaflam n çinden E itimle De er Yaratman n lk Ad m : E itim htiyaç Analizi Belgin Subafllar (Ernst & Young nsan Kaynaklar Dan flman ) Çal flanlar n z n flirketten ve uygulamalardan memnuniyetini ölçtünüz, elde etti iniz bulgulara göre iyilefltirmeler yapt n z, uygun bir çal flma ortam yaratt n z ve flirketin performans n olumsuz yönde etkileyecek unsurlar en aza indirgediniz. Peki bunca çabadan sonra çal flanlar n z n performans n artt rmak için daha ne yapabilirsiniz? American Society for Training and Development taraf ndan 540 organizasyonun kat l m ile yap lan bir araflt rman n bulgular na göre, e itilen çal flanlar n n toplam çal flanlara oran ve çal flan bafl na düflen e itim harcamalar daha yüksek olan flirketler; çal flanlar n memnuniyeti ve ba l l, ürün ve hizmet kalitesi, müflteri memnuniyeti gibi kurumsal performans göstergelerinde daha baflar l sonuçlar elde etmekteler. E itim ihtiyaç analizinin amac, çal flanlar n gerçekten ihtiyaç duydu u e itim bafll klar n ve bu e itimlerin içeriklerini belirlemektir. E itim ihtiyaç analizi, kullan - lan farkl yöntemler ile gerekli olan bilginin toplanmas na yard mc olmaktad r. Hangi yöntem kullan l rsa kullan ls n elde edilen bilgiler, organizasyonun performans n art r c yönde yap lacak çal flmalar, verilecek e itimleri netlefltirmektedir. E itim ihtiyaçlar n n tespit edilmesinin ilk aflamas, analiz çal flmas n n yürütülece i organizasyona iliflkin temel bilgilerin temin edilerek, incelenmesidir. Organizasyonun amac ve hedefleri, yaflanan ana problemler ya da elde edilmifl baflar lar, analiz sonras nda önerilecek çözümleri k s tlayabilecek yasal düzenlemeler ya da engeller, organizasyonda olmas muhtemel de ifliklikler gibi konular çal flma bafllat lmadan incelenmelidir. Organizasyon hakk nda genel incelemenin yap lmas - n n ard ndan, çal flman n kapsam na karar verilmelidir. E itim ihtiyaçlar, belirli bir grup çal flan için belirlenebilece i gibi organizasyonda görev yapan tüm personel için de belirlenebilmektedir. Hangi tip ve içerikte e itimlerin verilece inin tespit edilebilmesi için flirketlerin kullanabilecekleri birden fazla yöntem bulunmaktad r. Andersen nsan Kaynaklar Dan flmanl n n 2001 y l nda yapt nsan Kaynaklar Araflt rmas n n sonuçlar na göre kat l mc flirketlerin %29,1 i çal flanlar n n e itim ihtiyaçlar n yüz yüze mülakatlar, %38,5 i anketler, %20,5 i performans de erlendirme sonuçlar n kullanarak tespit etmektedir. fiirket Hedef ve Stratejilerinin Gözden Geçirilmesi E itim ihtiyaçlar n n belirlenmesinde öncelikli olarak flirketin hedef ve stratejileri gözden geçirilmelidir. fiirketlerin organizasyonunda ya da ifl süreçlerinde meydana gelebilecek bir de ifliklik, çal flanlar n bu gibi durumlara uyum sa layabilmesi için ihtiyaç duyacaklar bilgi ve becerilerde de iflikli e neden olabilmektedir. Hedef ve stratejiler do rultusunda çal flanlar n yeni ifl süreçlerine uyum sa layabilmesi için ihtiyaç duyacaklar bilgiler tespit edilebilmekte, dolay s ile flirketler henüz stratejileri uygulamadan, çal flanlar n n e itim ihtiyaçlar n belirleyerek, gerekli önlemleri alabilmektedir. Performans De erlendirmesi Sonuçlar E itim ihtiyaç analizinde kullan lan yöntemlerden biri, performans de erlendirmelerinden elde edilen sonuçlar n kullan lmas d r. Performans de erlendirmelerinde, çal flanlar n sahip oldu u yetkinlik ve teknik bilgi seviyesi ile flirketin çal flanlar ndan bekledi i yetkinlik ve teknik bilgi seviyesi karfl laflt r lmakta ve aradaki fark n belirlenmesi sa lanmaktad r. Belirlenen performans fark n n giderilmesi için ilgili yetkinliklerin ve teknik bilgilerin gelifltirilmesine yönelik olarak çal flanlar n bireysel olarak e itim ihtiyaçlar belirlenmekte, çal flan baz nda belirlenen bu e itim ihtiyaçlar toplanarak grup ya da flirket baz nda e itim ihtiyaçlar n ortaya koymaktad r. nsan Kaynaklar bölümü, performans fark n n sebeplerini araflt rmak ve detayl bilgi elde etmek için çal flanlar ve yöneticiler ile görüflmeler yaparak, e itim ihtiyaç analizine ek bilgi sa layabilmektedir. Performans de- erlendirme sonuçlar n n kifli, grup ya da tüm çal flanlar baz nda analiz edilmesi ile, hedeflenen yetkinlik düzeyinden sapmalar farkl gruplar baz nda aç kça ortaya koyulabilmekte ve düzenlenmesi gereken e itimler için detayl bilgi sa lanabilmektedir. Bu flekilde belirli bölümlere ya da belirli pozisyonlara verilecek e itimler tan mlanabilmektedir. E itim ihtiyaçlar n n tespit edilmesinde performans de- erlendirme sonuçlar ; belirlenmifl ifl gereklilikleri ve pozisyon yetkinlikleri ile kiflilerin bu standartlar karfl - lama düzeyleri aras ndaki fark tan mlamaktad r. Kiflilerin bu fark oluflturan geliflmeye aç k noktalar tespit edilerek organizasyondaki her bir birey için bu de erlendirmenin yap lmas sonras nda kurumun e itim ihtiyac ortaya ç kmaktad r.

107 96 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Birebir Görüflmeler Çal flanlar ya da yöneticiler ile yap lan birebir görüflmeler, e itim ihtiyaçlar konusunda kritik noktalar n ortaya ç kar lmas n sa layan bir yöntemdir. Örne in yöneticilerle gerçeklefltirilen görüflmelerde çal flanlar n yetkinlik ve teknik bilgi düzeyleri, farkl unvanlarda çal - flan kiflilerin hedeflenen yetkinlik düzeyinden sapmalar, bu çal flanlara sunulmufl e itimler, ve yaflanan performans sorunlar sorgulanarak detaylara inilebilmektedir. Görüflmelerde standart sorular n kullan lmas her görüflmeden ayn bafll klarda bilgi edinilmesini ve tüm flirket baz nda elde edilen verilerin karfl laflt r labilmesini sa lamaktad r. Görüflmelerin yürütülmesinde hem sürenin etkin kullan m hem de uygun detayda bilgi edinilmesi için deneyimli görüflmecilere ihtiyaç duyulmaktad r. Çok detayl bilgi sa lasa da birebir görüflmeler maliyeti en yüksek ve uzun zaman alan analiz yöntemlerindendir. Odak Grup Toplant lar Odak grup toplant lar, tek bafllar na ya da birebir görüflmeler ve anketler ile birlikte kullan lsalar da en sistematik veri toplama yöntemlerinden biridir. Odak grup toplant lar ndan elde edilen detayl veriler, birebir görüflmeler ve anketler için sa lam bir temel oluflturmaktad r. Ancak odak grup toplant lar, veri toplamada avantaj sa lamalar n n yan nda iyi yönetilmedikleri durumlarda dezavantaja dönüflebilmektedir. Bir kiflinin dile getirdi i fikrin bir di eri taraf ndan gelifltirilmesi ile detayl bilgilere ulafl lmas mümkün olmakta iken, bir kiflinin kulland bir kelime grubun di er üyeleri ile çat flmaya neden olabilmektedir. Odak grup toplant lar nda en çok dikkat edilmesi gereken konu, ayn performans sorununu yaflayan ya da ayn seviyedeki çal flanlar n bir araya getirilmesini sa layarak bask n bir grubun oluflmas n engellemektedir. Toplant lar, çok say - da çal flan olan organizasyonlarda örneklem seçilerek yürütülebilece i gibi küçük organizasyonlarda tüm çal flanlar n kat labilece i flekilde planlanabilmektedir. Odak grup toplant lar, bireysel e itim ihtiyaçlar n n belirlenmesine olanak tan mamakta ve verilerin toplanmas uzun zaman almaktad r. Anketler Andersen in yapt araflt rman n sonuçlar nda belirtildi- i gibi flirketlerin %38,5 i anketler arac l ile e itim ihtiyaçlar n belirleme yoluna gitmektedir. Anketler, hem daha büyük kitlelere ulaflma imkan yaratmakta hem de daha k sa zamanda cevap alma flans tan maktad r. E er flirketin bilgisayar altyap s uygun ise çal flanlar n Internet, Intranet ya da e-posta yolu ile anketi doldurmas sa lanabilece i gibi, verilerin elektronik ortamda toplanmas ile analiz süresini k saltmak da mümkün olmaktad r. Yönetici ve çal flanlarla yap lan birebir görüflmeler ve odak grup toplant lar ndan elde edilen veriler anket sorular n n flekillenmesine destek olmaktad r. Anket sorular n n herkes taraf ndan anlafl labilir olmas için sorular n basit ve k sa olmas önerilmektedir. Odak grup toplant lar ndan farkl olarak, çal flanlar kimsenin fikrinden etkilenmeden kendi düflüncelerini paylaflabilmektedir. Görüflmeler ya da toplant larda görüflmecinin soru sorma fleklinden kaynaklanan önyarg lar bu yöntem ile ortadan kald r lmaktad r. Her ne kadar toplant - lar gibi detayl bilgi sa lamasa da, anketlerden say sal sonuçlar elde etmek mümkün olmaktad r. fllerin gözlemlenmesi, çal flan ve müflteri memnuniyeti araflt rmalar sonucunda ortaya ç kan iyilefltirme noktalar, mevcutta al nan yönetim raporlar da e itim ihtiyaçlar n n tespitinde veri sa lamaktad r. E itim ihtiyaç analizinde hangi yönteme ya da yöntemlere baflvurulaca analizin tamamlanmas için ayr lan zamana ve bütçeye ba l d r. Çal flmada birden fazla yöntem efl zamanl kullan larak detayl veri elde edilebilmekte, ve çal flman n güvenilirli i art r labilmektedir. Çal flanlar n co rafi olarak da l m, çal flman n kapsad çal flan grubu, analiz çal flmalar n yürütecek ve verileri de erlendirecek insan kayna n n varl da kullan lacak yöntem seçilirken dikkate al nmal d r. fiirketler, bu analizleri gerçeklefltirmek için kendi iç kaynaklar ndan faydalanabilecekleri gibi, birçok farkl kuruluflta deneyim kazanm fl, iflletme körlü ünü engelleyecek ve kendilerine en uygun çözümleri sunacak dan flman flirketlerden de destek alabilmektedir. E itim ihtiyaçlar n n belirlenmesinde sistematik yöntemlerin kullan m çok uzun bir geçmifle sahip de ildir. Hala birçok flirkette çal flanlar n y l içerisinde almas planlanan e itimler, çal flan n istekleri ve ihtiyaçlar sorulmadan yöneticilerin çal flan hakk ndaki kanaatleri do rultusunda belirlenmektedir. Özellikle flirketlerde ifl tan mlar ve pozisyondan beklenen yetkinlikler ve teknik bilgiler tan ml olmayabilmektedir. Çal flanlara verilecek e itimlerin bu flekilde belirlenmesi, kurumun o y l içinde tüm çal flanlar n bilgilendirmek istedi i, örne in Toplam Kalite Yönetimi gibi bir e itim bafll nda sorun yaratmazken, kifliye özel ihtiyaçlar n belirlenmesinde, özellikle de yönetici çal flan ile birebir çal flm yorsa ve sadece yöneticinin görüflü e itimleri belirlenmesini yönlendiriyorsa, kiflinin geliflim ihtiyac do ru olarak tan mlanamamaktad r. E itim ihtiyaçlar n n do ru olarak tan mlanmas ; kiflilere verilecek e itimlerin içeri i, e itimde kullan lacak yöntem ve e itim verilecek grup gibi konularda özellefltiri-

108 4. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas 97 lerek e itimlerin daha verimli tasarlanmas na olanak vermektedir. Kiflilerin do ru e itimlere yönlendirilmesi ise kiflinin bireysel performans n art rmakta, buna ba l olarak da kurumun performans na katk sa lamaktad r. Çal flanlara do ru e itimlerin verilmesi, e itimden beklenen de erin yarat lmas n sa layacakt r. Referanslar 2001 e Do ru nsan Kaynaklar Araflt rmas, Andersen En yi Uygulamalar Veritaban (Global Best Practices), Andersen. Kaynak: Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Standartlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 2. b Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Standartlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 3. e Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Standartlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 4. e Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 5. a Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 6. d Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 7. c Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 8. d Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 9. e Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflimin Planlanmas bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 10. b Yan t n z yanl fl ise Etkili Mesleki Geliflimin Planlanmas çin Öneriler bölümünü yeniden gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Ö retmenlikte mesleki geliflime iliflkin standartlar; mesleki geliflim için e itim kurumlar n n ve yerel yönetimlerin kaynaklar n n ifle koflulmas n, ö retmenlerin e itim gereksinimlerinin belirlenmesinde ö renci görüfllerinin de erlendirilmesini, mesleki geliflimin sürecinin ö retmen kazan mlar na göre yap land r lmas n ve mesleki geliflimin tasarlanmas, uygulanmas ve de erlendirilmesine iliflkin bir yap oluflturulmas n sa lar. S ra Sizde 2 Mesleki geliflimin planlanmas ; gereksinimlerin belirlenmesi, içeri in yap land r lmas, uygulaman n tasarlanmas ve de erlendirme olmak üzere 4 aflamadan oluflmaktad r. Mesleki geliflimin planlanmas ndaki bu aflamalar, birbirine ba l olup, mesleki geliflime yönelik gereksinim belirlenmesi ile bafllamaktad r. Bu aflamada elde edilen bilgiler do rultusunda, mesleki geliflimin içeri i yap land r lmakta, daha sonra ise içeri in aktar m - na yönelik uygulama ile ilgili düzenlemeler yap lmaktad r. Son aflamada ise mesleki geliflime iliflkin yap lan planlaman n de erlendirilmesi gerçeklefltirilmektedir. S ra Sizde 3 Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine iliflkin e itim gereksinimlerini belirlemek için ö retmen, yöneticiler, ö renciler, ö renci velileri, denetçilerden (müfettifller) bilgi edinilebilir. Ö retmenlerin mesleki geliflime iliflkin e itim gereksinimlerinin belirlenmesi amac yla bilgi toplanan bu kiflileri, mesleki geliflimin paydafllar olarak ifade edebiliriz. S ra Sizde 4 Ö retmenlerin mesleki geliflime yönelik e itim gereksinimlerini belirlemede doküman incelemesi, görüflme, anket uygulamas, gözlem, durum çal flmas ve odak grup görüflmesi gibi araçlarla veri toplanabilir. Okullardaki ö retmenler ve ö rencilerin performans ve baflar durumlar na iliflkin kay tlar ve dokümanlar incelenerek ö retmen, yönetici, ö renci verileri ve denetçilerle görüflme yap larak ya da bu kiflilere mesleki geliflim gereksinimlerine iliflkin maddelerden oluflan anketler uygulayarak ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimleri belirlenebilir. Bununla birlikte, okul yöneticilerin okul içinde gerçeklefltirdikleri gözemler ve okul toplant lar nda ö retmenlerle yapaca grup görüflmeleri de mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesinde kullan labilir.

109 98 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim S ra Sizde 5 Mikro düzey stratejiler, ö retmenlerin sadece ö retimsel alanda geliflimlerini hedef alan stratejilerdir. Bu stratejiye yönelik mesleki geliflim etkinliklerinde ö retmenlerin ö retimsel geliflim alan ndaki gereksinimleri temel al narak içerik oluflturulur. Makro düzey stratejiler ise ö retmenlerin ö retimsel geliflim alan n n yan s ra alansal, yönetsel ve kiflisel mesleki geliflim alanlar n kapsayan stratejilerdir. Di er bir ifadeyle bu stratejiye yönelik mesleki geliflim programlar n n içeri i, ö retmenlerin gereksinim duyabilecekleri bütün mesleki geliflim alanlar temel al narak planlan r. S ra Sizde 6 Mesleki geliflim uygulamalar n n tasarlanmas nda yetiflkin e itimi ilkeleri göz önünde bulundurulmal d r. Buna ba l olarak, mesleki geliflim etkinli inin bafl nda ö retmenler, etkinlik sonunda ulafl lacak amaçlardan haberdar edilmelidir. Mesleki geliflim etkinli inin içeri- inin yap land r lmas nda örnek olaylara, uygulama ve al flt rmalara yer verilmelidir. Mesleki geliflim etkinli inde, ö retmenlerin deneyimlerini ve birikimlerini kullanmas na olanak sa layacak uygulamalar gerçeklefltirilmelidir. Mesleki geliflim etkinlikleri sonunda ö retmenler; terfi, sertifika ya da parasal destek gibi uygulamalarla güdülenmelidirler. Ö retmenlere mesleki geliflim etkinli i içerisinde ve sonunda uygulama etkinlikleri ile kendilerini de erlendirmeleri için gerekli uygulama ekinlikleri sunulmal d r. Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Duman, A. (1999). Yetiflkinler E itimi. Ankara: Ütopya Yay nevi. Kurt,. (2000). Yetiflkin E itimi. Ankara: Nobel Yay n Da t m. Librera, W. L., Eyck, R.T., Dolan, J., Brady, J. & Aviss- Spedding, E. (2004). New Jersey professional standards for teachers and school leaders. Professional Standards for Teachers and School Leaders Initiative. URL: Eriflim Tarihi: MEB, (2007). Okul Temelli Mesleki Geliflim K lavuzu. Ankara: An l Matbaac l k. NCSD (2001). NSDC s Standards for Staff Development. National Staff Development Council. URL: Eriflim Tarihi: Richardson, V. (2003). The dilemmas of professional development Phi Delta Kappan, 84:5, Tallerico, M. (2004). Supporting and Sustaining Teachers Professional Development: A Principal s Guide. California: Corwin Press. Taymaz, H. (1997). Hizmetiçi E itim: Kavramlar, lkeler, Yöntemler. 3. Bask. Ankara: TAKAV Tapu ve Kadastro Vakf Matbaas. S ra Sizde 7 Mesleki geliflim uygulamalar n n de erlendirilmesinde, öncelikle ö retmenlerin mesleki geliflime iliflkin e itim gereksinimlerinin belirlenmesi için bilgi edilen mesleki geliflimin paydafllar olan ö retmen, yönetici ve denetçilerden (müfettifller) bilgi toplanabilir. Bununla birlikte, mesleki geliflim uygulamalar n n de erlendirilmesi ile ilgili yap land r lan içeri in konu alan ndaki uzmanlardan da görüfl al narak gerekli düzeltmeler yap labilir.

110 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri 5 99 Gerçeklefltirilecek tüm mesleki geliflim programlar gibi ö retmenlere yönelik düzenlenen bir mesleki geliflim program n n da planlanmas nda ve uygulamas nda, mesleki geliflim modellerinden biri temel al narak gerçeklefltirilmesi gerekmektedir. Mesleki geliflim programlar n n belirli bir modele dayal olarak gerçeklefltirilmesi, mesleki geliflim program n n planlanmas n n, uygulamas n n ve de erlendirmesinin yap lmas n kolaylaflt racakt r. Buna ba l olarak bu ünitede, ö retmenlikte mesleki geliflim modelleri ve bu modeller hakk nda bilgiler verilecektir. Bunun için öncelikle ö retmenlikte mesleki geliflim modelleri s ralanarak, bu modellerin yap s ve uygulanmas ile ilgili ayr nt l aç klamalara yer verilmifltir. Daha sonra mesleki geliflim modelleri amaçlar, odaklar ve dayanaklar aç lar ndan karfl laflt r larak, de iflen durumlara göre hangi mesleki geliflim modellerinin tercih edilebilece i aç klanm flt r. Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra, Ö retmenlikte mesleki geliflim modellerinin önemine iliflkin bilgiye sahip olabilecek, Ö retmenlikte mesleki geliflim modellerini s ralayabilecek, Ö retmenlikte mesleki geliflim modellerinin yap s ve uygulanmas n aç klayabilecek, Ö retmenlikte mesleki geliflim modellerinin karfl laflt rmas n yapabileceksiniz.

111 100 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Örnek Olay Melda ö retmen mesle e bafllayal birkaç sene olmufltu. Gerçeklefltirilen hizmet içi e itimlere kat lmaya çal fl yordu. En son kat ld e itimde hiç bilmedi i bir konu olan dönüfltürücü ö renme modeli ile ilgili bilgiler edindi. Ona çok farkl gelen bu kavram kendine olan güveni gelifltirmesinde yard mc oldu. Hatta orada ö rendi- i di er mesleki geliflim kavramlar ndan e itime kat lmayan arkadafllar için bir sunum haz rlad. Sunumunun sonunda yine onunla ayn branflta görev yapan bir arkadafl kendi geliflimini izlemek istedi ini, kendini gözlemleyemedi ini belirterek ona bu konuda yard mc olup olamayaca n sordu. Melda ö retmen de arkadafl n n isteklerine en uygun modelin hangisi oldu u belirdi ve ona bunu anlatmaya bafllad. Anahtar Kavramlar Mesleki geliflim modelleri Yetiflkin ö renme modeli Gereksinime dayal uyum modeli Dönüfltürücü ö renme modeli Programl model Okul temelli mesleki geliflim Eylem araflt rmas flbirli ine dayal problem çözme Ö retmenlerin gözlem ve de erlendirilmesi Ö retmenlikte mesleki geliflim modellerinin karfl laflt r lmas çindekiler Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M MODELLER Yetiflkin Ö renme Modeli Gereksinime Dayal Uyum Modeli Dönüfltürücü Ö renme Modeli Programl Model Okul Temelli Mesleki Geliflim Modeli Eylem Araflt rmas Modeli flbirli ine dayal problem çözme Modeli Ö retmenlerin gözlem ve de erlendirilmesi MESLEK GEL fi M MODELLER N N KARfiILAfiTIRILMASI

112 5. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri 101 Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M MODELLER Mesleki geliflim modelleri, ö retmenlikte mesleki geliflim gereksinimlerinin ve planlar n n uygulamaya geçirilmesinin temel dayana n oluflturmaktad rlar. Mesleki geliflim modelleri, ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini karfl lamak amac yla oluflturulan belirli bir sistem içerisinde belirli amaçlara yönelik uygulama yaklafl mlar olarak tan mlanmaktad r (Ingvarson, 1998). Di er bir ifadeyle mesleki geliflim modelleri, teorinin uygulamaya dönüfltürülmesinin araçlar niteli indedir. Ayr ca, mesleki geliflim modelleri, ö retmenlikte mesleki geliflim sistemlerinin oluflturulmas n n temel arac niteli indedir. Mesleki geliflim sistemleri, ö retmenlikte mesleki geliflime daha genifl bir bak fl aç s sunarken, modeller ise mesleki geliflimin uygulanmas na iliflkin çeflitli stratejiler sunmaktad r. Türkiye de ö retmen yetifltirme sisteminde ö retmenlerin hizmetöncesi mesleki geliflimleri Yüksekö retim sistemi içerisinde gerçeklefltirilirken, ö retmenlik mesle ine geçifl yapt klar zaman Millî E itim Bakanl n n bünyesindeki Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl taraf ndan oluflturulan hizmetiçi e itim sistemiyle gerçeklefltirilmektedir. Bu sistemler içinde gerçeklefltirilen uygulamalarda ise çeflitli mesleki geliflim modelleri ve türleri ifle koflulmaktad r. Ö retmenlikte mesleki geliflim modellerini üç ana yaklafl m açs ndan ele almak mümkündür: Standartlaflt r lm fl mesleki geliflim yaklafl m Kurumsal odakl mesleki geliflim yaklafl m Bireysel odakl mesleki geliflim yaklafl m Standartlaflt r lm fl mesleki geliflim yaklafl m, genifl ö retmen kitlelerine bilgi ve becerileri yaymak için kullan lan ve belirli dönemsel uygulamalara göre merkezilefltirilmifl uygulamalar n gerçeklefltirilmesini amaçlayan modelleri kapsamaktad r. Kurumsal odakl mesleki geliflim yaklafl m ise uzun vadeli de iflikliklere iliflkin belirli bir okul ya da bölgedeki ö retmen gruplar için sürekli mesleki geliflim uygulamalar n içermektedir. Bireysel odakl mesleki geliflim yaklafl m ise, bireysel odakl mesleki geliflim yaklafl m d r. Bu yaklafl m, bireysel olarak ö retmenlerin kendi mesleki geliflim amaçlar na dayal olarak ö renmelerini ve mesleki geliflimlerini yönlendirmelerini amaçlayan bir yaklafl md r. Ö retmenlikte mesleki geliflim modellerinden kurumsal odakl mesleki geliflim modeli nas l bir yap ya sahiptir ve standartlaflt r lm fl mesleki geliflim modelinden fark nedir? 1 DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Alanyaz nda ö retmenlikte mesleki geliflime iliflkin çeflitli modeller bulunmaktad r. Bu modellerden yayg n olarak kullan lan mesleki geliflim modelleri flunlard r: Yetiflkin Ö renme Modeli SORU SORU Gereksinime Dayal Uyum Modeli Dönüfltürücü Ö renme Modeli D KKAT D KKAT Programl Model Okul Temelli Mesleki Geliflim Modeli Eylem Araflt rmas Modeli Bu modellerin yan s ra baflka mesleki geliflim modelleri de bulunmaktad r. Burada üzerinde durulan mesleki geliflim modelleri alanda yayg n AMAÇLARIMIZ olarak kullan lan AMAÇLARIMIZ modelleridir. Belirtilen bu mesleki geliflim modellerine iliflkin ayr nt l aç klamalara, afla daki bafll klarda yer verilmifltir. K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON

113 102 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Yetiflkin ö renme modeli, yetiflkin ö renmesi ve yetiflkin ö retim program planlama ilkelerini kapsayan bir modeldir. fiekil 5.1 Yetiflkin Ö renme Modeli Yetiflkin ö renme modeli, temelde yetiflkin ö renmesi ve yetiflkin ö retim program planlama ilkelerini kapsayan bir mesleki geliflim modelidir (Lawler, 2003). Birbirinden farkl geçmifl yaflant lar, e itimleri, kiflilikleri olan yetiflkinlerin yafllar yla birlikte deneyimleri artmakta ve çeflitlilik göstermektedir. Artan deneyimlerle birlikte, ö renme yaflant lar da flekillenmekte ve de iflmektedir. Bunlar n yan s - ra yetiflkin ö renenler, ö retme ve ö renme stilleri, güdülenme kaynaklar ve ö renme amaçlar gibi bireysel özellikler aç s ndan da farkl l klar gösterirler. Yetiflkin ö renenlerin ö renmelerini etkileyen de iflkenler aras nda, kiflisel geliflim özellikleri ve sosyal etmenler de yer almaktad r (Lawler, 2003; Oja, 1991). Bu nedenlerle yetiflkin bireylere yönelik gerçeklefltirilecek ö renme etkinliklerinde daha verimli olunabilmesi için yetiflkinlerin sahip olabilecekleri bu farkl l klar n göz önünde bulundurulmas gerekmektedir. Yetiflkin Ö renme Modeline göre Yetiflkin Ö renme Basamaklar Fark nda olma Problemin fark na var lmas lgilenme Problemin çözümüne iliflkin bilgi toplanmas Karfl laflt rma Çözüm yollar n n karfl laflt r lmas Deneme Çözüm yolunun denenmesi Uygulama Çözüm yolunun uygulanmas Yetiflkin ö renme modelinin dayana n oluflturan ve yetiflkin ö renme sürecini flekillendiren ö renme ilkeleri; Uygun ö renme ortam Etkin kat l m flbirli ine dayal çal flmalar ve Uygulamaya dönük ö renme gerçeklefltirmek. Yetiflkin ö renme modeline göre, yetiflkin ö renme süreci fark nda olma, ilgilenme, karfl laflt rma, deneme ve uygulama basamaklar ndan oluflur (fiekil 5.1). fiekil 5.1 de görüldü ü gibi yetiflkin ö renmesine göre ö retmen öncelikle problemin fark na var r, ard ndan problemin çözümüne iliflkin bilgi toplar, daha sonraki aflamada en iyi çözüme ulaflmak için bu çözüm yollar n birbirleriyle karfl laflt r r. Deneme aflamas nda ise, ö retmen seçti i çözüm yolunu uygulamaya geçmeden önce test eder. Son aflamada ise, yeni bilgi ve beceri birey taraf ndan benimsenerek, uygulamaya geçirilir (Kurt, 2000). Yetiflkin özelliklerine ve yetiflkin ö renme sürecine ba l olarak dört temel yetiflkin ö renme ilkesi belirlenmifltir (Lawler, 2003). Yetiflkin ö renme modeli, bu dört temel ilkeye dayal bir modeldir. Bu ilkeler, flunlard r: Uygun ö renme ortam oluflturmak Etkin kat l m sa lamak flbirli ine dayal araflt rmalar yapmak Uygulamaya dönük ö renme gerçeklefltirmek

114 5. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri 103 Yetiflkin ö renme modeline göre, yetiflkin ö renme basamaklar nelerdir ve bu basamaklarda ö retmen neler yapar? 2 DÜfiÜNEL M Yetiflkin ö renme sürecine ve yetiflkin ö renme ilkelerine dayal olan yetiflkin ö renme modeli dört aflamadan oluflmaktad r. Bu aflamalar flunlard r (Lawler, 2003): Planlama öncesi aflamas SORU Planlama aflamas Uygulama aflamas D KKAT zleme aflamas fiekil 5.2 de mesleki geliflim için yetiflkin ö renme modelinin flekilsel gösterimi yer almaktad r. Yetiflkin Ö renme lkeleri Planma Öncesi Aflamas Yetiflkin Ö renme lkeleri S ORU D KKAT fiekil 5.2 AMAÇLARIMIZ Yetiflkin Ö renme AMAÇLARIMIZ Modelinin fiekilsel Gösterimi K T A P K T A P TELEV ZYON DÜfiÜNEL M TELEV ZYON zleme Aflamas Program Planma lkeleri Planma Aflamas NTERNET NTERNET lkeleri Yetiflkin Ö renme Uygulama Aflamas Yetiflkin Ö renme lkeleri Yetiflkin ö renme modelinin ilk aflamas olan planlama öncesi aflamas, etkili mesleki geliflim program oluflturman n ilk basama d r. Bu aflamada kurumsal hedeflere, gereksinimlere ve kurumsal ortama önem verilir. Ayr ca, mesleki geliflim program nda görev alacak uzmanlar n görev tan mlar n n yap lmas, gereksinimlerin belirlenmesi, mevcut olanaklar n gözden geçirilmesi ve amaçlar n belirlenmesi gibi ifllemler bu aflamada gerçeklefltirilir. Modelin ikinci aflama olan planlama aflamas nda mesleki geliflim program boyunca gerçeklefltirilecek ifllemler yap land r l r. Bu aflamada, planlama öncesi aflamas nda gerçeklefltirilen ifllemler ve gereksinimler do rultusunda mesleki geliflim program n n içeri i belirlenir, program gerçeklefltirecek uzman kifli belirlenir ve uygulama için ön haz rl klar gerçeklefltirilir. Modelin üçüncü aflamas olan uygulama aflamas n n amac, ilk aflama olan planlama öncesi aflamas belirlenen amaca, hem ö retmeler hem de e itim kurumu olarak okul için istenen sonuçlara ulaflmay sa layacak bir mesleki geliflim program oluflturulmas d r. Bu aflamada, önceki aflamalarla ba lant l olarak program yap land rma, program n geliflmesini sa lama, yetiflkin ö renme ilkelerini uygulama, program n geliflimini de er-

115 104 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim lendirme ve denetleme gibi ifllemler gerçeklefltirilir. Modelin son aflamas olan izleme aflamas nda ise, di er aflamalara ba l olarak de erlendirme ve bu do rultuda yenilefltirme ifllemlerinin gerçeklefltirildi i aflamad r. Bu aflamada, ürüne ve sürece yönelik de erlendirme ifllemleri ile mesleki geliflim program n gerçeklefltiren uzmanlar n de erlendirilmesi ifllemleri gerçeklefltirilir. Bu de erlendirmelere ba l olarak, mesleki geliflim program, yeniden düzenlenerek program n devaml l sa lan r. Bu mesleki geliflim modeli sistematik bir yap ya sahip olup her bir aflama birbiriyle iliflkili ve birbirini takip eden döngüsel bir yap ya sahiptir. Ayr ca, her aflamada yetiflkin ö renme ilkeleri ifle koflulur. 3 Mesleki geliflim SIRA program nda S ZDE görev alacak uzmanlar n yetiflkin ö renme modelinin ilk aflamas olan planlama öncesi aflamas nda gerçeklefltirece i ifllemler nelerdir? DÜfiÜNEL M Gereksinime dayal uyum modeli gereksinime dayal olarak SORU ö retmenlerin de iflime uyum sa lamalar temeline dayan r. D KKAT Gereksinime DÜfiÜNEL M Dayal Uyum Modeli AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P Gereksinime dayal uyum modeli, 1970 li y llar n bafl nda ortaya at lan ilk mesleki geliflim modellerinden SORU biridir. Bu model; de iflim ve geliflim gereksinimine dayal olarak, ö retmenlerin de iflime uyum sa lamalar temeline dayanmaktad r. Bu temel dayana a göre modelin yap s nda üç temel bak fl aç s vard r (Loucks-Horsley D KKAT & Steiegelbauer, 1991; McCarthy, 1982): De iflime ve yenili e iliflkin bireysel tecrübelerin önemi De iflimin nas l gerçeklefltirilece inin belirlenmesi Bireysel gereksinimlere göre uyarlama gereklili i Gereksinime dayal uyum modelinin kullan m üç temel aflamadan oluflmaktad r. Bu aflamalar flunlard r (Horsley & Loucks-Horsley, 1998): 1. Aflama: Gereksinim aflamas 2. Aflama: K T Uygulama A P aflamas 3. Aflama: De iflimin sa lanmas aflamas fiekil 5.3 TELEV ZYON Gereksinime Dayal Uyum Modelinin 1. Aflama Basamaklar NTERNET TELEV ZYON Fark ndal k NTERNET Gereksinimi farketme Bilgi Gereksinime iliflkin bilgi edinmeyi isteme Birey Bireysel olarak, bilgiyi uygulamaya gönüllü olma Yönetme Süreç içerisinde karfl l flaca güçlükleri yönetmeye iliflkin fark ndal k Önem Bilgiyi uygulaman n önemini göz önünde bulundurma flbirli i Meslektafllarla iflbirli i göz önünde bulundurma Odaklanma Bilgiyi uygulamaya odaklanma

116 5. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri 105 Modelin belirtilen bu aflamalar na göre, ö retmenin mesleki geliflme iliflkin gereksinimlerinin fark nda olmas ve odaklanmas sa lan r. Modelin bu aflamas ö retmenin gereksinime odaklanmas fark ndal k, bilgi, birey, yönetme, önem, iflbirli i ve odaklanma olmak üzere yedi basamaktan oluflur. fiekil 5.3 de modelin birinci aflamas n n basamaklar ve basamaklara iliflkin aç klamalar yer almaktad r (Guskey, 2000; UNESCO, 2002). Model, fiekil 5.3 de görüldü ü gibi modelin birinci aflamas n oluflturan gereksinim aflamas yedi basamaktan oluflmaktad r. Gereksinime dayal uyum modelinin birinci aflamas nda yer alan ilk basamakta ö retmenin mesleki geliflim gereksiniminin fark na varmas n amaçlanmaktad r. Bu aflaman n ikinci basama nda ö retmenin gereksinime iliflkin bilgi edinme iste inin oluflmas ve üçüncü basamakta ise bilgiyi uygulamaya istekli olmas sa lan r. Dördüncü aflamada ise ö retmenin bu süreç içerisinde karfl laflabilece i güçlükleri yönetmeye iliflkin fark nda olmas sa lan r. Bu aflaman n beflinci basama nda ö retmenin mesleki geliflim süreci içerisinde edindi i bilgiyi uygulamaya önem vermesini, alt nc basamakta meslektafllar yla iflbirli ine haz r olmas n ve son basamakta ise edindi i bilgiyi uygulamaya odaklanmas n sa lamal d r. Gereksinime dayal uyum modelinin ilk aflamas n oluflturan gereksinim aflamas nda ö retmenler mesleki geliflime iliflkin gereksinimlerinin fark na var rlar, mesleki geliflim sürecine haz rlan rlar, mesleki geliflim için gerekli bilgileri edinip, edindikleri bilgileri uygulamaya haz rlan rlar. Gereksinime dayal uyum modelinin aflamalar ndan gereksinim aflamas n n basamaklar nelerdir ve bu basamaklarda neler amaçlanmaktad r? 4 Gereksinime dayal uyum modelinin ikinci aflamas olan uygulama DÜfiÜNEL M aflamas nda, gereksinim aflamas yla mesleki geliflim sürecine haz rlanan ö retmenlerin mesleki geliflim etkinlikleriyle edindikleri bilgileri uyulamaya geçirmesi SORU hedeflenir. Modelin bu ikinci aflamas nda; uyum, haz r olma, beceri, al flkanl k, gelifltirme, entegrasyon ve yenileme olmak üzere yedi basamaktan oluflur. fiekil 5.4 de modelin ikinci D KKAT aflamas n n basamaklar ve basamaklara iliflkin aç klamalar yer almaktad r (Guskey, 2000; UNESCO, 2002). DÜfiÜNEL M SORU D KKAT fiekil SIRA 5.4 S ZDE Gereksinime Dayal Uyum Modelinin 2. AMAÇLARIMIZ Aflama Uyum Haz r olma Beceri Al flkanl k AMAÇLARIMIZ Basamaklar Bilgiye uyum sa lama Bilgiyi kullanmaya haz r olma Bilgiye iliflkin beceriler kazanma K Bilgiyi T A Ptemel düzeyde kullanma K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET Gelifltirme Entegrasyon Yenileme NTERNET Bilgiyi ö renci ö renmesine yönelik kullanma Bilgiyi ö retmeö renme sürecinde kullanmak için meslektafllar yla çal flma Bilginin kullan m n gelifltirme

117 106 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Dönüfltürücü ö renme, yetiflkinlerin deneyimleri K T A P yoluyla bak fl aç lar nda ve al flkanl klar nda de iflikliklere uyum sa lamak için de iflim TELEV ZYON gösterme sürecidir. Gereksinime dayal uyum modelinin ikinci aflamas olan uygulama aflamas n n birinci basama nda ö retmenler mesleki geliflim sürecinde edindikleri bilgiyi henüz kullanmamaktad rlar. Bu nedenle ö retmenin edindi i bilgileri kullanmaya uyum sa lamas, ikinci basamakta ise bilgiyi kullanmaya haz r olmas sa lan r. Üçüncü basamakta, edindi i bilgiye iliflkin beceriler kazanmas, dördüncü basamakta ise bu bilgiyi temel düzeyde uygulamaya bafllamalar beklenir. Beflinci basamakta ö retmenin edindi i mesleki geliflim becerilerini özellikle ö renci ö renmesini art rmak amac yla kullanmay gelifltirmesi sa lan r. Alt nc basamakta ö retmenin mesleki geliflim bilgilerini ö retme-ö renme sürecine entegre etmesi için meslektafllar yla birlikte çal flmas amaçlanmaktad r. Son basamak olan yenileme basama nda ise ö retmenlerin edindikleri bilgiyi art rmas hedeflenir. Mesleki geliflim modellerinden gereksinime dayal uyum modelinin ilk aflmas nda ö retmenlerin mesleki geliflim sürecine haz rlanmalar ve uygulamaya odaklanmalar sa land ktan sonra, ikinci aflamas nda mesleki geliflim sürecindeki kazan mlar n, ö retme-ö renme sürecinde kullanmalar ve uygulamaya yönelik bilgilerini çevrelerine yaymalar beklenir. Gereksinime dayal uyum modelinin son aflamas olan de iflimin sa lanmas aflamas nda ise mesleki geliflim sürecine yönelik kurumsal destek, sürekli e itim ve bilgi, dan flmanl k ve destek, izleme ve de erlendirme, iletiflim ve sonuçlar n yay nlanmas bileflenlerinden yararlanarak de iflim ve yenili in sa lanmas d r. Modelin son aflamas n n gerçeklefltirilmesi, özellikle kurum yöneticilerinin sorumlulu- undad r. Di er bir ifadeyle, modelin son aflamas nda, kurum yöneticisi taraf ndan kurumsal destek, izleme ve de erlendirme çal flmalar n n gerçeklefltirilmesiyle mesleki geliflimin sürekli ini sa lamas amaçlanmaktad r (Loucks-Horsley ve Steiegelbauer, 1991; Horsley & Loucks-Horsley, 1998). Gereksinime SIRA dayal S ZDE uyum sürecini bütüncül bak fl aç s yla nas l de erlendirirsiniz? Gereksinime dayal uyum modeli, ABD de ve Kanada da özellikle 1986 ve 1987 DÜfiÜNEL M y llar nda baz e itim kurumlar nda mesleki geliflim arac l yla de iflimi ve geliflimi desteklemek amac yla kullan lm fl ve olumlu sonuçlar al nm flt r (Loucks-Horsley ve Steiegelbauer, SORU 1991). Gereksinime dayal uyum modeli; de iflim, birey, süreç ve uygulamaya dayal olan, ö retmenlerin D KKAT de iflim sürecine uyum sa lamalar n temel alan bir mesleki geliflim modeli olarak ifade edilebilir. Bu özelli iyle bu mesleki geliflim modeli, ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerine uyum sa lamalar ve ö retme-ö renme sürecinde kullanmalar na yönelik mesleki geliflim etkinliklerinin düzenlenmesinde kullan labilecek bir modeldir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ NTERNET 5 Dönüfltürücü Ö renme Modeli Yetiflkin ö renme kuramlar ndan birisi de dönüfltürücü ö renme kuram d r. Dönüfltürücü ö renme, K T A P yetiflkinlerin deneyimleriyle oluflturduklar bak fl aç lar n n ve al flkanl klar n n, karfl laflt klar yeni durum ve de iflikliklere uyum sa layarak de- iflim göstermeleri sürecidir. Jack Merizow TELEV ZYON taraf ndan ortaya at lan dönüfltürücü ö renme kuram, yetiflkin ö renmesi temeline dayanmakta olup, yetiflkinlerin bak fl aç lar, de erleri, tutum ve al flkanl klar ile sahip olduklar zihinsel flemalarla yeni bilgi ve becerileri edinmelerini etkileyen de iflkenler olarak s ralan r. Buna ba l olarak, dönüfltürücü ö - NTERNET

118 5. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri 107 renme kuram yetiflkin bireylerde ö renme, elefltirel bir yans tma süreci sonucunda bak fl aç lar n n ve zihinsel flemalar n dönüflümü ile gerçekleflen bir de iflim süreci olarak tan mlan r (Merizow, 1997). Kurama göre yetiflkinlerin deneyimleri do rultusunda de iflen ve dönüflen bak fl aç lar geri dönüflü olmayan bir dönüflüm yaflar. Dönüfltürücü ö renme sürecini nas l tan mlars n z? 6 Dönüfltürücü ö renme kuram, yetiflkinlerde ö renme sürecinde gerçekleflebilecek baz aflamalardan bahsetmektedir. Bunlar (Mezirow, 2000); DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M ikileme düflme, öz-inceleme, SORU S ORU elefltirel de erlendirme, fark na varma, D KKAT D KKAT keflfetme, eylem plan haz rlama, bilgi ve beceri edinimi, yeni rollerin denenmesi, yeterlilik ve özgüveni oluflturma ve AMAÇLARIMIZ bütünlefltirme AMAÇLARIMIZ aflamalar d r. lk aflama olan ikileme düflme aflamas, yetiflkin bireylerin K öncelikle T A P karfl laflt klar de iflim durumuna iliflkin olumlu ve olumsuz deneyimlerine ba l olarak prob- K T A P lemler ve uyum sorunlar yaflad klar aflamad r (Whitelaw, Sears ve Campbell, 2004; Merizow, 1997; Jarvis, 1995). Öz-inceleme aflamas nda yetiflkinin TELEV ZYON de iflimi incelemesi ve de iflime yönelik kiflisel endiflelerini irdelemesidir. Üçüncü aflama olan TELEV ZYON elefltirel de erlendirme de iflime yönelik izleyece i yollar elefltirel bir gözle incelemesi ve varsay mlar de erlendirmesidir. Fark na varma, de iflime yönelik huzursuzlu un fark na var ld, beklentilerin anlamland r ld aflamad r. NTERNET Daha sonraki NTERNET aflama olan keflfetmede, bireyin yeni roller, iliflkiler ve eylemler için seçeneklerini keflfetmesi gerçekleflir. Eylem plan haz rlama aflamas nda bireylerin bir önceki aflamada keflfettikleri seçeneklere göre eylem plan haz rlanmas gerçekleflir. Bilgi ve beceri edinimi aflamas nda bireyler eylem planlar n uygulayabilmek için araflt rma ve bilgi edinimi gerçeklefltirirler. Yeni rollerin denenmesi aflamas nda ise eylem plan n uygulayabilmek için gerçeklefltirdikleri bilgi edinimi araflt rmalar sonucunda bir rol denerler. Yeni bir rol deneyen birey süreçte ilgili role karfl yeterlilik ve özgüven gelifltirir. Tüm bu aflamalardan sonra ise Bütünlefltirme aflamas nda yeterlik ö renme sürecinde Dönüfltürücü ö renme kuram na göre yetiflkinlerin ve özgüven kazand yeni rolü yaflant s na entegre eder (Mezirow, 1994). yaflayacaklar aflamalar her bireyde ayn aflamadan Mezirow un belirtti i yetiflkinin deneyimleri sonucunda yaflayaca dönüflüm bafllamaz ve ard l bir süreç aflamalar na her birey ayn noktadan bafllamayabilir (fiekil 5.3). Baz bireyler dördüncü aflamadan bafllarken, baz bireyler de ilk aflamadan bafllayabilir. Bu aflama- izlemeyebilir. larda di er bir önemli husus ise aflamalar n ard l bir özellik tafl mamas d r. Di er bir ifade ile dördüncü aflamadan bafllayan birey do rudan yedinci aflamaya da geçebilir. Bu aflamalar bireylerin zihinsel süreçleri ve yaflad deneyimleri flekillendirir. Dönüfltürücü ö renme kuram na göre yetiflkinlerin ö renme sürecinde SIRA yaflayacaklar S ZDE aflamalar nelerdir ve bu aflamalar n her birey için sahip oldu u ortak özelli i var m d r? DÜfiÜNEL M Dönüfltürücü ö renme kuram, yetiflkin ö renmelerinin yeni durumlara ve de- iflimlere ayak uydurabilmesi için yetiflkinlerin mesleki geliflim gereksinimlerinin SORU 7 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT D KKAT

119 108 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim fiekil 5.5 karfl lanmas na yönelik uygun bir yap sunmaktad r. E itimciler dönüfltürücü ö renmeyi bir e itim etkinli i süreci ile yetiflkinlerin edindikleri deneyimler, deneyimlerden al nan kararlar ve bu karar do rultusunda bireylerin yaflamlar nda meydana gelen de iflim olarak ifade etmektedir (Cranton, 1994). Dönüfltürücü ö renme kuram na göre dönüflüm aflamalar Bütünlefltirme kileme düflme Öz-inceleme Yeterlilik ve özgüveni oluflturma Elefltirel de erlendirme Yeni rollerin denenmesi Fark na varma Bilgi ve beceri edinimi Keflfetme Eylem plan haz rlama Yaflam de iflimi olarak bahsedilen de iflen, sorgulanan ve yeniden yap lanan anlamlard r. Dönüflümün gerçekleflebilmesi aç s ndan e itsel ortamlar n özgür, diyaloga önem veren, elefltirel düflünmeye ve yans tmaya aç k bir flekilde oluflturulmas aç lar ndan ö reticinin rolü önemlidir. Bu süreçte Mezirow (2003) ö reticinin rolünü flu flekilde s ralam flt r. Ö renenlerin kendi inanç, duygu ve hareketlerinin alt nda yatan durumlara odaklanabilmelerine, Ö renenlerin yaflad klar durumlar n sonuçlar n de erlendirmelerine, Farkl durumlar deneyimleme ya da araflt rmalar na. Yans tmal bir diyalog içinde bu durumlar n olabilirli ini elefltirel olarak de- erlendirebilmelerine yard m eder. Bu do rultuda yetiflkinlerin ö renme ortamlar haz rlan rken demokratik, yetiflkinlerin bak fl aç lar n sunabilecekleri güvenli çal flma ortam oluflturma ve ö renen merkezli ö retim yöntemlerinin kullan lmas önemli unsurlardand r (Mezirow, 2003). Programl model, yetiflkinlere yönelik gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar için örgütsel ve sistematik bir yap sunulmas na yard mc olur. Programl Model B. R. Fretz (1992) taraf ndan gelifltirilmifl olan programl model, gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar için örgütsel ve sistematik bir yap sa layan bir modeldir. fiekil 5.6 da mesleki geliflim için programl modelin flekilsel gösterimi yer almaktad r (Reich, 1994).

120 5. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri 109 fiekil 5.6 Program n Oluflturulmas Amaçlar n Belirlenmesi Gereksinimlerin Belirlenmesi Kat l mc lar n Özelliklerinin ve çeri in Belirlenmesi Mesleki Geliflim çin Programl Modelin fiekilsel Gösterimi Geribildirim Program n De erlendirilmesi Etkinliklerin Seçilmesi Programl modelin ilk aflamas, mesleki geliflimi bir program olarak ortaya koymakt r. Di er bir ifadeyle, ilk olarak mesleki geliflim belirli bir süreç içerisinde, belirli aflamalardan oluflan bir programd r. kinci aflama, kurumun misyonuna ve vizyonuna ba l olarak mesleki geliflim program n n amaçlar n n belirlenmesidir. Bu aflamada program n amaçlar belirlenirken, kurumun vizyonunun yan s ra mesleki geliflim program n n düzenlenece i alan n özellikleri de göz önünde bulundurulur. Modelin bir sonraki aflamas nda, mesleki geliflim program na kat lacak ö retim elemanlar n n sahip olduklar bilgi ve beceriler saptanarak, program n amaçlar do rultusunda ö retim elemanlar n n ve kurumun gereksinimleri saptan r. Modelin dördüncü aflamas nda ise, program n amaçlar ve gereksinimler do rultusunda program n içeri i belirlenir. Ayr ca, bu aflamada kat l mc lar n bireysel özellikleri ve farkl l klar da belirlenir. Modelin bundan sonraki aflamas nda mesleki geliflim program n amac na ulaflt racak etkinliklere karar verilir. Bu etkinlikler, program n amac, gereksinimler ve içeri e göre bireysel ya da grup çal flmalar, seminer ya da dan flmanl k fleklinde gerçeklefltirilebilir. Modelin daha sonraki aflamas nda mesleki geliflim program n n içerik, zaman, amaca uygunluk ve gereksinimleri karfl lama durumu gibi pek çok aç dan etkilili i de erlendirilir. Bu de erlendirme aflamas, mesleki geliflim program n n oluflturulmas nda ve uygulanmas nda eksik kalan noktalar n gözden geçirilmesini ve program n yeniden düzenlenmesini sa lar. Modelin son aflamas ise, de erlendirme çal flmalar sonras nda geribildirim sa lanmas d r. Bu aflama sonras nda, modelin amaç, gereksinim ya da içerik belirleme aflamas na geri dönülür (Reich, 1994). Programl mesleki geliflim modeli, sistematik ve döngüsel bir model olup, her aflamada yap lacak ifllemlerin ayr nt l olarak belirlenmesi gerekir. Ayr ca, bu model bir mesleki geliflim program oluflturulmas için belirli bir yap sa lar. Programl mesleki geliflim modelini di er modellerden ay ran özellikler nelerdir? Okul Temelli Mesleki Geliflim Modeli Okul temelli mesleki geliflim modeli, ö rencilerin ö renme ihtiyaçlar DÜfiÜNEL M temelinde ve okul geliflimi hedefleri do rultusunda ö retmenlerin bireysel ya da grup olarak mesleki geliflim planlaman n haz rlamas ve uygulamas olarak SORU ifade edilmektedir (MEB, 2007). Bu model, ö retmenin kendi mesleki gelifliminden sorumlu olmas ve mesleki geliflimini kendisinin planlamas temeline dayanmaktad r. Okul temelli mesleki geliflim modeli, sistematik bir süreç D KKAT olup 4 aflamadan oluflmaktad r. Bu aflamalar, flu flekilde s ralanmaktad r (MEB, 2007): 8 Okul temelli mesleki DÜfiÜNEL M geliflim modeli, ö rencilerin ö renme ihtiyaçlar temelinde ve okul SORU geliflimi hedefleri do rultusunda, ö retmenlerin bireysel ya da grup olarak mesleki geliflim planlan n haz rlamas D KKAT ve uygulamas d r. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

121 110 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim fiekil Ö retmenlerin bireysel mesleki geliflim plan haz rlamalar 2. Okul temelli mesleki geliflim plan n n haz rlamas 3. Mesleki geliflim planlar n n uygulanmas ve izlenmesi 4. Mesleki geliflim planlar n n de erlendirilmesi fiekil 5.7 de okul temelli mesleki geliflim modelinin yap s yer almaktad r. Okul Temelli Mesleki Geliflim Modelinin Yap s Kaynak: MEB, (2007). Okul Temelli Mesleki Geliflim K lavuzu. Ankara: An l Matbaac l k, s OTMG nin de erlendirilmesi 1 Ö retmenlerin bireysel geliflim planlar n n haz rlanmas 2 Okul temelli mesleki geliflim plan n n haz rlanmas 3 Mesleki geliflim planlar n n uygulanmas ve izlenmesi Okul temelli mesleki geliflim modeline göre ö retmen, mesleki geliflimin okul kültürü ve geliflimi üzerinde do rudan bir etkiye sahiptir. fiekil 5.7 de görüldü ü gibi okul temelli mesleki geliflim modelinin birinci aflamas, ö retmenlerin bireysel mesleki geliflim planlar n haz rlamalar aflamas d r. kinci aflama, ö retmenlerin mesleki geliflim planlar do rultusunda okul temelli mesleki geliflim plan n n haz rlanmas d r. Üçüncü aflama, bu mesleki geliflim planlar n n uygulanmas ve izlenmesidir. Son aflama ise, ö retmenlerin ö renmeleri ve mesleki geliflimlerinin sistematik olarak de erlendirilerek, bu mesleki geliflim plan uygulamalar n n okulun geliflimine katk s n n belirlenmesidir. Ö retmenlerin bireysel mesleki geliflim plan haz rlamalar süreci, ö rencilerinin ö renme gereksinimlerini ve öncelikleri belirleyerek, bu do rultuda ulafl lacak hedefleri belirlemeleri ile bafllar. Ö retmenler, belirledikleri hedefler do rultusunda kendilerine mesleki geliflim plan haz rlarlar. Bu birinci aflamadan sonra, okul müdürü ve koordinatör ö retmen taraf ndan ö retmenlerin bireysel mesleki geliflim planlar göz önüne al narak, mesleki geliflim alanlar na göre okulun y ll k mesleki geliflim plan haz rlan r. Daha sonraki aflamalarda ise gelifltirilen mesleki geliflim planlar n n uygulama, izleme ve de erlendirme çal flmalar gerçeklefltirilir (MEB, 2007). Okul temelli mesleki geliflim modelinin en önemli özelli i, ö retmenin mesleki gelifliminin okulun kültürü ve geliflimi üzerinde do rudan etkiye sahip olmas d r. Di er bir ifadeyle, bu mesleki geliflim modelinin di er mesleki geliflim modellerinden fark, bu mesleki geliflim modelinin do rudan okul geliflimine odaklanmas d r. Bunlarla birlikte, bu mesleki geliflim modelinde amaç, ö retmenlerin okuldaki çal flmalar ile mesleki geliflimleri aras nda ba lant kurarak, ifl bafl nda mesleki geliflimlerini sa lamakt r.

122 5. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri Eylem Araflt rmas Modeli Eylem araflt rmas alanyaz nda çok farkl biçimlerde tan mlanmaktad r. Ancak, karfl lafl lan tüm tan mlar, eylem araflt rmas modelinin amac n n, s n f, ö retim program ya da tüm okuldaki mevcut çal flma durumun de iflimi ya da geliflimini sa lamak oldu u konusunda birleflmektedirler. Eylem araflt rmalar, son y llarda yap lan bilimsel araflt rma çeflitleri aras nda oldukça popüler bir yaklafl m olarak, gerek akademisyenler gerekse de ö retmen araflt rmac lar taraf ndan aktif olarak kullan lan ve e itimin çeflitli konular nda sistematik ve bilimsel olarak bilgi elde etme ve uygulamalar gelifltirme amac yla yararlan lan bir yöntem olarak görülmektedir. (Kuzu, 2006). Eylem araflt rmas n, bir ö retme-ö renme ortam nda araflt rmac olarak ö retmenler, yöneticiler, okul dan flmanlar ya da di er ilgililer taraf ndan ö rencilerin nas l daha iyi ö renebilecekleri konusunda bilgi edinmek amac yla yap lan sistematik bir araflt rma süreci olarak tan mlanm flt r (Mills, 2003). 111 Eylem Araflt rmas : Bir ö retme-ö renme ortam nda araflt rmac olarak ö retmenler, yöneticiler, okul dan flmanlar ya da di er ilgililer taraf ndan ö rencilerin nas l daha iyi ö renebilecekleri konusunda bilgi edinmek amac yla yap lan sistematik bir araflt rma sürecidir. Eylem araflt rmas modeli ve eylem araflt rma modelinin amac nedir? Mesleki geliflim modellerinden eylem araflt rmas modeli, alt aflamadan oluflan, döngüsel bir süreçtir. Bu sürecin aflamalar flunlard r (Kuzu, 2006; DÜfiÜNEL M Tallerico, 2004; Ayd n, 2005; Köklü, 2004): 1. Problemin belirlenmesi SORU 2. Veri toplama sürecinin planlanmas 3. Verilerin toplanmas ve analiz edilmesi D KKAT 4. Verilerin analizine dayal olarak eylem plan n n oluflturulmas 5. Eylem plan n n uygulanmas 6. Eylem plan uygulamas na iliflkin verilerin toplanmas ve SIRA analiz S ZDE edilmesi 9 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Veri toplama ve analiz Eylem plan n uygulama fiekil 5.8 AMAÇLARIMIZ Eylem Araflt rmas AMAÇLARIMIZ Modelinin Yap s K T A P TELEV ZYON NTERNET Kaynak: Bailey, K TM. A P K., Curtis, A. & Nunan, D. (2001). Pursuing Professional TELEV ZYON Development: The Self as Source. Australia: Heinle & Heinle, s.136 dan uyarlanm flt r. NTERNET Problemi belirleme Eylem plan oluflturma Süreci planlama Veri toplama ve analiz

123 112 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Eylem araflt rmas modelinin en önemli özelli i, ö retmenin mesleki gelifliminden sorumlu olmas n sa layarak, ö retmenin ö retimsel geliflim alan nda yönelik mesleki geliflimini sa layan bir model olmas d r. fiekil 5.8 de görüldü ü gibi eylem araflt rmas modeli, belirli bir sorunu belirlemek ya da uygulamay yans tmak gibi bir amaçla bafllayabilir. Eylem araflt rmas - n n ilk aflamas olan araflt rma konusunun belirlenmesi aflamas nda, problemin tam olarak belirlenmesiyle, yol gösterici sorular oluflturulur ve bir plan gelifltirilir. Bununla birlikte uygulama öncesi ve sonras veri toplama aflamas çok önemlidir. Veri toplama ifllemi; görüntü ve ses kay tlar, ö renciler ve velilerle yap lan görüflmeler, anket uygulamalar, s nav sonuçlar, gözlemler, ö retmen notlar ve günlükleri ile gerçeklefltirilebilir (Yalaz Atay, 2003). Bu modelin uygulanmas nda veri toplama sürecinin güvenilir ve geçerli bir flekilde gerçeklefltirilmesi oldukça önemlidir. Bu nedenle, ö retmenlerin, veri toplama süreci ile ilgili bilgi edinmeleri ve deneyim kazanmalar sa lanmal d r. Veri toplama süreci sonras ndaki aflamada verilerin analizi gerçeklefltirilerek, bu verilerden elde edilen bulgulara dayal olarak bir eylem plan oluflturulur. Daha sonra bu eylem plan n ö retmen taraf ndan uygulamas gerçeklefltirilir. Eylem araflt rmas döngüsel bir yap ya sahiptir. Bu nedenle, eylem plan n uygulanmas ndan sonra birinci aflamaya dönülerek, uygulamaya yönelik sorunlar belirlenerek, yeni eylem planlar oluflturulur ve veri toplama ifllemlerine devam edilir. Eylem araflt rmas süreci, belirlenen probleme iliflkin sorunun çözümlenmesi ve iyilefltirmeye iliflkin sonuçlar elde edilene kadar devam eder. Eylem araflt rmas, alan yaz nda ö retmen araflt rmas olarak da ifade edilmektedir. Eylem araflt rmas özellikle s n f içerisinde ö retmenlerin karfl laflt klar ö retim problemlerine çözüm getirmelerine katk sa layan bir mesleki geliflim modelidir. Bu modelin en önemli özelli i, ö retmenin kendi mesleki geliflimden kendisinin sorumlu olmas n sa layarak, ö retmenlerin ö retimsel geliflim alanlar n destekleyen bir model olmas d r (Köklü, 2004). Ö retmenler, s n f içerisinde belirledikleri ö retim soruna iliflkin bir eylem plan oluflturarak, ö retim sorunlar n çözümlemeye çal fl rlar. Ö retmen ö retim sorununa iliflkin belirledi i eylem plan n uygularken, ö retimsel alanda da kendini gelifltirmeye çal fl r. fiekil 5.9 Eylem Araflt rmas Modellinin Uygulama Türleri Bireysel eylem araflt rmas Eylem Araflt rmas Türleri flbirli ine dayal eylem araflt rmas Okul genelinde eylem araflt rmas

124 5. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri 113 Eylem araflt rmas modelinde ö retmen oldukça etkin bir konumdad r. Araflt rma süreci içerisinde ö retmen belirli kararlar alarak, bu kararlar uygulay p, uygulama sonuçlar n de erlendirme sorumluklar na sahiptir. Araflt rma süreci içerinde uzmanlardan ve deneyimli ö retmenlerden görüfl alma ve bunlar uygulama yetkisine de sahiptir. Eylem araflt rmas bireysel bir mesleki geliflim modeli olabildi i gibi, küçük ya da büyük gruplarla da yürütülebilir. fiekil 5.9 da görüldü ü gibi eylem araflt rmas modeli üç farkl türde gerçeklefltirilebilir (Yalaz-Atay, 2003; Tallerico, 2004): Bireysel eylem araflt rmas flbirli ine dayal eylem araflt rmas Okul genelinde eylem araflt rmas Bireysel eylem araflt rmas nda ö retmen kendi s n f nda belirli bir sorunun çözümüne, odaklanarak, bu sorunun çözümüne yönelik uygulama çal flmalar gerçeklefltirir. flbirli ine dayal eylem araflt rmas nda ise, bir grup ö retmen taraf ndan bir ya da birkaç s n ftaki sorun üzerinde çal flmalar ile gerçeklefltirilir. Bu tür eylem araflt rmas nda üniversitelerdeki akademisyenlerden de destek al nabilir. Di er eylem araflt rmas türü olan okul genelindeki eylem araflt rmalar nda temel amaç okulun iyilefltirilmesine ve gelifltirilmesine yönelik olarak, sürece okul müdürü, müdür yard mc lar ve ö retmenler olmak üzere bütün paydafllar n sürece kat l m ile gerçeklefltirilir (Yalaz-Atay, 2003). Eylem araflt rmas modelinin s n rl l, sürekli iyileflme ve de iflim gerektirmesindedir. Di er bir ifadeyle, bu mesleki geliflim modelinin uygulanmas uzun ve döngüsel bir süreç gerektirmektedir. Bir di er s n rl l k, ö retmenlerin veri toplama ile ilgili bilgi, beceri ve kaynaklara sahip olmamalar d r. Bu s n rl l klar gidermek için, okul yönetimleri sürekli iyileflme ve de iflim süreci için zaman planlamas yapmal, gerekli kaynaklar ö retmenlerin kullan m na sunmal d rlar. Eylem araflt rmas modelinde ö retmenlerin, gerçek sorunlara odaklanmalar ve uygulama içinde birer araflt rmac rolünü üstlenmifl olmalar nedeniyle, do rudan mesleki geliflim süreci içerisinde yer al rlar. Bu nedenle, oldukça etkili bir mesleki geliflim modeli oldu u söylenebilir. Di er Mesleki Geliflim Modelleri Aç klamalar yap lan mesleki geliflim modellerine ek olarak, di er modeller bafll alt nda iflbirli ine dayal problem çözme modeli ile ö retmenli in gözlem ve de- erlendirilmesi modeli üzerinde durulacakt r. Bu mesleki geliflim modellerinin özelli i, küçük gruplarla birebir çal flmalar fleklinde gerçeklefltirilmeleridir. flbirli ine Dayal Problem Çözme Modeli flbirli ine dayal problem çözme modeli, iki ya da daha fazla ö retmenin belirli bir sorunun çözümüne iliflkin bir araya gelerek çal flt klar bir mesleki geliflim modelidir. Bu mesleki geliflim modelinde ö retmenler, öncelikle ilgili sorunun çözümüne iliflkin görev paylafl m gerçeklefltirirler. Daha sonra her bir ö retmen görev kapsam nda sorunun çözümüne iliflkin ayr ayr çal flmalar n gerçeklefltirdikten sonra bir araya gelerek, çal flmalar ile ilgili birbirlerini bilgilendirerek, sorunun çözümüne iliflkin bir bütünlük sa larlar (Tallerico, 2004). flbirli ine Dayal Problem Çözme Modeli: ki ya da daha fazla ö retmenin belirli bir sorunun çözümüne iliflkin bir araya gelerek çal flt klar bir mesleki geliflim modelidir.

125 114 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim 10 flbirli ine dayal problem çözme modelinde di er modellerden farkl özellikler var m - d r? Varsa aç klay n z. DÜfiÜNEL M Böylece, DÜfiÜNEL M bu modelde her ö retmenin birbirinin mesleki gelifliminden sorumlu olmas sa lanarak, ö retmenlerin görev paylafl mlar na dayal olarak birbirlerine SORU ayr ayr mesleki S ORUgeliflim etkinli i gerçeklefltirmeleri sa lan r. Örne in, yap land rmac ö renme kuram na dayal olarak haz rlanan yeni ö renme program na iliflkin ders planlar n n haz rlanmas na iliflkin zümre çal flmalar için iflbirli ine dayal D KKAT D KKAT problem çözme modeli kullan larak, ö retmenlerin mesleki geliflimleri desteklenebilir. Bu modelin en belirgin zorlu u, ö retmenlerin ders programlar n n birlikte çal flmaya fazla olanak vermemesidir. A r ders yükü bulunan birçok ö retmen zaman yoklu undan meslektafllar yla bir araya gelememekte ve ekip çal flmalar bu nedenle aksayabilmektedir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON Ö retmenli in NTERNET gözlem ve de erlendirilmesi modelinin aflamalar : 1. Gözlem öncesi tart flma 2. S n f gözlemi 3. Gözlem sonras tart flma Ö retmenli in Gözlem ve De erlendirilmesi Modeli Ö retmenli in K Tgözlem A P ve de erlendirilmesi modelinin özelli i, mesleki geliflim sürecinin iki ö retmen aras nda geliflmesidir. Bu modelde iki ö retmenin oluflturdu- u tak mda ö retmenlerden birisi gözlemci, di eri ise gözlenen konumundad r. Gözlem yapan TELEV ZYON ö retmenin gözlem yapaca olgu bir dersin, konunun ifllenmesi ya da bir sunu olabilir. Gözlemci ve gözlenen ö retmenler, etkinlikleri rol de ifltirerek sürdürürler. Ancak, roller de iflse de izlenen yol ayn d r. Bu model 3 aflamal bir süreçten oluflmaktad r (Gilckman, 2002): 1. Gözlem NTERNET Öncesi Tart flma: Bu aflamada gözlem yapacak ö retmenin, gözlem sürecinde odaklanaca konular belirlenir. 2. S n f Gözlemi: Odaklan lacak konuya iliflkin sistematik olarak veri toplama sürecinin planlamas gerçeklefltirilir. 3. Gözlem sonras Tart flma: Gözlem sonras nda, gözlemci ve gözlenen ö retmen birlikte verileri analiz ederek ve bulgular de erlendirirler. Bunu yaparken ya dolayl ya da iflbirli ine dayal ö retimi yöntemi kullan labilir. Dolayl yöntemde gözlemci ö retmen gözlenen ö retmene sorular yönelterek, dersin ifllenmesine iliflkin derinli ine analiz yap lmas n sa lar. flbirlikçi yöntemde ise her iki ö retmen birlikte süreci analiz ederler. 11 Hangi model SIRA içerisinde S ZDE gözlemci ve gözlenen ö retmen yap s gözlenmektedir ve bu modelin özellikleri nelerdir? DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Bu yöntemin DÜfiÜNEL M zorlu u ise gözlemci ve gözlenen ö retmenlerin rollerinin da l - m n n belirlenmesi, tak m oluflturmak için zaman ayarlanmas ve konular n seçilmesidir. Bu SORU nedenle, modelin uygulanmas nda okul yöneticilerine de önemli sorumluluklar düflmektedir. Okul yöneticilerinin, modelin uygulanmas na iliflkin rolleri dönüflümlü olarak belirli bir parametrede belirlemesi, zaman birlikteli i sa lamas ve ihtiyaç analizi ile gözlem konular n belirlemesi ile bu yaklafl m etkili bir D KKAT flekilde ifle koflulabilir. MESLEK GEL fi M MODELLER N N KARfiILAfiTIRILMASI AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P Mesleki geliflim modelleri yaklafl mlar ve odakland klar hususlar aç lar ndan farkl l klar göstermektedir. Bu noktada mesleki geliflim etkinliklerinin planlamas nda K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON

126 5. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri 115 ve uygulanmas nda temel al nacak modellerin seçiminde afla daki konular n göz önünde bulunmas gerekmektedir: Düzenlenecek bir mesleki geliflim etkinli inin bir modele dayand r larak sürdürülmesi, etkinli in verimli geçmesini ve amac na ulaflmas n kolaylaflt racakt r. Ancak düzenlenecek mesleki geliflim etkinli inin hangi model çerçevesinde gerçeklefltirilece i önemli bir husustur. Burada mesleki geliflim etkinli inin amac, kapsam ve vizyonu gibi unsurlar hangi mesleki geliflim modelinin tercih edilmesi gerekti ini belirleyecektir. Bu kapsamda haz rlanan Tablo 5.1 de mesleki geliflim modelleri amaçlar, odakland klar önemli hususlar ve temel dayanaklar aç lar ndan karfl laflt r lm flt r. Tablo 5.1 Mesleki geliflim modellerinin karfl laflt r lmas Model smi Modelin Amac Model Oda Temel Dayana Yetiflkin Ö renme Modeli Yetiflkinlerin bireysel boyutta verimli ö renmeleri amaçlan r. Yetiflkinlerin ihtiyac n duyduklar herhangi bir konuda geliflimlerinin sa lanabilmesine odaklan r. Pedagojiden farkl olarak, yetiflkin e itiminin farkl olmas gerekti ini belirtir. Gereksinime Dayal Uyum Modeli Kurumun ve ö retmenlerin de iflime uyum sa lamalar ve de iflime iliflkin gereksinimlerinin karfl lanmas hedeflenir. Yetiflkin gereksinimlerinin karfl lanabilmesine odaklan r. Kurumun ve ö retmenlerin gereksinimlerinin belirlenmesi ve karfl lanmas d r. Dönüfltürücü Ö renme Modeli Yetiflkin ö renenlerin deneyimleri sonucunda yaflam bak fl aç lar n n de iflmesi hedeflenir. Yetiflkinin deneyim edinmesine odaklan r. Yetiflkinlerin bireysel yaflam deneyimi kazanmas ve deneyimlerini elefltirel olarak de erlendirebilmesidir. Programl Model Kurumsal boyutta mesleki geliflim amaçlar, vizyonu belirlenerek sistematik bir planlama amaçlan r. Sistematik bir plan içerisinde yetiflkinlerin mesleki geliflimlerinin karfl lanmas na odaklan r. Bir kuruma yönelik düzenlenecek mesleki geliflim program n n sistematik bir plan içerisinde yürütülmesidir. Okul Temelli Mesleki Geliflim Modeli Okul geliflimi çerçevesinde ö retmenin kendi mesleki geliflimini kendisinin planlamas temeline dayan r. Kurumun ve ö retmenlerinin ihtiyaçlar n n karfl lanmas na ve geliflmesine odaklan r. Ö rencilerin ö renme ihtiyaçlar ve okul geliflimi hedefleri do rultusunda, ö retmenlerin mesleki geliflim planlan n haz rlamas ve uygulamas d r. Eylem Araflt rmas Modeli S n f, ö retim program ya da tüm okuldaki mevcut çal flma durumun de iflimi ya da geliflimini sa lamakt r. Ö retmen araflt rmalar olarak da bilinir. Bireyin mesleki ve kiflisel yaflant s n n gelifltirilebilmesine odaklan r. Bireysel ve mesleki ihtiyaçlar do rultusunda ö retmenlerin mesleki geliflimi amaçlan r. flbirli ine Dayal Problem Çözme Modeli Bir grup ö retmenin bir araya gelerek ortak bir sorunlar n çözmeye yönelik mesleki geliflim sürecini ifle koflmalar d r. Grup bireylerinin birbiriyle uyum içerisinde, yaflad klar bir sorunun çözümüne yönelik çal flmalar d r. Benzer sorunlar yaflam fl ö retmenlerle grup çal flmas ile sorunun çözümü için çal flmalar d r. Ö retmenli in Gözlem ve De erlendirilmesi Modeli ki ö retmenin tak m çal flmas içerisinde s n f ve ders süreci gözlemesi yapmas, bulgular de erlendirmesidir. Yetiflkin mesleki geliflimin baz dönüm noktalar nda gözlenmesi ve de erlendirilmesine odaklan r. ki ö retmenin tak m ruhu içerisinde mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesi ve gerçeklefltirilmesine odaklan r.

127 116 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Tabloda da görülece i gibi yetiflkin ö retim program n n planlama ilkelerini kapsayan yetiflkin ö renme modeli yetiflkinlerin bireysel olarak mesleki geliflim sa lamalar için yol gösterici bir modeldir. Gereksinime dayal uyum modeli hissedilen eksikliklere ve gereksineme göre bireysel veya kurum çap nda mesleki geliflim etkinlikleri düzenlenmesinde rehber bir model olabilir. Yetiflkinlerin deneyimlerine ve deneyimleri do rultusunda alacaklar kararlara göre flekillenen ve yetiflkinlere mesleki geliflim kapsam nda yol gösterebilecek bir model olan dönüfltürücü ö renme modeli bireysel boyutta ve bir grup yetiflkinin mesleki geliflim etkinliklerini düzenlenmesinde rehber olabilir. Kurumsal boyutta sistematik bir planlama içerisinde düzenlenecek bir mesleki geliflim etkinli i için ise programl model tercih edilebilir. Okulun belirlenen ihtiyaçlar n n karfl lanabilmesi ve gelifliminin sa lanabilmesi amac yla düzenlenecek bir mesleki geliflim etkinli i için okul temelli mesleki geliflim modeli uygun olabilir. Ö retmenin ders materyallerini zenginlefltirmesi, ders anlat m n daha verimli hale getirmesi ve ö renci kat l m n art - r c etkinlikler düzenlemesi gibi s n f içinde hissetti i sorunlar n çözümüne yönelik bireysel olarak kendisinin yürüttü ü mesleki geliflim etkinli ine eylem araflt rmas modeli rehberlik edebilir. Ö retmenlerin hissettikleri baz mesleki sorunlar ortak olabilir. Bu ortak sorunlar n çözümü için sorun yaflayan ö retmenler bir tak m kurarak iflbirli i ve uyum içerisinde sorunlar n çözmeye yönelik düzenleyecekleri mesleki geliflim etkinli ine iflbirli ine dayal problem çözme modeli yard mc olabilir. Son olarak, iki ö retmenin birbirini gözlemesi, gözlem notlar ndan bir de erlendirmeye varmas ve olas gözlem s ras nda belirleyebilece i olas sorunlar de- erlendirerek bir sonuca varmas ise ö retmenli in gözlem ve de erlendirilmesi modeli çerçevesinde gerçeklefltirilebilir.

128 5. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri 117 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 A MAÇ 3 Ö retmenlikte mesleki geliflim modellerinin önemine iliflkin bilgiye sahip olabilmek Her ülkede ö retmenlerin mesleki geliflimine yönelik sistem, ülkenin e itim sistemine dayal olarak farkl l klar göstermektedir. Bir mesleki geliflim sisteminin gelifltirilmesinde ise, mesleki geliflim modellerinden yararlan l r. Di er bir ifadeyle, her mesleki geliflim sisteminin oluflturulmas nda mesleki geliflim modellerine dayal olarak gerçeklefltirilir. Ö retmenlikte mesleki geliflim modellerini s ralayabilmek. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinin oluflturulmas na yönelik mesleki geliflim modellerini flu flekilde s ralamak mümkündür: Yetiflkin ö renme modeli Gereksineme dayal uyum modeli Dönüfltürücü Ö renme Modeli Programl Model Okul temelli mesleki geliflim modeli Eylem Araflt rmas Modeli Di er mesleki geliflim modelleri Ö retmenlikte mesleki geliflim modellerinin yap - s ve uygulanmas n aç klayabilmek. Yetiflkin ö renme modeli planlama öncesi aflamas, planlama aflamas, uygulama aflamas, izleme aflamas olmak üzere dört aflamadan oluflmaktad r. Bu mesleki geliflim modeli sistematik bir yap ya sahip olup, her bir aflama birbiriyle iliflkili ve birbirini takip eden döngüsel bir yap ya sahiptir. Ayr ca, her aflamada yetiflkin ö renme ilkeleri ifle koflulur. Gereksinime dayal uyum modeli; gereksinim belirleme, uygulama ve de iflimin sa lanmas olmak üzere üç aflamadan oluflmaktad r. Bu modelin temeli, ö retmenlerin de- iflime uyum sa lama gereksinimlerine dayanmaktad r. Dönüfltürücü ö renme mesleki geliflim modeli; yetiflkin ö renmesi temeline dayan r. kileme düflme, öz-inceleme, elefltirel de erlendirme, fark na varma, keflfetme, eylem plan haz rlama, bilgi ve beceri edinimi, yeni rollerin denenmesi, yeterlilik ve özgüveni oluflturma ve bütünlefltirme gibi aflamalardan oluflur. Programl mesleki geliflim modeli, sistematik ve döngüsel bir model olup, her aflamada yap lacak ifllemlerin ayr nt l olarak belirlenmesi gerekir. Modele göre ilk olarak mesleki geliflim belirli bir süreç içerisinde, belirli aflamalardan oluflur ve kurumun misyonuna ve vizyonuna ba l olarak mesleki geliflim program n n amaçlar belirlenir. Okul temelli mesleki geliflim modeli, ö retmenlerin bireysel mesleki geliflim plan haz rlamalar, okul temelli mesleki geliflim plan n n haz rlamas, mesleki geliflim planlar - n n uygulanmas ve izlenmesi, mesleki geliflim planlar n n de erlendirilmesi olmak üzere 4 aflamadan oluflmaktad r. Bu model, ö retmenin kendi mesleki gelifliminden sorumlu olmas ve mesleki geliflimini kendisinin planlamas temeline dayanmaktad r. Mesleki geliflim modellerinden eylem araflt rmas modeli, araflt rma konusunun tan mlanmas, veri toplama sürecinin planlanmas, verilerin toplanmas ve analiz edilmesi, verilerin analizine dayal olarak eylem plan n n oluflturulmas, eylem plan n n uygulanmas olmak üzere befl aflamadan oluflan bir süreçtir. Eylem araflt rmas modelinde ö retmenlerin, gerçek sorunlara odaklanmalar ve uygulama içinde birer araflt rmac rolünü üstlenmifl olmalar nedeniyle, do rudan mesleki geliflim süreci içerisinde yer al rlar. Di er mesleki geliflim modelleri iflbirli ine dayal problem çözme modeli ile ö retmenli in gözlem ve de erlendirilmesi modelidir. flbirli ine dayal problem çözme modeli, iki ya da daha fazla ö retmenin belirli bir sorunun çözümüne iliflkin bir araya gelerek çal flt klar bir mesleki geliflim modelidir. Ö retmenli in gözlem ve de erlendirilmesi modeli ise mesleki geliflim sürecinin iki ö retmen aras nda geliflmesi temeline dayanmaktad r.

129 118 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim A MAÇ 4 Ö retmenlikte mesleki geliflim modellerinin karfl laflt rmas n yapabilmek. Yetiflkinlerin bireysel boyutta verimli ö renmeleri amaçlayan yetiflkin ö renme modeli dir. Yetiflkinlerin ihtiyac n duyduklar herhangi bir konuda geliflimlerinin sa lanabilmesine odaklan r. Kurumun ve ö retmenlerin de iflime uyum sa lamalar ve de iflime iliflkin gereksinimlerinin karfl lanmas hedefleyen gereksinime dayal uyum modeli dir. Yetiflkin gereksinimlerinin karfl lanabilmesine odaklan r. Yetiflkin ö renenlerin deneyimleri sonucunda yaflam bak fl aç lar n n de iflmesi hedefleyen dönüfltürücü ö renme modeli yetiflkinin deneyim edinmesine odaklan r. Kurumsal boyutta mesleki geliflim amaçlar, vizyonu belirlenerek sistematik bir planlama amaçlayan programl modeldir. Sistematik bir plan içerisinde yetiflkinlerin mesleki geliflimlerinin karfl lanmas na odaklan r. Okul temelli mesleki geliflim modeli, okul geliflimi çerçevesinde ö retmenin kendi mesleki geliflimini kendisinin planlamas temeline dayan r. Kurumun ve ö retmenlerinin ihtiyaçlar n n karfl lanmas na ve geliflmesine odaklan r. Eylem araflt rmas modeli s n f, ö retim program ya da tüm okuldaki mevcut çal flma durumun de iflimi ya da geliflimini sa lamakt r. flbirli ine dayal problem çözme modeli, bir grup ö retmenin bir araya gelerek ortak bir sorunlar n çözmeye yönelik mesleki geliflim sürecini ifle koflmalar d r. Grup bireylerinin birbiriyle uyum içerisinde, yaflad klar bir sorunun çözümüne yönelik çal flmalar esast r. Ö retmenli in Gözlem ve De erlendirilmesi Modeli iki ö retmenin tak m çal flmas içerisinde s n f ve ders süreci gözlemesi yapmas, bulgular de erlendirmesidir. Yetiflkin mesleki geliflimin baz dönüm noktalar nda gözlenmesi ve de erlendirilmesine odaklan r.

130 5. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri 119 Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi ö retmenlikte mesleki geliflim modelleri aras nda yer almaz? a. Eylem araflt rmas modeli b. Yetiflkin ö renme modeli c. Gereksinime dayal uyum modeli d. Okul program modeli e. Dönüfltürücü ö renme modeli 2. Yetiflkin ö renmesi modeline göre problemin çözümüne iliflkin bilginin topland basama a ad verilir? a. Karfl laflt rma b. lgilenme c. Fark nda olma d. Uygulama e. Deneme 3. I. Gereksinim aflamas II. De iflimin sa lanmas aflamas III. Planlama öncesi aflamas IV. zleme aflamas Yukar dakilerden hangileri gereksinime dayal uyum modelinin aflamalar aras nda yer almaktad r? a. I-II b. I-III c. II-IV d. II-III e. III-IV 4. Afla dakilerden hangisi dönüfltürücü ö renmenin özelliklerinden biri de ildir? a. Yetiflkinlerin deneyimlerinden etkilenmektedir b. Bireylerin ö renmelerinde elefltirel bak fl önemlidir c. flbirli ine dayal çal flmalar desteklemektedir d. Bireylerin yeni roller ve eylemleri keflfetmeleri gereklidir e. Özgüven kazan lan durum yaflant ile bütünlefltirilmektedir 5. Afla dakilerden hangisi dönüfltürücü ö renme modelinde yer alan aflamalardan biridir? a. kileme düflme b. Beceri c. Al flkanl k d. Deneme e. Odaklanma 6. Yetiflkinlere yönelik gerçeklefltirilecek programlar n örgütsel ve sistematik bir yap da sunulmas na destek veren modele ne ad verilmektedir? a. flbirli ine dayal problem çözme modeli b. Eylem araflt rmas modeli c. Gereksinime dayal uyum modeli d. Yetiflkin ö renme modeli e. Programl model 7. Afla dakilerden hangisi okul temelli mesleki geliflim modeli aflamalar ndan biri de ildir? a. Bireysel mesleki geliflim plan n haz rlanmas b. Mesleki geliflim plan verilerinin analiz edilmesi c. Mesleki geliflim plan n n de erlendirilmesi d. Mesleki geliflim planlan n uygulanmas ve izlenmesi e. Okul temelli mesleki geliflim plan n n haz rlamas 8. I. flbirli ine dayal II. Okul genelinde III. Bireysel IV. Çevresel Yukardakilerden hangisi ya da hangileri eylem araflt rmas modeli türlerinden biri de ildir? a. I-II b. Yaln z IV c. Yaln z II d. III-IV e. I-III 9. Eylem araflt rmas modelinin temel amac afla dakilerden hangisidir? a. Daha çok ö renci sorunlar na odaklanarak uygulama gelifltirmeye yönelik veri toplamak. b. S n f, ö retim program ya da tüm okuldaki mevcut çal flma durumun de iflimini veya geliflimini sa lamak. c. Yeni ö retim ilke yöntem ve teknikleri ile ö renme stratejilerini kazand rmak. d. Problemlere somut çözümler üretmek amac yla bilimsel yöntemden yararlanarak uygulamalar gelifltirmek. e. Ö rencilerle görüflme tekni i ile veri toplayarak tümevar msal çözümlemeler yaparak e itimin çeflitli sorunlar na uygulamaya yönelik çözümler üretmek.

131 120 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim 10. Bir dersin veya bir sununun incelenmesi gibi bir konuda iki ö retmenden oluflan bir tak mda, ö retmenlerden birinin gözlemci di erinin ise gözlenen konumda oldu u mesleki geliflim modeline ne ad verilir? a. flbirli ine dayal problem çözme modeli b. Eylem araflt rmas modeli c. Gereksinime dayal uyum modeli d. Ö retmenli in gözlem ve de erlendirilmesi modeli e. Okul temelli mesleki geliflim modeli Yaflam n çinden Hizmet çi E itimde Yeni Yaklafl mlar Yrd.Doç.Dr. Ahmet SABAN (*) G R fi Günümüz ö retmenlerinin e itim sistemindeki giderek de iflen görev, rol ve sorumluluklar n daha iyi kavramas ve yerine getirmesi için hizmet-öncesi e itim gerekli, fakat asla yeterli de ildir. Ö retmenlerin kendi alanlar nda daima daha güçlü, gayretli ve geliflme sa layan kifliler olarak görev yapabilmeleri için onlar n hizmet içi e itimle de desteklenmelerine ihtiyaç vard r. Öyle ki, ö retmen adaylar n n hayat-boyu e itime muhtaç oldu u ve bu e itimin onlar n ö retmenlik mesle i süresince sürüp gitmesi gerekti i bilinci ile yetifltirilmeleri gerekmektedir. Fakat, etkili ve verimli hizmet içi e itim belirli zamanlarda bir araya toplanan belirli say daki bir ö retmen grubuna belirli uzmanlar taraf ndan belirli bilgilerin aktar lmas ile s n rl tutulamaz. Bu konuda yeni yöntemlere ihtiyaç vard r. Bu çal flman n amac, ö retmenlerin hizmet içi e itimini gerekli k lan bafll ca nedenleri incelemek ve okul-merkezli hizmet içi e itim modellerinin baz lar n tart flarak ö retmenlerin meslekî etkinliklerinin artt r lmas na katk da bulunmakt r. H ZMET Ç E T ME DUYULAN GEREKS N M Ö retmenlerin hizmet içi e itime olan gereksinimlerini bafll ca üç yaklafl mla aç klamak mümkündür: (I) profesyonel ö retmen yaklafl m, (II) de iflimsel yaklafl m, ve (III) geliflimsel yaklafl m. I. PROFESYONEL Ö RETMEN YAKLAfiIMI Ö retmenler topluma faydal olacak ve ayn zamanda topluma yön verecek bireyleri yetifltirmek görevini üstlenen e itim sistemimizin en önemli üyeleridir. Ö retmenler bu son derece önemli görevi topluma bilinçli, yarat c, sorumlu ve ayn zamanda beden, zihin, ahlâk ve duygu bak m ndan dengeli yeni nesiller yetifltirmekle yerine getirir. Bu durum ise onlar n ancak bir profesyonel ö retmen kimli i kazanmalar ile mümkündür. Bu ba lamdaki profesyonellik, ö retmenlerin hizmetöncesi e itim ve hizmet içi e itim süreçlerinin bütünleflmesi ile gerçekleflir. Nitekim, Garmston a göre, profesyonel bir ö retmen kimli ine sahip olman n niteliklerini flöylece özetlemek mümkündür: (1) Güçlü bir alan bilgisine sahip olmak;

132 5. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri 121 (2) Zengin bir ö retim yöntemleri repertuar na sahip olmak ve böylece hangi ö retim metodunun hangi konular n ifllenmesinde daha etkili olaca na karar vermek; (3) Çocuk geliflimi ve ö renme teorileri hakk nda bilgi ve anlay fl sahibi olmak ve dolay s yla s n ftaki ö rencilerin ö renme tipleri konusunda duyarl davranmak; (4) Kendisinin zay f ve kuvvetli oldu u noktalar, normlar ve de er yarg lar konusunda iyi bir anlay fla sahip olmak; (5) Okuldaki meslektafllar ile sa l kl bir iletiflim ve etkileflimde bulunmak. (1) Aç kça görülece i üzere, bu gibi niteliklerin gelifltirilmesi ve ö retmenlik mesle i süresince korunmas sadece hizmet-öncesi e itim ile mümkün olamaz. II. DE fi MSEL YAKLAfiIM Hizmet içi e itimde de iflimsel yaklafl m çeflitli alanlarda meydana gelen de iflme ve geliflmeleri esas al r. Bu ba lamda, Küçükahmet e göre, ö retmenlerin hizmet içi e itimden geçirilmesini gerekli k lan bafll ca nedenleri befl madde alt nda toplamak mümkündür:(2) 1. Bilimdeki de iflmeler (örne in, çocuk geliflimine iliflkin yeni araflt rmalar) sonucunda ö retmenlerin hizmet-öncesi e itimleri s ras nda edindi i bilgilerin büyük bir bölümü günümüz için güncelli ini yitirmektedir; 2. Toplumsal de iflmeler ö retmenlerin rollerine yeni boyutlar kazand rmaktad r (meselâ, her iki ebeveynin de çal flt veya ebeveynleri boflanm fl ailelerden gelen çocuklar n e itimi gibi); 3. Okul sistemlerindeki de iflmeler ö retmenlere yeni becerilerin kazand r lmas n gerekli k lmaktad r (örne in, ö retmenlerin okulu ilgilendiren kararlar n al nmas na kat l m için onlar n grup dinami i konusunda e itilmeleri gerekir); 4. Ö retmenlerin kendi ilgi alanlar ndaki de iflmeler (örne in, özel e itime muhtaç veya üstün zekâl çocuklar n ö retimi için) onlar n farkl bilgi ve beceriler ile donat lmas n gerekli k lar; 5. Ö retim yöntemleri ve teknolojisi alan ndaki yeni geliflmelerin (örne in, bilgisayar n) s n fa transferi için ö retmenlere bu transferi baflar ile yapabilecek bilgi ve becerilerin kazand r lmas na ihtiyaç vard r. Bütün bu say lan nedenler fl nda, ö retmenlerin hizmet-öncesi e itimleri ile uzun süre baflar l ve etkili olmalar beklenemez. Bundan dolay da, ö retmenlerin hizmet-öncesi e itimlerinden do an eksikliklerin hizmet içi e itimle karfl lanmas yoluna baflvurulmas gerekir. III. GEL fi MSEL YAKLAfiIM Hizmet içi e itimde geliflimsel yaklafl m ö retmenlik mesle ini evreler hâlinde inceler. Buna göre, ö retmenler meslekî hayatlar nda çeflitli evrelerden geçerler ve her bir evrede de farkl ilgi ve ihtiyaçlara sahiptirler. Yani, bir birey ö retmenlik hayat na bafllad andan itibaren onun ilgisi, merak ve endifleleri belirli zamanlarda belirli noktalarda yo unlafl r ve bu gibi yo unlaflmalar da farkl hizmet içi e itim modellerinin uygulanmas n gerekli k lar. Geliflimsel yaklafl m n öncülerinden Fuller e göre, ö retmenlik mesle ini bafll ca üç evrede incelemek mümkündür: (1) ben-merkezli evre, (2) görev-merkezli evre ve (3) ö renci-merkezli evre.(3) 1. Ben-Merkezli Evre. Ben-merkezli evre ö retmenlik mesle inin ilk evresidir ve yaklafl k olarak bir y l kadar sürer. Bu evrenin odak noktas n ö retmenin kendisi oluflturur. Bu evredeki bir ö retmen tecrübesizdir ve gün be gün meslekte kalabilme mücadelesi içindedir; ö retmenin kendine güveni azd r ve bu nedenle de s - n f nda alternatif ö retim modellerini denemekten çekinir. Buna ek olarak, bu evredeki bir ö retmen s n f yönetimi konusunda tecrübesizdir ve bu nedenle de s n - f nda kontrolü ve disiplini sa lama mücadelesi verir. Ben-merkezli evredeki bir ö retmen kendisine flu gibi sorular sürekli olarak yöneltir: Acaba ö retmenlik bana göre bir meslek mi? Ö retmenlik mesle ini her gün nas l yapabilece im? S n f mdaki gürültüden dolay acaba okul müdürü ve okuldaki di er ö retmenler hakk mda ne düflünecek? K sacas, bu evredeki bir ö retmen, ö retmenlik mesle ini baflar ile sürdürüp sürdüremeyece i endiflesini dai-ma tafl r ve bu nedenle de sürekli olarak yo un bir stres alt ndad r. Böyle bir ö retmenin deste e, okul ve e itim sistemi hakk nda bilgiye ve en önemlisi de alan ile ilgili kaynaklara ihtiyac vard r. Kendisine bu gibi yard mlar sa layabilecek bir mekanizma okul içinde yerini almal d r. 2. Görev-Merkezli Evre. Görev-merkezli evre ö retmenlik mesle inin ilk y l ndan sonraki iki ile dört y l aras ndaki süreyi içerir. Bu evrenin odak noktas n ö retmenin ö reticilik görevi oluflturur. Bu evredeki bir ö retmen iyi bir ö retici olabilme kayg s içindedir; bu nedenle, ö retmen yeni bir ö renme süreci içerisine girer ve alan ile ilgili s n f nda yeni ö retim yöntemlerini, materyallerini ve araç-gereçlerini kullanmaya bafllar. Görev-merkezli evrede olan bir ö retmen kendisine flu gibi sorular sürekli olarak yöneltir: Acaba baflka s n flarda e itim ve ö retim nas l olmaktad r? Ö retim konusunda alan mdaki yeni materyalleri, teknik-

133 122 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim leri ve fikirleri nas l elde edebilirim? Ö retmenlik görevimi en iyi yerine getirmemde bana en iyi kim yard m edebilir? K sacas, bu evredeki bir ö retmenin kendi okulundaki meslektafllar ile karfl l kl etkileflime, bilgi al flverifline ve ö retmenlik deneyimlerini paylaflmaya ihtiyac vard r. Kendisine bu gibi f rsatlar sa layacak mekanizmalar n okul sistemi içinde yerini almas gerekir. 3. Ö renci-merkezli Evre. Ö renci-merkezli evre ö retmenlik mesle inin son dönemidir. Bu evrenin odak noktas n ise ö renciler oluflturur. Bu evredeki bir ö retmen art k daha tecrübeli hale gelmifl ve kendine güvenini tam olarak kazanm flt r; bu nedenle de, ö retmen s n - f nda yeni ö retim yöntemlerini denemekten ve risk almaktan çekinmez. Bu evredeki bir ö retmen düflüncelerinde, ö retimle ilgili tasar mlar nda ve s n f-içi faaliyetlerinde daha çok ö renci merkezlidir; o art k s n f ndaki her bir ö rencinin zihinsel, duyuflsal ve sosyal ihtiyaçlar n en iyi karfl layabilmek için çaba sarf eder. Ö renci-merkezli evrede olan bir ö retmen kendisine flu gibi sorular sürekli olarak yöneltir: S n f mdaki her bir ö renciye nas l yard m edebilirim ki onun için ö renmek mümkün, kolay ve çabuk olsun? S n - f mdaki her bir ö renciye nas l yard m edebilirim ki onun için hayat-boyu ö renmek önemli ve vazgeçilmez olsun? S n f mdaki özel ö retime muhtaç ve üstün zekâl ö rencilere nas l yard m edebilirim ki, bu çocuklar ö renmelerini okul d fl nda da baflar ile sürdürebilsin? K sacas, bu evredeki bir ö retmen tecrübelidir ve kendi ö retim tecrübelerinden baflkalar n n da yaralanmas n ister. Kendisine bu f rsat tan yacak mekanizmalar n okul yap s içinde yerini almas gerekir.... Kaynak: htm Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. d Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 2. b Yan t n z yanl fl ise Yetiflkin Ö renme Modeli bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 3. a Yan t n z yanl fl ise Gereksinime Dayal Uyum Modeli bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 4. c Yan t n z yanl fl ise Dönüfltürücü Ö renme Modeli bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 5. a Yan t n z yanl fl ise Dönüfltürücü Ö renme Modeli bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 6. e Yan t n z yanl fl ise Programl Model bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 7. b Yan t n z yanl fl ise Okul Temelli Mesleki Geliflim Modeli bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yan t n z yanl fl ise Eylem Araflt rmas Modeli bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yan t n z yanl fl ise Eylem Araflt rmas Modeli bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 10. d Yan t n z yanl fl ise Ö retmenli in Gözlem ve De erlendirilmesi Modeli bölümünü yeniden gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Kurumsal odakl mesleki geliflim modeli uzun vadeli de- iflikliklere iliflkin belirli bir okul ya da bölgedeki ö retmen gruplar için sürekli mesleki geliflim uygulamalar - n içeren bir yap ya sahiptir. Kurumsal odakl mesleki geliflim modeli uzun vadeli de iflikliklere odaklan rken standartlaflt r lm fl mesleki geliflim modeli belirli dönemsel uygulamalara odaklan r. Kurumsal odakl mesleki geliflim modeli belirli bir okul ya da bölgedeki ö retmen gruplar için uygulan rken standartlaflt r lm fl mesleki geliflim modeli genifl ö retmen kitlelerine uygulan r. S ra Sizde 2 Yetiflkin ö renme modeline göre yetiflkin ö renme süreci; fark nda olma, ilgilinme, karfl laflt rma, deneme ve uygulama basamaklar ndan oluflur. Ö retmen öncelikle problemin fark na var r, ard ndan problemin çözümüne iliflkin bilgi toplar, sonraki aflamada en iyi çözüme ulaflmak için bu çözüm yollar n birbirleriyle karfl laflt r r. Deneme aflamas nda ise ö retmen seçti i çözüm yolunu uygulamaya geçmeden önce test eder. Son aflamada ise, uygulamaya geçer.

134 5. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Modelleri 123 S ra Sizde 3 Yetiflkin ö renme modelinin ilk aflamas olan planlama öncesi aflamas, etkili mesleki geliflim program oluflturman n ilk basama d r. Mesleki geliflim program nda görev alacak uzmanlar n görev tan mlar n n yap lmas, gereksinimlerin belirlenmesi, mevcut olanaklar n gözden geçirilmesi ve amaçlar n belirlenmesi bu aflamada gerçeklefltirilir. S ra Sizde 4 Gereksinime dayal uyum modelinin birinci aflamas n n (Gereksinim aflamas ) basamaklar fark ndal k, bilgi, birey, yönetme, önem, iflbirli i ve odaklanmad r. Gereksinime dayal uyum modelinin ilk aflamas nda birinci basamak, ö retmenin mesleki geliflim gereksiniminin fark na varmas n sa lamakt r. Bu aflaman n ikinci basama nda ö retmenin gereksinime iliflkin bilgi edinme iste inin oluflmas ve üçüncü basamakta ise bilgiyi uygulamaya istekli olmas sa lan r. Dördüncü aflamada ise ö retmenin bu süreç içerisinde karfl laflabilece i güçlükleri yönetmeye iliflkin fark nda olmas sa lan r. Bu aflaman n beflinci basama nda ö retmenin mesleki geliflim süreci içerisinde edindi i bilgiyi uygulamaya önem vermesi, alt nc basamakta meslektafllar yla iflbirli ine haz r olmas ve son basamakta ise edindi i bilgiyi uygulamaya odaklanmas sa lanmal d r. Di er bir ifadeyle gereksinime dayal uyum modelinin bu ilk aflamas nda ö retmenler mesleki geliflim sürecine ve edindikleri bilgileri uygulamaya haz rlanmal d rlar. S ra Sizde 5 Gereksinime dayal uyum modeli; de iflim, birey, süreç ve uygulamaya dayal olan, ö retmenlerin de iflim sürecine uyum sa lamalar n temel alan bir mesleki geliflim modeli olarak ifade edilebilir. Gereksinime dayal uyum modeli, ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerine uyum sa lamalar ve ö retme-ö renme sürecinde kullanmalar na yönelik mesleki geliflim etkinliklerinin düzenlenmesinde kullan labilecek bir modeldir. S ra Sizde 6 Dönüfltürücü ö renme, yetiflkinlerin deneyimleriyle oluflturduklar bak fl aç lar n n ve al flkanl klar n n, karfl laflt klar yeni durum ve de iflikliklere uyum sa layarak de iflim göstermeleri sürecidir. S ra Sizde 7 Dönüfltürücü ö renme kuram na göre yetiflkinlerin ö renme sürecinde yaflayacaklar aflamalar; ikileme düflme, öz inceleme, elefltirel de erlendirme, fark na varma, keflfetme, eylem plan haz rlama, bilgi ve beceri edinimi, yeni rollerin denenmesi, yeterlilik ve özgüveni oluflturma ve bütünlefltirmedir. Yetiflkinlerin deneyimleri sonucunda yaflayaca dönüflüm aflamalar na her birey ayn noktadan bafllamayabilir. Baz bireyler dördüncü aflamadan bafllarken, baz bireyler de ilk aflamadan bafllayabilir. Aflamalar n di er önemli özelli i de ard l bir süreç izlememesidir. Yani dördüncü aflamadan bafllayan bir birey do rudan yedinci aflamaya da geçebilir. Bu aflamalar bireylerin zihinsel süreçleri ve yaflad deneyimleri flekillendirir. S ra Sizde 8 Programl mesleki geliflim modeli, sistematik ve döngüseldir. Her aflamada yap lacak ifllemlerin ayr nt l olarak belirlenmesi gerekir. Bu model bir mesleki geliflim program oluflturulmas için belirli bir yap sa lar. S ra Sizde 9 Eylem araflt rmas, bir ö retme-ö renme ortam nda araflt rmac olarak ö retmenler, yöneticiler, okul dan flmanlar ya da di er ilgililer taraf ndan ö rencilerin nas l daha iyi ö renebilecekleri konusunda bilgi edinmek amac yla yap lan sistematik bir araflt rma sürecidir. Eylem araflt rmas modelinin amac s n f, ö retim program ya da tüm okuldaki mevcut çal flma durumun de iflimi ya da geliflimini sa lamakt r. S ra Sizde 10 flbirli ine dayal problem çözme modeli di er modellerin aksine iki ya da daha fazla ö retmenin belirli bir sorunun çözümüne iliflkin bir araya gelerek çal flmas söz konusudur. Ö retmenler öncelikle ilgili sorunun çözümüne iliflkin görev paylafl m gerçeklefltirirler. Daha sonra her bir ö retmen görev kapsam nda sorunun çözümüne iliflkin ayr ayr çal flmalar n gerçeklefltirdikten sonra bir araya gelir. Yapt klar çal flmalar ile ilgili birbirlerini bilgilendirirler ve sorunun çözümüne iliflkin bir bütünlük olufltururlar. Ayr ca bu modelde her bir ö retmenin birbirinin mesleki gelifliminden sorumlu olmas sa lanarak, görev paylafl m na dayal bir mesleki geliflim etkinli i gerçeklefltirmeleri sa lan r. Modelin en belirgin zorlu u ise ö retmenlerin ders programlar n n birlikte çal flmaya fazla olanak vermemesidir. A r ders yükü bulunan birçok ö retmen zaman yoklu undan meslektafllar yla bir araya gelememekte ve ekip çal flmalar bu nedenle aksayabilmektedir.

135 124 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim S ra Sizde 11 Gözlemci ve gözlenen ö retmenlerden oluflan model ö retmenli in gözlem ve de erlendirilmesi modelidir. Bu modelde iki ö retmenin oluflturdu u tak mda ö retmenlerden birisi gözlemci, di eri ise gözlenen konumundad r. Gözlem yapan ö retmenin gözlem yapaca olgu bir dersin, konunun ya da bir sunumun gerçeklefltirilmesi olabilir. Gözlemci ve gözlenen ö retmenler, etkinlikleri rol de ifltirerek sürdürürler. Roller de iflse de izlenen yol ayn d r. Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Ayd n,. (2005). Ö retimde Denetim: Durum Saptama, De- erlendirme ve Gelifltirme. Ankara: Pegem A Yay nc l k. Bailey, M. K., Curtis, A. & Nunan, D. (2001). Pursuing Professional Development: The Self as Source. Australia: Heinle & Heinle Cranton, P. (1994). Understanding and promoting transformative learning: A guide for educators of adults. San Francisco: Jossey-Bass. Glickman, C. V. (2002) Leadership for Learning: How to Help Teachers Succeed. Alexandria, VA: Association for Supervision and Curriculum Development. Guskey, T. R. (2000). Evaluating Professional Development. California: Corwin Press. Horsley, D. L. & Loucks-Horsley, S. (1998). CBAM brings order to the tornado of change. Journal of Staff Development, 19 (4). Ingvarson, L. (1998). Professional development as the pursuit of professional standards: The standardbased Professional development system. Teaching and Teacher Education, 14(1), Jarvis, P. (1995). Adult & continuing education: Theory and practice. (2nd ed.). New York: Routledge. Köklü, N. (2004). Eylem araflt rmas -ö retmen araflt rmas. Ankara Üniversitesi E itim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 37(1), Kurt,. (2000). Yetiflkin E itimi. Ankara: Nobel Yay n Da t m. Kuzu, A. (2006). Oluflturmac ö renmeye dayal çevrimiçi destekli ö retimin eylem araflt rmas arac l ile gelifltirilmesi. 6. Uluslararas E itim Teknolojisi Konferans Bildiri Kitapç, KKTC: Gazima usa. Lawler, P. A. (2003). Teacher as adult learners: a new perspective. New perspectives on designing and implementing professional development of teachers of adults, Ed.: Kathleen P. King, Patricia A. Lawler, New Directions for Adult and Continuing Education, No:98, San Francisco: Jossey-Bass., Loucks-Horsley, S. & Steiegelbauer, S. (1991). Using knowledge of change to guide staff development. Staff Development for Education in the 90 s: New Demands, New Realities, New Perspectives. Ed.: Ann Lieberman & Lynne Miller. New York: Teachers College Press. Mezirow, J. (1994). Understanding transformation theory. Adult Education Quarterly, 44(4), Merizow, J. (1997). Transformative learning: Theory to practice. New Directions for Adult And Continuing Education, 74, Mezirow, J. (2000). Learning to think like an adult. In J. Mezirow & Associates (Ed.), Learning as transformation: Critical perspectives on a theory in process (s. 3-33). San Francisco: Jossey-Bass. Mezirow, J. (2003). Transformative learning as discourse. Journal of Transformative Education, 1(1), McCarthy, B. (1982). Improving staff development through CBAM and 4Mat TM. Educational Leadership, 40(1), MEB, (2007). Okul Temelli Mesleki Geliflim K lavuzu. Ankara: An l Matbaac l k. Mills, G. E. (2003). Action Research: A Guide for the Teacher Researcher, 2. Bask, New Jersey: Merrill Prentice Hall. Reich, Jill N. (1994). Developing Faculty Development Programs: A View from Chair, Journal of Counselling&Development, 72. Oja, S. N. (1991). Adult development: in sights on staff development, Staff Development for Education in the 90 s: New Demands, New Realities, New Perspectives. Ed.: Ann Lieberman & Lynne Miller. New York: Teachers College Press. Tallerico, M. (2004). Supporting and Sustaining Teachers Professional Development: A Principal s Guide. California: Corwin Press. UNESCO (2002). Information and Communication Technologies in Teacher Education: A Planning Guide. France: Division of Higher Education. Whitelaw, C., Sears, M., & Campbell, K. (2004). Transformative learning in a faculty professional development context. Journal of Transformative Education, 2 (1), Yalaz-Atay, D. (2003). Ö retmen E itiminin De iflen Yüzü. Ankara: Nobel Yay nc l k.

136 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi Ö retmenlikte mesleki geliflim programlar n n konusu, içeri i ve etkinli in türü, ö retmenlerin mesleki geliflime kat l mlar n ve mesleki geliflimden yarar sa lamalar ndaki önemli de iflkenlerdir. Bu öneme ba l olarak, bu ünitede ö retmenlikte mesleki geliflim programlar ve etkinlik türleri hakk nda bilgiler verilecektir. Mesleki geliflim programlar n n planlama aflamas nda belirlenen amaçlara ulaflmas, ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini karfl lamas, ö renci ö renmesine ve okul geliflimine katk sa lamas için bu programlar n de erlendirilmesini gerekmektedir. Ayr ca, de erlendirme çal flmalar, mesleki geliflim programlar n n iyilefltirilmesi ve gelifltirilmesi için de oldukça önemlidir. Bunun için öncelikle ö retmenlikte mesleki geliflimin programlar n n türleri, bu programlar n yap s ve aralar nda farkl l klar üzerinde durulacak daha sonra ö retmenlikte mesleki geliflimin de erlendirilmesinin amac, önemi ve kapsam aç klanacakt r. Bu bilgilere ba l olarak mesleki geliflim programlar nda uygulanabilecek etkinlik türleri ile ilgili ayr nt l aç klamalara ve bu mesleki geliflim etkinliklerinin yarar ve s n rl l klar na iliflkin bilgilere yer verilecek ve mesleki geliflimin de erlendirilme aflamalar ve bu aflamalarda yap lan ifllemlerden bahsedilecektir. Amaçlar m z Bu üniteyi çal flt ktan sonra, ö retmenlikte mesleki geliflim programlar n türlerine göre s n fland rabilecek, ö retmenlikte k deme göre mesleki geliflim programlar aras ndaki fark kavrayabilecek, içerik türüne göre mesleki geliflim programlar n s ralayabilecek ö retmenlikte mesleki geliflime yönelik her bir etkinlik türünü aç klayabilecek, ö retmenlikte mesleki geliflimi de erlendirmenin amac n kavrayabilecek, ö retmenlikte mesleki geliflimi de erlendirme aflamalar nda yap lan ifllemleri aflamal olarak s ralayabilecek, ö retmenlikte mesleki geliflimi de erlendirmek için yap labilecek çal flmalar aç klayabileceksiniz.

137 126 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Örnek Olay Nur ö retmen yeni gelen ö retmen arkadafl na rehberlik etmekteydi. Ona mesle ine iliflkin deneyimlerinden ve kat ld etkinliklerden bahsediyordu. Kendini gelifltirmek için çeflitli çal flmalara kat labilece ini belirttikten sonra ne tür etkinliklerden hoflland n sordu.bu konuda hiç bir fikri olmayan Büflra ö retmen ne tür etkinlikler oldu unu bilmedi ini ifade etti. Bunun üzerine Nur ö retmen ona etkinliklerden ve çeflitli de erlendirme türlerinden bahsetmeye bafllad. Mesleki geliflimi ile ilgili etkinlikler ve bunlar n de erlendirilmesi üzerine bilgilenen Büflra ö retmen biraz olsun içindeki heyecan bast rabildi. Anahtar Kavramlar Hizmetöncesi e itim Çok amaçl mesleki geliflim Konferans Kariyere yönelik mesleki geliflim Seminer Arac mesleki geliflim Aday Ö retmen Özel durum mesleki geliflim Uzman ö retmen Mesleki geliflimi de erlendirme Bafl ö retmen Planlamay de erlendirme Erken mesleki geliflim Süreci de erlendirme Çal fltay Sonucu de erlendirme Dan flmanl k De erlendirme türleri Çevrimiçi Etkinlikler Ö retmenlerin dönütleri Temel E itim Ö retmenlerin ö renmeleri Haz rlay c E itim Örgütsel destek Uygulamal E itim Okul geliflimi Mesleki geliflim program Ö rencilerin ö renmeleri Sürekli mesleki geliflim De erlendirme süreci Aday ö retmenlik program De erlendirme aflamalar Mesleki geliflim etkinlikleri çindekiler Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M PROGRAM TÜRLER K deme Göre Mesleki Geliflim Programlar çerik Türüne Göre Mesleki Geliflim Programlar Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi ME YÖNEL K ETK NL K TÜRLER Konferans ve Seminer Etkinli i Çal fltay Etkinli i Dan flmanl k Etkinli i Çevrimiçi Etkinlikler Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M DE ERLEND RME Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M DE ERLEND RME AfiAMALARI Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI Ö retmenlerin Dönütleri Ö retmenlerin Ö renmeleri Örgütsel Destek ve De iflim Ö retmenlerin Yeni Bilgi ve Becerileri Kullan m Durumlar Ö rencilerin Ö renmeleri

138 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M PROGRAM TÜRLER Ö retmenlikte mesleki geliflim, hizmetöncesinden bafllayarak, ö retmenli e ilk giriflte ve hizmet içinde devam eden bir süreç niteli inde olmal d r. Bu nedenle, ö retmenlikte mesleki geliflim programlar, ö retmenlerin ö retmen aday olarak bafllad klar hizmetöncesi dönemden bafllayarak, ilk göreve bafllad klar adayl k dönemi ve ö retmenlik mesle i içerisinde ilerlemelerine ba l olarak süreklilik gösteren bir yap ya sahip olmal d r. Bununla birlikte de iflen ve artan bilgi, de iflen toplumsal gereksinimler ve ö renci profili nedeniyle ö retmenlerin de iflen mesleki sorumluluklar na dayal olarak, farkl içerikte mesleki geliflim programlar düzenlenmelidir. Ö retmenlikte mesleki geliflim programlar na iliflkin farkl s n fland rmalar yap lmaktad r. Bu s n fland rmalara göre ö retmenlikte mesleki geliflim programlar iki farkl flekilde s n fland r lm flt r: K deme göre mesleki geliflim programlar çerik türüne göre mesleki geliflim programlar fiekil 6.1 de ö retmenlikte mesleki geliflim programlar n n s n fland r lmas na iliflkin flekilsel s n fland rma yer almaktad r. Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar 127 Mesleki geliflim programlar k deme göre ve içerik türüne göre s n fland r lm flt r. fiekil 6.1 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar n n S n fland rmas K deme Göre Mesleki Geliflim Programlar çerik Türüne Göre Mesleki Geliflim Programlar Hizmet Öncesi E itim Program Çok Amaçl Mesleki Geliflim Programlar Aday Ö retmen E itim Program Arac Mesleki Geliflim Programlar Erken Mesleki Geliflim Program Özel Durum Mesleki Geliflim Programlar Sürekli Mesleki Geliflim Program Kariyere Yönelik Mesleki Geliflim Programlar fiekil 6.1. de ö retmenlikte k deme ve içeri e göre iki farkl boyutta s n fland r - lan mesleki geliflim programlar, afla daki bafll klarda ayr nt l olarak aç klanm flt r.

139 128 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim K deme Göre Mesleki Geliflim Programlar Ö retmenlikte k deme göre mesleki geliflim programlar, ö retmenlerin ö retmenlik mesle ine ilk ad m att klar hizmetöncesi dönemden bafllayarak, meslek içerisindeki ilerlemelerine ba l olarak gerçeklefltirilen mesleki geliflim programlar d r. Ö retmenlikte mesleki geliflim programlar n n ö retmenlikte k deme göre s n fland r lmas, 4 aflamadan oluflan sistematik bir süreç olarak incelenmektedir (Neil ve Morgan, 2003): Hizmetöncesi e itim program Aday ö retmenlik e itimi program Erken mesleki geliflim program Sürekli mesleki geliflim program Bu mesleki geliflim programlar n n her birine iliflkin aç klamalar afla daki bafll klarda yer almaktad r. Hizmetöncesi E itim Program : Ö retmen adaylar n n meslekte karfl laflabilecekleri özellikle ö retimsel ve yönetsel alanlara dayal sorunlarla ilgili hizmetöncesi dönemde edindikleri bilgileri kapsayan bir mesleki geliflim program Hizmetöncesi E itim Program Hizmetöncesi e itim program, ö retmen adaylar n n meslekte karfl laflabilecekleri özellikle ö retimsel ve yönetsel alanlara dayal sorunlarla ilgili hizmetöncesi dönemde edindikleri bilgileri kapsayan bir mesleki geliflim program d r. Özellikle, bu dönem içerisinde aday ö retmenlerin almakla zorunlu olduklar Okul Deneyimi ve Ö retmenlik Uygulamas dersleri ile ö retmen adaylar n n hizmet süreci içerisinde karfl laflabilecekleri özellikle alansal yeterlili e dayal sorunlara yönelik olarak aç lan seçmeli dersler, hizmetöncesi e itim program kapsam nda gerçeklefltirilen mesleki geliflim programlar d r. Hizmetöncesi e itim programlar kapsam ndaki etkinliklerde ö retmen aday - n n dan flman olan ö retim eleman ve uygulama okulundaki uygulama ö retmeni, ö retmen aday n n mesleki gelifliminden sorumlu kiflilerdir. Dan flman n verece i taktikler ve uygulama ö retmenin verece i dönütler aday yönlendirecektir. Bu aflamada dan flman ve uygulama ö retmeninin flu konulara dikkat etmesinde fayda vard r (Black ve Davern, 1998): Ö retmen aday n n sorular n, s k nt lar n dikkatle ve sab rla dinlemek: Ö retmen aday n n hem dan flmandan hem de uygulama ö retmeninden ö renece i çok fley vard r. Bu nedenle, dan flman ve uygulama ö retmeni, aday n karfl laflt sorunlar ve s k nt lar dinlemeli, aday gözlemeli ve adayla iyi iletiflim kurmal d r. Ö retmen aday na model olmak: Ö retmen aday n n gereksinim duyabilece i kaynaklar edinmesinde ve okuldaki çal flmalarda tak naca tav rda ve üslupta adaya rehberlik edilmelidir. Di er bir ifadeyle, adayla dan flman ve uygulama ö retmeni aras nda usta-ç rak iliflkisinde oldu u gibi, göz ç - rakl iliflkisi kurulmal d r. Ö retmen aday n n içinde bulundu u statünün gücünü ve onurunu anlamas n sa lamak: Ö retmenli in çok güçlü ve onurlu bir meslek oldu u bilinci ve fark ndal, ö retmen aday na kazand r lmal d r. Adaya içinde bulundu u bu konumun onu hangi üstünlüklerle donatt n n bilinci, meslek doyumunun ve meslekte profesyonelli in önemi anlat lmal ve bunu yaflamas için f rsatlar sunulmal d r. Ö retmen aday n n kendini ifade etmesine olanak vermek: Ö retmen aday n n uygulamak istedi i farkl yöntem ve stratejileri uygulamas na ve etkilerini görmesine olanak tan nmal d r. Aday n s n fta kendine özgü strateji-

140 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi 129 leri kullanmas, onun kendini ve ö retmenli ini ifade etme fleklidir. Bu durumu, hem dan flman hem de uygulama ö retmeni izleyerek, adaya dönüt vermelidirler. Çat flmalar ve sorunlar yap c bir flekilde halletmek: Her ortamda çat flmalar ve sorunlar olabilir. Adaylara bu konular n nas l ele al nmas ve çözülmesi gerekti ine iliflkin yönetsel ve kiflisel bilgiler verilmeli ve gösterilmelidir. Uygulama ö retmeninin ve dan flman n karfl lafl lan sorunlarla bafl etme yollar, ö retmen aday na örnek olmal d r. Ö retmen adaylar n n mesle e bafllamadan önce bir hizmetöncesi SIRA e itim S ZDEprogram na al nmas sizce gerekli midir? Nedenleriyle aç klay n z. Hizmetöncesi e itim dönemi, ö retmenlik meslek bilincinin DÜfiÜNEL M kazand r lmas ve aday n ö retmenlik mesleki sürecinde karfl laflabilece i sorunlar n önceden fark - na varmas n n sa lanmas aç s ndan mesleki geliflimin ilk aflama SORU olmas nedeniyle, mesleki geliflim programlar içinde önemli bir aflamad r. 1 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Aday Ö retmenlik E itimi Program Hizmetöncesi e itim süreci sonucunda göreve yeni bafllayan, ilk çal flma y l ndaki ö retmen, aday ö retmen olarak ifade edilmektedir. Aday SIRA ö retmenlerin, S ZDE ilk okul deneyimleri oldukça heyecanl ve s k nt l geçebilir. Ö rencilik yaflam ndan ö retmenli e at lan ilk ad mda bir yandan yeni olman n verdi i s k nt, bir yandan bu yeterli e ulaflman n verdi i heyecan aday ö retmenleri zorlayabilir. Bu geçiflte adaya yard mc olacak kifliler, dan flman ve uygulama ö retmenidir. Aday ö retmenlerin, ilk çal flma y l nda olman n da getirdi i K tedirginlikle T A P birlikte yaflad klar sorunlar flu flekilde s ralamak mümkündür (Yalç nkaya, 2002): Deneyimsizlik endiflesi Hizmet öncesi e itimdeki kazan mlarla uygulama aras ndaki çat flma TELEV ZYON Yeni ö retmen üzerindeki bask lar Çok fley yapma gayreti Teftifl korkusu Okula ve çevreye uyum sorunu NTERNET Aday ö retmenlerin belirtilen bu sorunlar aflmalar na ve okul kültürüne ve e itim sistemine uyum sa lamalar na yard mc olmak için, mesleki geliflim programlar kapsam nda aday ö retmenlik e itimi gerçeklefltirilmelidir. Aday ö retmenlik e itimi program, ilk çal flma y l ya da göreve bafllama e itimi olarak da ifade edilmektedir. Bu mesleki geliflim program, ö retmenlerin göreve bafllad klar ilk çal flma y l nda gerçeklefltirilen mesleki geliflim program d r. lk çal flma y l na yönelik olan aday ö retmenlik e itimi program n n amaçlar - n afla daki gibi s ralanmak mümkündür (Neil ve Morgan, 2003): Ö retmenin uygulamaya yönelik s n f yönetimi becerilerini gelifltirmek Ö retmenin ö retim yöntem ve stratejilerine iliflkin bilgi ve becerilerini art rmak Ö retmene ö retim program ve meslek bilgisi ile ilgili uygulamaya yönelik beceriler kazand rmak Ö retmenleri, meslektafllar ve okul yönetimi ile iflbirli i içinde çal flmaya teflvik etmek Ö retmenlerin e itim sistemi, politikalar ve uygulamalar na yönelik ilkeleri anlamalar n ve ö retmen olarak görev ve sorumluluklar n fark nda olmalar n sa lamak D KKAT Aday Ö retmen: Hizmetöncesi e itim süreci sonucunda göreve yeni bafllayan, ilk AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ çal flma y l ndaki ö retmen K T A P TELEV ZYON NTERNET Aday Ö retmenlik E itimi Program : lk çal flma y l ya da göreve bafllama e itimidir.

141 130 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim DÜfiÜNEL M SORU 2 D KKAT fiekil 6.2 Bir aday ö retmenlik e itim program haz rlasayd n z bu program içinde neler yer al rd? Millî E itim Bakanl Aday Memurlar n Yetifltirilmelerine liflkin Yönetmeli- i ne göre DÜfiÜNEL M aday ö retmenler, adayl k süreci içerisindeki ilk çal flma y llar nda aday ö retmenlik program kapsam nda temel e itim, haz rlay c e itim ve uygulama e itimi olmak S ORU üzere üç aflamal mesleki geliflim program na kat lmak ve bu programlar baflar ile tamamlamakla yükümlüdürler (fiekil 6.2). D KKAT Aday Ö retmenlik SIRA Program ndaki S ZDE Mesleki Geliflim Programlar AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Temel E itim Haz rlay c E itim Uygulama E itim K T A P I. K Aflama T A P I1. Aflama I1I. Aflama TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET Aday ö retmenlik e itimi program n n aflamalar : Temel e itim Haz rlay c e itim Uygulama e itimi Temel e itim NTERNET süreci içerisinde aday ö retmenlere, Atatürk ilkeleri, T.C. Anayasas, genel olarak Devlet teflkilat, Devlet Memurlar Kanunu, yaz flma kurallar ve dosyalama usulleri, devlet mal n koruma ve tasarruf tedbirleri, gizlilik ve gizlili in önemi, Türkçe Dil bilgisi kurallar gibi konularda bilgi verilmektedir. Temel e itim sürecini baflar yla tamamlayan aday ö retmenler, haz rlay c e itime kat lmaktad rlar. Haz rlay c e itim süreci kapsam nda ise, Milli E itim Bakanl n n teflkilat olarak yap s, iflleyifli, ilgili mevzuatlar, aday ö retmenlerin görev ve sorumluluklar ile ilgili bilgiler verilmektedir. Bu e itim sürecini de baflar yla tamamlayan aday ö retmenler, uygulama e itimi olarak adland r lan son aflama e itime kat l rlar. Aday ö retmen e itimi program n n son aflamas olan bu aflamada ise, görev yapt klar okul yönetimi taraf ndan atanan rehber ö retmenin gözetiminde derslere girmek ve görevli bulunduklar okulda yap lan ö retmenler kurulu toplant lar ile görevlendirildikleri her türlü kurs, seminer, konferans ve di er e itsel etkinliklere kat lmakla yükümlüdürler. Bu e itim süreci ise, aday ö retmenin rehber ö retmenin ve okul yönetimi taraf ndan de erlendirilmesi ile tamamlan r (MEB, 2007). Aday ö retmenlik e itimi program nda ö retmenin mesleki geliflimi ve denetlenmesinden sorumlu olan okul yöneticilerine, rehber ö retmen ve müfettifllere önemli sorumluluklar düflmektedir. Bu sorumluluklar flu flekilde s ralamak mümkündür: Yap c elefltiri ve önerilerde bulunmak Çal flmalar n överek cesaretlendirmek ve teflvik etmek Aday ö retmenin sorular n cevapland rmak Aday ö retmenin gerginlik ve endiflelerini gidermek Aday ö retmenin dilek, düflünce ve önerilerini dikkate almak

142 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi 131 Resim 6.1 Aday ö retmenlerin mesleki geliflim sürecindeki görüntüler Mesleki geliflim programlar içerisinde önemli bir yere sahip olan aday ö retmenlik e itimi program, dünyada pek çok ülkede de farkl flekillerde gerçeklefltirilmektedir. Örne in, Japonya da gerçeklefltirilen aday ö retmen e itimi program nda, s n f yönetimi, bilgisayar kullan m, ö retim stratejileri, rehberlik ve dan flmanl k yöntemleri gibi etkinlikler de gerçeklefltirilmektedir (Darling-Hammond, 2005). Aday ö retmen e itimi program, özelikle ilk çal flma y l ndaki aday ö retmenlerin karfl laflt klar sorunlarla bafl etmelerine yard mc olup, öncelikle aday ö retmenlerin en çok gereksinim duyacaklar kiflisel ve yönetsel geliflim alanlar n kapsayan bir program özelli i tafl maktad r. Erken Mesleki Geliflim Program Erken mesleki geliflim program, mesleki geliflimin ikinci aflamas olup, ö retmenlerin ikinci ve üçüncü çal flma y llar n kapsayan mesleki geliflim programlar d r. Buna ba l olarak, erken mesleki geliflim program, aday ö retmenlik süreci sonras nda asli memurluk sürecine bafllayan yeni ö retmenlerin yetenek ve verimliliklerini gelifltirme ve üst görev kadrolar na haz rlama program olarak tan mlanmaktad r. Erken mesleki geliflim program, yeni ö retmenlerin ö retme ve ö renme alan na yönelik ö retmenlik meslek bilgilerini gelifltirilmesini amaçlayan etkinlikleri kapsamaktad r. Di er bir ifadeyle, bu programda, özellikle s n f yönetimini sa lama, ö retim materyali haz rlama ve kullanma, ö retim yöntem ve tekniklerini kullanma, ö retim amaçl bilgi ve iletiflim teknolojilerinden yararlanma konular n temel al nmaktad r. Erken Mesleki Geliflim Program : Aday ö retmenlik süreci sonras nda asli memurluk sürecine bafllayan yeni ö retmenlerin yetenek ve verimliliklerini gelifltirme ve üst görev kadrolar na haz rlama program

143 132 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Resim 6.2 Erken mesleki geliflim program ndaki ö retmenlerden görüntüler Aday ö retmenlik e itimi program, aday ö retmenlerin kurumsal uyum ve yönetsel mesleki geliflim alan nda tecrübe edinmelerine dayal bir program iken, erken mesleki geliflim program, yeni ö retmenlerin ö retimsel mesleki geliflim alan nda bilgi edinmelerine day l bir programd r (Banks ve di erleri, 2001; Neil ve Morgan, 2003). Erken mesleki geliflim program nda, aday ö retmenlik program nda oldu u gibi bu mesleki geliflim program sürecinde yeni ö retmene dan flmanl k yapmak için bir ayn alandan hizmet süresi aç s ndan deneyimli bir rehber ö retmen atanmaktad r. Rehber ö retmen, özellikle yeni ö retmene ö retime yönelik ders plan haz rlamas, ö renme-ö retme süreci için etkinlikler planlama ve ö retim materyali kullanmas, ölçme-de erlendirme amaçl haz rl k yapmas gibi konularda dan flmanl k yapmakla görevlidir. Bu nedenle, erken mesleki geliflim programlar için rehber ö retmenlerin e itimi ve buna yönelik haz rl klar, bu programlar n etkilili- i ve verimlili i için oldukça önemli bir yere sahiptir. Sürekli Mesleki Geliflim Program : Aday ö retmenlik e itimi ve erken mesleki geliflim programlar sonras nda ö retmenlik mesle i süreci içerisinde belirlenen gereksinimler do rultusunda herhangi bir mesleki geliflim alan nda gerçeklefltirilen mesleki geliflim program Sürekli Mesleki Geliflim Program Sürekli mesleki geliflim program ; aday ö retmenlik e itimi ve erken mesleki geliflim programlar sonras nda ö retmenlik mesle i süreci içerisinde belirlenen gereksinimler do rultusunda herhangi bir mesleki geliflim alan nda gerçeklefltirilen mesleki geliflim program d r. Bu mesleki geliflim programlar, ö retmenlik mesle- inde ilk üç y l n tamamlam fl olan ö retmenlere yönelik olarak gerçeklefltirilir. Sürekli mesleki geliflim program n n gelifltirme, yenileme ve süreklilik olmak üzere üç temel ifllevi vard r. Bu mesleki geliflim program, yetiflkin e itimi ilkelerine dayal olarak ö retmenlerin geçmiflteki bilgilerine dayal olarak gerçeklefltirilir. Bu nedenle bu mesleki geliflim program, ö retmenlerin geçmiflte edindikleri bilgileri gelifltirmeyi hedeflemektedir. Bununla birlikte, de iflen bilgi ve ö renci profiline göre ö retmenlerin alansal ve mesleki yeterliliklerinin de bu de iflime uyum sa lamas ve yenilenmesi gerekmektedir. Buna ba l olarak, bu mesleki geliflim program ndaki amaçlardan biri de ö retmenlerin de iflen koflullara ba l olarak

144 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi 133 bilgilerini yenilemektir. Ayr ca, bu mesleki geliflim programlar n n, de iflimin sürekli oldu u göz önüne al narak, süreklili inin ve devaml l n n da sa lanmas gerekmektedir. Sürekli mesleki geliflim program n n ifllevlerini flu flekilde s ralamak mümkündür: Ö retmenlerin konu alanlar na iliflkin bilgilerini geniflletmek ve güncellemek Ö retmenlerin e itim alan ndaki de iflimlere uyumlar n sa lamak Ö retmenlerin süreç içerisinde performanslar n gelifltirerek ö renci kazan mlar n art rmak Ö retmenin ö retmenlik mesle ine yönelik konum ve profilini geniflletmek Milli E itim Bakanl, Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl taraf ndan her y l düzenli olarak haz rlanan y ll k hizmetiçi e itim program kapsam nda bakanl k bünyesinde ya da her ilde Milli E itim Müdürlükleri taraf ndan gerçeklefltirilen etkinlikler, sürekli mesleki geliflim programlar na örnek olarak verilebilir. Bu y ll k planlar kapsam nda gerçeklefltirilmesi planlanan; ölçme ve de erlendirme, bilgisayar kursu ve yenilenen ilkö retim ö retim programlar n tan tma semineri gibi etkinlikler sürekli mesleki geliflim program kapsam nda olup, ö retmenlerin bu alandaki bilgilerini güncellemeyi, gelifltirmeyi ve yenilemeyi amaçlayan kurslard r. Di er mesleki geliflim alanlar ndan farkl olarak sürekli mesleki geliflim programlar ; alansal, ö retimsel, kurumsal ve kiflisel mesleki geliflim olmak üzere mesleki geliflimin tüm alanlar nda gerçeklefltirilebilir. Ancak, bu mesleki geliflim programlar n n gerçeklefltirilmesinde önemli olan, bu programlar n süreç içerisindeki süreklili inin sa lanmas d r. Bir di er önemli konu ise, ö retmenlerin alansal ve kiflisel geliflim gereksinimleri ile okulun kurum olarak geliflim gereksinimleri aras nda ba lant kurulmas n n sa lanmas d r (Neil ve Morgan, 2003). Di er bir ifadeyle, ö retmenlerin mesleki geliflimleri, dolayl olarak görev yapt klar okullar n kurumsal geliflimlerini sa lad için sürekli mesleki geliflim programlar kapsam nda, toplam kalite yönetimi gibi kurumsal geliflimi sa layacak mesleki geliflim programlar da gerçeklefltirilmelidir. çerik Türüne Göre Mesleki Geliflim Programlar çeriklerine göre ö retmenlikte mesleki geliflim programlar, ö retmenlerin geliflime gereksinim duyduklar konu alanlar na göre gerçeklefltirilen mesleki geliflim programlar d r. Ö retmenlikte mesleki geliflim programlar n n içerik türüne göre s n fland r lmas nda ise, dört mesleki geliflim program yer almaktad r. Bu mesleki geliflim programlar flunlard r (Simpson, 1990): Çok amaçl mesleki geliflim programlar Arac mesleki geliflim programlar Özel durum mesleki geliflim programlar Kariyere yönelik mesleki geliflim programlar Çok Amaçl Mesleki Geliflim Programlar Bu tür mesleki geliflim programlar ö retmenlerin farkl türdeki gereksinimlerini karfl lamaya yönelik birden fazla mesleki geliflim alan na yönelik programlard r. Bir ilkö retim kurumundaki ö retmenler için ayn anda, bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m, stres yönetimi ve terfisi gelen ö retmenlere yönelik mesleki geliflim program n n düzenlenmesi bu programlara örnek olarak verilebilir. Bu mesleki geliflim programlar n n gerçeklefltirilmesinde zaman ve mekan k s tl l ile karfl lafl labilir. Öte yandan ö retmenlerin birden fazla alanda geliflim program na kat lmas, çok isteseler bile, zaman aç s ndan olanaks z olabilir. Sürekli mesleki geliflim program n n ifllevleri: Gelifltirme Yenileme Süreklilik çerik Türüne Göre Mesleki Geliflim Programlar : ö retmenlerin gereksinimini duyduklar konu alan nda gerçeklefltirilen mesleki geliflim program d r. Ö retmenler, çok amaçl mesleki geliflim programlar na kat lmada zaman ve mekan k s tl l klar ile karfl laflabilirler.

145 134 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Arac Mesleki Geliflim Programlar Arac mesleki geliflim programlar, ö retmenlerin özel yeterlik alanlar n n gelifltirilmesine ve özel ilgi alanlar ndaki e itim gereksinimlerinin giderilmesine yönelik gelifltirilen mesleki geliflim programlar d r. Ö retmenler, meslek yaflant lar nda süreç içerisinde farkl bilgi ve becerilere gereksinim duyabilirler. Örne in, bir okulöncesi ö retmeni s n f nda bilgisayar kullanmak isteyebilir, ancak bu konuda bilgi ve becerisi yoktur. Ya da yine bir ö retmen, ö retme-ö renme süreci içerisinde ö rencilerine geliflim dosyas haz rlatmak ve ö rencilerinin süreç içerisindeki geliflimlerini de erlendirmek ister, ama bu konuya iliflkin yeterli bilgi ve donan ma sahip olmayabilir. Bu durumda ö retmenlerin, bu konulardaki gereksinimlerine ve geliflimlerine arac l k edecek mesleki geliflim programlar haz rlanmal d r. Özel Durum Mesleki Geliflim Programlar Bir okuldaki ö retmenlerin tümü görevlendirme aç s ndan ayn konumda olmayabilir. Di er bir ifadeyle, bir okuldaki ö retmenler konu alanlar na dayal olarak, okul içinde yönetim kademesinde ya da proje gruplar nda görevlendirilmifl olabilirler. Örne in, bir okulda okulöncesi ö retmeni olarak görev yapan ö retmen, ayn zamanda okulda gerçeklefltirilen toplam kalite grubunda görevlendirilmifl ya da bir Avrupa Birli i projesinde görevlendirilmifl olabilir. Bu görevlendirmelere dayal olarak proje grubunda yer alan ö retmenlerin, proje haz rlama konulu bir özel durum mesleki geliflim program na kat lmalar gerekebilir. Bu mesleki geliflim programlar, ö retmenlerin görevlendirmelere dayal gereksinim duyduklar konulara yönelik olarak gerçeklefltirilir. Ö retmenlikte kariyer basamaklar : Ö retmen Uzman ö retmen Baflö retmen DÜfiÜNEL M 3 Kariyere Yönelik Mesleki Geliflim Programlar Ö retmenlikte, aday ö retmenlik döneminden sonra ö retmen, uzman ö retmen ve baflö retmen olmak üzere üç kariyer basama vard r. Ö retmenlerin mesleki rollerinde de ifliklik yapmalar ve terfi etmelerine ve belirtilen kariyer basamaklar na yönelik koflullar sa lamalar na yönelik olarak gerçeklefltirilen mesleki geliflim programlar, kariyere yönelik mesleki geliflim programlar olarak ifade edilmektedir. Bu tür mesleki geliflim programlar, ö retmenlerin terfileri için gerekli puanlar toplamalar na ve ilgili kariyer basamaklar n n s navlar na haz rlamalar na olanak sa lar. Bununla birlikte, ülkemizde zaman zaman ö retmenlere yönelik düzenlenen lisans tamamlama programlar ya da pedagojik formasyon programlar, ö retmenlerin kariyerlerine yönelik mesleki geliflim programlar na örnek olarak gösterilebilir. Türlerine göre s n fland r larak incelenen ö retmenlikte mesleki geliflim programlar, gereksinime yönelik mesleki geliflim programlar n n tasarlanmas na ve uygulanmas na temel oluflturmaktad r. Bununla birlikte, bu mesleki geliflim programlar nda gerçeklefltirilecek etkinlik türünün de belirlenmesi, mesleki geliflim programlar n n amac na ulaflmas nda oldukça önemli bir yere sahiptir. Ö retmenlikte SIRA kariyer S ZDEbasamaklar nda (ö retmen, uzman ö retmen, baflö retmen) içerik türlerine göre mesleki geliflim programlar n n önemi nedir? DÜfiÜNEL M SORU SORU D KKAT D KKAT

146 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi 135 Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M ETK NL K TÜRLER Ö retmenlere yönelik gerçeklefltirilecek mesleki geliflimden beklenen etki ve verimin sa lanmas nda mesleki geliflim programlar n türünün yan s ra, bu programlarda gerçeklefltirilecek etkinliklerin türlerinin de göz önüne al nmas gerekmektedir. Ö retmenlikte mesleki geliflim programlar nda kullan labilecek etkinlik türlerini üç gruba ay rmak mümkündür. Bu etkinlik türleri flunlard r (fiekil 6.3): Konferans ve seminer etkinli i Çal fltay etkinli i Dan flmanl k etkinli i Çevrimiçi etkinlikler Konferans ve Seminer Etkinli i Çal fltay Etkinli i fiekil 6.3 Ö retmenlikte Mesleki Geliflime Yönelik Etkinlik Türleri Ö retmenlikte Mesleki Geliflime Yönelik Etkinlik Türleri Dan flmanl k Etkinli i Çevrimiçi Etkinlikler Ö retmenlikte mesleki geliflime yönelik etkinlik türlerine iliflkin aç klamalar, afla daki bafll klarda yer almaktad r. Konferans ve Seminer Etkinli i Ö retmenlikte mesleki geliflime yönelik etkinlik türlerinden en çok kullan lan etkinlik türü, konferans ve seminer etkinlikleridir. Bu tür etkinlikler arac l yla, ö retmenlerin alansal ve ö retimsel geliflimlerine yönelik yenilik ve geliflmeleri takip etmelerine, konuyla ilgili uzmanlarla bir araya gelerek fikir al flveriflinde bulunmalar na olanak sa lanarak, ö retmenlerin mesleki geliflimi desteklenebilir. Konferans ve seminer fleklindeki mesleki geliflim etkinliklerinde, konu bellidir ve konuyu aktaracak bir uzman vard r. Bu tür mesleki geliflim etkinliklerinde amaç, ö renilmesi gereken konunun aktar lmas, ö retmenlerin belli bir konuda bilgilendirilmesidir. Bu bilgilendirmeye dayal olarak, ö retmenlerin ö rendikleri yeni bilgi ve becerileri s n flar nda kullanmalar ve yeni mesleki stratejileri gelifltirmeleri beklenir. Bu etkinlik türünün s n rl l, gerekli dönüt ve izleme çal flmalar yap lamamas, ilerleme ve geliflmenin gözlenememesidir. Konferans ve seminer etkinliklerinde yeterince dönüt al namamas, birbirini takip eden izlemelerin yap lamamas ve geliflimin gözlenememesi gibi s n rl l klar vard r.

147 136 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Çal fltay Etkinli i Mesleki geliflim etkinliklerinden çal fltay etkinli i, ö retmenlere belirli bir konu alan nda uygulamaya dönük becerilerin kazand r lmas ya da belirli bir sorunun çözümü amac yla, çal flma grubu oluflturarak ya da ö retmenlerin bireysel çal flmalar n sa layarak gerçeklefltirilen bir etkinlik türüdür. Bu etkinlik türü, genellikle az say da kat l mc ile gerçeklefltirilir. Örne in, ö retmenlerin derslerinde geliflim dosyas uygulamas nda yararlanmalar na yönelik çal fltay türünde bir mesleki geliflim etkinli i gerçeklefltirilebilir. Bu çal fltayda ö retmenlerin bireysel ya da grup olarak geliflim dosyas haz rlama, puanlama listesi ve derecelendirme ölçe i oluflturmalar na yönelik uygulamal etkinlikler gerçeklefltirilebilir. Çal fltay türü etkinli e bir di- er örnek ise, okulda toplam kalite yönetimine yönelik çal flma gruplar oluflturulmas ve bu çal flma gruplar n n okul geliflim plan n n oluflturulmas nda ve uygulanmas nda bir arada çal flmalar n n sa lanmas d r. Çal fltay türü e itim etkinli i, befl aflamada gerçeklefltirilir. Bu aflamalar flunlard r (Joyce ve Showers, 2002): Kuramsal bilginin verilmesi: E itim etkinli ini gerçeklefltiren e itici uzman taraf ndan konu alan na iliflkin kavramsal ve kuramsal bilgi aktar l r. Gösteri: E itici uzman taraf ndan konunun uygulama etkinlikleri aflamal olarak gerçeklefltirilerek, e itime kat lan ö retmenlere gösterilir Uygulama: Bu aflamada e itime kat lan ö retmenlere ö renilen bilgi ya da becerinin uygulanmas n birebir gerçeklefltirme f rsat verilir. Dönüt: E itici uzman taraf ndan uygulamay gerçeklefltiren ö retmenlere uygulamalar hakk nda zaman nda ve yap c dönütler verilir. zleme ve Koçluk: E itime kat lan ö retmenlere uzun vadede rehberlik ve yard m verilerek, uygulamay gerçek ortamlarda sürdürülmeleri desteklenir. Bu mesleki geliflim etkinli i, ö retmenlerin özellikle ö retimsel alana yönelik mesleki geliflimlerini sa lamada oldukça etkili bir mesleki geliflim etkinli idir. Ayr ca, ö retmenlerin uygulama yapmalar na olanak sa lamas yla, belirli bir konuya yönelik bilginin yan s ra beceri kazanmalar na olanak sa lar. Bununla birlikte, bu mesleki geliflim etkinli i belirli bir sorunun çözümü için okuldaki bütün ö retmenlerin çözüm sürecine kat lmalar n sa layarak mesleki geliflimlerini destekler. Ancak, bu mesleki geliflim etkinli i ö retmenlerin ders yükleri ve farkl çal flma programlar nedeniyle çal flma grubu oluflturma ve birlikte çal flmalar n sa lamada sorunlar yaflanmas na sebep olabilmektedir (Tillema ve Imants, 1995; Tallerico, 2004). Bu durumda, çal fltay türü etkinliklerde, ö retmenlerin çal flma saatleri d fl nda meslektafllar yla bir araya gelmeleri gerekebilir ve ekip çal flmalar nda aksakl klar yaflanabilir. Dan flmanl k Etkinli i Ö retmenlikte mesleki geliflim etkinlik türlerinden dan flmanl k, yeni ya da deneyimsiz ö retmenin deneyimli bir e iticiyle iflbirli inin sa lanmas yla s n f içindeki ö retimin iyilefltirilmesi için birlikte çal flmalar n n sa lanmas süreci olarak tan mlanmaktad r (Ayd n, 2005; Guskey, 2000). Bu anlamda dan flmanl k kavram yerine alanyaz nda, mentorlük, rehber, k lavuz, ak l hocas ve yol gösterici gibi kavramlar da kullan lmaktad r. Dan flmanl k etkinli i, özellikle ö retmenlik mesle ine yeni bafllayan aday ö retmenlerin mesleki kimlik oluflturmalar nda, uyum sa lama, mesleki beklentiler ve s n f performans konular nda karfl laflabilecekleri sorunlar n üstesinden gelme-

148 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi 137 lerinde oldukça etkili bir mesleki geliflim etkinli idir. Mesleki geliflimde dan flmanl k etkinli i, deneyimli ve baflar l ö retmenlerin göreve yeni bafllayan aday ö retmenlerle mesleki deneyimlerini ve alan bilgilerini paylaflmalar arac l yla, ö retmenlerin ö retmenlik mesle ine yönelik olumlu tutum gelifltirmelerini ve performanslar n art rmalar na yard mc olur. Bununla birlikte bu etkinlik türü, ö retmenlerin ifl bafl nda e itimlerini sa layarak, ö retmenlerdeki geliflimi ve de iflimi do rudan izlemeye de olanak sa lar (Ayd n, 2005). Ancak, mesleki geliflim için dan flmanl k etkinli i, di er mesleki geliflim etkinlikleri ile desteklenerek kullan lmal d r. Di er türlü ö retmenlerin mesleki gelifliminde s n rl bir etkiye sahip olacakt r (Guskey, 2000). Bu etkinlik türü, ö retmenlikte mesleki geliflim programlar ndan aday ö retmenlik program nda kullan lan bir etkinlik türü olmas na karfl n, erken mesleki geliflim ve sürekli mesleki geliflim programlar nda da kullan m mümkün olan bir etkinlik türüdür. Çevrimiçi Etkinlikler Ö retmenlerin mesleki geliflimleri için çevrimiçi etkinlikler, ö retmenlerin internetin sundu u bilgiye ulaflma ve iletiflim kurma olanaklar ndan yararlanarak, zaman ve yerden ba ms z olarak mesleki geliflimlerini sa layan etkinliklerdir. Bu mesleki geliflim etkinli inde, internetin sundu u forum ve e-posta gibi iletiflim hizmetleriyle, ö retmenlerin bilgi ve düflüncelerini birbirleriyle ve etkinlik sorumlusuyla paylaflmalar sa lanarak, etkileflim sa lanabilir. Ayr ca, çevrimiçi etkinli in gerçeklefltirildi i internet sayfalar arac l yla ö retmenlere sunulan etkinli in içeri i, çeflitli sesli ve hareketli görsel ö elerle zenginlefltirilerek etkili bir ö retim ortam sunulabilir. Bununla birlikte, ö retmenlerin bu mesleki geliflim etkinli inin içeri ine internete ba l bir bilgisayar arac l yla istedikleri zaman ulaflmalar da sa lan r. Çevrimiçi etkinliklerde, ö retmenlerin sunulan bilgiye yönelik kendilerini de erlendirmeleri için de erlendirme sorular da sorulabilir. Bu mesleki geliflim etkinli i alansal ve ö retimsel geliflim alanlar na yönelik bilgilerin sunulmas na olanak sa lamas na karfl n, uygulamaya yönelik becerilerin kazand r lmas nda yetersiz kalabilmektedir. Bu nedenle, çevrimiçi mesleki geliflim etkinlikleri, sa lad olanaklar n yan s ra baz s n rl l klar da içermektedir. Bu tür mesleki geliflim etkinliklerinde ö retmenler, güdülenmede ve içeri i bireysel olarak takip etmede baz sorunlar yaflayabilmekte ve kendilerini izole edilmifl hissedebilmektedirler. Bu nedenle, çevrimiçi mesleki geliflim etkinliklerinin, yüz yüze gerçeklefltirilecek çal flma gruplar, dan flmanl k ya da konferans ve seminer gibi mesleki geliflim etkinleriyle desteklenmesi daha etkili bir sonuç verecektir (Cheng, Stoel ve Anderson, 2004). Örne in, aday ö retmenlerin mesleki geliflimine yönelik aday ö retmenlik program n n ilk iki aflamas olan temel ve haz rlay c e itim aflamalar, çevrimiçi mesleki geliflim etkinli i arac l yla son aflama olan uygulama e itimi aflamas ise, dan flmanl k etkinli i fleklinde gerçeklefltirilebilir. Böylece, aday ö retmenlerin temel ve haz rlay c e itime yönelik teorik bilgiyi çevrimiçi mesleki geliflim etkinli i ile uygulama e itiminin uygulamaya dönük becerilerini de dan flmanl k türü mesleki geliflim etkinli i ile kazanmalar sa lanabilir. Ö retmenlerin mesleki geliflimleri; çal flma gruplar, dan flmanl k ve çevrimiçi etkinlikler gibi planl etkinliklerin yan s ra konu alan ile ilgili yay nlar takip etme gibi bireysel etkinlikleri de kapsamaktad r (Villegas-Reimers, 2003). Bu kapsamda, Ö retmenlikte mesleki geliflim programlar ö retmenlerin konu alanlar ile ilgili yay nlar takip etme gibi bireysel etkinlikleri de kapsamaktad r.

149 138 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ö retmenlerin bireysel etkinliklerle geliflimlerini desteklemek amac yla, internet siteleri arac l yla üniversitelerin kütüphanelerine, dokümantasyon merkezler arac - l yla süreli yay nlara ulaflmalar ve takip etmeleri sa lanabilir. Bu nedenle, farkl türlerde mesleki geliflim programlar n n gerçeklefltirilmesinde planl etkinliklerin yan s ra, ö retmenlerin kendi ilgi alanlar na yönelik olarak bireysel geliflimlerini destekleyecek olanaklar n da sunulmas mesleki geliflim programlar n tamamlay - c ve bütünlefltirici bir yap sa layacakt r. 4 Ö retmenlikte SIRA mesleki S ZDE geliflim etkinlik türlerini en etkiliden en az etkili olana do ru s ralay n z? Nedenlerini belirtiniz. DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Ö RETMENL KTE DÜfiÜNEL M MESLEK GEL fi M DE ERLEND RME AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET Mesleki geliflim programlar n n gelifltirilmesi ve uygulanmas, de erlendirme aflamas n da kapsayan S ORU planl ve sistematik bir süreçtir. Bununla birlikte, mesleki geliflim programlar n n uygulanma sonuçlar n n etkilili ini ya da uygulamada karfl lafl lan güçlükleri belirlemek için de erlendirme çal flmalar n n yap lmas gerekmektedir. Bu nedenle, her e itim sürecinde oldu u gibi mesleki geliflim programlar - D KKAT n n da mutlak de erlendirme sürecinden geçmesi gereklidir. Mesleki SIRA geliflimin S ZDE de erlendirilme süreci, mesleki geliflim programlar n n ve ö retmenlerin edindikleri deneyimlerinin yan s ra ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimleri, okuldaki ö rencilerin ö renme gereksinimleri ve kurum olarak okulun gereksinimlere de odaklanan bir süreçtir (Craft, 1996). Mesleki geliflim programlar n n de erlendirilmesinin en temel amac, mesleki geliflimin etkilili ini belirlemek ve bu do rultuda mesleki geliflim uygulamalar n gelifltirmektir. Di er bir ifadeyle, mesleki geliflim programlar n de erlen- K T A P dirme süreci, mesleki geliflimden do rudan ve dolayl olarak faydalanan ö retmen, ö renci ve okul yöneticileri olmak üzere bütün paydafllar kapsayan bir TELEV ZYON süreçtir. Ö retmenlikte mesleki geliflimi de erlendirmenin amaçlar n flu flekilde s ralamak mümkündür (Craft, 1996; Guskey, 2000; Tallerico, 2004): Mesleki NTERNET geliflim program n n planlanmas nda belirlenen amaçlara ulafl lma durumuna iliflkin bilgi elde etmek Mesleki geliflim program na kat lan ö retmenlerin sonraki ö renme ve geliflim gereksinimlerinin belirlenmesi Okulun e itim kurumu olarak gereksinimlerinin ve mesleki geliflimden sa lad faydan n belirlenmesi Mesleki geliflim programlar n n uygulama öncesi hata ve eksikliklerinin düzeltilmesi Mesleki geliflimin ö renci ö renmesi üzerindeki etkisinin belirlenmesi Mesleki geliflim programlar n n uygulanmas na ve gelifltirilmesine iliflkin kararlar al nmas Mesleki geliflime yönelik politikalar n ve standartlar n oluflturulmas Mesleki geliflimin de erlendirme amaçlar ndan da görüldü ü gibi mesleki geliflimi de erlendirme mesleki geliflim sürecinin bütün aflamalar n kapsayan bir süreçtir. fiekil 6.4 de bu sürecin nas l bir yap ya sahip oldu una iliflkin flekilsel gösterim yer almaktad r (Kunter ve di erleri, 1997).

150 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi 139 fiekil 6.4 Mesleki Geliflimi Uygulama Mesleki Geliflimde De erlendirme Süreci Mesleki Geliflimi De erlendirme Mesleki Geliflimi Yeniden Düzenleme Mesleki Geliflimi Planlama fiekil 6.4 de görüldü ü gibi mesleki geliflimin de erlendirilmesi, mesleki geliflim etkinliklerinin planlanmas yla bafllay p, mesleki geliflimin uygulanmas ve düzenlemesi ile devam etmektedir. Mesleki geliflim etkinli i planlan p, uygulamaya bafllanmas yla birlikte de erlendirme süreci bafllamaktad r. Mesleki geliflimin de erlendirmesi, mesleki geliflim programlar n n yeniden düzenlenmesi ve yeni bir mesleki geliflim program n n planlanarak, uygulanmas ve tekrar de erlendirilmesi ile devam etmektedir. Bu sürece ba l olarak, mesleki geliflimi de erlendirme süreci, sürecin planlanmas ndan yeniden düzenlenmesine kadar sürekli devam eden bir süreç özelli i göstermektedir. Bu özelli iyle mesleki geliflimin de erlendirilmesi, sürekli ve sistematik bir yap ya sahiptir. Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M DE ERLEND RME AfiAMALARI Mesleki geliflimin amac na ve yap s na ba l olarak, mesleki geliflimi de erlendirmeye iliflkin süreç içerisinde farkl aflamalarda de erlendirme yap labilmektedir. Mesleki geliflimin de erlendirme süreci de göz önüne al narak, üç ana de erlendirme aflamas belirlenmifltir. Bu de erlendirme aflamalar s ras yla; planlamay de- erlendirme, süreci de erlendirme ve sonucu de erlendirmedir (Guskey, 2000). Ö retmenlikte mesleki geliflimi de erlendirme aflamalar : Planlamay de erlendirme Süreci de erlendirme Sonucu de erlendirme fiekil 6.5 Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi De erlendirme Aflamalar Mesleki Geliflimi De erlendirme Aflamalar Planlamay De erlendirme Süreci De erlendirme Sonucu De erlendirme

151 140 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Planlamay De erlendirme: Mesleki geliflim programlar n n planlamas aflamas nda, program bafllamadan önce yap lan de erlendirmedir. Süreci De erlendirme: Mesleki geliflim programlar n n uygulanmaya bafllamas yla birlikte bafllayan, uygulama süreci içerisinde güçlü ve zay f yönlerinin belirlenerek, uygulamaya dönük iyilefltirmelerin yap lmas için gerçeklefltirilen de erlendirmedir. Sonucu De erlendirme: Mesleki geliflim etkinli i tamamland ktan sonra bafllayan, mesleki geliflim etkinli inin ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini karfl lama derecesini ve mesleki geliflim etkinli inin etkilili ini belirlemek amac yla gerçeklefltirilen de erlendirmedir. DÜfiÜNEL M 5 fiekil 6.5 de görüldü ü gibi mesleki geliflim programlar n n de erlendirilmesinde, aç klanan bu gereksinim türlerinden ilk olarak planlamay de erlendirme, ard ndan süreci de erlendirme ve son aflama olarak da süreci de erlendirme çal flmas gerçeklefltirilir. Planlamay De erlendirme: Mesleki geliflimde planlamay de erlendirme, mesleki geliflim program bafllamadan önce yap lan de erlendirmedir. Di er de erlendirme süreçleri için temel oluflturan bu de erlendirme aflamas, mesleki geliflim programlar n n planlamas aflamas nda gerçeklefltirilen de erlendirmedir. Mesleki geliflim için planlamay de erlendirme aflamas, mesleki geliflim programlar için gereksinimin belirlenmesi, içeri in yap land r lmas ve uygulanman n tasarlanmas ifllemlerinin gözden geçirilmesini kapsamaktad r. Planlamay de erlendirme aflamas ; - mesleki geliflim etkinli inin planlamas n ve tasar m n gerçeklefltiren ö retim tasar mc s, - mesleki geliflim etkinli inin uygulanmas n gerçeklefltirecek e itici - etkinli e kat lacak ö retmenlerin görüfl ve önerileri do rultusunda gerçeklefltirilir. Ayr ca, mesleki geliflim etkinli inin içeri ine iliflkin konu alan uzmanlar ndan al nacak görüfller de planlaman n de erlendirilmesi için kullan labilir. Bu de erlendirme, di er de erlendirme süreçleri için temel oluflturarak, etkili ve zaman nda de erlendirmeye olanak sa layacakt r. Süreci De erlendirme: Süreci de erlendirme, mesleki geliflim programlar n n uygulanmaya bafllamas yla birlikte bafllayan de erlendirme aflamas d r. Biçimlendirici de erlendirme olarak da ifade edilen bu de erlendirme aflamas, mesleki geliflim programlar n n uygulama süreci içerisinde güçlü ve zay f yönlerinin belirlenerek, uygulamaya dönük iyilefltirmelerin yap lmas - n kapsamaktad r. Mesleki geliflimin süreç de erlendirmesinde, mesleki geliflim program na kat lan ö retmenlerin etkili e iliflkin tutumlar ve ö renme-ö retme süreci içerisinde gerçeklefltirdikleri çal flmalar, etkinli i gerçeklefltiren ö retici taraf ndan de erlendirilir. Bu nedenle süreci de erlendirmede, mesleki geliflim etkinli inin uygulamas n gerçeklefltiren e iticinin gözlem sonuçlar, görüfl ve önerileri temel al nmaktad r. Sonucu De erlendirme: Mesleki geliflimi de erlendirme aflamalar ndan sonucu de erlendirme, mesleki geliflim etkinli i tamamland ktan sonra bafllayan bir de erlendirme aflamas d r. Bu de erlendirme aflamas nda, mesleki geliflim etkinli ine kat lan ö retmenlerin, bu programdan yararlanma durumlar n, di er bir ifadeyle mesleki geliflim etkinli inin ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini karfl lama derecesini ve mesleki geliflim etkinli inin etkilili ini belirlemek amaçlanmaktad r. Sonucu de erlendirme çal flmas, uzun süreli bir de erlendirme olup, mesleki geliflim etkinli i tamamland ktan sonra ö retmenlerin edindikleri mesleki bilgi ve becerileri ö renme-ö retme sürecinde uygulama durumlar n n belirlenmesini kapamaktad r. Sonucu de erlendirmedeki önemli çal flmalardan biri de mesleki geliflimin ö renci ö renmesine katk s n n belirlenmesidir. Di er bir ifadeyle, mesleki geliflimde sonucu de erlendirme, mesleki geliflimin paydafllar n oluflturan okul yöneticileri, ö retmenler, di er meslektafllar, ö renciler ve velilerin de görüfl ve önerileri al narak gerçeklefltirilir. Ö retmenlikte SIRA mesleki S ZDE geliflimi de erlendirme aflamalar nda süreci de erlendirmenin, de erlendirmeye ne gibi bir katk s vard r? DÜfiÜNEL M SORU SORU

152 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi 141 Tablo 6.1 de amaç, kapsam, zaman ve de erlendirme oda gibi boyutlar aç - s ndan mesleki geliflimde de erlendirme aflamalar n n karfl laflt r lmas incelenmektedir (Ayd n, 2005; Guskey, 2000). De erlendirme Boyutlar Amaç Planlamay De erlendirme Uygulama öncesi iyilefltirme De erlendirme Aflamalar Süreci De erlendirme Uygulaman n iyilefltirilmesi Sonucu De erlendirme Uygulaman n etkili inin belirlenmesi Kapsam Etkinli ini yap s Etkinli in yap s Paydafllara katk s Zaman Uygulama öncesinde Uygulama s ras nda Uygulaman n bitiminde De erlendirme oda Tasar mc E itici Paydafllar Tablo 6.1 Mesleki Geliflimde De erlendirme Aflamalar n n Karfl laflt r lmas Tablo 6.1 de görüldü ü gibi mesleki geliflimi de erlendirme aflamalar ; amaç, kapsam, odak ve zaman aç s ndan birbirinden farkl l k göstermektedir. Planlamay de erlendirmede, mesleki geliflim etkinli inin uygulanma öncesinde, süreci de erlendirmede mesleki geliflim etkinli inin uygulama s ras nda, sonucu de erlendirmede ise uygulama sonras nda verimlili ini ve etkilili ini art rmak amaçlanmaktad r. Ayr ca, planlamay de erlendirme süreci, mesleki geliflim etkinli ini planlayanlara ve tasar mc lara odaklanarak gerçeklefltirilirken, süreci de erlendirme mesleki geliflim etkinli inin uygulanmas nda görev alan e iticilere, sonucu de erlendirme ise mesleki geliflim etkinli ine kat lan ö retmenlere ve mesleki geliflimin paydafllar na odaklanarak gerçeklefltirilir. Mesleki geliflim programlar n n de erlendirilmesinde genellikle süreci de erlendirmeye yönelik çal flmalara odaklan lmakta, planlaman n ve sonucun de erlendirilmesi göz ard edilmektedir. Süreci de erlendirmeye yönelik yap lan çal flmalar ise, genellikle gerçeklefltirilen mesleki geliflim programlar n n say s na ve programlara kat lan kat l mc lar n say s na yönelik istatistiksel bilgileri kapsayan çal flmalard r. Di er bir ifadeyle, sürece yönelik de erlendirmeyle daha çok mesleki geliflime iliflkin niceliksel çal flmalar yap lmakta olup, programlar n niteli ine ya da etkilili ine iliflkin çal flmalar ço u zaman göz ard edilmektedir. Ancak, aç klanan de erlendirme aflamalar n n her biri, etkili bir de erlendirmenin yap labilmesi ve mesleki geliflim etkinliklerinden beklenen verimin sa lanmas nda önemli bir yere sahiptir. Bu nedenle, her de erlendirme sürecinde oldu u gibi mesleki geliflimin de erlendirilmesinde de de erlendirme süreci, bir bütün olarak ele al nmal ve aç klanan de erlendirme türlerine iliflkin çal flmalar aflamal olarak gerçeklefltirilmelidir. Mesleki geliflim programlar n n de erlendirilmesinde, etkinli in gerçeklefltirildi- i mesleki geliflim alan na (alansal, ö retimsel, kurumsal ve kiflisel mesleki geliflim alanlar ) ve mesleki geliflim etkinli inin türüne göre (seminer, çal fltay, konferans gibi) farkl de erlendirme çal flmalar yap labilir. Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI Mesleki geliflim programlar n n sürece ve sonuca yönelik de erlendirilmesine iliflkin ö retmen, ö renci ve okul yönetimi olarak de erlendirmenin farkl göstergeleri vard r. Mesleki gelifliminden beklenen etki ve verimi de erlendirme göstergelerini flu flekilde s ralamak mümkündür (Craft, 1996):

153 142 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim fiekil 6.6 Ö retmen memnuniyeti Ö retmenlerin bilgi, beceri ve tutumlar ndaki de iflim Ö retmenlerin bireysel ve uygulamaya dönük geliflimleri Ö retmenlerin kariyer ve rollerindeki de iflim Ö rencilerin ö renmelerindeki geliflim Okulun kurum kültürü ve yönetim olarak geliflimi Mesleki geliflim programlar n n de erlendirilmesinde, bu göstergelerin belirlenmesine yönelik çal flmalar gerçeklefltirilmelidir. Bu de erlendirme çal flmalar n n genel olarak, süreci ve sonucu de erlendirmeye yönelik oldu u söylenebilir. Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi De erlendirme Çal flmalar 1. Düzey Ö retmenlerin Dönütleri 2. Düzey Ö retmenlerin Ö renmeleri Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi De erlendirme Çal flmalar 3. Düzey Örgütsel Destek ve De iflim 4. Düzey Ö retmenlerin Yeni Bilgi ve Beceleri Kullar mlar 5. Düzey Ö rencilerin Ö renmeleri Bu göstergeler temel al narak gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar n n de erlendirilme çal flmalar, fiekil 6.6 da görüldü ü gibi befl düzeyde yer alabilir (Guskey, 2000; Tallerico, 2004). 1. Ö retmenlerin dönütleri 2. Ö retmenlerin ö renmeleri 3. Örgütsel destek ve de iflim 4. Ö retmenlerin yeni bilgi ve becerileri kullan mlar 5. Ö rencilerin ö renmeleri Mesleki geliflimi de erlendirme aflamalar kapsam nda fiekil 6.6 da görüldü ü gibi bu de erlendirme çal flmalar n n, belirtilen s ralamada gerçeklefltirilmesi önerilmektedir. Afla daki bafll klarda belirtilen bu mesleki geliflim çal flmalar na iliflkin ayr nt l aç klamalara yer verilmifltir.

154 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi Ö retmenlerin Dönütleri Mesleki geliflimin de erlendirilmesinde ö retmen dönütleri, mesleki geliflim program n n yap s ve uygulan fl ile ilgili de erlendirme yap lmas na olanak sa lar. Ö retmen dönütleri ile gerçeklefltirilen de erlendirmede, mesleki geliflim program - n n içeri i, süreci ve ortam na iliflkin de erlendirme sonuçlar na ulafl labilir. Bu de- erlendirmede amaç, ö retmenlerin mesleki geliflim etkinli inden memnun kalma durumlar n n belirlenmesidir. Tablo 6.2 de mesleki geliflim program n n ö retmen görüflleri do rultusunda de erlendirilmesine yönelik örnek bir de erlendirme formu yer almaktad r (Guskey, 2000). Mesleki Geliflim Program n Ö retmen Görüfllerine Göre De erlendirme Formu Mesleki Geliflim Program na liflkin Görüfller Mesleki geliflim etkinli i iyi planlanm flt. çerik, hedef kitleye uygun tasarlanm flt. çeri in aktar m için zaman yeterliydi. Kesinlikle kat l yorum Kat l yorum Karars z m Kat lm yorum Kesinlikle Kat lm yorum 143 Ö retmen dönütleri do rultusunda mesleki geliflimin de erlendirilmesi, mesleki geliflim programlar n n uygulanma flekillerinin, ortam ve yap s n n düzenlenmesine katk sa lar Tablo 6.2 Ö retmen Dönütleri için Kullan labilecek Örnek De erlendirme Formu Kaynak: Guskey, T. R. (2000). Evaluating Professional Development. California: Corwin Pres, s. 79 ve s. 113 den uyarlanm flt r. E itici, e itimi gerçeklefltirmede yeterliydi. Ö retim materyalleri, etkili ve yeterliydi. E itim ortam n n s ve s cakl uygundu. Oturma düzeni, içeri in aktar m için uygundu. Sizce bu program n en etkili yönleri nelerdir? Sizce bu program gelifltirmek için neler yap lmal d r Gerçeklefltirilecek di er programlarda sizin için en çok faydal olaca n düflündü ünüz konular nelerdir Kat ld n z bu mesleki geliflim programlar ile ilgili olarak görüfl ve önerilerinizi belirtiniz.

155 144 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Mesleki geliflimin de erlendirilmesi için mesleki geliflim etkinli in bitiminden sonra Tablo 6.2 deki de erlendirme formu, programa kat lan ö retmenlere uygulanarak ö retmen dönütlerine ulafl labilir. Gerçeklefltirilen mesleki geliflim program, mesleki geliflim alan ve etkinli in türüne göre de gelifltirilerek kullan labilir. Bu de erlendirmenin yan s ra, bireysel ya da grup olarak yap lacak görüflmelerle de ö retmen dönütleri elde edilebilir. Böylece, mesleki geliflim etkinli ine kat lan ö retmenlerin, etkinli e iliflkin memnuniyet düzeyleri belirlenir. Ö retmenlerden bu konuda görüfl al nmas, daha sonraki mesleki geliflim programlar n n planlanmas ve düzenlenmesine yard mc olur. Ancak, tek bafl na ö retmen dönütleri, mesleki geliflimin de erlendirilmesi için yeterli olmayacakt r. Ö retmenlerin Ö renmeleri Mesleki geliflim programlar n n ö retmen ö renmeleri aç s ndan de erlendirilmesi, etkinli e kat lan ö retmenlerin program sürecinde ve sonunda edindikleri bilgi ve becerilerin belirlenmesidir. Di er bir ifadeyle, bu de erlendirme ile mesleki geliflim etkinli inin ö retmenlere biliflsel, duyuflsal ve psikomotor alanlarda beceri, tutum ve davran fl kazand rma durumu de erlendirilir. Ö retmenlerin ö renmelerinin de erlendirilmesinde mesleki geliflim program n n, planlama aflamas nda belirlenen amaçlar temel al narak bir de erlendirme gerçeklefltirilir. Bu de erlendirme için mesleki geliflim program na kat lan ö retmenlerin, program içerisindeki etkinliklerde gösterdikleri performanslar de erlendirilebilir. Ayr - ca, ö retmen ö renmelerinin de erlendirilmesi için mesleki geliflim program süreci içerisinde geliflim dosyas (portfolyo) uygulamas gerçeklefltirilebilir. Bu geliflim dosyalar, e itici taraf ndan oluflturulan de erlendirme ölçütleri kapsam nda program sonunda de erlendirilerek, programa kat lan ö retmenlerin performanslar na yönelik bir sonuç elde edilebilir. Bununla birlikte, mesleki geliflim program sürecinde e iticinin gözlem ve de erlendirmeleri de ö retmenlerin ö renmelerinin de erlendirilmesine iliflkin bilgi sa layabilir. Mesleki geliflim program na kat lan ö retmenlerden özde erlendirme al nmas ile ö retmenlerin kendilerini de erlendirmesi de ö retmen de erlendirme kapsam nda yap labilecek çal flmalar kapsam ndad r. Tablo 6.3 de ö retmenlerden özde- erlendirme al nmas için kullan labilecek örnek bir özde erlendirme formu yer almaktad r (Guskey, 2000, s.129). Ö retmen Özde erlendirme Formu Yönerge: Afla da kat ld n z mesleki geliflim program n n konular ve amaçlar yer almaktad r. Belirtilen konular n amaçlar na yönelik bilgi ve becerileri kazanma düzeyinizi belirtiniz. Bu de erlendirme sonucunda elde edilecek de erlendirme sonuçlar, gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar n n içeri ini ve tasar m n gelifltirmek için kullan lacakt r. Tablo 6.3 deki özde erlendirme formu yap land r lm fl bir form özelli i göstermektedir. Aç k uçlu sorulardan oluflan bir özde erlendirme formu da haz rlanabilir. Bu de erlendirme formunda örnek olarak afla daki türde sorulara yer verilebilir. Bu mesleki geliflim program sonunda biliflsel alanda edindi iniz bilgi ve beceriler nelerdir? Bu mesleki geliflim program sonunda duyuflsal alanda edindi iniz tutum ve davran fllar nelerdir? Bu mesleki geliflim program sonunda psikomotor alanda edindi iniz beceriler nelerdir?

156 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi Ö retmen Özde erlendirme Formu Yönerge: Afla kat ld n z mesleki geliflim program n n konular ve amaçlar yer almaktad r. Belirtilen konular n amaçlar na yönelik bilgi ve becerileri kazanma düzeyinizi belirtiniz. Bu de erlendirme sonucunda elde edilecek de erlendirme sonuçlar, gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar n n içeri ini ve tasar m n gelifltirmek için kullan lacakt r. Konu 1: Amaç A: Amaç B: Amaç C: Bilgi/Beceri Düzeyi Hiç Temel Orta leri [ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] [ 4 ] [ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] [ 4 ] [ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] [ 4 ] 145 Tablo 6.3 Ö retmenlerin Ö renmesini De erlendirme için Kullan labilecek Örnek Özde erlendirme Formu Kaynak: Guskey, T. R. (2000). Evaluating Professional Development. California: Corwin Pres, s. 129 dan uyarlanm flt r. Konu 2: Amaç A: Amaç B: Amaç C: Konu 3: Amaç A: Amaç B: Amaç C: Hiç Temel Orta leri [ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] [ 4 ] [ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] [ 4 ] [ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] [ 4 ] Hiç Temel Orta leri [ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] [ 4 ] [ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] [ 4 ] [ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] [ 4 ] Görüfl ve Önerileriniz : Ö retmenlerin ö renmelerinin de erlendirilmesinde, özde erlendirme yan s - ra programa kat lan ö retmenlerle yap lacak görüflmeler de bu de erlendirme sonuçlar n desteklemek için kullan labilir. Ö retmenlerin ö renmelerinin de erlendirilmesinde, öncelikle de erlendirilen grubun yetiflkin ö renenlerden olufltu unun göz önünde bulundurularak, de erlendirmede yetiflkin ö renme ilkeleri temel al nmal d r. Di er bir ifadeyle, programa kat lan ö retmenler, bu de erlendirme çal flmas ile denetlendikleri ya da s nav yap ld klar düflüncesine kap labilirler. Bu nedenle, bu de erlendirme çal flmas n n bafl nda, programa kat lan ö retmenler, de erlendirme formunu isim belirtmeden doldurmalar ve bu de erlendirme sonucunda elde edilecek de erlendirme sonuçlar n n gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar n n içeri ini ve tasar m n gelifltirmede kullan laca ile ilgili ayr nt l olarak bilgilendirilmelidirler. Ö retmenlerin ö renmelerine iliflkin de erlendirme sonuçlar, mesleki geliflim program n n içeri inin, ö retim yöntem ve stratejilerinin gözden geçirilerek, düzenlenmesine yard mc olur. Ancak, mesleki geliflim program n n de erlendirilmesinin, bu düzeyde b rak lmas yeterli olmayacakt r. Bu de erlendirme çal flmas, di- er de erlendirme düzeylerinde de de erlendirilmelidir.

157 146 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Ö retmenlikte mesleki geliflim program n n örgütsel aç dan de erlendirilmesinde örgütsel destek, liderlik, vizyon, olumlu örgüt iklimi gibi unsurlar önemlidir. Örgütsel Destek ve De iflim Mesleki geliflim program n n etkilili inin ve verimli inin de erlendirilmesinde, ö retmenlerin dönütleri ve ö retmenlerin ö renmelerinin yan s ra önemli olan bir di er unsur ise mesleki geliflim program n n örgütsel aç dan de erlendirilmesidir. Mesleki geliflim program n n örgütsel aç dan de erlendirilmesinde örgütsel destek, liderlik, vizyon, olumlu örgüt iklimi gibi unsurlar önem kazanmaktad r. Di er bir ifadeyle, bu aflamada mesleki geliflimin amaçlar ndan bir olan de iflen ö retmen davran fllar n n okul geliflimine ve de iflimine olan katk s belirlenmeye çal fl lmaktad r. Bu nedenle bu de erlendirme çal flmas nda, okul yönetimi taraf ndan okul geliflimi ile ilgili belirlenen hedeflere yönelik sorulara yan t aramak hedeflenir. Bu aflamada mesleki geliflim program n n örgüt olarak kurum aç s ndan de erlendirilmesinde yan t aranan sorular flu flekilde s ralamak mümkündür (Guskey, 2000): Mesleki geliflim program n n kurum olarak okul üzerindeki etkisi nedir? Mesleki geliflim program, kurum iklimini ve süreçlerini etkiledi mi? Mesleki geliflim program n n uygulamas için kurum taraf ndan ortam, zaman, araç-gereç ve e itici sa land m? Mesleki geliflim programlar n n uygulanmas nda yaflanan sorunlar h zl ve etkili bir flekilde çözümlendi mi? Mesleki geliflim program için yeterli kaynak sa land m? Mesleki geliflim için kurum olarak okul, iflbirli ine uygun bir örgüt yap s na sahip midir? Okul yöneticilerinin ö retmenlerim mesleki geliflim programlar na kat lmalar na yönelik tutumu olumlu mu? Okul yöneticilerinin ö retmenlerin mesleki geliflim programlar ile edindikleri bilgi ve becerileri ö renme-ö retme sürecinde uygulamalar na ve gösterdikleri baflar ya iliflkin tutumlar nas ld r? Üst yönetimler di er bir ifadeyle mesleki yönetim taraf ndan ö retmenlerin mesleki geliflim etkinliklerine kat l mlar ve baflar lar nas l de erlendirilmektedir? Bu ve benzeri sorular, mesleki geliflim uygulamalar için de büyük ölçüde yön göstericidirler. Bu sorular do rultusunda yap lacak de erlendirmeler, okul yönetimi taraf ndan gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar n n uygulama flekillerinin ve zaman aral klar n n belirlenmesinde kullan l r. Tablo 6.4 de mesleki geliflimin örgütsel de iflim ve destek aç s ndan de erlendirilmesinde, ö retmenlerden görüfl almak için kullan labilecek örnek bir anket formu yer almaktad r. Mesleki geliflimin örgütsel de iflim ve destek aç s ndan de erlendirilmesi, okul içinde okul yöneticileri, ö retmenler ve derslerin odak al narak gözlenmesi, okul kay tlar n n ve arflivlerinin incelenmesi ile gerçeklefltirilebilir. Ayr ca, ö retmenlerle görüflme ve di er meslektafllarla odak grup görüflmelerinin yan s ra paydafllara uygulanacak anketlerden elde edilecek bilgilerle de bu de erlendirme süreci zenginlefltirilebilir. Mesleki geliflim program n n örgütsel destek ve de iflim aç s ndan de erlendirilmesi, mesleki geliflim program n n bitiminden hemen sonra ve izleyen süreç içerisinde uzun bir süreç içerisinde belirli aflamalarla gerçeklefltirilen bir de erlendirme sürecidir. Ayr ca, bu de erlendirme süreci, bir mesleki geliflim program n n gerçeklefltirilmesinden sonra de il, pek çok mesleki geliflim program n n gerçeklefltirilmesi sonras nda anlam kazanan bir de erlendirmedir.

158 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi 147 Mesleki Geliflimi Kurumsal Aç dan De erlendirme Formu Mesleki Geliflim Program na liflkin Görüfller 1. Okulumuzda gerçeklefltirilen mesleki geliflim programlar okulumuzun misyonu, hedef ve amaçlar ile uyumludur. 2. Okul bütçesinde mesleki geliflim için bir fon ayr lm flt r. 3. Okulumuzda mesleki geliflim programlar n n gerçeklefltirilmesinde üniversitelerden ve ilgili di er kurumlardan destek al n r. 4. Okul yöneticilerimiz, mesleki geliflim etkinliklerine kaynak sa layarak kat l m desteklemektedirler. 5. Mesleki geliflim programlar n n uygulanmas nda karfl lafl lan sorunlar, hemen yönetim taraf ndan çözümlenmektedir. 6. Mesleki geliflim programlar n n planlanmas nda ö retmenlerin gereksinimleri göz önünde bulundurulmaktad r. 7. Okul yönetimi taraf ndan ö retme-ö renme süreci içerisinde farkl konularda mesleki geliflim programlar düzenlenmektedir. 8. Okul yönetimi mesleki geliflim programlar - n n devaml l n n sa lanmas için çal flmalar gerçeklefltirmektedir. 9. Mesleki geliflim programlar ndan edinilen bilgi ve becerileri ö renme-ö retme ortam na aktarmak için gerekli kaynak okul yönetimi taraf ndan sa lanmaktad r. Kesinlikle kat l yorum Kat l yorum Karars z m Kat lm yorum Kesinlikle Kat lm yorum Tablo 6.4 Mesleki Geliflimi Örgütsel Aç dan De erlendirmek için Kullan labilecek Örnek De erlendirme Formu Kaynak: Guskey, T. R. (2000). Evaluating Professional Development. California: Corwin Pres, s. 113 ve s. 170 den uyarlanm flt r. Mesleki geliflim programlar n n gerçeklefltirilmesine yönelik okul yönetimi ile ilgili olarak görüfl ve önerileriniz nelerdir? Ö retmenlerin Yeni Bilgi ve Becerileri Kullan m Durumlar Ö retmenlerin hangi konuda mesleki geliflim almalar gerekti i, büyük ölçüde ö rencilerin gereksinim duyduklar ö renmelerin güçlendirilmesine yöneliktir. Gereksinim belirleme çal flmalar do rultusunda bir mesleki geliflim program gelifltirilir. Mesleki geliflim program sonunda ö retmenlerin edindikleri yeni bilgi ve becerileri alansal, e itsel ve bireysel yeterlilik alanlar na aktararak, ö renme-ö retme ortamlar nda uygulamaya geçirmeleri amaçlanmaktad r. Ö retmenlerin hangi konuda mesleki geliflim almalar gerekti i, büyük ölçüde ö rencilerin gereksinim duyduklar ö renmelerin güçlendirilmesine yöneliktir.

159 148 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Mesleki geliflimin ö retmenlerin yeni bilgi ve becerileri kullan m durumlar aç s ndan de erlendirilmesi, süreç de erlendirme aflamas nda gerçeklefltirilir. Ö retmenlerin mesleki geliflim programlar arac l yla edindikleri yeni bilgi ve becerileri kullanmalar n n de erlendirilmesi, mesleki geliflimin süreç de erlendirmesi kapsam nda olup, mesleki geliflim program n n bitiminden sonra belirli süre aral klar yla gerçeklefltirilen uzun süreli bir de erlendirme çal flmas özelli indedir. Okulöncesi ö retmenlerine okulöncesi dönemde okumaya haz rl k konusunda verilecek bir mesleki geliflim etkinli i sonras nda ö retmenlerin edindikleri yeni bilgi ve becerilerin de erlendirilmesi çal flmas nda yan t aranacak sorular flu flekilde s ralamak mümkündür (Tallerico, 2004): Ö retmenler, bu mesleki geliflim program nda edindikleri okulöncesi dönem stratejilerini s n flar nda kullan yorlar m? Ö retmenler bu stratejileri nas l kullan yorlar? Ö retmenler, kendilerine ö retilen okuma stratejilerini s n flar nda hangi s kl kta kullan yorlar? Ö retmenler, bu bilgi ve becerilerini gelifltirmek için hangi konularda destek ya da ek uygulamalara gereksinim duyuyorlar? 6 Ö retmenlikte SIRA mesleki S ZDE geliflimi de erlendirme çal flmalar nda ö retmenlerin yeni bilgi ve becerileri kullanmalar aflamas n n bulundu umuz yüzy l içerisindeki önemi nedir? DÜfiÜNEL M Ö retmenlerin DÜfiÜNEL M edindikleri yeni bilgi ve becerilerin de erlendirilmesi için çeflitli yöntemlerden yararlan labilir. Bu yöntemleri afla daki gibi s ralamak mümkündür SORU (Guskey, SORU 2000): Ö retmenlerin günlük planlar ve geliflim dosyalar incelenebilir. D KKAT Okul yöneticileri ve velilerle görüflme yap labilir. D KKAT Ö retmenlere anketler uygulanabilir, görüflmeler yap labilir. Ö retmenlerin s n flar nda gözlem yap labilir. Ö retmenlerden özde erlendirme al nabilir. Bu aflamada dikkat edilmesi gereken konular, ö retmenin uygulamalar n okulun ve ö rencinin iyilefltirilmesi için de erlendirildi i konusunda bilgilendirilmesidir. Aksi halde ö retmen kendini afl r kontrolde hissederek, direnç AMAÇLARIMIZ gösterebilir. K T A P TELEV ZYON NTERNET Mesleki geliflim programlar n n ö rencilerin ö renmeleri aç s ndan de erlendirilmesi, ö retmenlerin ö retimsel alandaki mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesine yard mc olur. Ö rencilerin Ö renmeleri K T A P Mesleki geliflim programlar n n amaçlar ndan biri de, ö retmenlerin edindikleri bilgi ve becerileriyle de iflen ve geliflen ö retmen tutum ve davran fllar yla, s n f uygulamalar nda ve ö renci ö renmesinde geliflim ve de iflim sa lanmas d r. Bu TELEV ZYON amaca ba l olarak, mesleki geliflimi de erlendirme çal flmalar ndan biri de ö rencilerin ö renmelerinin de erlendirilmesidir. Bu de erlendirme çal flmas n n amac, ö retmenlerin mesleki geliflim de iflen ve geliflen beceri, tutum ve davran fllar n n ö renci ö renmeleri NTERNET üzerindeki etkilerinin belirlenmesidir. Bu de erlendirme çal flmas da ö retmenlerin yeni bilgi ve becerileri kullanmalar n n de erlendirilmesi gibi süreç de erlendirme aflamas nda gerçeklefltirilen uzun süreli bir de erlendirme çal flmas d r. Bu de erlendirme çal flmas sonucunda elde edilen de erlendirme sonuçlar, ö rencilerin gereksinim duydu u ö renme alan ndaki geliflime yönelik mesleki geliflim programlar n n gerçeklefltirilmesinde yol gösterici niteliktedir. Örne in, bir okulöncesi kurumunda, ö rencilerin ayakkab lar n giyme-ç karma-yerlefltirme sorununun bir ö retim hedefi olarak belirlendi ini ve ö retmenlerin, bu beceriyi ö rencilere kazand rmaya yönelik bir mesleki geliflim program na kat ld klar n düflünelim. Bu mesleki geliflim program n n ö rencilerin ö renmesi

160 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi 149 aç s ndan de erlendirilmesi için, mesleki geliflim program n n bitiminden belirli bir süre sonra, ö rencilerin ayakkab lar n giyme-ç karma-yerlefltirme becerisini edinme durumlar n n de erlendirilmesi gerekmektedir. Bu de erlendirme çal flmas için genel olarak afla da belirtilen sorulara yan t aranmaya çal fl l r. Bu mesleki geliflim program sonunda; ö retmenin s n f içinde gerçeklefltirdi i etkinliklerin ö rencilerin üzerindeki etkisi nedir? ö rencilerin performanslar n ve baflar lar n etkiledi mi? ö rencilerin biliflsel ve duyuflsal geliflimleri üzerinde olumlu etkisi oldu mu? ö rencilerin ö retme sürecin etkin kat l m n sa lad m? Ö rencilerin ö renmelerinin de erlendirmesinde öncelikle ö renci grubunun yafl ve düzeyi göz önüne al nmal d r. Bir okulöncesi dönem ö rencisi ile ilkö retim ve orta ö retim ö rencilerinin ö renmelerinin de erlendirmesinin ayn flekilde yap lmas mümkün de ildir. Örne in okulöncesi dönem ya da ilkö retim birinci kademedeki ö rencilerinin ö renmelerinin de erlendirilmesinde, ö rencilerin ö renme-ö retme ortam nda gerçeklefltirilen etkinliklerde gösterdikleri performanslar n gözlemlenmesi daha uygun olacakt r. Ancak, ilkö retimin daha üst kademelerinde ve ortaö retimde ö rencilerin ö renmelerini belirlemek için, sözlü ya da yaz l s navlar uygulanarak, bunlar n sonuçlar de erlendirilebilir. Mesleki geliflim programlar n n de erlendirilmesinde ö renci ö renmelerinin belirlenmesi için, ö rencilere iliflkin okul kay tlar ndaki bilgiler ile ö rencilerle ilgili ö retmenlerle ya da ö renci velileriyle görüflmeler de gerçeklefltirilebilir. Bununla birlikte, alternatif de erlendirme yöntemlerinden geliflim dosyas uygulamas ve de erlendirme sonuçlar da ö rencilerin ö renmelerini de erlendirmek amac yla kullan labilir. Örne in, ö retmenlerin ö renme-ö retme sürecinde geliflim dosyas uygulamas ve de erlendirmesi konusunda bir mesleki geliflim program - na kat ld klar n düflünelim. Bu mesleki geliflim program sonunda, ö retmenlerin ö rencilerin ö renmelerini ve baflar lar n art rmak için ö renme-ö retme sürecinde geliflim dosyas uygulamas ndan yararlanmalar beklenmektedir. Bu geliflim dosyas uygulamas n n ö renci ö renmesi üzerindeki etkilerini belirlemek için, ö rencilerin geliflim dosyalar incelenerek, gösterdikleri geliflim ve sergiledikleri performanslar de erlendirilebilir. Böylece, ö retmenlerin kat ld klar bu mesleki geliflim program n n, ö renci ö renmelerine katk s de erlendirilebilir. De erlendirmenin en önemli yarar içeri in belirlenmesine yard mc olmas d r. Yukar da say lan befl aflamada de erlendirme yap ld nda mesleki geliflimin içeri- i ortaya konulur. Böylelikle uygulanan mesleki geliflim etkinli inin güçlü ve zay f yönleri belirlenir.

161 150 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Özet Ö retmenlikte mesleki geliflim programlar n türlerine göre s n fland rabilecek 1 Ö retmenlikte mesleki geliflim programlar na iliflkin farkl s n fland rmalar yap lmaktad r. Bu s n fland rmalara göre ö retmenlikte mesleki geliflim programlar iki farkl flekilde s n fland r lm flt r: - K deme göre mesleki geliflim programlar - çerik türüne göre mesleki geliflim programlar A MAÇ Ö retmenlikte k deme göre mesleki geliflim programlar aras ndaki fark kavrayabilecek 2 Hizmetöncesi e itim program, ö retmen adaylar n n meslekte karfl laflabilecekleri özellikle ö retimsel ve yönetsel alanlara dayal sorunlarla ilgili hizmetöncesi dönemde edindikleri bilgileri kapsayan bir mesleki geliflim program d r. Aday ö retmenlik e itimi program, ilk çal flma y l ya da göreve bafllama e itimi olarak da ifade edilmektedir. Bu mesleki geliflim program, ö retmenlerin göreve bafllad klar ilk çal flma y l nda gerçeklefltirilen mesleki geliflim program d r. Erken mesleki geliflim program, aday ö retmenlik süreci sonras nda asli memurluk sürecine bafllayan yeni ö retmenlerin yetenek ve verimliliklerini gelifltirme ve üst görev kadrolar na haz rlama program d r. Bu program, mesleki geliflimin ikinci aflamas olup, ö retmenlerin ikinci ve üçüncü çal flma y llar n kapsayan mesleki geliflim programlar d r. Sürekli mesleki geliflim program ; aday ö retmenlik e itimi ve erken mesleki geliflim programlar sonras nda ö retmenlik mesle i süreci içerisinde belirlenen gereksinimler do rultusunda herhangi bir mesleki geliflim alan nda gerçeklefltirilen mesleki geliflim program d r. Bu mesleki geliflim programlar, ö retmenlik mesle inde ilk üç y l n tamamlam fl olan ö retmenlere yönelik olarak gerçeklefltirilir. A MAÇ çerik türüne göre mesleki geliflim programlar n 3 s ralayabilecek çeriklerine göre ö retmenlikte mesleki geliflim programlar, ö retmenlerin geliflime gereksinim duyduklar konu alanlar na göre gerçeklefltirilen mesleki geliflim programlar d r. A MAÇ Ö retmenlikte mesleki geliflim programlar içerik türüne göre çok amaçl mesleki geliflim programlar, arac mesleki geliflim programlar, özel durum mesleki geliflim programlar, kariyere yönelik mesleki geliflim programlar olmak üzere 4 grupta toplanmaktad r. Ö retmenlikte mesleki geliflime yönelik her bir etkinlik türünü aç klayabilecek 4 Ö retmenlikte mesleki geliflim programlar nda kullan labilecek etkinlik türlerini 4 gruba ay rmak mümkündür. Bu etkinlik türleri; konferans ve seminer etkinli i, çal fltay etkinli i, dan flmanl k etkinli i ve çevrimiçi etkinliklerdir. Konferans ve seminer fleklindeki mesleki geliflim etkinliklerinde, konu bellidir ve konuyu aktaracak bir uzman vard r. Bu tür mesleki geliflim etkinliklerinde amaç, ö renilmesi gereken konunun aktar lmas, ö retmenlerin belli bir konuda bilgilendirilmesidir. Bu bilgilendirmeye dayal olarak, ö retmenlerin ö rendikleri yeni bilgi ve becerileri s n flar nda kullanmalar ve yeni mesleki stratejileri gelifltirmeleri beklenir. Mesleki geliflim etkinliklerinden çal fltay etkinli- i, ö retmenlere belirli bir konu alan nda uygulamaya dönük becerilerin kazand r lmas ya da belirli bir sorunun çözümü amac yla, çal flma grubu oluflturarak ya da ö retmenlerin bireysel çal flmalar n sa layarak gerçeklefltirilen bir etkinlik türüdür. Bu etkinlik türü, genellikle az say da kat l mc ile gerçeklefltirilir. Ö retmenlikte mesleki geliflim etkinlik türlerinden dan flmanl k, yeni ya da deneyimsiz ö retmenin deneyimli bir e iticiyle iflbirli inin sa lanmas yla s n f içindeki ö retimin iyilefltirilmesi için birlikte çal flmalar n n sa lanmas süreci olarak tan mlanmaktad r. Dan flmanl k etkinli i, özellikle ö retmenlik mesle ine yeni bafllayan aday ö retmenlerin mesleki kimlik oluflturmalar nda, uyum sa lama, mesleki beklentiler ve s n f performans konular nda karfl laflabilecekleri sorunlar n üstesinden gelmelerinde oldukça etkili bir mesleki geliflim etkinli idir. Ö retmenlerin mesleki geliflimleri için çevrimiçi etkinlikler, ö retmenlerin internetin sundu u bilgiye ulaflma ve iletiflim kurma olanaklar ndan yararlanarak, zaman ve yerden ba ms z olarak A MAÇ

162 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi 151 mesleki geliflimlerini sa layan etkinliklerdir. Bu mesleki geliflim etkinli inde, internetin sundu u forum ve e-posta gibi iletiflim hizmetleriyle, ö retmenlerin bilgi ve düflüncelerini birbirleriyle ve etkinlik sorumlusuyla paylaflmalar sa lanarak, etkileflim sa lanabilir. Ö retmenlikte mesleki geliflimi de erlendirmenin 5 amac n kavrayabilecek Ö retmenlikte mesleki geliflimi de erlendirmenin amaçlar n flu flekilde s ralamak mümkündür: - Mesleki geliflim program n n planlanmas nda belirlenen amaçlara ulafl lma durumuna iliflkin bilgi elde etmek - Mesleki geliflim program na kat lan ö retmenlerin sonraki ö renme ve geliflim gereksinimlerinin belirlenmesi - Okulun e itim kurumu olarak gereksinimlerinin ve mesleki geliflimden sa lad faydan n belirlenmesi - Mesleki geliflim programlar n n uygulama öncesi hata ve eksikliklerinin düzeltilmesi - Mesleki geliflimin ö renci ö renmesi üzerindeki etkisinin belirlenmesi - Mesleki geliflim programlar n n uygulanmas - na ve gelifltirilmesine iliflkin kararlar al nmas - Mesleki geliflime yönelik politikalar n ve standartlar n oluflturulmas A MAÇ Ö retmenlikte mesleki geliflimi de erlendirme 6 aflamalar nda yap lan ifllemleri aflamal olarak s ralayabilecek Ö retmenlikte mesleki geliflimi de erlendirme aflamalar : 1. Planlamay de erlendirme 2. Süreci de erlendirme 3. Sonucu de erlendirme Planlamay de erlendirme, mesleki geliflimde planlamay de erlendirme, mesleki geliflim program bafllamadan önce yap lan de erlendirmedir. Di er de erlendirme süreçleri için temel oluflturan bu de erlendirme aflamas, mesleki geliflim programlar n n planlamas aflamas nda gerçeklefltirilen de erlendirmedir. Süreci de erlendirme, süreci de erlendirme, mesleki geliflim programlar n n uygulanmaya bafllamas yla birlikte bafllayan de erlendirme aflamas d r. Biçimlendirici de erlendirme olarak da ifade edilen bu de erlendirme aflamas, mesleki A MAÇ geliflim programlar n n uygulama süreci içerisinde güçlü ve zay f yönlerinin belirlenerek, uygulamaya dönük iyilefltirmelerin yap lmas n kapsamaktad r. Sonucu De erlendirme, mesleki geliflimi de erlendirme aflamalar ndan sonucu de erlendirme, mesleki geliflim etkinli i tamamland ktan sonra bafllayan bir de erlendirme aflamas d r. Bu de- erlendirme aflamas nda, mesleki geliflim etkinli- ine kat lan ö retmenlerin, bu programdan yararlanma durumlar n, di er bir ifadeyle mesleki geliflim etkinli inin ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini karfl lama derecesini ve mesleki geliflim etkinli inin etkilili ini belirlemek amaçlanmaktad r. Ö retmenlikte mesleki geliflimi de erlendirmek 7 için yap labilecek çal flmalar aç klayabilecek Mesleki geliflim programlar n n de erlendirilme çal flmalar, befl düzeyde yer alabilir: Ö retmenlerin dönütleri ile gerçeklefltirilen de- erlendirmede, mesleki geliflim program n n içeri i, süreci ve ortam na iliflkin de erlendirme sonuçlar na ulafl labilir. Ö retmenlerin ö renmeleri, mesleki geliflim programlar n n ö retmen ö renmeleri aç s ndan de erlendirilmesi, etkinli e kat lan ö retmenlerin program sürecinde ve sonunda edindikleri bilgi ve becerilerin belirlenmesidir. Örgütsel destek ve de iflim, mesleki geliflim program n n örgütsel aç dan de erlendirilmesinde örgütsel destek, liderlik, vizyon, olumlu örgüt iklimi gibi unsurlar önem kazanmaktad r. Di er bir ifadeyle, bu aflamada mesleki geliflimin amaçlar ndan bir olan de iflen ö retmen davran fllar n n okul geliflimine ve de iflimine olan katk s belirlenmeye çal fl lmaktad r. Ö retmenlerin yeni bilgi ve becerileri kullan mlar, gereksinim belirleme çal flmalar do rultusunda bir mesleki geliflim program gelifltirilir. Mesleki geliflim program sonunda ö retmenlerin edindikleri yeni bilgi ve becerileri alansal, e itsel ve bireysel yeterlilik alanlar na aktararak, ö renme-ö retme ortamlar nda uygulamaya geçirmeleri amaçlanmaktad r. Ö rencilerin ö renmeleri, mesleki geliflimi de- erlendirme çal flmalar ndan biri de ö rencilerin ö renmelerinin de erlendirilmesidir. A MAÇ

163 152 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi içerik türlerine göre s n fland r lm fl mesleki geliflim programlar ndan biridir? a. Kariyere yönelik mesleki geliflim program b. Hizmet öncesi e itim program c. Sürekli mesleki geliflim program d. Aday ö retmen e itim program e. Erken mesleki geliflim program 2. Afla dakilerden hangisi hizmet öncesi e itimde dan flmanlar n dikkat etmesi gereken konulardan biri de ildir? a. Ö retmen aday na rehberlik etmek b. Ö retmen aday n n sorunlar n sab rla dinlemek c. Ö retmen aday n n ç kan onurunu zedelemek d. Ö retmen aday na model olmak e. Ö retmen aday n n kendini ifade etmesini sa lamak 3. Hizmetöncesi e itim süreci sonunda göreve yeni bafllayan ilk y l mdaki ö retmene ne ad verilir? a. K demli ö retmen b. Baflö retmen c. Uzman ö retmen d. Aday ö retmen e. Asaletli ö retmen 4. I. Temel e itim II. Uygulama e itimi III. Haz rlay c e itim Yukarda verilen aday ö retmenlik e itimi program n n aflamalar hangisinde do ru s ralanm flt r? a. I-II-III b. I-III-II c. II-I-III d. III-I-II e. II-III-I 5. Afla dakilerden hangisi sürekli mesleki geliflim programlar n n ifllevleri aras nda yer almaz? a. Ö retmenlerin konu alanlar na iliflkin bilgilerini geniflletmek ve güncellemek b. Ö retmenlerin e itim alan ndaki de iflimlere uyumlar n sa lamak c. Ö retmenlerin süreç içerisinde performanslar n gelifltirerek ö renci kazan mlar n art rmak d. Ö retmenin ö retmenlik mesle ine yönelik konum ve profilini geniflletmek e. Ö retmenlerin, ö rencilerinin sosyal sorunlar - na çözüm üretmelerine yard mc olmak 6. Aday ö retmenlik süreci sonras nda asli memurluk sürecine bafllayan yeni ö retmenlerin yetenek ve verimliliklerini gelifltirme ve üst görev kadrolar na haz rlama programlar na ne ad verilmektedir? a. Aday ö retmenlik programlar b. Hizmetöncesi mesleki gelifllim programlar c. Uygulamaya dönük mesleki geliflim programlar d. Sürekli mesleki geliflim programlar e. Erken mesleki geliflimi programlar 7. Afla dakilerden hangisi ö retmenlikte mesleki geliflime yönelik etkinliklerden biridir? a. Seminer etkinli i b. Ders etkinli i c. Görev etkinli i d. Toplant etkinli i e. De erlendirme etkinli i 8. Afla dakilerden hangisi ö retmenlikte mesleki geliflimi de erlendirme amaçlar yla ilgili do ru bir yarg d r? a. Programa kat lan ö retmenlerin sonraki gereksinimlerinin belirlenmesi önemli de ildir b. Uygulama öncesi hata ve eksiklerin düzeltilmesi önemli de ildir c. Okulun olanaklar önemli de ildir d. Hedeflenen amaçlara ulaflmak önemli de ildir e. Mesleki geliflime yönelik politikalar n belirlenmesi önemli de ildir 9. Mesleki geliflim programlar n n zaman içersinideki güçlü ve zay f yönlerini belirlemek amac yla yap lan de erlendirmeye ne ad verilir? a. Durumu de erlendirme b. Süreci de erlendirme c. Planlamay de erlendirme d. Sonucu de erlendirme e. Amac de erlendirme 10. Afla dakilerden hangisi Ö retmenlikte mesleki geliflimi de erlendirme düzeyleri aras nda yer almaz? a. Ö retmenlerin dönütleri b. Ö retmenlerin ö renmeleri c. Örgütsel destek ve de iflim d. Ö rencilerin istekleri e. Ö retmenlerin beceri kullan mlar

164 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi 153 Yaflam n çinden Hizmet çi E itim Programlar n n De erlendirilmesi Doç.Dr. Halil brahim Yal n (*) Son otuz y lda önceki 5,000 y lda üretilenden daha fazla bilgi üretilmifltir. Dünyada her gün yaklafl k 1,000 kitap yay nlanmakta, mevcut yaz l bilgiler toplam her sekiz y lda ikiye katlanmaktad r. Peter Large Mevcut bilgi birikiminin katlanarak artt günümüzde, bireylerin, bilgi ve teknolojideki geliflmelere ba l olarak toplumun kültürel, sosyal ve ekonomik yap s nda meydana gelen de iflme ve geliflmelere uyum sa layabilmeleri ancak, yaflam boyu e itim görmeleri ile mümkündür. Yaflam boyu e itimin bir gere i olarak hizmetiçi e itim, çal flanlara mesleklerinde daha baflar l, üretici ve mutlu olmas n sa layacak bilgi, beceri ve tutumlar kazand rmay amaçlamaktad r. Milli E itim Bakanl n n merkez ve taflra teflkilatlar nda büyük ço unlu u ö retmen olmak üzere den fazla personel görev yapmaktad r. Ülkemizde her y l yüz bin dolay nda bakanl k personeli hizmetiçi e itimden geçirilmektedir. Bu durum, yürütülmekte olan hizmetiçi e itim faaliyetlerinin en az ndan nicelik aç s ndan yeterli olmad n ortaya koymaktad r. Hizmetiçi e itim, personelin hizmetiçi e itim ihtiyaçlar n belirleme, bu ihtiyaçlara uygun programlar gelifltirme, bu programlar planlama, uygulama ve de erlendirme gibi kapsaml bir çal flmay içermektedir. E itim programlar n n de erlendirilmesi iki amaç için yap l r: Program n etkilili ini belirlemek ve program n daha etkili hale getirilebilmesine yönelik öneriler gelifltirmek için gerekli verileri elde etmek. Milli E itim Bakanl, Hizmetiçi E itim Dairesi Baflkanl taraf ndan yürütülmekte olan hizmetiçi e itim etkinliklerinin etkilili i konusunda yap lan araflt rmalarda, uygulanan hizmetiçi e itim programlar n n yeterli ve etkili olmad (1, 2); hizmetiçi e itim etkinliklerinin planlanmas nda e itim ihtiyac belirleme çal flmalar n n hiç yap lmad ya da yap lan çal flmalar n ihtiyaç belirleme sürecinde kullan - lan bilimsel yöntemlere dayand r lmad tespit edilmifltir (3, 4, 5). Ancak, son y llarda hizmetiçi e itim programlar n n etkilili i konusunda bir çal flman n yap lmam fl olmas, bu konuda bir araflt rma yap lmas n gerektirmifltir. Bu çal flman n amac, Milli E itim Bakanl personelinin mesleki bilgi, beceri, tutum ve baflar s n gelifltirmek ya da bir üst göreve haz rlamak amac yla Hizmetiçi E itim Dairesi Baflkanl nca düzenlenen hizmetiçi e itim programlar n n etkilili ini belirlemek ve bu konuda gelifltirici önerilerde bulunmakt r. Bu araflt rman n evrenini, M.E.B. Hizmetiçi E itim Dairesi Baflkanl n n açt programlara kat lan ö retmen ve yöneticiler oluflturmaktad r. M.E.B. Hizmetiçi E itim Dairesi Baflkanl n n 1997 y l nda açt yaklafl k 500 program aras ndan tesadüfi örneklem yoluyla seçilen 15 programa kat lan toplam 493 personel örnekleme al nm flt r. Bu çal flmada, hizmetiçi e itim programlar n n etkilili ine yönelik veriler, bir anketle toplanm flt r. Ankette, kursiyerlerden kat ld klar program n ö retme-ö renme süreci ve organizasyonuna iliflkin görüfllerini isteyen toplam 31 madde yer alm flt r. Araflt rmaya kat lanlardan, her bir maddeyi befl dereceli bir ölçekte (1 = kesinlikle hay r, 2 = çok az, 3 = k smen, 4 = oldukça ve 5 = kesinlikle evet) de erlendirmeleri istenmifltir. Ankette ayr ca, kursiyerlerden kat ld klar program n genel kalitesini verilen befl seçenekten (zay f, vasat, orta, iyi, çok iyi) birini iflaretleyerek de erlendirmeleri; genel olarak program n üstün ve zay f yanlar n belirtmeleri ve program n iyilefltirilmesi için varsa önerilerini yazmalar istenmifltir. Bulgular ve Yorumlar... Sonuç ve Öneriler Milli E itim Bakanl personelinin mesleki bilgi, beceri, tutum ve baflar s n gelifltirmek ve/veya bir üst göreve haz rlamak amac yla Hizmetiçi E itim Dairesi Baflkanl nca düzenlenen hizmetiçi e itim programlar n n etkilili ini belirlemek amac yla yap lan bu çal flmada özetle afla daki sonuçlar elde edilmifltir: Örnekleme al nan kursiyerlerin yaklafl k 1. % 40, kat ld klar programlar n amaçlar, e itim ihtiyaçlar ve ö retim faaliyetleri aras nda hiç, çok az ya da k smen tutarl l k oldu unu; 2. % 67 si, derslerde kullan lan ö retim yöntem ve tekniklerini program ve konular n amaçlar na oldukça ve kesinlikle uygun oldu unu;

165 154 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim u, konu ve amaçlara yeterince uygun araç ve gereç kullan lmad n ; % 47.8 i kendilerine konularla ilgili ders materyallerinin hiç, çok az ya da k smen sa land n ; 4. % 35 i, kendilerine program öncesinde sahip olduklar ya da program s ras nda sahip olduklar bilgi ve tecrübeleri di er kursiyerlerle yeterince tart flma ve paylaflma f rsat verilmedi ini; 5. 60, derslerde kendilerine yeterli düzeyde uygulama f rsat verildi ini; i, ö rendikleri bilgi ve becerileri nerede ve nas l kullanabilecekleri ile var olan ya da olabilecek problemlerin çözümünde nas l kullanabileceklerine yönelik kendilerine yeterli rehberli in sa land n ; 7. % 60, e itim faaliyetlerine karfl motivasyonlar n n yeterince sa land n ; 8. % 40, kat ld klar program sürelerinin yeterli olmad n ; 9. % 45 i, program bafl nda programla ilgili girifl yeterliklerinin kesinlikle ölçülmedi i; % 85 i, program s - ras nda ve sonunda baflar durumlar n n ölçüldü ünü ve program sonunda program n genel de erlendirmesinin yap ld n ; 10. % 70 i programda amaçlanan bilgi ve becerileri yeterince kazand klar n ; 11. % 70 i kat ld klar program n genel olarak iyi ya da çok iyi kalitede oldu unu; 12. % 40, programa kat lan kursiyerlerin bilgi, beceri ve e itim ihtiyaçlar aç s ndan hiç, çok az ya da k smen benzerlik bulundu unu; 13. % 75 i, ö retim elemanlar n n konular na yeterli düzeyde hakim olduklar ve ö retim elemanlar ile programa kat lanlar aras nda iyi bir iletiflim kuruldu unu; 14. % 70 i kat ld klar program n fiziki flartlar n n verilifl zaman n n uygun, program n yap ld yerin iyi seçilmifl ve program yöneticilerinin program n iflleyifli ile ilgili sorunlar na karfl yeterince ilgili oldu unu belirtmifllerdir. Bu araflt rmada elde edilen bulgulara dayanarak hizmetiçi e itim programlar n n planlanmas, uygulanmas ve de erlendirilmesi ile ilgili olarak afla daki öneriler gelifltirilmifltir: 1. Hizmetiçi e itim programlar personelin e itim ihtiyaçlar na uygun olarak planl ve sistemli olarak gelifltirilmelidir. 2. Kursiyerler, e itim ihtiyaçlar ve program amaçlar - na göre seçilmeli ve etkili bir ö renme ve ö retme ortam sa layacak flekilde grupland r lmal d r. 3. Uygulanacak faaliyetler ve kullan lacak materyaller, kursiyerlerin ö retme-ö renme sürecine aktif kat l - m n ve ayn zamanda anlaml ve amaçl ö renmelerini sa layacak flekilde tasarlanmal d r. 4. Programlar n uygulanaca yerlerin seçimi basit maliyet hesaplar ndan çok, maliyet/etkililik iliflkisine göre yap lmal d r. 5. Her bir hizmetiçi e itim program sistemli olarak de erlendirilmeli, de erlendirme sürecinde hatas z ve objektif veriler kullan lmal d r. 6. Ö retim elemanlar n n görevlendirilmesinde konu alan uzmanl klar yan nda ö retme becerileri de dikkate al nmal d r. (*) Gazi Üniversitesi Gazi E itim Fakültesi Ö retim Üyesi. Kaynak: yalin.htm Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. a Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Program Türleri bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 2. c Yan t n z yanl fl ise K deme Göre Mesleki Geliflim Programlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 3. d Yan t n z yanl fl ise Aday Ö retmenlik E itimi Program bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 4. b Yan t n z yanl fl ise Aday Ö retmenlik E itimi Program bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 5. e Yan t n z yanl fl ise Sürekli Mesleki Geliflim Program bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 6. e Yan t n z yanl fl ise Erken Mesleki Geliflim Program bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Etkinlik Türleri bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 8. c Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi De erlendirme bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi De erlendirme bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 10. d Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi De erlendirme Çal flmalar bölümünü yeniden gözden geçiriniz.

166 6. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Programlar ve De erlendirilmesi 155 S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Ö retmen adaylar n n karfl laflabilecekleri sorunlara karfl önlemler alabilmeleri ve yapacaklar mesle i tan malar aç s ndan hizmetöncesi e itim önem kazanmaktad r. Ö retmen aday yeterlili ini ve ayn zamanda yetersizli ini böyle bir uygulama ile fark eder ve buna iliflkin önlemler almaya çal fl r. Ö retmen aday n n meslek yaflam nda bürünece i kimli i tan mas aç s ndan hizmetöncesi e itim program na al nmas gereklidir. S ra Sizde 2 Bu program içerisinde aday ö retmenin ders anlat m becerilerini gelifltirebilece i mikro ö retimlerin yap labilece i en fazla 10 kiflilik grup çal flmalar na yer verilebilir. Gruptaki kiflilerin arkadafllar n elefltirerek onun geliflimine yard mda bulunmalar n sa layacak bir ortam oluflturmaya çal fl labilir. Ders anlat m becerisinin yan nda tüm aday ö retmenlere mensubu olduklar bakanl a iliflkin kanunlar, vatandafll k bilgisi ve ilk yard m bilgilendirmesi yap labilir. Çünkü ö retmenin hem çal flt kuruma aidiyet kazanmas hem de yapt ifl hakk nda bilgileri ö renmesi onun verimlili ini artt racakt r. lk yard m bilgisi ile de okulda karfl lafl lan bir sa l k problemi karfl s nda ilk müdahalenin yap lmas ve gerekli birimlere haber verilmesi önemlidir. S ra Sizde 3 Ö retmenlerin konu alan, yöntem, teknik ve strateji, teknolojik araç gereç kullan m bilgileri onlar n mesleklerinde baflar sa lamalar n kolaylaflt racak ve onlara bu konuda yard mc olacakt r. Sahip oldu u bu bilgilere yenilerini ekleyerek okul içinde ya da baflka kurumlarda çeflitli görevler üstlenebileceklerdir. Kariyer basamaklar n t rmanmak için var olan mesleki geliflim programlar ndan kendilerini uygun olanlar seçmeleri gerekmektedir. Daha sonra ilgili s navlara baflvurarak bu derecenin gerekliliklerini yerine getirmeye çal fl rlar. Bu bilgi ve yeterlikleri kazand rmada mesleki geliflim programlar n n özellikle de kariyere yönelik mesleki geliflim programlar n n önemi büyüktür. Ö retmenlerin kariyer basamaklar n t rmanmalar nda mesleki geliflim programlar merdiven görevi görmektedir. S ra Sizde 4 Bence ö retmenlikte mesleki geliflim etkinliklerinde en etkili olan çal fltay etkinli idir. Bu etkinlikte ö retmenler bir soruna çözüm bulmaya çal fl rlar. Çözüm üretebilmek için mesleki bilgilerini gelifltiren ve becerilerini artt ran eylemeleri seçerler. kinci en etkili tür ise konferans ve seminer etkinli idir. Bu etkinliklerde ö retmenler alanda neler yap l yor, kimler neler çal fl yor bunlar görme ve deneyimleme f rsat bulurlar. Bir di- er tür ise çevrimiçi etkinliklerdir. Ö retmenler gerekli bilgiye, di er meslektafllar na ya da ö renmeyi istedikleri alan ile ilgili uzman kiflilere herhangi bir mekandan ve zamandan ba ms z olarak ulaflabilirler. Son olarak dan flmanl k etkinli i yer almaktad r. Daha çok yeni bafllayan ö retmenler bu etkinlikten yararlanarak mesle e kendilerini adapte etmeye çal fl rlar. S ra Sizde 5 Süreç de erlendirme ortaya sunulan program n güçlü ve zay f yönlerini bulmada yard mc olmaktad r. Ö retmenlerin yapt klar çal flmalar, ilgi, tutum ve görüflleri bu aflamada çok k ymetlidir. Mesle ini yürüten, dersi iflleyen kifli, de erlendirmenin odak noktas nda yer almaktad r. Uygulama esnas nda de erlendirdi i için de ö retmende bireysel kal c l yüksektir. S ra Sizde 6 Çünkü teknoloji h zla gelifliyor ve ö retmenlerin derslerini desteklemek için kullanabilecekleri araçlar çeflitleniyor. Bu araçlar kullanabilmek ve bunlara uygun materyaller haz rlayabilmek için ö retmenin yeni bilgiler edinmesi gerekiyor. Ayr ca bunlara uygun stratejileri, yöntem ve teknikleri seçmeleri, bilmiyorlarsa ö renmeleri ve bunlar uygulamalar derslerindeki verimlili i artt rman n yan nda ö retmenlerin kendilerini baflar l hissetmelerini destekleyecektir. Ça yakalamak ve ö rencilere daha verimli olabilmek aç s ndan yeni bilgi ve becerilerin kullan lmas na dikkat edilmelidir.

167 156 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Ayd n,. (2005). Ö retimde Denetim: Durum Saptama, De erlendirme ve Gelifltirme. Ankara: Pegem A Yay nc l k. Banks, F., Mayes, A.S., Oakes, M & Sutton, D. (2001). Teacher early professional development: The context. In F. Banks & A.S. Mayes (Eds.), Early Professional Development for Teachers. London: D. Fulton Publishers. Black, A. & Davern, L. (1998). When a preservice teacher meets the classroom team. Educational Leadership, 55 (3), ss Cheng, M., Stoel, C. F. & Anderson, E. (2004). Online professional development of teachers through the schools around the world (SAN) program. Online Professional Development For Teachers, Ed.: C. Vrasidas & G. V. Glass. Greenwich, Connecticut: Information Age Publishing Inc. Craft, A. (1996). Continuing Professional Development: A Practical Guide for Teachers and Schools. London: Routledge. Darling-Hammond, L. (2005). Teaching as a profession: international lessons in teacher preparation and professional development. Phi Delta Kappan, 87 (3), Guskey, T. R. (2000). Evaluating Professional Development. California: Corwin Press. Joyce, B. ve Showers, B. (2002). Student Achievement Through Staff Development (3. Bask ). Alexandria VA Association for Supervision and Curriculum Development. Kutner, M., Sherman, R., Tibbetts, J., & Condelli, L. (1997). Evaluating Professional Development: A Framework for Adult Education. Building Professional Development Partnerships for Adult Educators Project (PRO-NET). URL: Eriflim Tarihi: MEB. (2007). Millî E itim Bakanl Aday Memurlar n Yetifltirilmelerine liflkin Yönetmelik. MEB Mevzuat Bankas. URL: 51.html. Eriflim Tarihi: Neil, P. & Morgan, C. (2003). Continuing Professional Development for Teachers: From Induction to Senior Management. London: Kogan Page. Simpson, E.L. (1990). Faculty Renewal in Higher Education. Florida: Robert E. Krieger Publishing Company. Inc. Tallerico, M. (2004). Supporting and Sustaining Teachers Professional Development: A Principal s Guide. California: Corwin Press. Tillema, H. H. ve Imants, J. G. M. (1995). Training fort he professional development of teachers. Professional Development in Education: New Paradigms&Practices, Ed.: T. R. Guskey&M. Huberman, New York & London: Teacher College Press, Colombia University. Villegas-Reimers, Eleonora (2003). Teacher Professional Development: An International Review of the Literature. Paris: UNESCO, International Institute for Educational Planning. Yalç nkaya, M. (2002). Yeni ö retmen ve teftifl, Milli E itim Dergisi, Say URL: Eriflim Tarihi:

168 7 Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar 157 Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik programlar n planlanmas ve gerçeklefltirilmesinde etkili olan faktörler ile karfl lafl labilecek olas sorunlar n dikkate al nmas, programlar n baflar ya ulaflmas nda oldukça önemli bir yere sahiptir. Bu ünitede ö retmenlerin mesleki geliflimine yönelik programlar n planlanmas ve uygulamas - n etkileyen faktörler s n fland r larak, bu faktörlere iliflkin ayr nt l aç klamalara yer verilecektir. Daha sonra ise, ö retmenlerin mesleki geliflim programlar na kat l mlar n etkileyen sorunlara ve bu sorunlara iliflkin çözüm önerilerine de inilecektir. Amaçlar m z Bu üniteyi çal flt ktan sonra, Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine iliflkin çal flmalar s n fland rabilecek, Ö retmenlikte mesleki geliflimi etkileyen faktörleri s n fland rabilecek, Ö retmenlikte kariyer aflamalar n n özelliklerini aç klayabilecek, Ö retmenlerin mesleki geliflim programlar n içeriklerini oluflturmada göz önüne al nmas gereken fonksiyonlar saptayabilecek, Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinde ba lam faktörüne iliflkin göz önüne al nmas gereken durumlara iliflkin bilgi sahibi olabilecek, Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinde okul yöneticilerinin rol ve sorumluluklar n s ralayabilecek, Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinde e iticilerin sorumluluklar n aç klayabilecek, Ö retmenlerin ilk çal flma y lar nda karfl laflabilecekleri sorunlar aç klayabilecek, Deneyimli ö retmenlerin mesleki gelifliminde karfl lafl lan sorunlar s n fland rabileceksiniz.

169 158 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Örnek Olay Sinem ö retmen bu mesle i uzun y llard r yap yordu. Geçen sene emekli oldu. Mesle ini yürütürken çeflitli uzmanl k seminerlerine kat ld. Bu seminerler ile bilgisini ve kendisini gelifltirmeyi ihmal etmedi. Kimi zaman zorluklarla karfl laflt. lk çal flma y l nda ve daha sonraki y llarda karfl laflt güçlükler onun mesle ini severek yapmas n engellemedi. Onun yaflad klar n merak eden k z annesi ile bir görüflme yapmaya karar verdi. Ö retmenlik yaflant n boyunca hangi tür zorluklar ile karfl laflt n? Bunlar n nedenleri nelerdi? Bu zorluklar karfl s nda neler yapt n? gibi sorular ile uzun bir serüvene geçifl yapt. Anahtar Kavramlar Hizmetiçi e itim Mesleki geliflim çal flmalar Mesleki eskimifllik Tükenmifllik Mesleki tükenmifllik Aday ö retmen lk çal flma y l Ö retmen tutumu Mesle e girifl Kariyer aflamalar stikrar aflamas Uzaklaflma aflamas Kopufl Aflamas De iflim Mali kaynaklar Ba lam çerik Süreç E itici rolü Yönetimin yaklafl m çindekiler Ö RETMENLER N MESLEK GEL fi M NE L fik N ÇALIfiMALAR Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M ETK LEYEN FAKTÖRLER Ö retmenlikte Kariyer Aflamalar çerik Ba lam Yönetimin Yaklafl m E iticilerin Rolü Mali Kaynaklar Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M ETK LEYEN SORUNLAR lk Çal flma Y l nda Karfl lafl lan Sorunlar Deneyimli Ö retmenlerin Karfl laflt klar Sorunlar

170 7. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar 159 Ö RETMENLER N MESLEK GEL fi M NE L fik N ÇALIfiMALAR Türkiye de ö retmenlerin hizmetiçi e itim ile mesleki geliflimlerine yönelik çal flmalar, 1789 say l Milli E itim Temel Kanunu nun 48. ve 49. maddelerinde belirtilen hükümlere dayal olarak gerçeklefltirilmektedir. Bu maddelere iliflkin aç klamalar afla da yer almaktad r (Milli E itim Temel Kanunu, 1973). Madde 48 - Ö retmenlerin daha üst ö renim görmelerini sa lamak üzere yaz ve akflam okullar aç l r veya hizmet içinde yetifltirilmeleri maksad yle kurslar ve seminerler düzenlenir. Yaz ve akflam okullar ö retmen yetifltiren kurumlarca aç l r; bunlara devam ederek yeterli krediyi dolduran ö retmenlere o kurumun belge veya diplomas verilir. Milli E itim Bakanl nca aç lan kurs ve seminerlere devam edenlerden baflar sa layanlara belge verilir. Bu belgelerin, ö retmenlerin atama, yükselme ve nakillerinde ne ölçüde ve nas l de erlendirilece i yönetmelikle düzenlenir. Madde 49 - Yurt içinde ve d fl nda daha üst ö renim yapmak veya bilgi, görgü ve ihtisaslar n artt rmak isteyen ö retmenlerin belli flartlarla, ayl kl veya ayl ks z izinli say lmalar sa lan r; bu flartlar, milli e itimin ihtiyaçlar gözönünde tutularak, haz rlanacak yönetmelikle belirtilir. Milli E itim Temel kanununda yer alan bu maddelere dayal olarak, ö retmenlere mesleki geliflim bir hak olarak sa lanm flt r. Bu kanunda yer alan maddelere dayal olarak, Türkiye de mesleki geliflim çal flmalar, Milli E itim Bakanl na ba l Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl (HEDB) taraf ndan Millî E itim Bakanl Hizmetiçi E itim Yönetmeli i ve E itim Kurumlar Ö retmen ve Yöneticilerine Yüksek Ö retim Kurumlar nca Yapt r lacak Hizmet-içi E itim Yönetmeli i olmak üzere iki yönetmeli e dayal olarak gerçeklefltirilmektedir (Eurybase-Türkiye, 2006). Bu yönetmeliklerde mesleki geliflim programlar n n planlanmas, uygulanmas ve de erlendirilmesine iliflkin maddeler yer almaktad r. Ayr ca, ö retmenlerin mesleki geliflim etkinliklerine kat lma durumlar ve mesleki geliflim etkinliklerini yürütecek e itici personele iliflkin düzenlemelere de yer verilmifltir. Türkiye de ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik çal flmalar iki boyutta incelenmektedir: Merkezi mesleki geliflim çal flmalar Mahalli mesleki geliflim çal flmalar fiekil 7.1 Türkiye de Ö retmenlerin Mesleki Geliflimine liflkin Çal flmalar n S n fland r lmas Türkiye de Ö retmenlerin Mesleki Geliflimine liflkin Çal flmalar Merkezi Mesleki Geliflim Çal flmalar Mahalli Mesleki Geliflim Çal flmalar HEDB Y ll k Mesleki Geliflim Plan l Milli E itim Müdürlü ü Mesleki Geliflim Çal flmalar Okul içi Geliflim Çal flmalar Üniversite-okul flbirli i Çal flmalar lgili kanunda yer alan maddelere ve bu yönetmeliklere dayal olarak, Türkiye de ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik çal flmalar, merkezi ve mahalli olarak iki boyutta gerçeklefltirilmektedir. fiekil 7.1 de Türkiye de ö retmenlerin mesleki geliflimine iliflkin merkezi ve mahalli boyutlarda gerçeklefltirilen çal flmalar n s n fland r lmas yer almaktad r.

171 160 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Üniversite-okul iflbirli i çerçevesinde gerçeklefltirilen mesleki geliflim çal flmalar, Millî E itim Bakanl E itim Bölgeleri Ve E itim Kurullar Yönergesi ile belirlenen maddelere dayal olarak yürütülmektedir. 1 fiekil 7.1 de görüldü ü gibi ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik merkezi boyuttaki çal flmalar, ilgili yönetmeliklerde belirtilen esaslara göre, Milli E itim Bakanl na ba l Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl (HEDB) taraf ndan y ll k olarak mesleki geliflim plan haz rlanmas ve uygulanmas ile gerçeklefltirilmektedir. Milli E itim in amaçlar, de iflen koflullar, yap land rmalar ve teknolojilere dayal olarak belirlenen ve gereksinimler do rultusunda haz rlanan y ll k mesleki geliflim plan nda belirtilen programlara, ö retmenler yönetmelikler kapsam nda belirtilen esaslar do rultusunda baflvurarak kat lmaktad rlar. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine iliflkin mahalli boyuttaki çal flmalar; l Milli E itim Müdürlü ü mesleki geliflim çal flmalar, üniversite-okul iflbirli i ile gerçeklefltirilen mesleki geliflim çal flmalar ve okul içi mesleki geliflim çal flmalar olmak üzere üç boyutta toplanm flt r (fiekil 7.1). l Milli E itim Müdürlü ü taraf ndan gerçeklefltirilen mesleki geliflim çal flmalar, HEDB taraf ndan il mahallinde düzenlenmesi kararlaflt r lan mesleki geliflim programlar n n gerçeklefltirilmesi ile il genelinde belirlenen gereksinimler do rultusunda mesleki geliflim programlar n n planlanmas n ve yürütülmesini kapsamaktad r. Mahalli boyutta l Milli E itim Müdürlükleri taraf ndan yürütülen mesleki geliflim programlar ndan bir di eri de, okul geliflim çal flmalar d r. Bu mesleki geliflim çal flmalar, lkö retim Kurumlar Yönetmeli i nin 98. maddesi kapsam nda okul içinde ö retim y l bafl nda ö retim y l içinde ve ö retim y l sonunda olmak üzere y lda üç kez seminer fleklinde mesleki geliflim etkinlikleri düzenlenmektedir (Eurybase-Türkiye, 2006) Mahalli boyutta gerçeklefltirilen mesleki geliflim çal flmalar ndan bir di eri ise, üniversite-okul iflbirli i çerçevesinde gerçeklefltirilen çal flmalard r. Bu mesleki geliflim çal flmalar n n planlanmas ve yürütülmesinde Millî E itim Bakanl E itim Bölgeleri ve E itim Kurullar Yönergesi kapsam nda üniversite-okul iflbirli inin sa lanarak, yüksek ö retim kurumlar ndan da destek al nmas hedeflenmifltir. Bu yönerge kapsam nda, ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik okul yöneticileri taraf ndan belirlenen mesleki geliflim gereksinimleri do rultusunda, üniversitelerde ilgili konu alan ndan uzman ö retim elemanlar ile ba lant kurularak, çeflitli düzeylerde hizmetiçi e itim etkinlikleri düzenlenebilmektedir. Okulöncesi ö retmenlerinin mesleki geliflim programlar na kat lmas nda etkili olan faktörler nelerdir? DÜfiÜNEL M HEDB baflkanl DÜfiÜNEL M taraf ndan 2008 y ll için haz rlanan mesleki geliflim program nda okulöncesi ö retmenlerine yönelik çeflitli konularda mesleki geliflim etkinlikleri SORU de göze SORU çarpmaktad r. Bu mesleki geliflim programlar n n konular n flu fle- kilde s ralamak mümkündür (HEDB, 2008): D KKAT Okulöncesi E itim Program n Uygulama Semineri D KKAT Okulöncesi Veli Çocuk E itimi Semineri Okul Aile flbirli i Semineri Okuma SIRA Yazmaya S ZDE Haz rl k ve Türkçe Etkinlikleri Kursu AMAÇLARIMIZ Fen ve Matematik Etkinlikleri Kursu Çocuklar Tan ma Teknikleri Kursu Okulöncesi Dönemde Kiflileraras Problem Çözme Semineri Bu belirtilen mesleki geliflim programlar n n yan s ra, l Milli E itim Müdürlükleri taraf ndan okulöncesi ö retmenleri için özel e itim ve rehberlik, çocukta dikkat K T A P toplama, e itimde drama gibi çeflitli konularda da mesleki geliflim programlar K T A P gerçeklefltirilmektedir. TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

172 7. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar 161 Türkiye de ö retmenlerin mesleki geliflime yönelik çal flmalar kapsam nda gerçeklefltirilen mesleki geliflim programlar ö retmenlerin branfllar na ve kariyer basamaklar na göre çeflitlilik göstermekle birlikte, son y llarda bilgi ve iletiflim teknolojilerinin e itim ortamlar nda kullan m na ba l olarak daha çok ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik programlardan olufltu u söylenebilir. Ayr ca, ö retmenlerin yabanc dil ö renmelerine yönelik mesleki geliflim programlar na da a rl k verildi i görülmektedir. Bununla birlikte son y llarda ö retmenlerin proje haz rlama ve uygulamalar na yönelik mesleki geliflim çal flmalar na da a rl k verildi i söylenebilir. Ö RETMENL KTE MESLEK GEL fi M ETK LEYEN FAKTÖRLER E itim sistemlerinde reform çal flmalar n n en önemli bileflenlerinden birisinin, ö retmenlerin mesleki geliflimi oldu u yap lan araflt rmalar ve haz rlanan e itim reformu raporlar nda da belirtilmektedir (Fullan, 1995). Bu raporlarda, ö renen bireyler olarak ö retmenlerin, belirlenen pedagojik, sosyal, politik ve ekonomik hedeflere ulaflman n temelini oluflturduklar na iflaret edilmektedir (Bredeson ve Scribner, 2000). E itimde kaliteye iliflkin çal flmalar söz konusu oldu unda da akla ilk gelen ö retmenlerin mesleki geliflimi olmaktad r. Ö retmenlerin nitelik aç s ndan geliflimlerini destekleyerek, ö renci ö renmesini art rarak kalitenin art r lmas, ö retmenlerin yeni bilgi, yöntem ve beceriler edinmesini sa layan mesleki geliflim çal flmalar yla mümkündür. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik programlar n planlamas n, uygulanmas n ve de erlendirilmesini etkileyen baz faktörler vard r. Ö retmenlikte kariyer aflamalar, içerik, ba lam, yönetimin yaklafl m, e iticilerin rolü, mali kaynaklar bu faktörlerdir (fiekil 7.2). fiekil 7.2 çerik Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler Ö retmenlikte Kariyer Aflamalar Mali Kaynaklar Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler Ba lam Yönetimin Yaklafl m E iticilerin Rolü

173 162 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Mesleki geliflimi etkileyen faktörler, mesleki geliflimden beklenen verimin sa lanmas n ö retmenlerin mesleki geliflim programlar na kat l mlar n do rudan etkiler. Ö retmenlikte Kariyer Aflamalar : Ö retmenlerin, ö retmenlik mesle ine ilk ad m att klar dönemden bafllayarak, ö retmenlik mesle i içerisinde kazand klar deneyimlere ve hizmet y llar na ba l olarak meslekte ilerleme aflamalar n ifade eder. fiekil 7.2 de gösterilen faktörler, mesleki geliflim etkinliklerinden beklenen verimin ve etkinin sa lanmas nda, hatta ö retmenlerin bu programlara kat l mlar n n desteklenmesinde önemlidir. Belirtilen faktörlerin, her biri afla daki bafll klarda incelenmektedir. Ö retmenlikte Kariyer Aflamalar Ö retmenler, ö retmenlik mesle ine ilk ad m att klar dönemden bafllayarak, ö retmenlik mesle i içerisinde kazand klar deneyimlere ve hizmet y llar na ba l olarak belirli aflamalarla meslekte ilerlemeyi sürdürürler. Bu aflamalar, ö retmenlikte kariyer aflamalar olarak adland r lmaktad r. Alanyaz nda ö retmenlikte kariyer aflamalar na iliflkin farkl s n fland rmalar yap lm flt r. Yap lan bir s n flamaya göre ö retmenlikte kariyer aflamalar ; bafllang ç aflamas, uyum sa lama aflamas ve olgunlaflma aflamalar ndan oluflmaktad r. Bafllang ç aflamas, ö retmenlerin mesle e ad m att klar ilk çal flma y l n kapsamaktad r. Bu aflama, ö retmenlerin genellikle s n f yönetimini sa lama, konu alan n n ö retimi, ö retim becerilerini gelifltirme, dersi planlama gibi konular nda endifle yaflad klar bir dönemdir. Uyum sa lama aflamas ise, ö retmenlerin meslekteki 2. ve 4. y llar n kapsayan, ö retim becerilerini gelifltirmeye bafllad klar, endifle düzeylerinin azald, ö renci gereksinimlerine dayal olarak yeni ö retim tekniklerini araflt rma ve uygulamaya e ilimli olduklar bir aflamad r. Di er aflama olan olgunlaflma aflamas ise, ö retmenlik mesle inin 5. ve sonraki dönemlerini kapsayan bir aflama olarak ifade edilmektedir. Bu aflama, ö retmenlerin edindikleri deneyimlere dayal olarak s n f ortam nda kontrolü sa lamada, ö renci gereksinimlerini anlamada ve ö renmeyi denetlemede kendilerini güvende hissettikleri bir aflamad r (Fessler, 1995). DÜfiÜNEL M SORU D KKAT 2 Ö retmenlikte SIRA kariyer S ZDEaflamalar ndan olgunlaflma ve uzaklaflma aflamalar n n ortak yönleri nelerdir? Ö retmenlikte DÜfiÜNEL M kariyer aflamalar na iliflkin bu s n fland rma, genel bir s n fland rma olup, baz s n fland rmalarda hizmetöncesi dönem de ö retmenlikte kariyer aflamalar içerisinde SORU yer almaktad r. Di er bir s n fland rmada ise ö retmenlikte kariyer aflamalar, hizmetöncesi dönem (lisans e itimi aflamas ), bafllang ç aflamas (1-5 y l), uzmanlaflma aflamas (6-15 y l), olgunlaflma aflamas (15 y l ve üzeri) olmak D KKAT üzere 4 aflama olarak ele al nm flt r (Fessler, 1995). Daha detayl bir s n fland rmaya göre ise, ö retmenlikte kariyer aflamalar 5 aflamada toplanm flt r (Huberman, 1995; Huberman, 1989). Tablo 7.1 de bu aflamalara ve bu aflamalar n kapsad dönemlere yer verilmifltir. AMAÇLARIMIZ Tablo 7.1 AMAÇLARIMIZ Ö retmenlikte Kariyer Aflamalar Ö retmenlikte Kariyer Aflamalar ve Mesle e Girifl Aflamas Dönemler K T A P K T A P stikrar Aflamas Dönemler lk 3 y l 4. ve 6. y llar aras TELEV ZYON NTERNET Olgunlaflma Aflamas TELEV ZYON Uzaklaflma Aflamas Kopufl Aflamas NTERNET 7. ve 18. y llar aras 19. ve 30. y llar aras 31. y l ve sonras

174 7. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar 163 Ö retmenlikte her bir kariyer aflamas n n özellikleri flu flekilde aç klanmaktad r (Huberman, 1995; Huberman, 1989): 1. Mesle e Girifl Aflamas : Ö retmenlik mesle inin ilk üç y l n kapsayan bu aflama, ö retmenlerin ilk çal flma y l yla birlikte adayl k dönemlerini de içine almaktad r. Bu dönemde ö retmenler, mesle e uyum göstermeye, karfl - laflt klar sorunlar çözmede bafl etme becerilerini ifle koflmaya ve mesleklerini keflfetmeye çal fl rlar. Bu aflama ö retmenlerin, mesle e iliflkin olumlu tutum gelifltirmeleri için önemli bir aflamad r. 2. stikrar Aflamas : Bu aflama, ö retmenlerin meslekteki 4. ve 6. y llar n kapsayan, meslekte uzmanl k kazanmaya bafllad klar bir aflamad r. Bu aflamada ö retmenler, karfl laflt klar sorunlarla bafl edebildiklerini görerek, ö retmenlik mesle ini kabullenirler. Bununla birlikte, ö retmenler bu dönemde kendilerini tamam yla mesle e vermekte ve ö retmenlik becerilerini üst düzeyde kullanmaktad rlar. 3. Olgunlaflma Aflamas : Ö retmenlerin, meslekteki 7. ve 18. y llar aras ndaki dönemlerini kapsayan olgunlaflma aflamas, ö retmenlerin meslekte tamamen uzmanl k kazand klar ve olgunlaflt klar bir aflamad r. En kritik dönem say lan bu aflamada, baz ö retmenler, kendilerini kan tlamaya, yaflanan de iflim ve geliflmelere, yeni yöntem ve sisteme yönelik kendi bireysel deneyimlerini olufltururlar. Ö retmenlerin bir k sm ise, yaflanan de iflimlere yönelik direnç göstererek, ö retmenlik yükü ve sisteme karfl koyamaman n getirdi i s k nt yla görevden uzaklaflmaya bafllarlar. Bu nedenle, olgunlaflma aflamas, ilk uzaklaflma aflamas olarak da ifade edilmektedir. 4. Uzaklaflma Aflamas : Ö retmenlik mesle indeki 19. ve 30. y llar aras ndaki dönemi kapsayan bu aflamada ö retmenler, bireysel olarak ö retmenlik deneyimlerini de erlendirirler. Genellikle, bu aflamada ö retmenler, meslekteki baflar lar n ve hatalar n sorgulayarak, ö rencileriyle aralar na mesafe koyarlar. Ayr ca, bu dönemde ö retmenler sistemi, meslektafllar n, yönetimi ve mesleklerini de elefltirerek mesleklerinden uzaklaflamaya bafllayabilirler. Olgunlaflma dönemine ba l olarak bu dönem, ikinci uzaklaflma dönemi olarak da ifade edilmektedir. 5. Kopufl Aflamas : Bu aflama, ö retmenlik mesle inin 31. y l ve sonras dönemini kapsayan bir aflamad r. Ö retmenler, bu aflamada meslekten kopufl yaflamaya bafllarlar. Bu kopma aflamas, kabullenmesi zor bir aflama olup, sakin ve sa l kl geçebilece i gibi stresli ve huzursuz da geçebilir. Ö retmenlerin bireysel özellikleri ve kurumsal çevreleri, ö retmenlerin kariyer aflamalar n etkileyen önemli faktörler aras ndad r. Kanun, yönetmelik ve düzenlemeler, mahalli ve idari yönetimler, sosyal talepler ve yönetimin tutumu gibi faktörler, ö retmenlerin kariyer aflamalar n etkileyen kurumsal çevre faktörleridir. Aile çevresi, kiflilik özellikleri, beklentileri, tutumlar ve yafl gibi faktörler ise ö retmenlikte kariyer aflamalar n etkileyen bireysel özellileridir (Fessler, 1995). Ö retmenlerin kariyer aflamalar nda gösterdikleri özellikler, bireysel özellikleri ve kurumsal çevrelerinden etkilenmektedir. Örne in, ö retmenlerin mesle e girifl aflamas nda mesle e iliflkin olumlu tutum gelifltirmelerinde, beklenti ve tutumlar gibi bireysel özellikleriyle birlikte, yönetim tutumu gibi kurumsal faktörler de etkili olacakt r. Ö retmenlikte her kariyer aflamas nda ö retmenlerin sahip olduklar özellikleri farkl l k göstermekle birlikte, meslekteki deneyimlerine dayal olarak mesleki geliflim gereksinimleri de farkl laflmaktad r. Örne in, ö retmenlikte kariyer aflamalar ndan mesle e girifl aflamas nda olan ilk çal flma y l ndaki aday ö retmenlerle, ol-

175 164 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim gunlaflma aflamas ndaki meslekteki deneyimi en az 7 y l olan ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimleri birbirinden farkl olacakt r. Bu nedenle, bu iki grup için düzenlenecek mesleki geliflim programlar n n içeri inde ve uygulanmas nda belirli baz farkl l klar olacakt r. Bu nedenle, ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik yap lan tüm planlama ve uygulama çal flmalar nda, ö retmenlerin kariyer aflamalar n n göz önüne al nmas gerekmektedir. Mesleki geliflim programlar, ö retmenlerin e itsel, alansal ve bireysel yeterlilik alanlar nda geliflimlerini destekler Tablo 7.2 Mesleki Geliflim çeri i için Etkinlik Önerileri çerik Mesleki geliflim programlar ile ö retmenlerin e itsel, alansal ve bireysel yeterlilik alanlar nda geliflimlerinin sa lanmas hedeflenmektedir. Bu hedefe ba l olarak; ö retimsel, alansal, kurumsal ve kiflisel geliflim alanlar nda mesleki geliflim programlar gerçeklefltirilebilir. Ancak, mesleki geliflim programlar na kat l m n genellikle gönüllülük esas na dayal olmas nedeniyle, içeri in ö retmenler taraf ndan ilgi çekici bulunmamas ya da gereksinim duyduklar geliflim alan na uygun olmamas, ö retmenlerin mesleki geliflim programlar na kat l mlar n engelleyebilmektedir. Mesleki geliflim programlar n n içeri indeki etkinlikleri çekici k lmak ve etkinliklere ö retmenlerin kat l mlar n sa lamak gerekmektedir. Buna ba l olarak, gerçeklefltirilecek etkinliklerde oluflturma, zenginlefltirme ve süreklilik fonksiyonlar - n n ifle koflulmas gerekmektedir (Schlechty ve Whitford, 1983): Oluflturma Fonksiyonu: Ö retmenlerin bilgilenmelerini sa lamaya ve fark ndal klar n art rmaya yönelik mesleki geliflim programlar, seminer ya da konferans türü etkinlikler fleklinde gerçeklefltirilmelidir. Bu tür programlar, ö retmenlerde duyuflsal boyutta fark ndal k yaratmaya yönelik olaca için, içerik görsellerle ve örnek olaylarla çekici hale getirilebilir. Örne in, ö retmenlere verilecek kurumsal uyum ya da özlük haklar ile ilgili kurumsal geliflime yönelik mesleki geliflim programlar nda bu etkinlikler kullan labilir. Zenginlefltirme Fonksiyonu: Ö retmenlere uygulamaya yönelik bir becerinin kazand r lmas hedeflendi inde ise, seminer türü etkinliklerin yan s ra çal fltay türü etkinliklerle mesleki geliflim program zenginlefltirilmelidir. Bu tür etkinlikler, ö retmenler ö rendikleri bilgileri, uygulama ve deneme olana na sahip olacaklar için daha kal c olacakt r. Süreklilik Fonksiyonu: Farkl etkinliklerle zenginlefltirilen mesleki geliflim programlar n n, ö retim y l içerisinde ö retmenlerin programlar na yük getirmeyecek flekilde devaml l sa lanmal d r. Tablo 7.2 de mesleki geliflim programlar n n gerçeklefltirilme amaçlar na ba l olarak içeri in aktar m nda kullan labilecek etkinlik türleri ve sürelerine yönelik öneriler yer almaktad r (Lindstrom ve Speck, 2004). Etkinlik Türü Amaç Süre Konferans - Seminer Fark ndal k ve paylafl m ortam oluflturmak Periyodik Çal fltay Fark ndal k oluflturmak ve uygulama olana sa lamak 2-3 gün Dan flmanl k Geliflimi izleme ve an nda destek sa lama Sürekli Yaz Kurslar Fark ndal k, uygulama ve geliflim olana sa lamak 3 ay Kaynak: Lindstrom, P. H. ve Speck, M. (2004). The Principal as Professional Development Leader. Corwin Press. den uyarlanm flt r.

176 7. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar Ö retmenlerde özellikle fark ndal k oluflturmaya yönelik gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar nda içeri in aktar m için periyodik olarak düzenlenecek seminer ve konferans etkinlikleri daha etkili olacakt r. Mesleki geliflimle fark ndal k sa laman n yan s ra uygulama yap lmas n gerektiren etkinlikler için 2-3 gün sürecek çal fltaylar ya da daha uzun süreli çal fltay türü yaz kurslar daha etkili olacakt r. Mesleki geliflim program n n içeri indeki etkinlikler gelifltirilirken, ö renme, liderlik konusunda yap lm fl araflt rmalardan faydalan lmal ve en iyi uygulamalar örnek al nmal d r. Mesleki geliflimin içerik faktörü boyutunda, yetiflkin e itiminin ilkeleri, bireysellefltirilmifl ö renme yöntemleri, iflbirli ine dayal ö renme yöntem ve teknikleri ifle koflulmal d r. Örne in, internet üzerinden proje gelifltirmesi bafll kl bir mesleki geliflim program oluflturulurken, yetiflkin e itimi araflt rmalar ve iflbirli ine dayal ö renme araflt rmalar gibi çal flmalar yol gösterici olabilir. Mesleki geliflim program n baflar ya ulaflan etkinliklerin, dikkatlice planlanm fl, ö retmene sürekli dönüt veren, ö retmenliklerine ve ö rencilere yans yan uygulamalar n de erlendirildi i etkinlikler oldu u bilinir (Ganser, 2000). Bu nedenle, etkili bir mesleki geliflim uygulamas n n uzun sürece i, dikkatli planlanmas gerekti- i, dönüt, destek ve sürekli izleme mekanizmas n n çal flt r lmas n n flart oldu u göz önünde bulundurulmal d r. Ba lam Mesleki geliflim program n n içerik özelliklerinin yan s ra zaman ve yer gibi ba lam özellikleri de ö retmenlerin mesleki geliflim programlar na kat l mlar n etkiyen de iflkenler aras ndad r. Ayr ca, mesleki geliflim program na iliflkin bu ba lam özellikleri, mesleki geliflim programlar ndan beklenen etki ve verimin sa lanmas - n da olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Mesleki geliflimin ba lam faktörü içerisinde, program n nerede ve ne zaman gerçeklefltirilece i gibi ba lam sorular na yan t aranmal d r. Mesleki geliflim programlar n n, Hangi ba lamda gerçeklefltirilece i? sorusunun yan t çok önemlidir. Çünkü mesleki geliflimin baflar s zl ço unlukla ba lamda aran r (Guskey ve Sparks, 1996). Mesleki geliflim programlar nda ba lama iliflkin afla daki noktalara dikkat edilmelidir (Guskey ve Sparks, 1996; Darling-Hammond ve McLaughlin, 1995): Baflar l bir mesleki geliflim etkinli i örgütsel ve mesleki verimi hedefledi i kadar, ö retmenin bireysel olarak verim almas n da hedeflemektedir. Ö retmenlerin etkinliklere kat l m n n kolaylaflt r lmas, maddi ve manevi zorluklar n üstesinden gelinmesi gereklidir. Örne in, evinde gece bak m na muhtaç çocu u olan anne ö retmenin, mesleki geliflim için flehir d fl na ç kmas çok zordur. Ö retmenlerin etkinliklere kat ld klar yerde kaynaklara, teknolojiye rahatça ulaflabilmeleri gereklidir. Ö retmenler, yap lan etkinliklere kat lamazlar ya da etkinliklerin uygulamas n yapamazlarsa, mesleki geliflimden beklenen etki ve verimin sa lanmas mümkün de ildir. Bu nedenle, programdaki etkinlikler için gerekli ortam ve teknolojik araçlar n sa lanm fl olmas gerekmektedir. Örne in, ö retmenlere PowerPoint te sunu haz rlama ile ilgili bir mesleki geliflim program n n gerçeklefltirilebilmesi için, ortam olarak her ö retmene bir bilgisayar n düflece i, bir bilgisayar laboratuar kullan lmal d r. 165 Mesleki geliflim programlar n n içeri indeki etkinlikler oluflturulurken; ö renme, liderlik konusunda yap lm fl araflt rmalardan yetiflkin e itiminin ilkelerinden bireysellefltirilmifl ö renme yöntemlerinden iflbirli ine dayal ö renme yöntem ve tekniklerinden yararlan lmal d r. Mesleki geliflim programlar planlan rken, ba lam faktörü olarak program n nerede ve ne zaman gerçeklefltirilece i sorular yan tlanmal d r.

177 166 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Mesleki geliflimde kat l mc lar n yani ö retmenlerin rolü büyüktür. E er kat l mc lar huzurlu ise etkinlik baflar ya ulafl r; kat l mc lar n zaman, maddi s - k nt, manen destek gibi sorunlar n n oldu u ba lamda etkinlik verimi düflür. Mesleki geliflim program n n baflar ya ulaflmas için ö retmenlerin programa gönüllü kat l mlar sa lanmal d r. Bunun için ö retmenler, özellikle yönetim taraf ndan güdülenmelidirler. Birçok ö retmenin mesleki geliflim etkinliklerine kat l mlar ndaki tercihlerinde, en büyük etken zaman s k nt s d r. Bu nedenle, mesleki geliflim etkinliklerinin ö retmenlerin görev yerlerinden ayr lmadan, görevlerini aksatmadan ve görevin gerektirdi i etkinlikler içinde gerçeklefltirilmesine özen gösterilmelidir. 3 Ö retmenlerin SIRA kariyer S ZDE aflamalar ndan biri olan ba lam faktörü yerine baflka bir faktör koymak isterseniz bu faktörün ad ne olurdu? Nedenleriyle aç klay n z? DÜfiÜNEL M Yönetimin DÜfiÜNEL M Yaklafl m Merkezi ve mahalli olarak gerçeklefltirilen mesleki geliflim programlar na ö retmenlerin kat l m n n SORU sa lanmas nda okul yönetiminin yaklafl m önemli bir yere sa- SORU hiptir. Okul yöneticisi, okulun vizyon ve misyonuna ba l olarak okulun geliflim hedeflerini belirleyen ve buna yönelik okul geliflim plan oluflturarak, bunu uygulayan ve denetleyen kiflidir. D KKAT D KKAT Okul yöneticileri, yöneticili ini yapt klar okul içerisinde bir orkestra flefi gibi Okul yöneticileri, kurum kültürünü ve tak m ruhunu olufltururlar. Buna ba l olarak, okul yöneticileri, okul geliflimi için merkezi boyutta gerçeklefltirilen mesleki geliflim programlar - ö retmenlerin mesleki geliflim programlar na AMAÇLARIMIZ kat l mlar n sa lamak ve na ö retmenlerin kat l m n sa layarak ve mahalli boyutta mesleki geliflim programlar oluflturarak AMAÇLARIMIZ ö retmenlerin kariyer planlanmalar n yapmalar na yard mc kariyer planlamalar na yard mc olmakla sorumludur. olmakla görevlidirler. Bununla birlikte, okullarda ö retmenlerin mesleki geliflim K T A P gereksinimlerinin K T Abelirlenmesi P ve bu gereksinimlere yönelik üniversite-okul iflbirli inin sa lanmas yla okul içinde mesleki geliflim etkinliklerinin gerçeklefltirilmesi okul yönetiminin yaklafl m ve giriflimi ile mümkündür. TELEV ZYON Okul yöneticilerinin TELEV ZYON ö retmenlerin mesleki geliflimlerine iliflkin görev ve sorumluluklar n flu flekilde s ralamak mümkündür (Ayd n, 2005; Cemalo lu, 2002; Sparks, 2002): Ö retmenleri ö renmeye ve geliflime teflvik etmek NTERNET NTERNET Ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini belirlemek Okuldaki ö retmenlerin mesleki geliflimleri için y ll k mesleki geliflim plan haz rlamak Mesleki geliflim programlar n n gerçeklefltirilmesi için bürokratik ifllemleri gerçeklefltirmek Mesleki geliflim programlar için k demli ö retmenlerin dan flmanl n sa lamak Ö retmenlerin geliflimlerini gözlemek ve de erlendirmek Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinin ö renci baflar s na etkisine iliflkin veri toplamak Ö retmenlerin mesleki geliflim baflar lar n ödüllendirmek Mesleki geliflim için ö retmenler aras nda meslektafll k ruhu ve iflbirli i oluflmas n sa lamak

178 7. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar 167 Okul yöneticileri, geliflimi ve de iflimi destekleyen tutum ve giriflimleriyle ö renen örgüt kültürü oluflturmal d rlar. E iticilerin Rolü Mesleki geliflim programlar n n baflar s n etkileyen faktörlerden biri de, program yürütecek e iticilerin rolüdür. Mesleki geliflim program n yürüten e iticinin sahip oldu u konu alan bilgisi ve sunum becerileri, program n belirlenen hedeflere ulaflmas nda, kat l mc larda bilgi, beceri ve tutum de iflikli i oluflturmas nda önemli bir etkiye sahiptir. Mesleki geliflim program n yürütecek e iticilerin sahip olmalar gereken özellikleri flu flekilde s ralamak mümkündür (Barutçugil, 2002): Konu alan uzman olmak Ö retim yöntem ve tekniklerini uygulama konusunda deneyimli olmak Yetiflkin ö renmesinin özelliklerine iliflkin bilgi sahibi olmak Grup çal flmalar n yönlendirebilecek ve yürütebilecek deneyime sahip olmak So ukkanl, anlay fll ve ilgili kiflilik özelliklerine sahip olmak E iticilerin, özellikle konu alan ndaki uzmanl klar ve yetiflkin ö renmesi ile ilgili sahip olduklar deneyimler, mesleki geliflim program n n baflar ya ulaflmas n ve programa kat l m art ran önemli unsurlard r. Mesleki geliflim program n yürüten e iticilerin rolü, sadece içeri in kat l mc lara sunulmas ile s n rl de ildir. Ayn zamanda e iticiler, ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesinde, program n tasarlanmas nda, program n etkilili ini art racak ö retim araç ve gereçlerinin haz rlanmas ve kat l mc lar n de erlendirilmesi çal flmalar nda da yer almaktad rlar. Mesleki geliflim programlar n n baflar ya ulaflmas n sa lamak için e iticilerin yerine getirmeleri gereken sorumluluklar flu flekilde s ralamak mümkündür (Barutçugil, 2002): Program nda bafl nda ö retmenlerin ö renme ve geliflmeye yönelik olumlu tutum oluflturmalar na yard mc olmak Ö retmenlerin ö retim sürecine aktif kat l mlar n sa lamak çeri in sunumu ile ilgili bilgiyi ve uzmanl sergilemek letiflim becerilerini etkili kullanmak Görsel ö retim materyallerini etkili kullanmak Ö retmenlerin e itici ile ve birbirleriyle etkili iliflkiler kurmalar n ve sürdürmeleri sa lamak Farkl sunum yöntemleri ve etkinliklerle ö retim sürecini çeflitlendirmek Ö renme engeli oluflturabilecek bireysel ve d flsal engel faktörlerini kald rmak Ö retmenlerin ö renme süreçlerini izleyerek, sürece ve sonuca yönelik ö retmen baflar lar n de erlendirmek Mesleki geliflim programlar nda e iticilerin, içeri in sunumu d fl nda da görev ve sorumluluklara sahiptirler. Sizce mesleki geliflim programlar nda e iticilerin sadece alan uzman SIRA olmas S ZDE bu sürece katk sa lamalar nda yeterli midir? Neden? Baz durumlarda mesleki geliflim programlar n gerçeklefltirecek DÜfiÜNEL M e iticilerin de program öncesinde, program n uygulanmas, ö retim araç ve gereçlerinin kullan - m gibi e itim sürecinin iflleyifline yönelik e itimler almalar gerekebilir. SORU Bu durumlarda, mesleki geliflim programlar için e iticilerin e itimi de programlar n etkilili- inin ve baflar s n n artmas n sa layacakt r. D KKAT 4 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

179 168 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Mali Kaynaklar Ö retmenlerin mesleki geliflimine iliflkin çal flmalar etkileyen bir di er de iflken ise, mesleki geliflim için gerekli mali kaynaklar n sa lanmas d r. Ö retmenlerin mesleki geliflime kat l mlar için gerekli olan mali kaynak gereksinimlerini flu flekilde s ralamak mümkündür: Mahalli boyutta mesleki geliflim programlar düzenlenmesi için okullara maddi kaynak Ö retmenlerin merkezi boyuttaki mesleki geliflim programlar na kat l mlar için maddi destek Mesleki geliflim programlar nda kullan lacak teknolojik araç-gereçlerin al m için maddi kaynak Hizmetiçi E itim Daire Baflkal (HEDB) taraf ndan ilgili yönetmeli e ba l olarak, ö retmenlerin merkezi boyutta düzenlenen mesleki geliflim programlar na kat l mlar için maddi destek sa lanmaktad r. Mesleki geliflim programlar n oluflturmak ve yürütmek için ulusal ve uluslararas projelere baflvurularak da maddi kaynak deste i al nabilir. 5 Mesleki geliflim SIRA programlar n n S ZDE özelliklerini dikkate ald n zda mali kaynaklar n önemi nedir? DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Ö RETMENL KTE DÜfiÜNEL M MESLEK GEL fi M ETK LEYEN SORUNLAR Ö retmenler, SORU mesle e ad m att klar ilk çal flma y llar ndan bafllayarak kariyer basamaklar nda ilerlemelerine ve deneyimlerine ba l olarak, duyuflsal ve biliflsel boyutta baz sorunlarla karfl laflabilirler. Ö retmenlerin, meslek yaflamlar içerisinde D KKAT karfl laflabilecekleri bu sorunlar, mesleki geliflimlerini olumsuz yönde etkileyebilecek sorunlard r. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerini etkileyen bu sorunlar, iki temel bafll k alt nda incelenmektedir: lk çal flma y l nda karfl lafl lan sorunlar AMAÇLARIMIZ Deneyimli AMAÇLARIMIZ ö retmenlerin karfl laflt klar sorunlar K T A P TELEV ZYON NTERNET lk Çal flma Y l nda Karfl lafl lan Sorunlar K T A P Ö retmenlerin hizmetöncesi e itim sürecini tamamlay p, mesle e ad m att klar ilk çal flma y llar, ö retmenlik mesle inin gereklerini yerine getirmede ve meslek yeterliliklerini oluflturmada büyük önem tafl maktad r. TELEV ZYON Alanyaz nda ilk çal flma y l ndaki ö retmenler, ö retmenlik mesle ini ö renme ve uyum sa lama sürecinde pek çok beklenmedik durum ve stres kayna yla karfl karfl ya kald klar belirtilmektedir (Peter Harris Research Group, 2004; DePaul, 1998). Ö retmenler, NTERNET ilk çal flma y llar nda s n f yönetiminden alan bilgisine kadar pek çok alanda kendilerini haz rl ks z ve yetersiz hissetmektedirler (DePaul, 1998). Ö retmenlerin ilk çal flma y l nda karfl laflt klar sorunlar belirlemek için okul yöneticileri ile yap lan bir araflt rmada, ö retmenlerin ilk çal flma y llar nda özellikle s n f yönetimi, pedagojik ve ö retimsel becerilerle ilgili s k nt lar yaflad klar n belirlenmifltir (Peter Harris Research Group, 2004). lk çal flma y llar ndaki 182 ö retmenle yap lan bir di er araflt rmada ise, ö retmenlerin ilk çal flma y llar nda; ö retim ve e itim program, kiflisel ve duygusal konular, kaynak ve araç-gereçler, s n f yönetimi, kural ve süreçlerle ilgili deste e ihtiyaçlar oldu u sonuçlar na ulafl lm fl-

180 7. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar t r (Andrews ve Quinn, 2005). lk çal flma y l ndaki bir s n f ö retmeniyle gerçeklefltirilen di er bir araflt rmada ise, araflt rmaya kat lan ö retmenin ilk çal flma y l nda yaflad sorunlar içinden %42 sini kurumsal iflleyiflle ilgili sorunlar n oluflturdu- u belirlenmifltir (Gibson, 2006). Ö retmenlerin ilk çal flma y llar nda karfl laflt klar sorunlar, konu alan na ve özelliklerine göre farkl l klar da göstermekle birlikte temelde benzer sorunlar içermektedir. Ö retmenlerin ilk çal flma y llar nda karfl laflt klar sorunlar temelde flu bafll klar alt nda toplamak mümkündür (Yalç nkaya, 2002): Deneyimsizlik Aday ö retmen üzerindeki bask lar Okul ve çevreye uyum Teftifl korkusu lk çal flma y l ndaki ö retmenlerin en temel sorunlar ndan birisi deneyimsizlik sorunudur. Ö retmenlik mesle inde deneyim, uygulama içerisinde oluflturulabilece i için, ilk çal flma y l nda ö retmenler, hizmetöncesi dönemde edindikleri bilgileri uygulamaya geçirmede zorluk yaflarlar. Bu dönemde ö retmenler, s n f yönetimini sa lama, s n f düzeyine uygun ders plan haz rlama, ders zaman n etkin kullanabilme, uygun ö retim yöntem ve tekni ini kullanabilme gibi ö retimsel yeterlilik alan na yönelik zorluklarla karfl laflabilirler. Örne in, bir ö retmen ilk okuma yazma yöntemini hizmet öncesi e itim sürecinde çok iyi ö rense bile, bu bilgilerini s n f içinde kullanarak ö rencilerinin tamam na okuma-yazma becerisi kazand rmas uzun zaman alabilir (Yalç nkaya, 2002). lk çal flma y l nda ö retmenler, uygulama deneyimlerinin yeterli olmamas nedeniyle hizmetöncesi e itim sürecinde edindikleri bilgileri uygulamaya geçirmede sorunlar yaflamaktad rlar. Aday ö retmen olarak adland r lan ilk çal flma y l ndaki ö retmenlerden, aday ö retmenlik e itimine kat lma, stajyerlik dosyas haz rlama, okul yönetimi taraf ndan istenen sorumluluklar yerine getirme, yönetim ifllerine yard mc olma gibi sorumluluklar yerine getirmeleri beklenmektedir. Bu sorumluluklar, aday ö retmenin üzerinde bask hissetmesine sebep olabilmektedir. Bununla birlikte, aday ö retmenin sorumluluklar n yerine getirme ve ö retim haz rl l klar yapmada deneyimsizli e ba l olarak daha çok zamana ihtiyac olmas da yaflad sorunlar aras nda yer almaktad r. Aday ö retmenin okul yönetimi ve üst yönetimler taraf ndan denetlenmesi ve de erlendirilmesi de, aday ö retmende tedirginlik yaratabilir. Ayr ca, aday ö retmenin göreve bafllad okulun bulundu u co rafi ve fiziksel özelliklerle, okul kültürüne uyum sa lamas da belirli bir süreç gerektirmektedir (Yalç nkaya, 2002). Ö retmenlerin ilk çal flma y llar, alansal, e itsel ve bireysel yeterliliklerini oluflturmalar nda oldukça önemli bir dönemdir. Bu dönemde aday ö retmenlerin yaflayacaklar sorunlar, ö retmenlik mesle ine uygun sa layamama ile birlikte, görevden ayr lmaya kadar ilerleyebilir. Bu nedenle, ilk çal flma y l ndaki aday ö retmenlere özgü gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar nda, kurumsal ve ö retimsel mesleki geliflim alanlar na a rl k verilmelidir. Ayr ca, bu mesleki geliflim programlar n n etkili olabilmesi için seminer türü etkinliklerin yan s ra dan flmanl k ve çal fltay türü etkinliklerin gerçeklefltirilmesi gerekmektedir. Ö retmenlik mesle inde deneyimli dan flmanlar ve ö reticilerin rehberli inde gerçeklefltirilecek bu etkinlikler, aday ö retmenlerin ilk çal flma y llar nda karfl laflt klar sorunlar n üstesinden gelmelerinde yard mc olacakt r. 169 Ö retmenlerin ilk çal flma y l nda karfl laflabilecekleri sorunlar: Deneyimsizlik Aday ö retmen üzerindeki bask lar Okul ve çevreye uyum Teftifl korkusu lk çal flma y l nda aday ö retmenlerden beklenen sorumluluklar: Aday ö retmenlik e itimine kat lma Stajyerlik dosyas haz rlama Okul yönetimi taraf ndan istenen sorumluluklar yerine getirme Yönetim ifllerine yard mc olma

181 170 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Deneyimli Ö retmenlerin Karfl laflt klar Sorunlar Ö retmenler, ilk çal flma y l sonras nda mesleklerinin ilerleyen dönemlerinde, deneyimlerine ve hizmet y llar na ba l olarak baz sorunlarla karfl karfl ya kalabilirler. Ö retmenlerin karfl laflt klar bu sorunlar, ö retmenlerin mesleki geliflime bak fl aç lar n ve dolay s yla mesleki geliflim programlar na kat l mlar n da olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Deneyimli ö retmenlerin karfl laflabilecekleri sorunlar, 2 ana grupta toplamak mümkündür: Mesleki eskimifllik Mesleki tükenmifllik Mesleki Eskimifllik: Geliflen çevre koflullar karfl s nda var olan yeterliklerin etkili bir performans karfl layamamas Mesleki eskimiflli i tetikleyen unsurlar: Bilgi patlamas Bireysel karakter özellikleri Çal fl lan alan n do as Örgüt iklimi Mesleki Eskimifllik çinde yaflad m z dönem ileride tan mland nda kullan lacak parametrelerden birisi de iflim olacakt r. Yeni teknolojiler ve yöntemler, e itimdeki paradigmalar de ifltirmifl ve de ifltirmeye de devam etmektedir. Ayr ca, ö renci profili ve ö rencilerin ö renme gereksinimler de sürekli bir de iflim içerisindedir. Ö retim ise yerini ö renmeye devretmifltir. Bu de iflimler, ö retmenlerin de rollerini etkileyerek, ö renen ö retmen olarak de ifltirmektedir (Odabafl, 2000). E itim alan nda yaflanan de iflimlere ba l olarak, ö retmenlerin mesleklerinin ilerleyen dönemlerinde karfl laflabilecekleri sorunlardan biri ise, mesleki eskimifllik sorunudur. Mesleki eskimifllik, biliflsel düzeyde ortaya ç kan bir sorun olup, geliflen çevre koflullar karfl s nda var olan yeterliklerin etkili bir performans karfl layamamas olarak tan mlanmaktad r (Knight, 1998). Baflka bir deyiflle, mesleki eskinmifllik, mevcut yeterliklerin güncel gereksinimlere yan t verememesinden kaynaklanan de er kayb d r. Bu tan mda dikkat edilmesi gereken nokta, yeterliklerin gerilemesinden ya da ortadan kalkmas n n söz konusu olmad sadece günün getirdi i koflullar n gerisinde kald d r. Kuflkusuz eskimifllik sadece de iflen çevre koflullar karfl s nda ö retmen yeterliklerinin geride kalmas olarak s n rland r lamaz. Eskimiflli i tetikleyen baz özelliklerin de göz önünde bulundurulmas gereklidir. Eskimiflli i tetikleyen ya da güçlendiren unsurlar flu flekilde s ralamak mümkündür (fiekil 7.3): Bilgi patlamas Bireysel karakter özellikleri Çal fl lan alan n do as Örgüt iklimi fiekil 7.3 Mesleki Eskimiflli i Tetikleyen Unsurlar Bireysel Karakter Özellikleri Bilgi Patlamas Çal fl lan Alan n Do as Mesleki Tükenmifllik Örgüt klimi

182 7. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar 171 Sürekli olarak yenilenen bilgi karfl s nda, ö retmenlerin hizmetöncesi dönemde edindikleri bilgiler de güncelli ini yitirebilmektedir. Biliflim teknolojilerinin yayg nlaflmas, internet ortam n n bilgiye eriflimi kolaylaflt rmas, ö retmenlerin iflini kolaylaflt rd gibi, cesaretlerini k rmaya da neden olabilmektedir. Ayr ca, ö retmenlerin de iflen, yenilenen ve artan bilgi karfl s nda nas l olsa ben bunu ö renene kadar yenisi ç kacak, bafl edemeyece im düflüncesine kap labilmektedirler (Odabafl, 2000). Ö retmenlerin, ders verirken sürekli yenilenen bilgiyle bafl edebilmeleri gerekmektedir. Baz ö retmenler, ö retimini gerçeklefltirdikleri alan n statik oldu u, genel kurallar içerdi i yan lg s n tafl maktad rlar. Bu yan lg ise, zaman içerisinde ö retmenlerin mesleki eskimifllikle karfl karfl ya kalmalar na neden olmaktad r. Her alan n de iflmez kurallar olmas na karfl n, konu alan n n ö retim yöntem, teknik ve uygulamalar geliflmekte ve de iflmektedir. Bireylerin do alar nda bulunabilecek de iflime direnç gösterme, yeniliklere aç k olmama, olumsuz dünya görüflüne sahip olma, kendisi ile ilgili de erlendirmelere karfl afl r bir savunma mekanizmas gelifltirme gibi bireysel özellikler de mesleki eskimiflli i tetikleyen unsurlar aras ndad r (Odabafl, 2000). Örne in, bir okulöncesi ö retmenin z tl klar, renkler, flekiller, yönler ve say lar gibi ö retimini gerçeklefltirdi i kavramlar de ifliklik göstermeyecektir. Ancak, bu kavramlar ö retirken kulland ö retim yöntemleri ve etkinlikleri de iflik gösterebilir. Ö retmenin bu kavramlar n ö retiminde, bilgisayar yaz l mlar ndan faydalanmas, daha kal c ve etkili bir ö renme sa layabilir. Ö retmenlerin, mesleki eskimifllik duygular n pekifltiren ya da tam tersi yok eden unsurlardan, belki de en önemlisi çal flt klar kurumdur. Sürekli de iflime aç k, yeni teknolojileri ve yay nlar takip edip, al m na ve kullan m na yönelik çal flmalar gerçeklefltiren, mesleki baflar lar ödüllendiren e itim kurumlar, ö retmenlerin mesleki eskimifllik duygusu ile bafl etmelerine yard mc olur (Odabafl, 2000). Ö retmenlerin mesleki eskimifllik duygusuyla bafl etmelerine yönelik olarak, mesleki geliflim programlar n n planlamas nda ve uygulanmas nda yetiflkin ö renme ilkeleri ve ö retmen gereksinimleri temel al nmal d r. Bununla birlikte, mesleki geliflim programlar n n süreklili i sa lanmal, programlar izleme ve destek çal flmalar yla ö retmenler de erlendirilmeli ve ödüllendirilmelidir. Mesleki Tükenmifllik Ö retmenlerin, meslek yaflamlar n n ilerleyen dönemlerinde karfl laflabilecekleri ve mesleki geliflimlerini olumsuz yönde etkileyebilecek bir di er sorun ise, mesleki tükenmiflliktir. Eskimifllik sorunu, biliflsel düzeyde ortaya ç karken, tükenmifllik sorunu, duyuflsal bir olgu olarak ortaya ç kmaktad r. Tükenmifllik olgusu ilk olarak Herbert Freudenberger (1974) taraf ndan enerji, güç veya kaynaklar üzerindeki afl r zorlanma ya da talepler sonucunda ortaya ç kan bir tükenme durumu ve uzun süreli stres tepkisi olarak tan mlanm flt r (Bas m ve fieflen, 2006). Bireyin, stresli örgütsel koflullar alt nda sürekli çaresiz hissine sahip olmas n belirten tükenmifllik olgusu, bireyin yaflam n n de iflik evrelerinde ortaya ç kabilmektedir. Tükenmifllik bireyde hayal k r kl, yorgunluk, b kk nl k ve ifli b rakmaya kadar uzanabilen durumlar gösterebilmektedir (Çal flkur, 2007). Mesleki aç dan tükenmifllik mesleki tükenmifllik olarak ifade edilerek, bireyin mesle inin do as gere i yaflad stresle bafla ç kamamas sonucunda fizyolojik ve duygusal alanlarda hissedilen tükenme hissi sonucunda ortaya ç kan bir durum olarak tan mlanmaktad r (Tu rul ve Çelik, 2002). Tükenmifllik: Enerji, güç veya kaynaklar üzerindeki afl r zorlanma ya da talepler sonucunda ortaya ç kan bir tükenme durumu ve uzun süreli stres tepkisi. Mesleki Tükenmifllik: Bireyin mesle inin do as gere i yaflad stresle bafla ç kamamas sonucunda fizyolojik ve duygusal alanlarda hissedilen tükenme hissi sonucunda ortaya ç kan bir durum

183 172 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Tükenmifllik duygusunun 3 temel göstergesi; Duygusal tükenmifllik Duyars zlaflma Kiflisel baflar eksikli i 6 Maslach ve Jackson (1981) taraf ndan tükenmifllik duygusunun 3 temel göstergesi oldu u belirlenmifltir (Tu rul ve Çelik, 2002; Dolunay ve Piyal, 2003): Duygusal tükenmifllik Duyars zlaflma Kiflisel baflar eksikli i Duygusal tükenmifllik, kiflinin afl r ifl yükü ve tükenme duygusuna ba l olarak kendini ifline verememesi ve iflinin gereklerini yerine getirmede sorunlar yaflamas olarak ifade edilmektedir. Duygusal tükenmifllik yaflayan bir ö retmen, yönetim taraf ndan verilen iflleri aksatma, derse isteksiz girme gibi davran fllar gösterebilir. Duyars zlaflma ise, bir ö retmenin ö rencilerine ve meslektafllar na olumsuz, ilgisiz ve duygudan yoksun biçimde tutum ve davran fllar sergilemesi olarak ifade edilebilir. Mesleki tükenmiflli in bir di er göstergesi olan kiflisel baflar noksanl nda ise, ö retmenler karfl laflt klar sorunlar n üstesinden gelmede kendilerini baflar s z ve yetersiz bulurlar. Deneyimli ö retmenlerin karfl laflt klar mesleki eskimifllik ve mesleki tükenmifllik sorunlar n n ortak noktalar nelerdir? DÜfiÜNEL M Meslek DÜfiÜNEL M gruplar içerisinde ö retmenlik mesle i, sa l tehlikeye sokan ve günlük yaflamsal problemler ile bafla ç kmay zorlaflt ran yüksek düzeyde stresli bir SORU meslek grubu SORU olarak de erlendirilmektedir (Baltafl ve Baltafl, 1998). Ö retmenlerde mesleki tükenmifllikle birlikte ortaya ç kan fizyolojik ve psikolojik sorunlar, ö retmenlerin niteli inin zay flamas na sebep olmaktad r (Tu rul ve Çelik, 2002). D KKAT D KKAT Ö retmenlerin tükenmifllik durumlar na yönelik yap lan araflt rmalarda ö retmenlerin yafl ve k demlerine ba l olarak duygusal tükenmifllik ve duyars zlaflma düzeylerinin SIRA artt S ZDEbelirlenmifltir. Ayr ca, ö renci say s n n, ö retmenlerin yöneticilerinden takdir göreme durumlar n n, ö retmenlerin mesleki verimliliklerini de- erlendirmelerinin, mesleklerini isteyerek yapmalar n n, ö retmenlikten duyduklar manevi doyumun AMAÇLARIMIZ duygusal tükenmeyi ve duyars zlaflmay azaltt, kiflisel bafla- AMAÇLARIMIZ r y ise artt rd sonuçlar na ulafl lm flt r (Dolunay ve Pilay, 2003; Cemalo lu ve fiahin, 2007; K r lmaz, Çelen ve Sarp, 2003). K T A P K T A P Ö retmelerin meslek yaflamlar n olumsuz yönde etkileyebilecek mesleki tükenmifllik durumunu azaltmaya yönelik, ö retmenlerin özellikle kiflisel geliflim alan nda mesleki geliflimlerini sa layarak, bireysel yeterlilik alanlar n gelifltirecek TELEV ZYON TELEV ZYON programlar n uygulanmas oldukça etkili olacakt r. Ö retmenlerin duygusal tükenme, duyars zlaflma ve kiflisel baflar eksikli i gibi mesleki tükenmifllik durumlar ile bafl edebilmeleri için stresle bafla ç kma, öfke kontrolü ve zaman yönetimi gibi kiflisel mesleki NTERNET geliflim alan nda mesleki geliflim programlar düzenlenmelidir. NTERNET Ayr ca, ö retmelerin mesleki tükenmifllik durumu ile bafl etmelerinde, okul yönetimin olumlu ve kolaylaflt r c rolü de oldukça önemlidir.

184 7. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar 173 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine iliflkin çal flmalar s n fland rabilmek Türkiye de mesleki geliflim çal flmalar, Milli E itim Bakanl na ba l Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl (HEDB) taraf ndan Millî E itim Bakanl Hizmetiçi E itim Yönetmeli i ve E itim Kurumlar Ö retmen ve Yöneticilerine Yüksek Ö retim Kurumlar nca Yapt r lacak Hizmetiçi E itim Yönetmeli i olmak üzere iki yönetmeli e dayal olarak gerçeklefltirilmektedir lgili kanunda yer alan maddelere ve bu yönetmeliklere dayal olarak, Türkiye de ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik çal flmalar, merkezi ve mahalli olarak iki boyutta gerçeklefltirilmektedir. ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik merkezi boyuttaki çal flmalar, ilgili yönetmeliklerde belirtilen esaslara göre, Milli E itim Bakanl na ba l Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl (HEDB) taraf ndan y ll k olarak mesleki geliflim plan haz rlanmas ve uygulanmas ile gerçeklefltirilmektedir. Milli E itim in amaçlar, de iflen koflullar, yap land rmalar ve teknolojilere dayal olarak belirlenen ve gereksinimler do rultusunda haz rlanan y ll k mesleki geliflim plan nda belirtilen programlara, ö retmenler yönetmelikler kapsam nda belirtilen esaslar do rultusunda baflvurarak kat lmaktad rlar. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine iliflkin mahalli boyuttaki çal flmalar; l Milli E itim Müdürlü ü mesleki geliflim çal flmalar, üniversiteokul iflbirli i ile gerçeklefltirilen mesleki geliflim çal flmalar ve okul içi mesleki geliflim çal flmalar olmak üzere üç boyutta toplanm flt r. Ö retmenlikte mesleki geliflimi etkileyen faktörleri s n fland rabilmek. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik programlar n planlamas n, uygulanmas n ve de erlendirilmesini etkileyen baz faktörler vard r. Bu faktörler; ö retmenlikte kariyer aflamalar, içerik, ba lam, yönetimin yaklafl m, e iticilerin rolü, mali kaynaklar olarak s n fland r lmaktad r. A MAÇ 3 A MAÇ 4 Ö retmenlikte kariyer aflamalar n n özelliklerini aç klayabilmek. Ö retmenlikte kariyer aflamalar 5 aflamada toplanm flt r. Bu aflamalar; mesle e girifl aflamas (ilk 3 y l), istikrar aflamas (4. ve 6. y llar aras ), olgunlaflma aflamas (7. ve 18. y llar aras ), uzaklaflma aflamas (19. ve 30. y llar aras ), kopufl aflamas (31. y l ve sonras ) olarak ifade edilmektedir. Mesle e girifl aflamas, ö retmenlerin ilk çal flma y l yla birlikte adayl k dönemlerini de içine almaktad r. Bu dönemde ö retmenler, mesle e uyum göstermeye, karfl laflt klar sorunlar çözmede bafl etme becerilerini ifle koflmaya ve mesleklerini keflfetmeye çal fl rlar. stikrar aflamas nda ö retmenler, karfl laflt klar sorunlarla bafl edebildiklerini görerek, ö retmenlik mesle ini kabullenirler. Olgunlaflma aflamas, ö retmenlerin meslekte tamamen uzmanl k kazand klar ve olgunlaflt klar bir aflamad r. En kritik dönem say lan bu aflamada, baz ö retmenler, kendilerini kan tlamaya, yaflanan de iflim ve geliflmelere, yeni yöntem ve sisteme yönelik kendi bireysel deneyimlerini olufltururlar. Uzaklaflma aflamas nda ö retmenler, bireysel olarak ö retmenlik deneyimlerini de erlendirirler. Genellikle, bu aflamada ö retmenler, meslekteki baflar lar n ve hatalar n sorgulayarak, ö rencileriyle aralar na mesafe koyarlar. Kopufl aflamas nda ö retmenler, meslekten uzaklaflmaya bafllarlar. Bu aflama, kabullenilmesi zor bir aflamad r. Ö retmenlerin mesleki geliflim programlar n içeriklerini oluflturmada göz önüne al nmas gereken fonksiyonlar kavrayabilmek. Mesleki geliflim programlar n n içeri indeki etkinlikleri çekici k lmak ve etkinliklere ö retmenlerin kat l mlar n sa lamak gerekmektedir. Buna ba l olarak, gerçeklefltirilecek etkinliklerde oluflturma, zenginlefltirme ve süreklilik fonksiyonlar n n ifle koflulmas gerekmektedir.

185 174 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim A MAÇ 5 A MAÇ 6 Oluflturma fonksiyonuna ba l olarak, ö retmenlerin bilgilenmelerini sa lamaya ve fark ndal klar n art rmaya yönelik mesleki geliflim programlar, seminer ya da konferans türü etkinlikler fleklinde gerçeklefltirilmelidir. Zenginlefltirme fonksiyonuna göre ise, ö retmenlere uygulama yönelik bir becerinin kazand r lmas hedeflendi inde ise, seminer türü etkinliklerin yan s ra çal fltay türü etkinliklerle mesleki geliflim program zenginlefltirilmelidir. Süreklilik fonksiyonuna ba l olarak ise, farkl etkinliklerle zenginlefltirilen mesleki geliflim programlar n n, ö retim y l içerisinde ö retmenlerin programlar na yük getirmeyecek flekilde devaml l sa lanmal d r. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinde ba lam faktörüne iliflkin göz önüne al nmas gereken durumlara iliflkin bilgi sahibi olabilmek. Mesleki geliflimin ba lam faktörü içerisinde, program n nerede ve ne zaman gerçeklefltirilece i gibi ba lam sorular na yan t aranmal d r. Ö retmenlerin etkinliklere kat l m n n kolaylaflt r lmas, maddi ve manevi zorluklar n üstesinden gelinmesi gereklidir. Ö retmenler, yap lan etkinliklere kat lamazlar ya da etkinliklerin uygulamas n yapamazlarsa, mesleki geliflimden beklenen etki ve verimin sa lanmas mümkün de ildir. Bu nedenle, programdaki etkinler için gerekli ortam ve teknolojik araçlar n sa lanm fl olmas gerekmektedir. Mesleki geliflim program n n baflar ya ulaflmas için ö retmenlerin programa gönüllü kat l mlar sa lanmal d r. Bunun için ö retmenler, özellikle yönetim taraf ndan güdülenmelidirler. Mesleki geliflim etkinliklerinin ö retmenlerin görev yerlerinden ayr lmadan, görevlerini aksat lmadan ve görevin gerektirdi i etkinlikler içinde gerçeklefltirilmesine özen gösterilmelidir. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinde okul yöneticilerinin rol ve sorumluluklar n s ralayabilmek. Okul yöneticileri, okul geliflimi için merkezi boyutta gerçeklefltirilen mesleki geliflim programlar na ö retmenlerin kat l m n sa layarak ve mahalli boyutta mesleki geliflim programlar oluflturarak ö retmenlerin kariyer planlanmalar n yapmalar na yard mc olmakla görevlidirler. A MAÇ 7 A MAÇ 8 Okul yöneticileri, ö retmenleri ö renmeye ve geliflime teflvik etmeli, ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini belirlemelidirler. Okul yöneticiler, okuldaki ö retmenlerin mesleki geliflimleri için y ll k mesleki geliflim plan haz rlamal ve mesleki geliflim programlar - n n gerçeklefltirilmesi için bürokratik ifllemleri gerçeklefltirmelidirler. Okul yöneticiler, ö retmenlerin geliflimleri gözlemek ve de erlendirmeli, ö retmenlerin mesleki geliflimlerinin ö renci baflar s na etkisine iliflkin veri toplamal, mesleki geliflim için ö retmenler aras nda meslektafll k ruhu ve iflbirli i oluflmas n sa lamal d rlar. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinde e iticilerin sorumluluklar n aç klayabilmek. Mesleki geliflim program n yürüten e iticilerin rolü, içeri in kat l mc lara sunulmas ile birlikte ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerinin belirlenmesinde, program n tasarlanmas nda, program n etkilili ini art racak ö retim araç ve gereçlerinin haz rlanmas ve kat l mc lar n de erlendirilmesi çal flmalar nda da yer alma sorumlulu una sahiptirler. E iticiler, program nda bafl nda ö retmenlerin ö renme ve geliflmeye yönelik olumlu tutum oluflturmalar na yard mc olmal, ö retmenlerin ö retim sürecine aktif kat l mlar n sa lamal, içeri in sunumu ile ilgili bilgiyi ve uzmanl sergilemelidirler. E iticiler, farkl sunum yöntemleri ve etkinliklerle ö retim sürecini çeflitlendirmeli, görsel ö retim materyallerini etkili kullanmal, ö renme engeli oluflturabilecek bireysel ve d flsal engel faktörlerini kald rmal ve ö retmenlerin ö renme süreçlerini izleyerek, sürece ve sonuca yönelik ö retmen baflar lar n de erlendirme yapmal d rlar. Ö retmenlerin ilk çal flma y lar nda karfl laflabilecekleri sorunlar aç klayabilmek. lk çal flma y l nda ö retmenler, mesleklerinde deneyimsiz olduklar için s n f yönetimini sa lama, s n f düzeyine uygun ders plan haz rlama, ders zaman n etkin kullanabilme, uygun ö retim yöntem ve tekni ini kullanabilme gibi ö retimsel yeterlilik alan na yönelik zorluklarla karfl laflabilirler.

186 7. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar 175 A MAÇ 9 lk çal flma y l ndaki ö retmenlerden, aday ö retmenlik e itimine kat lma, stajyerlik dosyas haz rlama, okul yönetimi taraf ndan istenen sorumluluklar yerine getirme, yönetim ifllerine yard mc olma gibi sorumluluklar yerine getirmeleri beklenmektedir. Bu sorumluluklar, aday ö retmenin üzerinde bask hissetmesine sebep olabilmektedir. lk çal flma y l nda ö retmenlerin, göreve bafllad okulun bulundu u co rafi ve fiziksel özelliklerle, okul kültürüne uyum sa lamas da belirli bir süreç gerektirmektedir. Deneyimli ö retmenliklerin mesleki gelifliminde karfl lafl lan sorunlar s n fland rabilmek. Ö retmenler, ilk çal flma y l sonras nda mesleklerinin ilerleyen dönemlerinde, deneyimlerine ve hizmet y llar na ba l olarak mesleki eskimifllik ve mesleki tükenmifllik sorunlar yla karfl karfl ya kalabilirler. Mesleki eskimifllik, biliflsel düzeyde ortaya ç - kan bir sorun olup, geliflen çevre koflullar karfl s nda var olan yeterliklerin etkili bir performans karfl layamamas d r. Eskimiflli i tetikleyen ya da güçlendiren unsurlar, sadece de iflen çevre koflullar ile s n rland rmak yeterli olmayacakt r. Bilgi patlamas, bireysel karakter özellikleri, çal fl lan alan n do as, örgüt iklimi gibi unsurlar da eskimiflli i tetikleyen ya da güçlendiren unsurlar içerisinde yer almaktad r. Mesleki tükenmifllik, bireyin mesle inin do- as gere i yaflad stresle bafla ç kamamas sonucunda fizyolojik ve duygusal alanlarda hissedilen tükenme hissi sonucunda ortaya ç - kan bir durumdur. Mesleki tükenmiflli in; duygusal tükenmifllik, duyars zlaflma, kiflisel baflar eksikli i 3 temel göstergesi vard r.

187 176 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi ö retmenlikte mesleki geliflimi etkileyen faktörlerden biri de ildir? a. Kariyer aflamalar b. E iticilerin rolü c. çerik d. Deneyimsizlik e. Ba lam 2. Afla daki kariyer aflamalar n hangisinde ö retmenler uzmanl k kazan rlar ve yeni yöntem ve sisteme yönelik kendi bireysel deneyimlerini olufltururlar? a. Mesle e girifl aflamas b. Olgunlaflma aflamas c. Bafllang ç aflamas d. Uzaklaflma aflamas e. Kopufl aflamas 3. Afla da belirtilen unsurlardan hangisi ö retmenlerin kariyer aflamalar n etkileyen faktörler aras nda gösterilmemektedir? a. Mahalli ve idari yönetimler b. Mesleki k dem c. Sosyal talepler d. Yönetmelik ve düzenlemeler e. Cinsiyet 4. Ö retmenlere uygulamaya yönelik bir becerinin kazand r lmas hedeflendi inde düzenlenen etkinliklerin hizmet etti i fonksiyona ne ad verilir? a. Süreklilik fonksiyonu b. Düzenleme fonksiyonu c. Oluflturma fonksiyonu d. Zenginlefltirme fonksiyonu e. Kariyer fonksiyonu 5. Afla dakilerden hangisi mesle i geliflim programlar n olufltururken yararlan labilecek durumlardan biri de ildir? a. Liderlik konusunda yap lm fl araflt rmalardan faydalanma b. Yetiflkin e itimi ilklerinden faydalanma c. Bireysel e itim ilkelerinden faydalanma d. Bireysellefltirilmifl ö renme ilklerinden faydalanma e. flbirli ine dayal yöntemlerden faydalanma 6. Afla daki ifadelerden hangisi bir mesleki geliflim program n etkileyen ba lam faktörü ile ilgilidir? a. Mesleki geliflim program n n kapsayaca konular b. Mesleki geliflim program n n etkinlik türü c. Mesleki geliflim programlar için araç-gereçlerin al m d. Mesleki geliflim program n n gerçeklefltirilece i zaman ve mekan e. Mesleki geliflim program nda görev olacak olan e iticilerin uzmanl ve yeterlili i 7. Afla dakilerden hangisi mesleki geliflim program n yürütecek e iticilerin sahip olmas gereken özelliklerden biri de ildir? a. Konu alan uzman olmak b. Kibirli ve bencil olmak c. Ö retim yöntemleri konusunda deneyimli olmak d. Grup çal flmalar n yönlendirebilecek özellikleri olmak e. Yetiflkin ö renmesi hakk nda bilgili olmak 8. I. Mesleki tükenmifllik II. Mesleki eskimifllik III. Aday ö retmen üzerindeki bask lar IV. Okul ve çevreye uyum Verilen bilgilerden hangileri ö retmenlerin ilk çal flma y l nda karfl laflt klar sorunlardan biridir? a. I-II b. III-IV c. II-IV d. II-III e. I-IV 9. Ö retmenlerin mesleki tükenmifllik sorunu ile bafl edebilmeleri için gerçeklefltirilebilecek mesleki geliflim programlar ndan birisidir? a. Stresle bafla ç kma b. Kurumsal uyum c. Teknoloji okur-yazarl d. S n f yönetimi e. Özlük haklar 10. Afla dakilerden hangisi mesleki Geliflen çevre koflullar karfl s nda var olan yeterliliklerin etkili performans karfl layamamas na ne ad verilmektedir? a. Meskeki eskimifllik b. Bilgi patlamas c. Meskeki tükenmifllik d. Duyars zlaflma e. Duygusal tükenmifllik

188 7. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar 177 Yaflam n çinden 3/12/2006 Pazar 150 Ö retmen çin Düzenlenen Meslekiçi E itim Seminerine 10 bin Ö retmen Baflvurdu Milli E itim Bakanl n n 150 ö retmen için Mersin de düzenleyece i meslekiçi e itim seminerine 10 bin ö retmen baflvurdu. Bakanl k talebi karfl layamay nca befl günlük semineri internet üzerinden canl yay nlama karar ald. Hizmetiçi e itim hem kurumlar, hem de okullar için hep sorun olagelmifltir. Y llard r bu konuda ö retmenlerin flikayetlerini yazd m. Özellikle Milli E itim Bakanl n n yapt televizyon seminerlerine kimse ilgi göstermez. Okullardakilere ise zorunlu oldu u için kat l m olur, ama iz b rakmazd. Bu nedenle Milli E itim Bakanl Talim ve Terbiye Kurulu nun Mersin de 27 Kas m-1 Aral k aras nda ilkö retim ö retmenlerine yönelik hizmetiçi e itim seminerine beklenenin üzerinde baflvuru gelince e itimde birçok fleyin de iflti ini düflündüm. Evet, 150 ö retmen için yap lmas planlanan e itime 15 gün içinde 10 bin baflvuru yap ld. Bakanl k baflvurular durdurmak zorunda kald. E itimde Yeni Yaklafl mlar bafll kl seminer Mersin de Hizmetiçi E itim Enstitüsü nde gerçeklefltirildi. Bakanl k beklenenin üzerinde baflvuru gelince, ilk aflamada, seminerin kat l mc say s n 50 kifli art rd. Ancak talep h zla artmaya devam edince seminerin internet üzerinden canl yay nlanmas na karar verildi. Seminere ö retmenlerin yan s ra okul müdürleri ve müfettifller de baflvurdu. Befl günlük seminerde Prof.Dr. Özcan Demirel, Prof.Dr. Ali Baykal, Prof.Dr. Sertel Alt n fl k, Prof.Dr. Nilay Dümen, Prof.Dr. Ömer Kutlu e itim verdi. Ö retmenlerin meslekiçi e itim seminerlerine geçmiflte çok ilgi göstermedi ini bildi imden, bunu bakanl k yetkililerine sordum. Yetkililer, Ö retmenlerimizin bu kat l m ndan gurur duyuyoruz. lgi bizi de flafl rtt. Baflvurular durdurmasayd k 50 bini aflabilirdi. Ö retmenlerimizin hizmetiçi e itimi neden bu kadar istedi ine yönelik somut bir bulgumuz yok dediler. Ben yine ikna olmad m. Hizmetiçi e itime kat lan ö retmenlere ek bir kariyer plan ya da farkl bir de erlendirme metodu olup olmad n sordum. Yan t, hay r oldu. Yani bu e itime kat lanlara ek bir ücret verilmiyor, bir kariyer vaat edilmiyor, yani farkl bir uygulama yap lm yor. Kat l m n bu kadar yüksek olmas nda seminerdeki uzmanlar n da büyük pay oldu unu düflünüyorum. Ama salt bununla da aç klayam yorum. Ve flu sonucu ç kar yorum: Demek ki, ö retmenlerimiz kendilerine yararl olaca n düflündükleri her türlü e itime aç klar. Semineri verenler bilinen, tan d k isimler de olunca, ö retmenlerimiz, ekonomi ya da unvan anlam nda görünür bir fayda sa lamayacaksa bile kendilerini gelifltirme u runa flartlar zorlayarak e itimlere kat - l yorlar. Bravo ö retmenlerimize. Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. d Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 2. b Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Kariyer Aflamalar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 3. e Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlikte Kariyer Aflamalar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 4. d Yan t n z yanl fl ise çerik bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 5. c Yan t n z yanl fl ise çerik bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 6. d Yan t n z yanl fl ise Ba lam bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 7. b Yan t n z yanl fl ise E iticilerin Rolü bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yan t n z yanl fl ise lk Çal flma Y l nda Karfl - lafl lan Sorunlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 9. a Yan t n z yanl fl ise lk Çal flma Y l nda Karfl - lafl lan Sorunlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 10. a Yan t n z yanl fl ise Deneyimli Ö retmenlerin Karfl laflt klar Sorunlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz.

189 178 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Okulöncesi ö retmenleri veliler ile daha iyi iletiflime geçebilmek, çocuklar daha iyi tan yabilmek, yabanc dil bilgisini gelifltirebilmek, bilgi ve iletiflim teknolojileri hakk nda bilgi sahibi olabilmek, ö rencilere daha nitelikli dersler sunabilmek için kurslara kat lmay istemektedirler. Ö rencileri küçük yaflta olaca ndan ö retmenin veliler ile devaml bilgi al flveriflinde olmalar gerekmektedir. Bu da veliler ile etkileflimli, verimli baflka bir ifadeyle aç k iletiflime geçmek ile mümkündür. Bundan dolay ö retmenler, veliler ile iletiflime geçme becerilerini gelifltirmek istemektedirler. Çocuklar n davran fllar n anlamak ve onlarla iletiflimlerini sa l kl bir seviyeye tafl mak da ö retmenlerin kurslara kat lmas - n n bir baflka nedenidir. Ö retmenler kendi kiflisel geliflimlerine de dikkat etmektedirler bunlar aras nda dil e itimi ve bilgi ve iletiflim teknolojileri alanlar örnek olarak gösterilebilir. S ra Sizde 2 Olgunlaflma aflamas nda ö retmen, tamamen uzmanl k kazand n düflünür, kendini kan tlamaya çal fl r ve de- iflikliklere karfl direnç gösterir. Bu sebeplerle birlikte meslekten uzaklaflmaya bafllar. Uzaklaflma aflamas nda ö retmen kendini de erlendirmeye bafllar ve bu yüzden di er ö retmenler ile aras na mesafe koyar. Her iki aflamada da görevlerinden uzaklaflma ortak nokta olarak karfl m za ç kmaktad r. Meslekte uzun y llar geçirmifl olmak birinci uzaklaflma evresi olan olgunlaflma ve ikinci uzaklaflma evresi olarak kabul edilen uzaklaflma evrelerinin di er ortak özelli idir. S ra Sizde 4 E iticilerin mesleki geliflim programlar nda rolü sadece alan uzman olmalar yla s n rl kalmamal d r. E itmen, alan uzmanl n n yan nda iletiflim becerilerini kullanabilen, etkili sunum tekniklerini uygulayan, hedef kitlesinin ihtiyaçlar na cevap veren, hedef kitlesine uygun bir ö retim plan oluflturan ve liderlik yapabilen nitelikte bireyler olmal d r. S ra Sizde 5 Mali kaynaklar mesleki geliflim programlar nda alt yap eksiklerinin karfl lanmas, teknolojik araç- gereçlerin sa lanmas, gerekli ise teknolojik araçlar n kurulumunun gerçeklefltirilmesi, bu araçlar n kullan m n n ö renilmesi ve ö retilmesi aflamalar n n ifllerlik kazanmas nda önemlidir. S ra Sizde 6 Her iki durumun ortak noktas bireysel karakter özellikleridir. Çünkü bireysel karakter özelli i içinde duygusall bar nd rmaktad r. Mesleki eskimifllik ile kiflinin geliflen çevre koflullar na uyum sa layamamas ifade edilmektedir. Uyum sa lamada kiflinin duygusall - n, bilgiye ulaflma azmi ve meslek sevgisi olarak ifade edebiliriz. Mesleki tükenmifllik ise kiflinin mesle indeki stresle bafla ç kamamas n n sonucu olarak fizyolojik ve duygusal aç dan kendi bitkin hissetmesidir. Burada da önem kazanan duygusall k, iflindeki baflar - s zl, bofl vermiflli i ve ifline iliflkin takdir görmemeyi bar nd rmaktad r. S ra Sizde 3 Bu faktör planlama olarak adland r labilirdi. Planlama faktörü içerisinde zaman ve yer özelliklerinin yan nda kaynaklar ve deste i alarak daha rahat bir flekilde ifade etmifl oluruz. Bu faktör takvim olarak da adland r labilirdi. Bireyler kiflisel takvimlerinde ne zaman nerede olacaklar n yaz p, iflaretleyebiliyorlar. Hatta bu bilgileri bilgisayarlar cep telefonlar üzerinde saklayabiliyorlar. Yer ve mekan belirtmelerinin yap lmas na olanak sa lamas ndan dolay bu flekilde de anland r labilir.

190 7. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflimi Etkileyen Faktörler ve Karfl lafl lan Sorunlar 179 Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Andrews, B. D. & Quinn, R. J. (2005) The effects of mentoring on first-year teachers perceptions of support received, The Clearing House, 78 (3). Ayd n,. (2005). Ö retimde Denetim: Durum Saptama, De erlendirme ve Gelifltirme. Ankara: Pegem A Yay nc l k. Baltafl, A. & Baltafl, Z. (1998). Stres ve Bafla Ç kma Yollar. stanbul: Remzi Kitabevi Barutçugil,. (2002). E itim Becerilerinin Gelifltirilmesi E iticinin E itimi. stanbul: Kariyer Yay nc l k. Bas m, H. N. & fieflen, H. (2006). Mesleki tükenmifllikte baz demografik de iflkenlerin etkisi: Kamu da bir araflt rma. Ege Akademik Bak fl Dergisi, 6(2). Bredeson, P.V. & Scribner, J.P. (2000). A statewide professional development conference: Useful strategy for learning or nefficient use of resources? Education Policy Analysis Archives, 8 (13). Cemalo lu, N. & fiahin, E. (2007). Ö retmenlerin mesleki tükenmifllik düzeylerinin farkl de iflkenlere göre incelenmesi. Kastamonu E itim Dergisi, 15 (2), Corcoran, T. B. (1995) Helping teacvhers teach well: Transforming Professional development. Consortium for Policy Research in Education RB-16. New, Brunswick, NJ.: Rutgers, The State of New Jersey. Çal flkur, A. (2005). Tükenmifllik sendromu. URL: sempozyum /aysem_caliskur.doc. Eriflim Tarihi: Darling-Hammond, L. & McLaughlin, M. W. (1995). Policies that support professional development in an era of reform. Phi Delta Kappan, DePaul, A. (1998). What to Expect Your First Year of Teaching. U.S. Department of Education Office of Educational Research and Improvement. Dolunay, A.B. ve Piyal, B. (2003). Ö retmenlerde baz mesleki özellikler ve tükenmifllik. Kriz Dergisi, 11(1) Eurybase-Türkiye. (2006). Türk E itim Sisteminin Örgütlenmesi. URL: Eriflim Tarihi: Fessler, R. (1995). Dynamics of teacher career stages. Professional Development in Education: New Paradigms and Practices, Ed: T. R. Gurshey ve M. Humerman. New York: Teachers Collage Pres. Fullan, M. (1995). The limits and the polential of professional development. Professional Development in Education: New Paradigms and Practices, Ed: T. R. Gushey & M. Huberman. New York: Teachers Collage Pres. Ganser, T. (2000). An ambitious vision of professional development for teachers. National Association of Secondary School Principals Bulletin, 84(618), Gibson, P. (2006). Beginning teacher successes and struggles: An elemantary teacher s reflections on the first year of teaching, The Professional Educator, 2 (1). Guskey, T. R. & Sparks, D. (1996). Exploring the relationship between staff development and improvements in student learning. Journal of Staff Development 17 (4), HEDB (Hizmetiçi E itim Daire Baflkanl ). (2008). Hizmetiçi E itim Faaliyetleri Plan. URL: meb.gov.tr/plan.html. Eriflim Tarihi: Huberman, M. (1995). Professional careers and professional development: Some interactions. Professional Development in Education: New Paradigms and Practices, Ed: T. R. Gurshey ve M. Humerman. New York: Teachers Collage Pres. Hubermen, M. (1989). The professional life cycle of teachers. Teachers Collage Record, 91 (1), K r lmaz, A.Y., Çelen, Ü. ve Sarp, N. (2003). lkö retim de çal flan bir ö retmen grubunda tükenmifllik durumu araflt rmas. lkö retim- Online, 2 (1) Knight, P. Professional obsolescence and continuing professional development in higher education. Innovations in Education and Training International, 35(3), Lindstrom, P. H. ve Speck, M. (2004). The Principal as Professional Development Leader. Corwin Press. Milli E itim Temel Kanunu (1973). MEB Mevzuat Bankas URL: Eriflim Tarihi: Odabafl, H. F. (2000). Akademik eskimifllik ve sürekli mesleki geliflim. Anadolu Üniversitesi E itim Fakültesi Dergisi, 10 (2),

191 180 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Peter Harris Research Group (2004). Supporting New Teachers:The View from the Principal s Office. URL: orting+new+teachers.pdf. Eriflim Tarihi: Schlechty, P. C. ve Whitford, B. L. (1983). The organizational context of school systems and the functions of staff development. Staff development: 82nd Yearbook of The NSSE, Ed.: G. A. Griffin, Chicago: University of Chicago Press. Sparks, D. (2002). Designing Powerful Profesisonal Development for Teachers and Principals. OH, Oxford: National Staff Development Counsil. Tu rul, B. & Çelik, E. (2002). Normal çocuklarla çal flan anaokulu ö retmenlerinde tükenmifllik. Pamukkale Üniversitesi E itim Fakültesi Dergisi, 12 (1) Yalç nkaya, M. (2002). Yeni ö retmen ve teftifl, Milli E itim Dergisi, Say URL: Eriflim Tarihi:

192 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji Ö retim ortamlar na teknoloji entegrasyonunda önemli de iflkenlerden biri de ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik mesleki geliflimleridir. Buna ba l olarak, bu ünitede öncelikle ö retmenlerin teknolojiyi etkin kullan mlar için sahip olmalar gereken yeterlilikler ve mesleki geliflim gereksinimleri üzerinde durulacakt r. Daha sonra, ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik mesleki geliflim programlar n n etkinliklerine iliflkin örnekler verilecektir. Türkiye de ve dünyada ö retmenlerin mesleki geliflimlerine verilen önem, yaflanan de iflim ve geliflimlere ba l olarak giderek artmaktad r. Bu öneme ba l olarak, Türkiye de ve dünyada ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik farkl uygulamalar ve projeler gerçeklefltirilmektedir. Bununla ilgili Türkiye de ve Dünya da yap lan çal flmalardan bahsedilecektir. Daha sonra teknoloji kullan m na iliflkin mesleki geliflim önerileri sunulacakt r. Son olarak mesleki geliflim için teknoloji kullan m na de inilecek ve teknolojik araçlar ile ilgili bilgilendirme yap lacakt r. Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra, ö retmenlerin yeterlik alanlar na dayal olarak teknoloji kullan mlar na yönelik sahip olmalar gereken yeterlilikleri aç klayabilecek, ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar n aç klayabilecek, ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar ndaki mesleki geliflim aflamalar - n n özelliklerini aç klayabilecek ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik etkinliklerinin içeriklerine iliflkin bilgi sahibi olabilecek, ö retmenlerin teknoloji kullan m na yönelik mesleki geliflim etkinliklerinin planlanmas nda dikkat edilmesi gereken konular aç klayabilecek, ö retmenlerin mesleki gelifliminde teknolojiden nas l yararlanmalar gerekti- ini aç klayabileceksiniz.

193 182 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Örnek Olay Gökçe ö retmen art k neredeyse tüm okullarda yer alan teknoloji s n f nda dersini ifllemek istiyordu. Ama bu s n fta ders ifllemek gibi bir deneyimi yoktu. nternetten araflt rma yapmaya karar verdi. Yapt taramalarda bu konuyla ilgili projeler yap ld n, baz lar n n tamamland n baz lar n n ise halen devam etmekte oldu unu gördü. Bunu yan s ra çeflitli kurslar n aç ld n buralarda e itim e itimlere baflvurabilece ini farketti. Böylece ilgillendi i konuya yönelik bir mesleki geliflim seminerine kat lmaya karar verdi. Böylece dersini teknolojiye uygun olarak nas l planlayaca n, hangi stratejileri uygulayaca n ve bu teknolojik araçlar n neler olup, nas l kullan ld klar n ö renmek ve deneyimlemek üzere ö retmenler odas nda yer alan duyuruyu okumaya karar verdi. Anahtar Kavramlar Mesleki geliflim Teknoloji kullan m Teknoloji kullan m aflamalar Konu alan yeterlili i E itsel yeterlilik Bireysel yeterlilik Mesleki geliflim program Hizmetöncesi e itim programlar Hizmetiçi e itim programlar Sürekli mesleki geliflim programlar Tutunma aflamas Kavrama aflamas Etkileme aflamas Yenileme aflamas Mesleki geliflim aflamalar Oluflturma aflamas Uygulama aflamas Yayma aflamas Dönüfltürme aflamas Bilgi ve iletiflim teknolojileri Mesleki geliflim gereksinimleri Sunum araçlar Görsel araçlar Görsel-iflitsel araçlar Uzaktan E itim çindekiler Ö RETMENLER N TEKNOLOJ KULLANIMLARI Ç N MESLEK GEL fi MLER Ö retmenlerin Teknoloji Kullan m Aflamalar Ö retmenlerin Teknoloji Kullan mlar için Mesleki Geliflim Aflamalar Ö retmenlerin Teknoloji Kullan mlar na liflkin Mesleki Geliflim Etkinlikleri Uzaktan Ö retmen E itimi Program Intel Ö retmen Program Yazarl k Yaz l mlar Projesi Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Program na liflkin Dünyadan Örnekler Ö retmenlerin Teknoloji Kullan m na liflkin Mesleki Geliflimleri için Öneriler Ö RETMENLER N MESLEK GEL fi MLER Ç N TEKNOLOJ KULLANIMI

194 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji Ö RETMENLER N TEKNOLOJ KULLANIMLARI Ç N MESLEK GEL fi MLER Bilgi ve iletiflim teknolojilerindeki dönüflüm, bireylerin sadece teknoloji okuryazar de il, ayn zamanda yeni ve ileri teknolojilere uyum sa layabilen, edindikleri teknolojik bilgi ve becerileri ö retim sürecine ve günlük yaflama aktarabilen bireyler olmalar n gerektirmektedir. Bu bireylerin yetifltirilmesi ise ö retim programlar na ve sürecine bilgi ve iletiflim teknolojilerinin etkili ve verimli entegrasyonunu gerektirmektedir. Bu anlamda ö retmenler, ça n gereklerine uygun teknolojik yeterliklere sahip bireyler yetifltirmede ve e itimde teknoloji entegrasyonunu gerçeklefltirmede öncü ve temel uygulay c rolüne sahiptirler. 183 Ö retmenler, teknoloji entegrasyonunun insangücü kayna olup, bu sürecin temel uygulay c lar d r. E itimde teknoloji kullan m n bir de iflim süreci olarak ele alacak olursak, bu süreçte ö retmenlerin sahip olmalar gereken teknolojik yeterlikleri nas l bir de iflim göstermifltir? 1 DÜfiÜNEL M E itimde teknoloji kullan m için yap lan altyap ve entegrasyon çal flmalar na DÜfiÜNEL M paralel olarak ö retmenlerin sahip olmas gereken özellikler de de iflim göstermifltir. E itim amaçl teknolojinin kullan m nda ilk zamanlarda ö retmenlerin SORU sadece SORU teknoloji kullan m becerisine sahip olmalar hedeflenmekteydi. E itimde teknolojik altyap dan teknoloji entegrasyonuna do ru yaflanan de iflim, D KKAT ö retmenlerin sahip D KKAT olmas gereken niteliklerde de de iflim ve dönüflüme sebep olmufltur. Buna göre e itimde teknoloji entegrasyonuna dayal olarak ö retmenlerin sahip olmas gereken nitelikler flu flekilde belirlenmifltir (ISTE, 2008; Akkoyunlu, 2002): Ö renci ö renmesini ve yarat c l n art rmak için teknolojiyi ifle koflmak Dijital ça ö renenlerin yetifltirilmesi için güncel teknolojileri AMAÇLARIMIZ kullanarak ö renme ortamlar tasarlama, gelifltirme ve de erlendirme Dijital ça n güncel teknolojilerini kullanarak mesleki geliflimini sürdürme ve yaflam boyu ö renme becerilerini gelifltirme K T A P K T A P Dijital ça n güncel teknolojilerinin kullan m na iliflkin yasal ve etik uygulamalar ö retmek ve model olmak TELEV ZYON fiekil TELEV ZYON 8.1 E itsel Yeterlilik Konu Alan Yeterlili i NTERNET MAKALE Ö retmelerin Yeterlik Alanlar na göre Teknolojik Yeterlikleri NTERNET MAKALE Bireysel Yeterlilik Ö retmenlerin Yeterlilik Alanlar

195 184 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim DÜfiÜNEL M 2 E itim amaçl teknoloji kullan m ve e itimde teknoloji entegrasyonunun ö retim ortamlar nda yaratt de iflime ba l olarak, ö retmenlerin sahip olmas gereken bu nitelikleri ö retmenlerin yeterlik alanlar na (konu alan yeterlili i, e itsel yeterlilik ve bireysel yeterlilik) dayal olarak da s n fland rarak incelemek mümkündür. fiekil 8.1 de resmedilen temel yeterlik alanlar na göre ö retmenlerin sahip olmalar gereken teknolojik yeterlilikler afla da aç klanm flt r (McNair ve Galanouli, 2002; Kabakç, 2007): Konu Alan Yeterlili i: Konu alan yeterlili i, ö retmenlerin konu alan na iliflkin bilgi ve becerilerini gelifltirmede ve güncel bilgilere ulaflmada teknolojiyi kullanabilme ve konu alan na iliflkin bilgi ve becerilerin ö retiminde teknolojiyi kullanabilmelerine yönelik yeterlilikleri kapsamaktad r. Bir okulöncesi ö retmeninin kavram ö retimi için internetten efllefltirme etkinlikleri edinmesi ve ö retim süreci içerinde bu etkinlikleri ö rencilerle uygulamas konu alan yeterli i kapsam nda sahip oldu u teknolojik yeterli e bir örnektir. Ayr ca, ö retmenin kavram ö retimi ile ilgili bilgisini gelifltirmek ve güncellemek için çeflitli web sitelerini takip etmesi de bu yeterlik kapsam ndad r. E itsel Yeterlilik: E itsel yeterlilik alan ise, ö retmenlerin ö retme-ö renme sürecinin planlamas, gelifltirilmesi, uygulanmas ve de erlendirilmesi aflamalar nda bilgi ve iletiflim teknolojilerinden yararlanmalar n kapsamaktad r. Ö retmenin ö renci baflar s n de erlendirmek için çeflitli uygulama yaz l mlar ndan yararlanma becerisine sahip olmas ya da ö retim sürecinde içeri- in sunuma iliflkin çeflitli teknolojileri kullanmas e itsel alan yeterlili ine örnek olarak verilebilir. Bireysel Yeterlilik: Bireysel yeterlilik, bilgi ve iletiflim teknolojilerini bireysel gereksinimler do rultusunda kullanabilme yeterlili idir. Bu yeterlilik alan - na göre ö retmenlerin, temel ve orta düzey bilgisayar ve internet kullanma becerilerine sahip olmalar gerekmektedir. Di er bir ifadeyle, bu yeterlilik alan, ö retmenlerin bilgisayar okur-yazar bireyler olmalar na yönelik sahip olmalar gereken bilgi ve becerileri kapsamaktad r. Örne in, bir okulöncesi ö retmeninin ya da ngilizce ö retmeninin bilgisayarda uygulama yaz l mlar n kullanmas, e-posta gönderme ve almas, arama motorlar n kullanmas, internet bankac l ndan yararlanmas gibi bilgi ve beceriler, bireysel yeterlilik alan nda yer almaktad r. Ö retmenlerin SIRA yeterlik S ZDE alanlar na (e itsel, konu alan ve bireysel yeterlik alan ) göre teknolojik yeterlikleri göz önüne al nd nda, ö retmenlerin teknolojik yeterliklerinin geliflmesi için öncelikli yeterlik alan hangisidir? DÜfiÜNEL M Ö retmenlerin mesle e ilk bafllad klar y ldan itibaren meslek içerisinde ilerlemelerine paralel SORU olarak, belirtilen yeterlilik alanlar ile iliflkili olarak e itim ortam- SORU lar nda teknoloji kullan m na yönelik mesleki geliflim gereksinimleri de farkl laflmaktad r. Ö retmenlerin özellikle ilk çal flma y llar nda e itsel yeterlilik alan nda D KKAT D KKAT ö retme-ö renme sürecinde ö retim materyali tasarlama ve gelifltirme, ö retimsel araç ve gereçlerin seçimi ve kullan m konular nda sorunlar yaflad klar belirlenmifltir (Andrews ve Quinn, 2005). Bununla birlikte, Türkiye de bilgi ve iletiflim tek- nolojilerinin ö retim sürecine entegrasyonunu engelleyen unsurlar n bafl nda, ö retmenlerin teknoloji kullan m yeterlikleri oldu u vurgulanmaktad r (Karal, Aydin AMAÇLARIMIZ ve Ursavafl, AMAÇLARIMIZ 2009; Ozdemir ve Kilic, 2007; Yal n, Karadeniz ve fiahin, 2007). Di er bir ifadeyle, e itim amaçl teknoloji kullan m n n ve teknoloji entegrasyonunun ba- K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON

196 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji flar ya ulaflmas ndaki önemli de iflkenlerden biri, ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik mesleki geliflimlerinin desteklenmesidir. Ö retmenlerin teknolojiye yönelik mesleki geliflimlerinde amaç, ö retmenlerin en yeni teknolojileri kullanmalar n sa lamak de ildir. Burada esas amaç, ö retmenlerin gereksinimlerine ve amaçlar na uygun teknolojileri kullanabilmelerini sa lamakt r. Bu nedenle, ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerine yönelik yeterliliklerini gelifltirmek, özellikle de ö retimsel alanda geliflimlerini sa lamak için teknoloji kullan mlar na yönelik teknik bilgi ve becerileri edinmelerini sa lamak yeterli de ildir. Ö retmenlerin ö retimlerini ve ö rencilerin ö renmelerin art rmak için teknoloji kullan m na iliflkin pedagojik bilgilerinin gelifltirilmesine yönelik mesleki geliflime de gereksinimleri vard r (Carlson ve Gadio, 2002). Ö retmenlerin özellikle de iflen ve geliflen teknolojilere ba l olarak hizmetöncesi e itim süreçlerinde edindikleri bilgi ve beceriler, ö retmenlik mesle inde geçirdikleri sürece ba l olarak güncelli ini yitirebilmektedir. Ayr ca, ö retmenlerin teknoloji alan ndaki yeni geliflmeleri, ö retme-ö renme sürecine baflar l bir flekilde aktarabilmeleri için gerekli bilgi ve becerilerin kazand r lmas na da gereksinim vard r. Di er bir ifadeyle, ö retmenlerin e itim teknolojilerini kullan m becerilerine iliflkin e itim almalar, teknolojinin dinamik bir olgu olmas na ba l olarak da süreklilik göstermelidir. Bu nedenle, ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimleri içinde belki de en fazla gereksinim ö renme-ö retme sürecinde teknoloji kullan m konusunda olacakt r. Ö retmenlerin teknolojiye yönelik mesleki geliflimlerinde amaç, ö retmenlerin gereksinimlerine ve amaçlar na uygun teknolojileri kullanabilmelerini sa lamakt r. 185 Ö retmenlerin Teknoloji Kullan m Aflamalar Ö retmenlerin konu alan yeterlili i, e itsel yeterlilik ve bireysel yeterlilik alanlar - na teknoloji kullan m yeterliliklerine sahip olmalar nda ilk ve en önemli aflama ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar n n göz önüne al nmas d r. Ö retmenlerin teknoloji kullan mlar dört aflamadan oluflmaktad r. fiekil 8.2 de gösterildi i flekliyle bu aflamalar s ras yla; tutunma aflamas, kavrama aflamas, etkileme aflamas ve yenileme aflamas d r (Mandinach ve Cline, 1992; UNESCO, 2002a; Kabakç, 2007; Odabafl ve Kabakç, 2007; Kabakç, 2010): fiekil 8.2 Ö retmenlerin Teknoloji Kullan m Aflamalar kavrama aflamas etkileme aflamas yenileme aflamas tutunma aflamas Kaynak: Kabakç, I. (2010). Mesleki geliflimde dönüflümler. Bilgi ve letiflim Teknolojileri Ifl nda Dönüflümler, Ed.: H. Ferhan Odabafl, Ankara: Nobel Yay nc l k, s. 150 den uyarlanm flt r.

197 186 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Tutunma aflamas nda ö retmenler teknoloji kullan m na yönelik; direnç gösterirler. olumsuz tutum gelifltirirler. statü kaybettirece ine inan rlar. etkili olmayaca n düflünürler. Kavram aflamas, ö retmenlerin ö renmeö retme sürecinde teknoloji kullan m n n etkili olaca na iliflkin olumlu tutum gelifltirmeye bafllad klar aflamad r. Etkileme aflamas, ö retmenlerin bireysel alanda ve ö retme-ö renme sürecinde teknoloji kullan m na yönelik edindikleri deneyimleri meslektafllar yla paylaflmaya bafllad klar aflamad r. Yenileme aflamas, ö retmenlerin teknolojiyle ö renme-ö retme sürecindeki etkinliklerine farkl yenilikler kat p, kendilerini yenileyerek uzmanlaflmaya do ru ilerledikleri aflamad r. fiekil 8.2 de görüldü ü gibi ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar na iliflkin aç klamalar afla da yer almaktad r. Tutunma Aflamas : Teknoloji kullan m n n ilk aflmas, tutunma aflamas d r. Bu aflamada ö retmenler, teknoloji kullan m na karfl direnç gösterme ve teknoloji kullan m yla çok fazla sorun yaflayacaklar na yönelik inanç gelifltirme e ilimindedirler. Yetiflkin ö renme ilkelerinde biri yetiflkinlerin ö renmelerinde deneyimlerini ve tecrübelerini kullanmalar d r. Bu anlamda teknolojiye karfl belirli bir deneyim oluflturmamak ya da ilk kullan mlarda olumsuz tecrübeler yaflamak birer yetiflkin olarak ö retmenlerin de teknoloji kullan mlar nda olumsuz tutuma sahip olmalar n n bir sebebidir. Teknoloji kullan m aç s ndan tutunma aflamas ndaki ö retmenler, özellikle s n f ortam nda teknoloji kullan m s ras nda yaflayacaklar olumsuz durumlar n statü kaybettirece i endiflesine de tafl rlar. Ayr ca, ö retmenler, ö retim sürecinde teknoloji kullan m n n etkili olmayaca ve zaman kayb yaflanaca n düflüncesine de sahiptirler. Genel olarak bu aflama, ö retmenlerin özellikle teknolojinin bireysel ve e itsel yeterlilik alan nda kullan lmas na yönelik problemler ve uyum sorunlar yaflad klar aflamad r. Ö retmenlerin, teknoloji kullan m na yönelik olumlu tutum gelifltirmelerini sa lamak için bu aflama oldukça önemli bir aflamad r. Kavrama Aflamas : Bu aflamada ö retmenler, teknoloji kullan m nda yaflad klar s k nt lara yönelik bafla ç kma stratejileri gelifltirerek, bu yeni duruma uyum sa lamaya bafllarlar. Tutunma aflamas ndan sonraki aflama olan kavrama aflamas nda ö retmenler, karfl laflt klar teknolojik problemleri basit düzeyde çözmeye bafllarlar ve buna ba l olarak karfl laflt klar teknik problemlere daha toleransl yaklafl rlar. Ö retim amaçl teknoloji kullan m na olumlu tutum gelifltirmeye bafllar ve s - n f uygulamalar nda teknoloji kullan m na iliflkin fikirler gelifltirmeye bafllarlar. Buna paralel olarak, ö retim süreçlerinde teknoloji kullanamaya iliflkin uygulamaya dönük çeflitli ad mlar atarlar. Genel olarak, bu aflamada ö retmenler teknoloji kullan m na yönelik bireysel yeterlilik alan nda geliflim göstererek, ö renme-ö retme sürecinde teknoloji kullan m n n etkili olaca na iliflkin olumlu tutum gelifltirmeye bafllarlar. Etkileme Aflamas : Tutunma ve kavrama aflamas n n ard ndan etkileme aflamas nda ö retmenler, bireysel alanda ve ö retme-ö renme sürecinde teknoloji kullan m na yönelik edindikleri olumlu deneyimlerini meslektafllar yla paylafl rlar. Böylece, hem etkili ve verimli bir ö renme ortam oluflturarak ö rencilerini, hem de deneyimleriyle meslektafllar n etkilerler. Bu aflamada ö retmenler, teknoloji kullan m na iliflkin daha az sorun yaflarlar ve bu sorunlar n büyük bir k sm n kendileri çözebilirler. Ayr ca, teknoloji kullan m na iliflkin edindikleri deneyimleri düzenli olarak e itsel yeterlilik alanlar na aktararak, ö renme-ö retme süreçlerinde yeni etkinlikler gerçeklefltirirler. Böylece ö retmenler, ö retim ortam nda teknoloji uygulamalar na yönelik deneyimlerini di er ö retmenlerle paylaflarak, teknoloji kullan mlar na öncülük ederler. Yenileme Aflamas : Ö retmenlerin teknoloji kullan mlar n n ileri aflamas, yenileme aflamas d r. Bu aflamada ö retmenler, teknolojiyle ö renme-ö retme sürecindeki etkinliklerine farkl yenilikler kat p, kendilerini yenileyerek uzmanlaflmaya do ru ilerleyebilirler. Bu aflamada ö retmenler, teknoloji kullan m na yönelik ileri düzey beceriler kazanmaya bafllarlar. Ayr ca, ö retmenler yeni teknolojileri ö renme ve bu teknolojileri kullanmada merakl ve isteklidirler. Böylece ö retmenler, ö retim ortam ndaki etkinliklerinde de yeni teknolojileri kullanarak ö retimlerini gelifltirir ve zenginlefltirirler.

198 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji 187 Ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar farkl l k gösterebilir. Bu anlamda ö retmenlere teknoloji entegrayonu kazand rmaya yönelik mesleki geliflim etkinliklerinin planlanmas nda ve gerçeklefltirilmesinde öncelikle ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar n n belirlenmesi gerekmektedir. Örne in teknoloji kullan - m nda tutunma aflamas nda bir ö retmen ile yenileme aflamas nda olan bir ö retmen için ö retim amaçl web 2.0 teknolojilerinin kullan m na iliflkin bir mesleki geliflim program ayn düzey faydal olmayacakt r. Özellikle tutunma aflamas nda bir ö retmen için bu mesleki geliflim program, teknoloji kullan m nda daha olumsuz bir tutum gelifltirmesine sebep olabilir. Ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar göz önünde bulundurularak gerçeklefltirilecek mesleki geliflim etkilerinden beklenen etki ve fayda daha yüksek olacakt r. Ö retmenlerin Teknoloji Kullan mlar için Mesleki Geliflim Aflamalar Bir mesleki geliflim program n n ana hedefi, ö retmen davran fllar n n verilen yeni bilgi do rultusunda de iflmesidir. Bu de iflim, her ö retmende ayn oranda olmayabilir. Özellikle teknoloji kullan m söz konusu oldu unda, mesleki geliflimin ilk ad m ö retmenlerin teknolojiye iliflkin tutumlar n n, olumlu olup olmad n n araflt r lmas olmal d r. Mesleki geliflimin bir sonraki aflamas ise, ö retmenlerin teknolojik yeterliliklerinin belirlenmesi ve program n bu do rultuda gelifltirilmesi olmal d r. Teknolojiye yönelik olumsuz tutuma sahip olan ya da teknoloji bilgisi çok yetersiz olan bir ö retmenin, teknolojik aç dan yüksek yeterlilikteki meslektafllar ile ayn düzey etkinliklere kat lmas, ö retmeni s k nt ya düflürmekle kalmaz, program n etkilili ini de olumsuz yönde etkiler (Barnett, 2004). Ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na iliflkin belirtilen aflamalara ba l olarak, ö retmenlerin teknolojiyi bireysel olarak ve ö renme-ö retme süreçlerinde kullan mlar na yönelik mesleki geliflimleri 4 aflamal bir yap dan oluflur. fiekil 8.3 de görüldü ü gibi bu aflamalar; oluflturma, uygulama, yayma ve dönüfltürme aflamas etkinlikleridir (UNESCO, 2002b; Kabakç, 2007; Odabafl ve Kabakç, 2007). fiekil 8.3 Ö retmenlerin Teknolojiye Yönelik Mesleki Geliflim Aflamalar Oluflturma Aflamas Etkinlikleri Uygulama Aflamas Etkinlikleri Yayma Aflamas Etkinlikleri Dönüfltürme Aflamas Etkinlikleri Kaynak: Kabakç, I. (2007). S n f ö retmenlerinin mesleki geliflimi ve ö retim teknolojileri. Ö retim Teknolojileri ve Materyal Tasar m. Ed. H. Ferhan Odabafl. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay nlar, Yay n No: s. 212 den uyarlanm flt r. Oluflturma Aflamas Etkinlikleri: Ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik gerçeklefltirilecek ilk aflama mesleki geliflim, oluflturma aflamas etkinliklerinden oluflur. Bu aflamada ö retmenlere teknoloji okuryazarl kazand rmaya yönelik mesleki geliflim etkinlikleri gerçeklefltirilir. Bu aflamada amaç, ö retmenlerin teknoloji kullan m na iliflkin olumlu tutum gelifltirmelerini ve fark ndal k düzeylerini ar-

199 188 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim t rmalar n sa lamakt r. Bu nedenle bu aflamada öncelikle ö retmenlerin bireysel yeterlik alanlar nda teknoloji kullan m becerisi edinmeleri hedeflenir. Böylece, ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerine karfl bir güven duygusu ve olumlu tutum gelifltirmeleri sa lanabilir. Ö retmenlere yönelik internette temel arama stratejileri konulu bir etkinlik, oluflturma aflamas etkinliklerine örnek olarak verilebilir. Bununla birlikte, teknoloji kullan m aç s nda etkileme ya da yenileme aflamas nda olan ö retmenle için bu düzeyde gerçeklefltirilecek mesleki geliflim etkinlikleri çok düflük düzeyde kalacak ve etkili olmayacakt r. Bu nedenle bu düzey etkinlikler teknoloji kullan m konusunda tutunma aflamas nda olan ö retmenler için daha etkili olacakt r. Böylece, ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik oluflturma aflamas nda gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar ile teknoloji kullan m nda tutunma aflamas ndan kavrama aflamas na geçiflleri sa lanabilir. Uygulama Aflamas Etkinlikleri: Bu aflamada ö retmenlerin ö retim sürecinde teknoloji kullan m na iliflkin uygulama düzeyinde mesleki geliflim etkinlikleri geçeklefltirilir. Uygulama aflamas ndaki mesleki geliflim etkinliklerinde ö retmenlerin konu alanlar nda bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m na iliflkin yeterliklerinin geliflmesi hedeflenir. Örne in, uygulama aflamas etkinli i olarak konu alan - na iliflkin kavramlar n etkili ö retimini sa layacak görsel destekli kavram haritalar oluflturmaya yönelik uygulama yaz l mlar n n kullan m konusunda bir mesleki geliflim etkinli i düzenlenebilir. Ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik uygulama aflamas nda gerçeklefltirilecek mesleki geliflim etkinlikleriyle, ö renmeö retme sürecine teknoloji entegrasyonu sa lanabilir. Di er bir ifadeyle, ö retmenlerin konu alan bilgilerini ö rencilere aktarmada teknolojiyi kullanmalar na olanak sa lanabilir. Yayma Aflamas Etkinlikleri: Ö retmenlerin teknoloji kullan m aç s ndan oluflturma ve uygulama aflamas na göre daha ileri düzey beceriler edinmelerini hedefleyen mesleki geliflim etkinliklerinin düzenlendi i bir aflamad r. Yayma aflamas etkinlikleri ile ö retmenlerin edindikleri teknoloji kullan m bilgisini konu alan yeterlili i, e itsel yeterlilik ve bireysel yeterlilik alanlar na aktarmalar ve bu alanla efllefltirmeleri sa lanabilir. Örne in bir ö retim yönetim sistemi (WebCT, Moodle, Blacboard vb.) kullanarak ö retim sürecini destekleyecek bir e-ö renme ortam oluflturmaya yönelik bir mesleki geliflim etkinli i yayma aflamas nda bir etkinliktir. Bu aflamadaki etkinlikler, ö retim amaçl daha üst düzey teknolojilerin ifle koflulmas n gerektirmektedir. Yayma aflamas ndaki ekinlikler, teknoloji kullan m aç - s ndan tutunma ve kavrama aflamas nda olan ö retmenler için üst düzey olaca için beklenen etki ve verimi sa lamayacakt r. Dönüfltürme Aflamas Etkinlikleri: Bu aflamadaki etkinlikler, ö retmenlerin daha önceden teknoloji kullan m na iliflkin edindikleri bilgi ve becerileri daha güncel ve üst düzey teknolojileri kullanmalar na dönüfltürmelerini ve yenilemelerini hedeflemektedir. Dönüfltürme aflamas etkinlikleri ile ö retmenlerin ö retim ortam nda güncel teknolojilerin kullan m na iliflkin yeni bak fl aç lar gelifltirmeleri ve uzmanlaflmaya do ru ilerlemeleri sa lanabilir. Ö retmenlerin, ö retim sürecindeki etkinliklerini yürütmek için bir web sayfas tasarlamalar ve ö retim sürecinde bu web sayfas n etkin olarak kullanmalar n sa lamaya yönelik gerçeklefltirilecek bir mesleki geliflim etkinli i, dönüfltürme aflamas nda bir mesleki geliflim etkinli ine örnek olarak verilebilir.

200 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji 189 Ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar, teknoloji kullan mlar SIRA için S ZDE mesleki geliflim programlar n n gerçeklefltirilmesini nas l etkilemektedir? DÜfiÜNEL M Ö retmenlere yönelik oluflturma, uygulama, yayma ve dönüfltürme etkinliklerinden oluflacak aflamalarda gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar n n planlanmas nda ve uygulanmas nda öncelikle ö retmenlerin SORU teknoloji kullan m aflamalar n n göz önünde bulundurulmas gerekmektedir. Böylece, ö retmenlerin e itimde teknoloji entegrasyonuna iliflkin uygulamaya dönük yeterlikler edinmeleri D KKAT sa lanabilir. 3 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Ö retmenlerin Teknoloji Kullan mlar na liflkin Mesleki Geliflim Etkinlikleri Türkiye de ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerine yönelik AMAÇLARIMIZ mesleki geliflim etkinliklerinin, 1998 y l nda Dünya Bankas n n deste iyle bafllayan Temel AMAÇLARIMIZ E itim Projesi ile bafllad söylenebilir. I. Faz ve II. Faz olmak üzere iki aflamada gerçeklefltirilen K projenin T A P amaçlar ndan biri hizmetiçi e itim etkinlikleri gerçeklefltirmek ve yaymak olarak belirtilmek- K T A P tedir. Projenin I. faz çal flmalar içerisinde ilkö retim ö retmeni ile ilkö retim müfettifline verilen ileri pedagoji e itiminin yan s ra, TELEV ZYON B T s n f koordinatörü ile ilkö retimde görevli ö retmene verilen ilkö retimde bilgisa- TELEV ZYON yar kullan m ile ilgili hizmet içi e itim düzenlenmifltir (MEB, 2007a). Projenin birinci faz 2003 y l nda tamamlanm flt r. Projenin ikinci faz ise 2002 y l nda bafllam fl NTERNET NTERNET ve 2007 y l nda tamamlanm flt r. Projenin bu aflmas nda ise, 3000 ilkö retim okuluna 4002 bilgisayar laboratuar kurulmufltur. Proje kapsam nda özel e itime gereksinim duyan ö renciler için özel bilgisayar laboratuar kurulmufl, ö retim materyalleri ve kaynaklar da art r lm flt r. Ayr ca, ö retmenler bilgisayar kullan m hakk n- MAKALE MAKALE da bilgilendirilmifltir (MEB, 2007b). Temel e itim projesi kapsam nda birinci fazdaki çal flmalar, teknik altyap n n oluflturulmas ve gerekli ekipmanlar n sa lanmas yönünde iken, ikinci fazdaki çal flmalar bu teknolojilerin kullan m n ö retmeye ve yaymaya odaklanm flt r. Temel E itim Projesinin yan s ra Türkiye de ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerine iliflkin mesleki geliflimleri için Milli E itim Bakanl taraf ndan Intel ve Microsoft gibi çeflitli kurumlar n deste i ve iflbirli iyle çeflitli mesleki geliflim programlar gerçeklefltirilmifltir. Bu programlardan baz lar n Uzaktan Ö retmen E itimi Program, Intel Ö retmen Program ve Yazarl k Yaz l mlar Projesi olarak s ralamak mümkündür. Uzaktan Ö retmen E itimi Program Milli E itim Bakanl ve Microsoft Türkiye, E itimde flbirli i program kapsam nda 2005 y l nda Uzaktan Ö retmen E itimi bafll kl bir mesleki geliflim program uygulamaya geçirmifllerdir. Bu uygulaman n amac, ö retmenlere temel bilgisayar becerisi kazand rarak ve e itimde bilgisayar teknolojisini etkin kullan mlar - na destek olmakt r (E itek, 2006; Odabafl, 2009c). Uzaktan Ö retmen E itimi program, l Bilgisayar Koordinatörleri ve Okul Bilgisayar Koordinatörleri taraf ndan yürütülmektedir. fiekil 8.4 de program n yap - s ve iflleyifli yer almaktad r.

201 190 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim fiekil 8.4 Uzaktan Ö retmen E itimi Program n n Yap s ve flleyifli l Bilgisayar Koordinatörleri Okul Bilgisayar Koordinatörleri Okul Bilgisayar Koordinatörleri Kat l mc Ö retmenler Kat l mc Ö retmenler Kat l mc Ö retmenler Kat l mc Ö retmenler Grafik 8.1 Y llara göre Uzaktan Ö retmen E itimi Program na Kat lan Ö retmenlerin Say s fiekil 8.4 de görüldü ü gibi program içinde Okul Bilgisayar Koordinatörleri, okullarda programa kat lmak isteyen ö retmenlerin kat l mc ö retmen olarak e itim almas na yard m ve rehberlik etmekle, l Bilgisayar Koordinatörleri ise, program n illerde tan t m ve yayg nlaflt r lmas n sa lamakla görevlidirler. Grafik 8.1. de y llara göre Uzaktan Ö retmen E itimi program na kat lan ö retmenlerin say s yer almaktad r Merkezi boyutta gerçeklefltirilen bu programa, Grafik 8.1 de görüldü ü gibi 2005 y l nda 9500 okuldan ö retmen kat lm flt r. nternet üzerinden gerçeklefltirilen bu mesleki geliflim program kapsam nda, biliflim teknolojisi temelleri, Microsoft Windows ve Microsoft Office programlar n n temel, orta ve ileri düzey kullan mlar ile e-posta ve nternet kullan m konular na yönelik çok say da kurs yer almakt r. Ö retmenlerin birden fazla kursa kat lma olana oldu u bu programda, 2005 y l içinde kurs verilmifltir. Program sonunda baflar l olan ö retmenlere Microsoft taraf ndan MEB onayl ECDL sertifikas verilmesi ve bu belgenin ö retmenlerin kariyer basamakland rma sisteminde ve yükselmelerinde geçerli olmas na karar verilmifltir y l itibar yla Uzaktan Ö retmen E itimi program kapsam nda ö retmen, 2008 y l itibar yla ise, 553,317 ö retmen sertifika alm flt r (E itek, 2006). Uzaktan Ö retmen E itimi program n n 3 y l sürmesi hedeflenmifltir. nternet üzerinden uygulanmakta olan bu mesleki geliflim program nda ilk aflama ö retmenlerin bilgisayar ve interneti kullanmak için temel bilgi ve becerileri kazanma-

202 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji 191 lar, daha sonra ise edindikleri bu bilgi ve becerileri ö retim amaçl kullanmalar n sa lamakt r. Bu mesleki geliflim program n n en önemli özelli i, ö retmenlerin zaman ve mekandan ba ms z bir flekilde programa devam edebilmeleridir. Bu program kapsam nda ö retmenlerin okullardaki bilgi teknolojisi s n flar n ders saatleri d fl nda kullan mlar na olanak tan nmaktad r. Intel Ö retmen Program Milli E itim Bakanl ve Intel firmas aras nda 2003 y l nda imzalanan protokolle Intel Ö retmen Program uygulamaya konulmufltur. Dünya çap nda bir mesleki geliflim uygulamas olan bu program n n temel amaçlar ndan biri, ö retmenlerin derslerinde bilgi ve iletiflim teknolojilerinden bir araç olarak yararlanmalar n sa lamakt r (UNESCO, 2002a). Intel Ö retmen Program n n yürütülmesinde e iticinin e itimi modeli kullan lmaktad r. Bu modele göre program, uzman formatör ö retmen ve kat l mc ö retmen bileflenlerinden oluflmaktad r. fiekil 8.5 de program n yürütülmesinde kullan lan e iticinin e itimi modelinin flekilsel gösterimi yer almaktad r. fiekil 8.5 Kat l mc Ö retmen Intel Ö retmen Program Program n n Yap s ve flleyifli Kat l mc Ö retmen Uzman Formatör Ö retmen fiekil 8.5 de gösterildi i gibi program n ilk aflamas nda Türkiye nin her bölgesinden gelen uzman formatör ö retmenlerin e itilmesi amaçlanm flt r. Bu uzman formatör ö retmenlerin ise kendi bölgelerinde yer alan okullarda verecekleri e itimlerle, kat l mc ö retmenleri yetifltirmeleri hedeflenmifltir. Böylece program n e iticilerin e itimi modeliyle ile yayg nlaflt r lmas hedeflenmifltir. Bu do rultuda 2003 y l nda Türkiye de program n ilk aflamas için Bo aziçi ve Orta Do u Teknik Üniversitesi nde 32 ö retmen uzman formatör ö retmen olarak yetifltirilmifltir y l sonunda ise uzman formatör ö retmen say s 441 e ulaflm flt r. Grafik 8.2. de program n ikinci aflamas nda y llara göre Intel Ö retmen Program na kat lan ö retmenlerin say s yer almaktad r.

203 192 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Grafik 8.2 Y llara göre Intel Ö retmen Program na Kat lan Ö retmenlerin Say s Grafik 8.2 de görüldü ü gibi program n ikinci aflamas nda düzenlenen e itimlerle, 2005 y l sonunda Türkiye genelindeki okullarda görev yapan toplam kat l mc ö retmen yetifltirilmesi sa lanm flt r y l sonunda kat l mc ö retmen say s e ulaflm flt r (MEB-E itim Portal, 2006). Uzman formatör ö retmenler ve kat l mc ö retmenler yürütülen program ile 2008 y l verilerine göre ise ö retmen Intel Ö retmen Program na kapsam nda e itim alm flt r (E itek, 2008). Resim 8.1 Mesleki Geliflim Etkinli indeki Ö retmenlerin Görüntüleri Intel Ö retmen Program, uygulamal nternet kullan m, Web sayfas tasar m, çoklu ortam sunumlar konular n kapsamaktad r. Bu mesleki geliflim programlar ile ö retmenler, teknolojik araçlar kullanarak proje planlar, ö retim materyalleri ve sunumlar gelifltirmeyi ö renmektedirler (UNESCO, 2002a). Bu program kapsam nda 40 saatlik yüzyüze gerçeklefltirilen kursta, belirtilen konular proje tabanl ö retim yöntemi ile ifllenmektedir. Ö retmenler, alanlar n n ö retim program kapsam nda ö retimini gerçeklefltirdikleri dersin bir ünitesine iliflkin portfolyolar oluflturmaktad rlar. Böylece ö retmenler, kurs süresince kendi derslerinde bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m na yönelik uygulamal olarak örnek bir ö retim materyali oluflturmaktad rlar.

204 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji 193 Intel Ö retmen Program, ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar düflünüldü ünde hangi aflamada yer alan ö retmenlere yöneliktir? DÜfiÜNEL M 2011 y l sonun kadar ö retmenin bu program kapsam nda e itilmesi planlanmaktad r (Intel Ö retmen Program çeri i, 2008). Intel Ö retmen Program, merkezi boyutta planlanm fl olup, yerel boyutta illerde yürütülmektedir. SORU Bu program, mesleki geliflim programlar arac l yla ö retmenlerin ö retim sürecine teknolojiyi entegre etmelerini sa layarak, ö renci ö renmesini ve kaliteyi art rmay D KKAT hedeflemektedir. 4 DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Yazarl k Yaz l mlar Projesi tarihinde uygulamaya konan Yazarl k Yaz l mlar yla E itim Materyali Üretimi Program n n amac, ilkö retim ö retmenlerine ö retim AMAÇLARIMIZ materyali gelifltirmede yazarl k yaz l mlar n kullan m becerisi kazand rmakt r (E itek, 2007). AMAÇLARIMIZ MEB E TEK koordinatörlü ünde yürütülen bu program, illerde belirlenen e itici bilgisayar formatör ö retmenleri taraf ndan sürdürülmektedir. K fiekil T A P8.6 de program n yap s ve iflleyifli yer K T A P almaktad r. TELEV ZYON E itici Bilgisayar Formatör Ö retmenleri NTERNET Kat l mc Ö retmenler fiekil 8.6 TELEV ZYON Yazarl k Yaz l mlar yla E itim Materyali Üretimi Program Program n n NTERNET Yap s ve flleyifli MAKALE MAKALE Ö retmen Çal flma Gruplar fiekil 8.6 da gösterildi i gibi program e itici bilgisayar ö retmenleri ile yürütülen program n kapsam nda öncelikle e itimi gerçeklefltirilecek yaz l mlar n lisanslar al narak 700 ilkö retim okuluna CD olarak da t lm flt r. MEB E TEK koordinatörlü ünde yürütülen bu program kapsam nda, lisans al nan yaz l mlar flunlard r (E itek, 2007): Web Sayfas Haz rlama Yaz l m Resim flleme Yaz l m Grafik/Animasyon Haz rlama Yaz l m

205 194 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Video flleme Yaz l m Ses flleme Yaz l m Program kapsam nda 93 e itici bilgisayar ö retmeninin e itimi tamamlanm flt r. kinci aflama olarak, e itici formatör ö retmenlerin illerde kat l mc ö retmenlerin Yazarl k Yaz l mlar yla E itim Materyali Üretimi Program e itimlerini gerçeklefltirmeleri planlam flt r. Web Tabanl çerik Gelifltirme Kursu I. Kademe ve Web Tabanl çerik Gelifltirme Kursu II. Kademe olmak üzere iki aflamadan oluflan program, 15 er günlük dönemler halinde yaklafl k 1 ay sürmektedir. Program baflar yla tamamlayan ö retmenlerin, çal flt klar okullarda oluflturacaklar çal flma gruplar ile e itim materyali oluflturmalar gerekmektedir. Program n uygulamaya bafllamas ndan itibaren e itici formatör ö retmenler ve kat l mc ö retmenler taraf ndan e itimi verilen yazarl k yaz l mlar yla haz rlanan ö retim materyallerinden yaklafl k 350 e itim materyali, Milli E itim Bakanl n n web sayfas nda yay nlanarak tüm ö retmenlerin kullan m na sunulmufltur. Bununla birlikte program kapsam nda yaklafl k 3000 ö retmenin e itilmesi ve program n yayg nlaflt r lmas planlanmaktad r (E itek, 2007). Yazarl k Yaz l mlar yla E itim Materyali Üretimi Program n n en önemli özelli i, ö retmenlerin program süresince edindikleri bilgi ve becerileri, uygulamaya dönüfltürmelerinin ve di er paydafllar n kullan m na sunmalar n n sa lanmas d r. Ayr ca, proje ö retmenlerin daha üst düzey teknolojileri kullanarak ö retmenlerin ö retim materyali haz rlamalar na odaklanmas yla da di er projelerden farkl l k göstermektedir. 5 Yazarl k Yaz l mlar yla E itim Materyali Üretimi Program, ö retmenlerin teknoloji kullan mlar için mesleki geliflim aflamalar ndaki etkinliklerden hangisinin içerisinde yer almaktad r? DÜfiÜNEL M Türkiye de DÜfiÜNEL M ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerindeki mesleki geliflimlerine iliflkin çal flmalar, öncelikle teknik altyap n n oluflturulmas, gerekli donan m SORU ve yaz l mlar n SORU temin edilmesi çal flmalar ile birlikte bafllam flt r. Bu mesleki geliflim çal flmalar nda öncelikli hedef, ö retmenlerin temel düzeyde bilgisayar okuryazar olmalar n sa lamak iken, bilgi ve iletiflim teknolojilerinde, ö renci profilinde ve ö renme-ö retme süreçlerinde yaflanan de iflime ba l olarak ö retmenlerin D KKAT D KKAT bilgi ve iletiflim teknolojilerini ö renme-ö retme sürecine entegre etmelerini sa lamaya do ru SIRA bir S ZDE de iflim göstermifltir. Bununla birlikte, ö retmenlerin bilgi ve ileti- flim teknolojilerine yönelik mesleki geliflim programlar arac l yla, ö retim sürecinde kullan labilecek ö retim materyalleri oluflturmalar ve paylaflmalar, dolay - AMAÇLARIMIZ s yla meslektafllar yla AMAÇLARIMIZ ö renme topluluklar oluflturarak mesleki geliflime ve yaflam boyu ö renmeye önderlik etmelerini sa lamak da hedeflenmektedir. Bu anlamda, K T A P belirtilen mesleki K T Ageliflim P programlar n n yan s ra Milli E itim Bakanl taraf ndan de iflen ve geliflen teknolojilere ve ça n gereksinimlerine paralel olarak çok say - da mesleki geliflim program planlanmas ve uygulanmas na yönelik çal flmalar da TELEV ZYON yürütülmektedir. TELEV ZYON NTERNET MAKALE Dünyada Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Program Örnekler Ülkelerin e itim NTERNET sistemleri içinde ö retmenlerin mesleki geliflimleri, önemli bir yer tutmaktad r. Bu öneme ba l olarak, Amerika da ve Avrupa ülkelerinin e itime ayr - lan bütçeleri içerisinde önemli miktarlar, ö retmenlerin mesleki geliflimine yönelik programlar n n MAKALE planlamas ve uygulanmas na tahsis edilmektedir. Bununla birlikte,

206 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji 195 bu Türkiye de oldu u gibi ülkelerde de ö retmenlerin mesleki geliflimlerine iliflkin yasal uygulamalar mevcuttur. Bu yasal uygulamalar, de iflen koflullara ve gereksinimlere ba l olarak güncellenmeye çal fl lmaktad r. Ülkelerin geliflmifllik düzeylerine ve e itim sistemlerine verdikleri öneme ba l olarak her ülkede ö retmenlerin mesleki geliflim geliflimlerine yönelik farkl ve çeflitli uygulamalar mevcuttur. Avrupa ülkelerinden Almanya, Belçika, Hollanda, spanya, Lüksemburg ve Portekiz de ö retmenlikte mesleki geliflim programlar na iliflkin uygulamalar afla da aç klanm flt r (Sa lam, 1999): Almanya: Ö retmenlerin görev yapt klar okullar n ba l bulunduklar e itim kurumlar taraf ndan ö retim y l içinde çeflitli mesleki geliflim programlar gerçeklefltirilir. Ö retmenlerin mesleki geliflimleri, kendilerini yetifltirme ilkesine dayal d r. Buna ba l olarak, ö retmenlerin bu programlara kat l mlar zorunlu de ildir. Belçika: Okulöncesi ve ilkö retim ö retmenleri için mesleki geliflim programlar, okullar n ba l bulunduklar e itim kurumlar taraf ndan y lda en az üç seminer fleklinde gerçeklefltirilir. Ö retmenlerin bu programlara kat l mlar zorunludur. Bunun d fl nda geçeklefltirilen mesleki geliflim etkinliklerine kat l m iste e ba l olup, zorunlu de ildir. Hollanda: Ö retmenlerin mesleki geliflim programlar na iliflkin düzenlemeler yasalarla belirlenmifltir. Ö retmenlerin bu programlara kat l mlar gönüllülük esas na dayal olup, programa kat lan ö retmenlere sertifika verilmektedir. spanya: E itim yasas nda mesleki geliflim programlar, ö retmenler için hak ve zorunlu bir görev olarak tan mlanm flt r. Mesleki geliflim programlar, üniversiteler ve E itim Bakanl na ba l kurumlar taraf ndan geçeklefltirilmektedir. Lüksemburg: Ö retmenlerin mesleki geliflim programlar na kat l mlar iste- e ba l olmakla birlikte, gerekli durumlarda E itim Bakanl ve ö retmen yetifltiren di er kurumlar n birlikte düzenledi i programlara kat l m zorunlu tutulmaktad r. Portekiz: Ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik etkinlikler, ö retmenlerin çal flt klar okullarla e itim yüksekokullar ve üniversitelerin iflbirli i ile gerçeklefltirilmektedir. Ö retmenlerin, meslekte yükselmeleri mesleki geliflim programlar ndan ald klar puanlara göre yap lmaktad r. Fransa: Ö retmenlerin mesleki geliflimine yönelik çal flmalar, üniversitelere ba l Ö retmen Yetifltirme Enstitüleri taraf ndan yürütülmektedir. Bu enstitüler, bulunduklar bölgelerdeki ilgili üniversitelere ba l olarak çal flmaktad rlar. Ö retmen enstitülerinin görevleri flunlard r (Eratalay ve Kartal, 2006): - Ö retmen adaylar n kamuya ait ya da özel ö retim kurumlar nda ö retmen olmak için gerçeklefltirilen s navlara haz rlamak - Ö retmenlik staj yapan ö rencileri ve özel kurulufllardaki ö retmenlerin mesleki e itimi - Görevdeki ö retmenlere sürekli mesleki geliflim programlar planlamak ve uygulamak - Ö retmenlerin mesleki geliflimine yönelik bilimsel araflt rmalar yapmak Ayr ca, Fransa da ö retmenlerin meslek yaflamlar boyunca en az 36 haftal k mesleki geliflim program na kat lmalar zorunludur (Sa lam, 1999). Avrupa ülkelerinde belirtilen bu mesleki geliflim programlar n n yan s ra ülke çap nda gerçeklefltirilen projeler ve uygulama örnekleriyle de ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik farkl uygulamalar gerçeklefltirilmektedir. Afla da farkl ülkelerde ö retmenlerin mesleki geliflimine yönelik gerçeklefltirilen iki uygulama örne ine yer verilmifltir.

207 196 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Teknoloji Entegrasyonu çin Mesleki Geliflim Program Örne i Ö retmenlerin teknolojiyle iliflkileri genellikle s k nt l d r. Öte yandan teknolojiyle giderek artan birliktelik ö retmenleri, teknolojiye gerek günlük yaflamda, gerekse ö retmenlik yaflamlar nda kullanmaya zorlamaktad r. Ö retmenlerin teknolojiyi kullanmalar ndaki bu s k nt lar n nedenleri yabanc l k, teknoloji korkusu (teknofobi), zorlanma, gönülsüzlük olarak ortaya ç kmaktad r. Ö retmenlerin bu zorluklar n üstesinden gelebilmelerine yard mc olmak için tüm dünyada çeflitli uygulamalar yap lmaktad r. Bu uygulamalardan birisi de Tayland da 2000 ö rencisi olan bir ilkö retim kurumunda gerçeklefltirilen mesleki geliflim uygulamas d r. Okullar nda teknoloji entegrasyonu çerçevesinde çal flmalar bafllatan ilkö retim okul yöneticileri, ö retmenlerin teknoloji entegrasyonu konusunda isteksiz olduklar n belirlemifllerdir. Bu sorunun çözümü için ö renme ortamlar nda teknolojinin kullan lmas n destekleyen 7 aflamadan oluflan bir mesleki geliflim program oluflturmufllad r. Bu program, 7 aflamadan oluflan e itim teknolojilerinin kullan m na dayal bir yap ya sahiptir. Bu mesleki geliflim program ; haz rl k, teknoloji ö retimi, kat l mc ö renme, yans tma, uygulama, planlama ve sürekli destek aflamalar ndan oluflmaktad r. Bu aflamalarda flu çal flmalar gerçeklefltirilmifltir (Wooley, 1998): 1. Haz rl k Aflamas : Ö retmenlere bir senaryo ya da soru verilerek, ortama birer ö renici olarak kat lmalar sa lanm flt r. 2. Teknoloji Ö retimi Aflamas : Ö retmenlere bu sorunun çözümünü gerçeklefltirmede kullanabilecekleri teknolojilerin kullan m hakk nda bilgiler verilmifl, tecrübe edinmelerini sa layacak ortamlar düzenlenmifltir. 3. Kat l mc Ö renme Aflamas : Ö retmenlerin, sürece yetiflkin ö renenler olarak kat l mlar sa lanm flt r. 4. Yans tma Aflamas : Ö retmenlere, tekrar ö retmen rolüne dönerek, ö rendiklerini nas l ö rettikleri ya da karfl laflt klar engellerin neler oldu unu gözden geçirmelerine olanak tan nm flt r. 5. Uygulama Aflamas : Ö retmenler, kullan m n ö rendikleri teknolojileri, kendi konu alanlar nda nas l kullanabileceklerine iliflkin uygulama tasar mlar oluflturmufllard r. 6. Planlama Aflamas : Ö retmenler, ö renme-ö retme ortam nda teknoloji kullan m na iliflkin oluflturduklar tasar mlarda, hangi yaklafl mlar kullanarak ö retebilecekleri ve nas l de erlendirme yapacaklar na iliflkin planlar gelifltirmifllerdir. 7. Sürekli Destek Aflamas : Ö retmenlerin birbirleriyle sürekli iletiflim kurmalar n ve iflbirli i yapmalar n sa lamak için s n fta teknolojileri nas l kulland klar n de erlendirmelerine, tart flmalar na ve deneyimlerini paylaflmalar - na yönelik seminerler ve toplant lar gerçeklefltirilmifltir. Bu mesleki geliflim uygulamas ile çerçevesinde teknoloji ve ö renme ba lant s - n irdeleyen seminerler, çal fltaylar düzenlenmifl ve sonuçta ö retmenlerin etkin kat l mlar yla, teknoloji entegrasyonunda önemli bir baflar sa lanm flt r (Wooley, 1998). Ö retmenlerin mesleki geliflimine yönelik bu uygulama örne i, yetiflkin e itimi ilkelerine dayal olarak gerçeklefltirilmifltir. Bu uygulamada ilk aflama olarak ö retmenlerin teknolojiyi karfl laflt klar soruna dayal olarak kullan mlar sa lanm flt r. Daha ö retmenlerin edindikleri bu deneyimleri ö renme sürecine aktarmalar sa lanarak, ö retmenlerin teknoloji kullan mlar sa lanm flt r.

208 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji 197 Ö retmenlerin Mesleki Geliflimi için Ulusal Bir Strateji Örne i fiili de 1993 y l nda ulusal boyutta e itim reformu çal flmalar n h zland rmak için bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m n temel alan genifl kapsaml bir proje uygulamaya geçirilmifltir. ENLACES olarak adland r lan bu projede, bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m ile e itimin kalitesini art rmaya yönelik e itsel bir a oluflturmak hedeflenmifltir. ENLACES projesi, fiili deki E itim Bakanl ile üniversitelerin deste i ve koordinatörlü üne dayal olarak gerçeklefltirilen bir proje niteli indedir. Ayr ca, ülke çap nda bir proje olup, ülke içerisinde bölgelerin özellikleri ve teknoloji gereksinimleri temel alarak gereklefltirilmifltir. Projenin temeli oluflturan ilkeler flunlard r (UNESCO, 2002a): Bilgi ve iletiflim teknolojileri, e itim sürecindeki ö renciler, ö retmenler, okul müdürleri, ebeveynler ve veliler gibi tüm kat l mc lar taraf ndan kullan lan araçlard r. Bu ilkeye ba l olarak, bilgi ve iletiflim teknolojilerini sadece bilgisayar uzmanlar n n kullanabilece i düflüncesi reddedilmifltir. Bu düflünceye ba l olarak öncelikli hedef, ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerini kullanmalar n sa lamak olarak belirlenmifltir. Amaç okullar bilgisayarlarla donatmak de il, bu bilgisayarlar e itim a kanal yla birbiriyle ve dünyayla iliflkilendirmek ve okullar n fikirlerini ve deneyimlerini bulunduklar ortamlara bakmaks z n birbirleriyle paylaflmalar n sa lamakt r. Tüm okullara, tek bir formül uygulanamaz. Uygulamaya konulacak bilgisayar ve a lar n kullan m her okulun projesine, ihtiyaçlar na ve sosyal, kültürel ve co rafi konumuna ba l d r. ENLACES projesinde belirlenen hedeflere ulaflmak için üç temel birim oluflturulmufltur. Bu birimler; teknik destek birli i, bölgesel merkezler ve uygulama üniteleridir. Bu birimler, fiili de farkl bölgelerdeki üniversitelerden oluflturulmufltur. Teknik destek olarak adland r lan birimde 24 üniversiteden bilgi ve iletiflim teknolojileri alan nda uzaman e iticiler görev alm flt r. Bu e iticilerin görevi, ö retmen e itimini gerçeklefltirerek teknik ve e itsel destek sa lamaktad r. Bölgesel merkez olarak görevlendirilen 6 üniversite, ülkenin belirli bir co rafi alan nda projeyi ve ö retmen e itimini yöneten koordinatör olarak hizmet vermifltir. Ayn zamanda bu üniversiteler, ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerini kullanmalar na yönelik uygulamal araflt rmalar gerçeklefltirmifltir. Uygulama üniteleri olarak adland r lan 18 üniversite, bölgesel bir merkezin dan flmanl alt nda mesleki geliflim etkinliklerinin gerçeklefltirildi i birim olarak görev yapm flt r (UNESCO, 2002a). Projede ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik mesleki geliflim etkinliklerinin yan s ra gerekli teknolojik donan m ve alt yap n n oluflturulmas na yönelik çal flmalar da geçeklefltirilmifltir. Proje kapsam nda öncelikle teknik destek birimi taraf ndan görevlendirilen her okul için bir ya da daha fazla say daki e itici, ö retmenlerin teknoloji kullan m na yönelik mesleki geliflim etkinlikleri gerçeklefltirmelerine yönelik teknik ve e itsel destek e itimlerini tamamlam flt r. Daha sonra, bölgesel merkezin koordinatörlü- ünde, ö retmenlere yönelik mesleki geliflim programlar oluflturulmufltur. Bu mesleki geliflim programlar, uygulama birimlerinde teknik ve e itsel destek sa layan e iticiler taraf ndan yürütülmüfltür. Mesleki geliflim programlar içerisinde e itsel bilgi teknolojisi toplant lar gerçeklefltirilerek, ö retmenlerin deneyimlerini meslektafllar yla paylaflmalar sa lanm fl ve birbirine yak n uygulamalar yapmalar

209 198 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim desteklenmifltir. Projede ülke çap nda mesleki geliflim programlar na kat lan 51 okuldaki ö retmenler aras nda internet arac l yla oluflturulan iflbirli ine dayal mesleki geliflim etkinlikleriyle de mesleki geliflim programlar n n devaml l sa lanmaya çal fl lm flt r (UNESCO, 2002a). ENLACES projesi kapsam nda yap lan de erlendirme çal flmalar sonucunda, okullarda ö rencilere ve ö retmenlere sa lanan teknolojik olanaklarla ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik mesleki geliflim programlar n n ö renci ö renmelerinde art fl sa lad belirlenmifltir. De erlendirmelerde ayn zamanda, ö retmenlerin ço unun derslerinde bilgisayar yoluyla kurulan iletiflimin ö renme-ö retme sürecinin kalitesini artt rd na inand klar belirlenmifltir. Dünya Bankas ve Uluslararas Geliflim Birimi taraf ndan yap lan de erlendirmelerde ise proje, bilgi ve iletiflim teknolojilerinin entegrasyonunda en baflar l programlardan birisi olarak de erlendirmifltir. Bu olumlu de erlendirmedeki önemli bir nokta, projenin eflitlik ve niteli inden vazgeçmeksizin kapsam n ulusal düzeye yayg nlaflt rmas d r. Bu baflar faktörleri aras nda, program n ö retmenler üzerinde odaklaflmas, ö retmenler ve okullar aras nda e itsel a kurulmas ve süreç içerisinde sürekli de erlendirmelerin ve araflt rmalar n yap lmas da yer almaktad r (UNESCO, 2002a). Son y llarda özellikle ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerini ö renmeleri ve ö retme-ö renme sürecinde kullan mlar na yönelik mesleki geliflim programlar gerçeklefltirildi i göze çarpmaktad r. Farkl ülkelerde gerçeklefltirilen bu mesleki geliflim programlar na ek olarak, program n içeri ine göre de iflmekle birlikte, son y llarda ö retmenlerin mesleki geliflimlerine yönelik çevrimiçi programlara a rl k verildi i de dikkat çekmektedir. Ancak, içeri i ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik olan mesleki geliflim programlar n n, temelde yüz yüze etkinliklerle gerçeklefltirilmesi, çevrimiçi uygulamalarla desteklenmesi daha etkili olacakt r. Ö retmenlerin Teknoloji Kullan m na liflkin Mesleki Geliflimleri için Öneriler Ö retmenlerin teknoloji kullan m na yönelik mesleki geliflim aflamalar na ba l olarak gerçeklefltirilecek programlar n içerik ve süre olarak planlanmas, mesleki geliflim programlar n n süreklili inin sa lanmas aç s ndan oldukça önemlidir. lk aflama mesleki geliflim programlar en az 24 saatlik etkinlikler içeren bir program olarak planlanmal d r. Bu program içerisinde, öncelikle temel bilgisayar becerilerinin kapsam nda; bilgisayar n donan m ve yaz l m birimlerinin özelliklerinin tan t mlar, Microsoft Office kullan m bilgileri, kelime ifllemci (Word) ve hesaplama (Excel) yaz l mlar n n kullan m yer almal d r. Bu ilk aflama mesleki geliflim programlar nda ö retmenlere uygulama için verilen zamana ba l olarak, temel becerilere iliflkin uzmanl klar da geliflecektir (Carlson ve Gadio, 2002). Ayr ca, ö retmenlere okullar nda da bu becerilerini gelifltirmek için gerekli ortam ve zaman sa lanmal, hatta temel becerilerle ilgili okullarda ö retmenlere dan flmanl k olana da sa lanmal d r. kinci aflama olarak ö retmenlere internetten bilgiye ulaflma, ö retim sürecinde internetten yararlanma, uzmanlarla ve meslektafllar yla iletiflim kurma ve fikir al flveriflinde bulunmalar için interneti kullan mlar na yönelik en az 16 saatlik internete girifl e itimi verilmelidir (Carlson ve Gadio, 2002). ki aflamadan oluflan bu en az 40 saatlik mesleki geliflim programlar ile ö retmenlerin, s n f ortam nda bilgi ve iletiflim teknolojilerini kullanmaya bafllamalar sa lanabilir.

210 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji Ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerini kullanmada tecrübe kazanmalar, ö retim amaçl bu teknolojileri etkin bir flekilde kullanmalar n ve ö retim programlar na entegre etmelerini sa lamak için üçüncü aflama olarak, en az 80 saatlik bir mesleki geliflim program gerçeklefltirilmesi gerekmektedir. Bu mesleki geliflim program n içeri inde ise; ö retim amaçlar ile iliflkili teknolojiye dayal etkinlikler, teknolojiyle birlefltirilen ders plan haz rlama ve de erlendirme stratejileri etkinlikleri, e itsel web siteleri oluflturma, teknoloji ve e itimle ilgili etik konular tart flmaya yönelik etkinlikler yer almal d r (Carlson ve Gadio, 2002). Ayr ca, bu mesleki geliflim etkinliklerinin yan s ra ö retmenlerin edindikleri yeni teknolojik bilgi ve becerileri s n f ortam nda uygulamalar ve deneyim kazanmalar için gerekli zaman sa lanarak çeflitli ö retim stratejileri gelifltirmeleri sa lanmal d r. Böylece, ö retmenlere di er meslektafllar yla ö renme ve ö retme deneyimlerini paylaflma olana da sa lanabilir. Ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik mesleki geliflim programlar nda ö retmenlere, edindikleri yeni teknolojik bilgi ve becerileri s n f ortam nda uygulamalar ve deneyim kazanmalar için gerekli zaman sa lanmal d r. 199 Resim 8.2 Mesleki Geliflim Etkinli indeki Ö retmenlerin Görüntüleri Ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerine yönelik mesleki geliflimleri için üç aflamadan oluflan bu mesleki geliflim programlar, modüllerden oluflan, yaklafl k 200 saatlik, 2 ya da 3 y l sürecek sürekli mesleki geliflim programlar fleklinde planlanmal d r (Carlson ve Gadio, 2002). Bu mesleki geliflim program n planlanmas nda ve uygulanmas nda göz önüne al nmas gereken di er önemli bileflenleri genel olarak flu flekilde s ralamak mümkündür (Carlson ve Gadio, 2002; Kabakç, 2007): Mesleki geliflim programlar kuramsal yaklafl mlardan daha çok ö retmenlerin teknoloji ile ilgili yaflad klar sorunlar çözmeye dayal uygulamal bir yaklafl m içermelidir. Di er bir ifadeyle, program içerisinde ö retmenlere ö retim sürecinde karfl laflabilecekleri durumlara iliflkin ö renme görevleri verilerek gerçekçi bir ö renme ortam sa lanmal d r.

211 200 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Ö retmenlere mesleki geliflim programlar içerisindeki uygulamalar gerçeklefltirmeleri için gerekli zaman verilmelidir. Mesleki geliflim program içerisindeki etkinliklerde ö retmenlere hem bireysel hem de iflbirli ine dayal çeflitli ö renme yöntemleri kullan larak, ö retmenlerin bilgi ve becerilerini gelifltirme ve meslektafllar yla deneyimlerini paylaflma ortam sa lanmal d r. Ö retmenlere bilgi ve iletiflim teknolojilerine yönelik beceri ve yeterliliklerini gelifltirmeleri için okul ve s n f ortam nda bu teknolojileri kullanabilecekleri ortamlar kullan mlar na sunulmal d r. Ö retmenlerin ö retimini gerçeklefltirecekleri konu alan na yönelik ö retim programlar ile ba lant kurabilecekleri teknoloji kullan m etkinlikleri gerçeklefltirilmelidir. Bunun için, bilgi ve iletiflim teknolojilerine iliflkin mesleki geliflim programlar n n özellikle son aflamalar nda branfl ö retmenlerine yönelik farkl programlar gerçeklefltirilmelidir. Ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerine yönelik gerekli yeterlilikleri kazanmalar belirli bir süreç gerektirdi i için, mesleki geliflim programlar n n süreklili i sa lanmal d r. Ö retmenler, ço u zaman teknolojiye yönelik bilgi ve becerilerini gelifltirmeye, ö retim stratejilerini de ifltirmeye karfl istekli de ildirdirler. Bu nedenle, ö retmenlerin yetiflkin ö renmesi ilkelerine dayal olarak motive edilmeleri ve güdülenmeleri gereklidir. Mesleki geliflim program sonunda, ö retmenlerin teknolojiyi kullanmalar - na yönelik kendilerini de erlendirmelerine olanak sa lanmal d r. Ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerine yönelik kat ld klar mesleki geliflim programlar nda gösterdikleri baflar lar, Milli E itim Bakanl taraf ndan geçerlili i olan sertifikalarla ödüllendirilmeli ve ö retmenlerin bu sertifikalar atama, yükseltme ve görevlendirmelerde kullan lmal d r. Ö retmenlerin mesleki geliflim programlar nda kullan labilecek teknolojiler: Görsel materyaller Sunum araçlar Görsel-iflitsel araçlar Ö RETMENLER N MESLEK GEL fi MLER Ç N TEKNOLOJ KULLANIMI Bilgi ve iletiflim teknolojileri ö retmenlerin mesleki geliflimlerini, iki aç dan etkilemektedir. lk olarak ö retmenler, bilgi ve iletiflim teknolojilerini ö renme-ö retme süreçlerine entegre etmek için mesleki geliflime gereksinim duymaktad rlar. kinci olarak, bilgi ve iletiflim teknolojileri ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini karfl lamaya yönelik etkinliklerin gerçeklefltirilmesinde bir araç olarak kullan lmaktad r (Odabafl ve Kabakç, 2007). Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinde ö retimi desteklemek ya da etkili ö renmeyi gerçeklefltirmek için görsel materyaller, sunum araçlar ve görsel-iflitsel araçlar kullan labilir (Kurt, 2000). Ö retmenlerin mesleki geliflim programlar nda en çok kullan lan görsel materyallerin bafl nda bas l materyaller gelmektedir. Bu materyaller, mesleki geliflim etkinlikleri içerisinde içeri in aktar m n ve içeri in ö retmenler taraf ndan takip edilmesini kolaylaflt r rlar. Örne in, ö retmenlere PowerPoint te sunu haz rlama konulu bir mesleki geliflim program nda ö retmenlere yönelik haz rlanacak bir kitapç k, ö retmenlerin içeri i takip etmelerini ve uygulamalar gerçeklefltirmelerini kolaylaflt racakt r. Bununla birlikte, mesleki geliflim programlar ndaki etkinlikler için kullan labilecek çizelge, grafik ve flema gibi görsel ö eler ise içeri in görsellefltirilmesini ve kal c l n artmas na yard mc olur.

212 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji 201 Mesleki geliflim programlar nda kullan labilecek, tepegöz, slayt projektör, projeksiyon cihaz ve dijital kamera gibi araçlar ise sunum amaçl kullan labilecek görsel araçlard r (Resim 8.2). Bu araçlar, görsel ö eler ve metinlerle desteklenerek haz rlanan ö retim materyallerinin kat l mc lara yans t larak sunulmas na olanak sa larlar. Resim 8.3 Sunum Araçlar Sunum araçlar, mesleki geliflim programlar nda ö retmenleri bilgilendirmek amaçl etkinliklerde kullan labilir. Örne in, kurumsal geliflim alan nda aday ö retmenlere yönelik kurumsal uyum program kapsam nda kurum tan t m ve özlük haklar ile ilgili bilgilendirmeye yönelik mesleki geliflim programlar nda sunum araçlar ndan yararlan lmas oldukça ekili olacakt r. Ö retmenlerin mesleki geliflim programlar nda kullan labilecek görsel-iflitsel araçlar n bafl nda televizyon, bilgisayar ve internet gelmektedir. Bu araçlar, mesleki geliflim programlar n n görsel ve iflitsel olarak desteklenmesini sa layan ileri teknolojilerdir. Televizyon yay nlar yla, ö retmenlerin mesleki geliflim programlar desteklenece i gibi, ayn zamanda ö retmenler, gerçeklefltirilecek mesleki geliflim programlar na iliflkin haberdar edilebilirler. Bilgisayarlar, ö retmenlerin mesleki geliflim programlar nda hem araç hem de amaç olarak kullan labilir. Mesleki geliflim programlar nda içeri in görsel ve iflitsel olarak aktar m nda bilgisayarlardan yararlan lmas, bilgisayarlar n araç olarak kullan m n kapsamaktad r. Bilgisayarlar n araç olarak kullan m nda, mesleki geliflim programlar n n içeriklerine yönelik e itim yaz l mlar haz rlanarak, ö retmenlerin mesleki geliflim program d fl nda da içeri e ulaflmalar sa lanabilir. Örne in, okulöncesine yarat c drama etkinlikleri konulu bir mesleki geliflim program nda örnek etkinliklere yönelik video görüntülerini ve uygulama örneklerini içeren bir e itim yaz l m haz rlanarak, ö retmenlere da t lmas, ö retmenlerin mesleki geliflim program sürecinde kazand klar bilgileri uygulamaya dönüfltürmelerine yard mc olacakt r.

213 202 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Ö retmenlerin mesleki geliflim programlar nda bilgisayarlar n araç olarak kullan m, içeri in görsel ve iflitsel olarak aktar m nda bilgisayarlardan yararlan lmas n kapsamaktad r. Ö retmenlerin bilgisayar kullan m na iliflkin beceriler kazanmalar na yönelik gerçeklefltirilen mesleki geliflim programlar nda ise, bilgisayarlar amaç olarak kullan l r. Ö retmenlere internetin bilgiye ulaflma ve iletiflim amaçl kullan m na yönelik gerçeklefltirilecek bir mesleki geliflim etkinli i, bilgisayar n mesleki geliflimde amaç olarak kullan m na örnek olarak verilebilir. Bu programlarda her ö retmene, bir bilgisayar düflecek flekilde planlama yap lmas gerekmektedir. Bu mesleki geliflim programlar nda temel amaç, ö retmenlerin bilgisayar kullan m becerilerini gelifltirmek olaca için, ö retmenlerin bilgisayar bafl nda uygulama yapmalar na olanak sa lanmal d r. 6 Ö retmenlerin SIRA teknoloji S ZDE kullan m aflamalar, ö retmenlerin mesleki geliflimleri için teknoloji kullan m n nas l etkileyebilir? DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinde kullan labilecek görsel materyaller, sunum araçlar ve görsel-iflitsel araçlar gibi teknolojilerin kullan mlar, ulafl lmak istenen SORU Ö retmenlerin mesleki amaçlara, SORU etkinlik türleri ve kullan lacak ö retim yöntem ve teknikleri ile ö - retim ortam n n özellikleri ve program gerçeklefltirecek e iticinin araç-gereçlere geliflim programlar nda iliflkin sahip oldu u bilgi ve beceriler gibi faktörlerden etkilenmektedir (Kurt, bilgisayarlar n D KKAT amaç olarak D KKAT kullan m, ö retmenlerin 2000). Di er bir ifadeyle, bu teknolojilerin mesleki geliflim etkinliklerinde kullan - bilgisayar kullan m na m nda ö retim hedefleri, ö retim ortam, araç-gereçlerin özellikleri, e iticinin beceri ve tutumu ile belirtilen araçlar n ulafl labilir olmas gibi özellikler dikkate al - iliflkin SIRA beceriler S ZDE kazanmalar na yönelik bilgisayarlar n narak, mesleki geliflim programlar n n planlanmas gerekmektedir. kullan lmas n Ö retmenlerin mesleki geliflimlerini teknoloji kullan m yla destekleme stratejilerinden biri ise, uzaktan e itimdir. Uzaktan e itim, ö retimin önemli bir bölümü- AMAÇLARIMIZ kapsamaktad r. nün zaman ve mekandan ba ms z olarak yürütüldü ü e itim süreci olarak tan mlanmaktad r K T A P K (Perraton, T A P 1995). Bu tan m kapsam nda birçok ülkede hizmetiçi e iti- mi yayg nlaflt rmak ve bu süreci sürekli hale getirmek amac yla uzaktan e itimin radyo, televizyon, internet ve bas l materyallerinden yararlan lmaktad r (Miller, TELEV ZYON Smith ve Tilstone, TELEV ZYON 1998). Uluslararas alanyaz nda yap lan çal flmalara dayal olarak aç k ve uzaktan ö retimin ö retmenlerin mesleki gelifliminde kullan lmas n n yararlar flu flekilde s ralanabilir (Perraton, Robinson ve Creed, 2007; Robinson ve Latchem, 2003): NTERNET Maliyet NTERNET aç s ndan etkin hizmet öncesi ve hizmetiçi ö retmen e itimi sa layabilir. MAKALE Okul temelli hizmet öncesi e itimi destekleyip ve sürekli mesleki geliflimleri için MAKALE ö retmenlere çeflitli programlar sa layabilir. Ö retmenlerin yükselme ve nitelik kazanma gereksinimlerini karfl lamada etkili olabilir. Yer ve zamandan ba ms z bir flekilde ö retmenlere ulaflarak sürekli mesleki geliflimlerini destekleyebilir. Alandaki de iflim ve geliflmelere iliflkin bilgileri ö retmenlere h zl bir flekilde da tabilir. Güncel bilgi ve iletiflim teknolojilerinin yayg nlaflmas hizmetiçi e itim için çevrimiçi tart flma forumlar, çevrimiçi bülten panolar, haber gruplar, telekonferanslar ve di er dijital medyalar n paylafl lmas gibi yeni olanaklar sunmufltur. Bununla birlikte uzaktan e itimin yeni, aç k, esnek ve ulafl labilir bir biçimi olan çevrimiçi e itim, hizmetiçi e itimin yayg nlaflmas ve süreklili inin sa lanmas aç s ndan

214 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji 203 yeni f rsatlar sunmaktad r. Böylece Sanal Mesleki Topluluklar olarak da nitelendirilebilen gruplar oluflturulabilmektedir (Owston, 1998). Bu ba lamda iki farkl hizmetiçi e itimden bahsetmek mümkündür (Villegas -Reimers, 2003): 1. Yap land r lm fl hizmetiçi e itim: Beklenen bir ilerleme için resmi bir kursa kay t olmay ifade etmektedir. Burada resmi bir yeterlilik al nabilir. Yap land r lm fl hizmetiçi e itim arz veya talepten do abilir ve farkl teknolojiler kullan labilir. 2. Yap land r lmam fl hizmetiçi e itim: Burada takip edilmesi zorunlu bir kurs yoktur. Kaynaklar, farkl teknolojilerce ulafl labilir hale getirilir ve talep bireylerin kendi ihtiyaçlar n karfl lamak için ortaya ç kar. Bu türlerden özellikle yap land r lmam fl hizmetiçi e itimde s kl kla internet teknolojilerinden yararlan ld görülmektedir. Ö retmenlerin sürekli mesleki geliflimlerinde çevrimiçi e itimin önemli baz yaralar vard r. Bu yararlar n bafl nda; maliyetin düflük olmas, çeflitlilik, mekan ve zaman aç s ndan esneklik, süreklilik ve alana yönelik yenilik ve de iflikliklerin yeniden yap lanma veya program de iflikliklerine gerek kalmadan h zl bir flekilde ö retmenlere ulaflt r labilmesidir. Mesleki geliflim etkinliklerinden beklenen verim ve etkinin sa lanmas nda, nitelikli ve etkili mesleki geliflim etkinliklerinin düzenlenmesinde en önemli faktörlerden biri ise, bilgi ve iletiflim teknolojileridir. Bilgi ve iletiflim teknolojilerinin tart fl lmaz geliflimi ile günümüzde mesleki geliflim için bilgi ve iletiflim teknolojileri ayr lmaz bir ikili niteli i tafl maktad r. Etkili bir mesleki geliflim etkinli i oluflturabilmek için bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m ne kadar gerekli ve önemliyse, bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m n n ö renilmesi ve ö retme-ö renme sürecine entegrasyonun sa lanmas için de mesleki geliflim o kadar önemlidir.

215 204 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Özet Ö retmenlerin yeterlik alanlar na dayal olarak 1 teknoloji kullan mlar na yönelik sahip olmalar gereken yeterlilikleri aç klamak E itim teknolojilerinin ö retim ortamlar nda yaratt de iflime ba l olarak, ö retmenlerin sahip olmas gereken yeterlilikleri; ö retmenlerin yeterlilik alanlar olan konu alan yeterlili i, e itsel yeterlilik ve bireysel yeterlilik alanlar na göre s - n fland rmak mümkündür. Konu alan yeterlili i, ö retmenlerin konu alan - na iliflkin bilgi ve becerilerini gelifltirmede ve güncel bilgilere ulaflmada teknolojiyi kullanabilme ve konu alan na iliflkin bilgi ve becerilerin ö retiminde teknolojiyi kullanabilmelerine yönelik yeterlilikleri kapsamaktad r. E itsel yeterlilik alan ise, ö retmenlerin ö retme-ö renme sürecinin planlamas, gelifltirilmesi, uygulanmas ve de erlendirilmesi aflamalar nda bilgi ve iletiflim teknolojilerinden yararlanmalar - n kapsamaktad r. Bireysel yeterlilik alan na dayal olarak ö retmenler, bilgi ve iletiflim teknolojilerini bireysel gereksinimler do rultusunda kullanabilme yeterlili ine sahip olmalar gerekmektedir. A MAÇ Ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar n 2 aç klamak Ö retmenlerin teknoloji kullan mlar ; tutunma aflamas, kavrama aflamas, etkileme aflamas ve yenileme aflamas olmak üzere dört aflamadan oluflmaktad r. Tutunma aflamas, ö retmenlerin özellikle teknolojinin bireysel ve e itsel yeterlilik alan nda kullanmaya yönelik problemler ve uyum sorunlar yaflad klar aflamad r. Kavram aflamas, ö retmenlerin ö renme-ö retme sürecinde teknoloji kullan m n n etkili olaca- na iliflkin olumlu tutum gelifltirmeye bafllad klar aflamad r. Etkileme aflamas, ö retmenlerin bireysel alanda ve ö retme-ö renme sürecinde teknoloji kullan - m na yönelik edindikleri deneyimleri meslektafllar yla paylaflmaya bafllad klar aflamad r. Yenileme aflamas, ö retmenlerin teknolojiyle ö renme-ö retme sürecindeki etkinliklerine farkl yenilikler kat p, kendilerini yenileyerek uzmanlaflmaya do ru ilerledikleri aflamad r. A MAÇ Ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar ndaki mesleki geliflim aflamalar n n özelliklerini 3 aç klamak Ö retmenlerin teknolojiyi bireysel olarak ve ö renme-ö retme süreçlerinde kullan mlar na yönelik mesleki geliflimleri; oluflturma aflamas, uygulama aflamas, yayma aflamas ve dönüfltürme aflamas olmak üzere dört aflamal bir yap dan oluflur. Oluflturma aflamas nda, ö retmenlere teknoloji okur-yazarl kazand rmaya yönelik mesleki geliflim programlar gerçeklefltirilir. Di er bir ifadeyle, bu aflamadaki mesleki geliflim programlar yla ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerini bireysel yeterlilik alan nda kullan mlar na odaklan l r. Uygulama aflamas nda, ö retmenlerin teknoloji kullan m na iliflkin oluflturma aflamas nda edindikleri temel bilgi ve becerilere dayal olarak, konu alanlar nda bilgi ve iletiflim teknolojilerini kullanmalar ve ö renme-ö retme ortamlar n zenginlefltirmeleri ile ilgili mesleki geliflim programlar yla gerçeklefltirilir. Yayma aflamas nda, ö retmenlerin teknolojiye yönelik uygulama aflamas nda edindikleri bilgi ve becerileri, konu alan yeterlili i, e itsel yeterlilik ve bireysel yeterlilik alanlar na aktarmalar n sa layan mesleki geliflim programlar düzenlenir. Dönüfltürme aflamas nda ise, di er aflamalarda ö retmenlerin geliflimlerine ba l olarak, ileri teknolojilerin ö renme-ö retme sürecinde ve di er alanlarda kullan m na iliflkin mesleki geliflim programlar gerçeklefltirilerek, uzmanlaflmalar ve yeni bak fl aç lar gelifltirmeleri sa lanabilir. A MAÇ Ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik etkinliklerinin içeriklerine iliflkin bilgi sahibi olmak 4 Türkiye de ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerine yönelik mesleki geliflim etkinliklerinin, 1998 y l nda Dünya Bankas n n deste iyle bafllayan Temel E itim Projesi ile bafllad söylenebilir. I. Faz ve II. Faz olmak üzere iki aflamada gerçeklefltirilen projenin amaçlar ndan biri hizmetiçi e itim etkinlikleri gerçeklefltirmek ve yaymak olarak belirtilmektedir. A MAÇ

216 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji 205 Temel E itim Projesinin yan s ra Türkiye de ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerine iliflkin mesleki geliflimleri için Milli E itim Bakanl taraf ndan Intel ve Microsoft gibi çeflitli kurumlar n deste i ve iflbirli iyle çeflitli mesleki geliflim programlar gerçeklefltirilmifltir. Bu programlardan baz lar n Uzaktan Ö retmen E itimi Program, Intel Ö retmen Program ve Yazarl k Yaz l mlar Projesi olarak s ralamak mümkündür. Uzaktan Ö retmen E itimi program, internet üzerinden uygulanmakta olan bu mesleki geliflim program nda ilk aflama ö retmenlerin bilgisayar ve interneti kullanmak için temel bilgi ve becerileri kazanmalar, daha sonra ise edindikleri bu bilgi ve becerileri ö retim amaçl kullanmalar n sa lamakt r. Intel Ö retmen Program, merkezi boyutta planlanm fl olup, yerel boyutta illerde yürütülmektedir. Bu program, mesleki geliflim programlar arac l yla ö retmenlerin ö retim sürecine teknolojiyi entegre etmelerini sa layarak, ö renci ö renmesini ve kaliteyi art rmay hedeflemektedir. Yazarl k Yaz l mlar yla E itim Materyali Üretimi Program n n en önemli özelli i, ö retmenlerin program süresince edindikleri bilgi ve becerileri, uygulamaya dönüfltürmelerinin ve di er paydafllar n kullan m na sunmalar n n sa lanmas d r. Ayr ca, proje ö retmenlerin daha üst düzey teknolojileri kullanarak ö retmenlerin ö retim materyali haz rlamalar na odaklanmas yla da di er projelerden farkl l k göstermektedir. Ülkelerin geliflmifllik düzeylerine ve e itim sistemlerine verdikleri öneme ba l olarak her ülkede ö retmenlerin mesleki geliflim geliflimlerine yönelik farkl ve çeflitli uygulamalar mevcuttur. Tayland da 2000 ö rencisi olan bir ilkö retim kurumunda teknoloji entegrasyonu için mesleki geliflim program, ö retmenlerin teknoloji kullan mda zorlanmalar n n belirlenmesi üzerine oluflturulmufltur. Bu program, 7 aflamadan oluflan e itim teknolojilerinin kullan m na dayal bir yap ya sahiptir. Bu mesleki geliflim program ; haz rl k, teknoloji ö retimi, kat l mc ö renme, yans tma, uygulama, planlama ve sürekli destek aflamalar ndan oluflmaktad r. fiili de 1993 y l nda ulusal boyutta e itim reformu çal flmalar n h zland rmak için bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m n temel alan ENLACES projesinde bilgi ve iletiflim teknolojilerinin kullan m ile e itimin kalitesini art rmaya yönelik e itsel bir a oluflturmak hedeflenmifltir. ENLACES projesi, fiili deki E itim Bakanl ile üniversitelerin deste i ve koordinatörlü üne dayal olarak gerçeklefltirilen bir proje niteli indedir. Projede ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik mesleki geliflim etkinliklerinin yan s ra gerekli teknolojik donan m ve alt yap n n oluflturulmas - na yönelik çal flmalar da geçeklefltirilmifltir. Ö retmenlerin teknoloji kullan m na yönelik 5 mesleki geliflim etkinliklerinin planlanmas nda dikkat edilmesi gereken konular aç klamak Mesleki geliflim programlar kuramsal yaklafl mlardan daha çok ö retmenlerin teknoloji ile ilgili yaflad klar sorunlar çözmeye dayal uygulamal bir yaklafl m içermelidir. Ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na yönelik mesleki geliflim programlar nda ö retmenlere, edindikleri yeni teknolojik bilgi ve becerileri s - n f ortam nda uygulamalar ve deneyim kazanmalar için gerekli zaman sa lanmal d r. Ö retmenlerin teknolojiye iliflkin mesleki geliflim programlar n n süreklili i sa lanmal d r. Ö retmenlerin ö retimini gerçeklefltirecekleri konu alan na yönelik ö retim programlar ile ba lant kurabilecekleri teknoloji kullan m etkinlikleri gerçeklefltirilmelidir. Mesleki geliflim program içerisindeki etkinliklerde ö retmenlere hem bireysel hem de iflbirli ine dayal çeflitli ö renme yöntemleri kullan larak, ö retmenlerin bilgi ve becerilerini gelifltirme ve meslektafllar yla deneyimlerini paylaflma ortam sa lanmal d r. A MAÇ Ö retmenlerin mesleki gelifliminde teknolojiden 6 nas l yararlanmalar gerekti ini aç klamak Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinde ö retimi desteklemek ya da etkili ö renmeyi gerçeklefltirmek için görsel materyaller, sunum araçlar ve görsel-iflitsel araçlar kullan labilir. Ö retmenlerin mesleki geliflim programlar nda en çok kullan lan görsel materyallerin bafl nda bas l materyaller gelmektedir. Bu materyaller, mesleki geliflim etkinlikleri içerisinde içeri in aktar m n ve içeri in ö retmenler taraf ndan takip edilmesini kolaylaflt r rlar. Mesleki geliflim programlar nda kullan labilecek, tepegöz, slayt projektör, projeksiyon cihaz ve A MAÇ

217 206 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim dijital kamera gibi araçlar ise sunum amaçl kullan labilecek görsel araçlard r. Ö retmenlerin mesleki geliflim programlar nda kullan labilecek görsel-iflitsel araçlar n bafl nda televizyon, bilgisayar ve internet gelmektedir. Bu araçlar, mesleki geliflim programlar n n görsel ve iflitsel olarak desteklenmesini sa layan ileri teknolojilerdir. Ö retmenlerin mesleki geliflimlerini teknoloji kullan m yla destekleme stratejilerinden biri ise, uzaktan e itimdir. Güncel bilgi ve iletiflim teknolojilerinin yayg nlaflmas, hizmetiçi e itim için çevrimiçi tart flma forumlar, çevrimiçi bülten panolar, haber gruplar, telekonferanslar ve di er dijital medyalar n paylafl lmas gibi yeni olanaklar sunmaktad r.

218 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji 207 Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi teknoloji entegrasyonu ile ö retmenlerin sahip olmas gereken de iflen özelliklerden biri de ildir? a. Teknoloji okuryazar b. Ö rencilerini teknoloji kullan m konusunda liderlik yapmak c. Derslerde bütün teknolojileri bir arada kullanmak d. Teknolojiyi etik kullanmada model olmak e. De erlendirme arac olarak kullanmak 2. Ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar ndan hangisinde ö retmenlerin teknolojik sorulara daha toleransl yaklaflt klar ve teknolojik uygulamalar s n fta kullanmaya bafllad klar söylenebilir? a. Tutunma b. Etkileme c. Kavrama d. Etkilenme e. Yenileme 3. Afla dakilerden hangisi ö retmenlerin mesleki geliflim programlar nda bilgisayarlar n amaç olarak kullan m nedenlerinden biridir? a. Ö retmenlere teknolojiyi derslerine entegre etmeleri için gerekli bilgi ve becerileri kazand rmak b. Ö retmenlere kurumsal görevlerini yapabilmeleri için gerekli teknoloji bilgi ve becerileri kazand rmak c. Ö retmenlere bilgisayar kullan m na iliflkin bilgi ve becerileri kazand rmak d. Ö retmenlere konu alan bilgilerini gelifltirmek için gerekli teknoloji bilgi ve becerileri kazand rmak e. Ö retmenlere rehberlik hizmetlerine yönelik hizmetleri yürütebilmeleri için gerekli teknoloji bilgi ve becerileri kazand rmak 5. Afla dakilerden hangisi teknoloji entegrasyonu için mesleki geliflim program n n aflamalar ndan biri de ildir? a. Haz rl k aflamas b. Teknoloji ö retimi aflamas c. Kat l mc ö renme aflamas d. Yans tma aflamas e. Uygulamay de erlendirme aflamas 6. Temel E itim Projesi, Ö retmen E itim Akademisi ve ntel Ö retmen Program mesleki geliflim etkinliklerinin en belirgin ortak özelli i nedir? a. Çok büyük proje olmalar b. Çok büyük ekonomik kaynak ayr larak yap lmalar c. Sponsor firmalar taraf ndan finanse edilmeleri d. Hizmetiçi E itim Daire Baflkal taraf ndan gelifltirilmemifl olmalar e. Gönüllü kurumlar taraf ndan gerçeklefltirilmeleri 7. Afla daki Avrupa ülkelerinden hangisinde mesleki geliflim zorunludur? a. Almanya b. Belçika c. Hollanda d. Fransa e. Lüksemburg 8. Afla dakilerden hangisi teknoloji entegrasyonu için geliflim program örne i aflamalar ndan biri de ildir? a. Haz rl k aflamas b. Yans tma aflmas c. Sürekli destek aflamas d. De erlendirme aflamas e. Planlama aflamas 4. Afla dakilerden hangisi ö retmenlerin teknolojiye yönelik mesleki geliflim aflamalar ndan biridir? a. Tutunma aflamas b. Etkileme aflamas c. Oluflturma aflamas d. Kavrama aflamas e. Yenileme aflamas

219 208 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim 9. Afla dakilerden hangisi ö retmenlerin mesleki geliflim programlar nda bilgisayarlar n amaç olarak kullan m nedenlerinden birisidir? a. Ö retmenlere teknolojiyi derslerine entegre etmeleri için gerekli bilgi ve becerileri kazand rmak b. Ö retmenlere kurumsal görevlerini yapabilmeleri için gerekli teknoloji bilgi ve becerileri kazand rmak c. Ö retmenlere bilgisayar kullan m na iliflkin bilgi ve becerileri kazand rmak d. Ö retmenlere konu alan bilgilerini gelifltirmek için gerekli teknoloji bilgi ve becerileri kazand rmak e. Ö retmenlere rehberlik hizmetlerine yönelik hizmetleri yürütebilmeleri için gerekli teknoloji bilgi ve becerileri kazand rmak 10. I. Görsel Materyaller II. Sunum araçlar III. Görsel iflitsel materyaller Yukar dakilerden hangisi ya da hangileri ö retmenlerin mesleki geliflimini desteklemek amac yla haz rlanan çal flmalar göstermede kullan labilir? a. I-II b. Yaln z III c. II-III d. Yaln z II e. I-II-III Yaflam n çinden Milliyet.com.tr>> E itim>> E itim Dünyas Haber 09 Eylül :01 MEB ö retmenlere uzaktan e itim verecek Milli E itim Bakanl (MEB), ö retmenlerin her konuda kendilerini e itmelerine yard mc olmak amac yla düzenleyece i uzaktan e itimi, 14 Eylül de yaz l m dersi ile bafllatacak. E TEK Biliflim Hizmetleri Daire Baflkan Volkan Akçay, Milli E itim Bakan Ömer Dinçer in talimat yla Türkiye nin en köklü biliflim altyap lar ndan birinin kuruldu unu söyledi. Uzaktan e itim altyap biliflim teknolojisi olarak adland r lan bu yap yla geçen günlerde yeni göreve bafllayacak aday ö retmenlere ulafl ld n hat rlatan Akçay, Bunu Say n Bakan n talimat yla bir ad m öne ald k. Daha önceki uygulamada ö retmenlerimizi belli merkezlerde toplay p e itmek zorunda kald k. fiimdi ö retmenlerimizin uzaktan e itim ile oturduklar yerden e itimine bafll yoruz dedi. Bu uygulaman n ilk dersinin 14 Eylül de yap laca n belirten Akçay, ilk ders olan yaz l m dersinin kendisi taraf ndan verilece ini kaydetti. Akçay, dersin bir gün, saatleri aras nda düzenlenece ini söyledi. Akçay, Ö retmen evinden, cep telefonundan, bilgisayar ndan, nereden isterse ba lanacak, istedi i yerde, kendi bafl na, çay n içerek uzaktan e itime kat labilecek diye konufltu. -BAfiVURULAR ELEKTRON K POSTA YOLUYLA ALINIYOR- Bu derse en fazla bin 500 kiflinin baflvuruda bulunabilece ini söyleyen Akçay, bu uzaktan e itim baflvurular n n yar n saat ye kadar [email protected] adresine yap laca n bildirdi. Akçay, bu konuya ilgi duyan tüm ö retmenlerin bu derse kat labilece ini söyledi. Uygulamaya göre, baflvuran kat l mc lar n elektronik posta adreslerine kat l m ile ilgili link ve bilgiler gönderilecek. Dersin verilece i tarih ve saatte, gönderilen link üzerinden derse kat l m sa lanacak.

220 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji 209 Kat l mc lar ders esnas nda online olarak soru yöneltebilecek. Sorular, yaz l ya da görüntülü ve sesli olarak sorulabilecek. Sorular n sesli ve görüntülü olarak yöneltmek isteyen kullan c lar n, ders esnas nda web cam ve mikrofonlar n haz r bulundurmalar gerekiyor. Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlerin Teknoloji Kullan mlar ve Mesleki Geliflimleri bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 2. c Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlerin Teknoloji Kullan m Aflamalar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 3. c Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlerin Teknoloji Kullan mlar ve Mesleki Geliflimleri bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 4. c Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlerin Teknoloji Kullan m Aflamalar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 5. e Yan t n z yanl fl ise Dünyada Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Program Örnekleri bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 6. d Yan t n z yanl fl ise Mesleki Geliflim Programlar na iliflkin Uygulama Örnekleri bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 7. d Yan t n z yanl fl ise Dünyada Ö retmenlikte Mesleki Geliflim Program Örnekler bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 8. d Yan t n z yanl fl ise Teknoloji Entegrasyonu çin Mesleki Geliflim Program Örne i bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 9. c Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlerin Teknoloji Kullan mlar na liflkin Mesleki Geliflimleri çin Öneriler bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 10. a Yan t n z yanl fl ise Ö retmenlerin Mesleki Geliflim Programlar çin Teknoloji Kullan m bölümünü yeniden gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 E itimde teknolojinin kullan m n ; teknolojik altyap n n oluflturulmas, teknolojinin entegrasyonu ve teknolojik yenilikçilik (inovasyon) süreçleri olarak s ralayabiliriz. Bu de iflim sürecinde öncelikle e itim kurumlar nda teknolojik altyap n n oluflturulmas na yönelik çal flmalar ve bu çal flmalar n kapsam nda ö retmenlerin bu teknolojileri kullanabilmeleri amaçlanm flt r. Bilgi ve iletiflim teknolojilerdeki de iflim ve e itim kurumlar nda altyap oluflturma çal flmalar na paralel olarak ö retmenlerin bu teknolojileri e itim amaçl kullanmaya yönelik entegrasyon yeterli i gelifltirmeleri hedeflenmifltir. E itimde entegrasyon çal flmalar geliflen ve de iflen teknolojilere paralel olarak ö retmenlerin e itimde yeni teknolojilerin kullan m nda öncü olmalar, bu teknolojilerin e itim amaçl kullan m na iliflkin yarat c fikirler ve uygulamalar gelifltirmeleri amaçlanm flt r. Bu anlamada ö retmenlerin teknoloji kullan m yeterliklerinin, teknoloji kullan m ndan teknoloji entegrasyonuna ve teknolojik yenilikçili e do ru bir de iflim gösterdi ini söyleyebiliriz. S ra Sizde 2 Genel olarak, ö retmenlerin bilgi ve iletiflim teknolojilerini günlük yaflamda temel düzeyde kullan p bu teknolojilere iliflkin temel düzeyde bilgi ve beceriye sahip olmalar n n, bu teknolojileri e itim amaçl kullanmada ilk ad m atmalar n sa layaca öngörülmektedir. Bu anlamda öncelikle ö retmenlerin teknoloji kullan m na iliflkin bireysel yeterlik alan nda geliflimlerinin sa lanmas n n, e itsel ve konu alanlar nda teknolojik yeterlik gelifltirmesine olanak sa layaca söylenebilir. S ra Sizde 3 Ö retmenlerin teknoloji kullan mlar na iliflkin gerçeklefltirilecek mesleki geliflim etkinliklerinin planlamas nda öncelikle ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar n n temel al nmas gerekmektedir. Di er bir ifade ile teknoloji kullan m nda tutunma aflamas nda olan ö retmenler için oluflturma aflamas nda, kavrama aflamas nda olan ö retmenleri için uygulama aflamas nda, etkileme aflamas nda olan ö retmenler için yayma aflamas nda, yenileme aflamas nda olan ö retmenler için ise dönüfltürme aflamas nda etkinliklerin düzenlenmesi ö retmenler teknoloji kullan m yeterli i kazand r lmas nda daha etkili ve verimli olacakt r.

221 210 Ö retmenlikte Mesleki Geliflim S ra Sizde 4 ntel Ö retmen Program ; uygulamal internet kullan - m, web sayfas tasar m, çoklu ortam sunumlar konular n kapsamas ve program n teknolojik araçlar kullanarak proje planlar, ö retim materyalleri ve sunumlar gelifltirmeyi hedeflemesiyle bu programa kat lacak ö retmenlerin, teknoloji kullan m aç ndan en az kavrama aflamas nda olmalar n n uygun olaca söylenebilir. S ra Sizde 5 Bu mesleki geliflim program, ö retmenlerin teknoloji kullan mlar için mesleki geliflim aflamalar ndan dönüfltürme aflamas etkinlikleri içerisindedir. Bu program, ö retmenlerin daha üst düzey teknolojileri kullanmas - n ve uzmanlaflmaya do ru ilerlemelerini amaçlamas ndan dolay mesleki geliflim aflamas olarak dönüfltürme aflamas etkinlikleri içinde yer almaktad r. S ra Sizde 6 Ö retmenlerin mesleki geliflimleri için görsel materyaller, sunum araçlar ve görsel-iflitsel araçlar kullan larak planlanacak ve gerçeklefltirilecek etkinliklerde ö retmenlerin teknoloji kullan m aflamalar n n göz önünde bulundurulmas gerekmektedir. Örne in, teknoloji kullan m nda kavrama aflamas nda olan bir grup ö retmen için gerçeklefltirilecek mesleki geliflim etkinli inde, kat - l mc lar n üst düzey teknoloji kullan m becerisine sahip olmas n n gereklili i, ö retmenlerin bu mesleki geliflim etkinli ine kat l mlar n ve bu etkinlikten faydalanmalar n engelleyen bir unsur olarak karfl m za ç kabilir. Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Akkoyunlu, B. (2002). Ö retmen ve Ö retmen Adaylar çin E itimde nternet Kullan m. stanbul: Ceren & B TAV Yay nlar Andrews, B. D. ve Quinn, R. J. (2005). The effects of mentoring on first-year teachers perceptions of support received, The Clearing House, 78 (3). Barnett, E., (2004). Characteristics and Perceived Effectiveness of Staff Development Practices in Selected High Schools in South Dakota. Educational Research Quarterly, 28(2), Carlson, S. ve Gadio, C. T. (2002). Teacher professional development in the use of technology. Technologies for Education: Potentials, Parameters and Prospects. Ed.: W. D. Haddad & A. Draxler. UNESCO & the Academy for Educational Development. E itek-millî E itim Bakanl E itim Teknolojileri Genel Müdürlü ü (2006). E itim Teknolojileri Genel Müdürlü ü Taraf ndan Yürütülmekte Olan Projeler E itek-millî E itim Bakanl E itim Teknolojileri Genel Müdürlü ü (2007). Yazarl k Yaz l mlar Projesi. Millî E itim Bakanl E itim Teknolojileri Genel Müdürlü- ü, , E itek-millî E itim Bakanl E itim Teknolojileri Genel Müdürlü ü (2008). Intel Ö retmen Program çeri i. E itim Teknolojileri Genel Müdürlü ü Intel Ö retmen Program, , Eratalay, N. & Kartal, E. (2006). Yabanc Dil Ö retmenleri çin Hizmet çi. E itim Uygulamalar ve Fransa Örne i. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6 (2), International Society for Technology in Education-ISTE (2008). The ISTE National Educational Technology Standards (NETS T) and Performance Indicators for Teachers Kabakç, I. (2007). S n f ö retmenlerinin mesleki geliflimi ve ö retim teknolojileri. Ö retim Teknolojileri ve Materyal Tasar m. Ed. H. Ferhan Odabafl. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay nlar, Yay n No: Kabakç, I. (2010). Mesleki geliflimde dönüflümler. Bilgi ve letiflim Teknolojileri Ifl nda Dönüflümler, Ed.: H. Ferhan Odabafl, Ankara: Nobel Yay nc l k

222 8. Ünite - Ö retmenlikte Mesleki Geliflim ve Teknoloji 211 Karal, H., Ayd n, Y., Ursavafl, Ö.F. (2009). Struggles for Integration of the Technologies into Learning Environment in Turkey. International journal of Social Sciences,4(1), Kurt,. (2000). Yetiflkin E itimi. Ankara: Nobel Yay n Da t m. Latchem, C. (2010). Using ICT to Train Teachers in ICT. Teacher Education through Open and Distance Learning: Commonwealth of Learning, Ed.: P.A. Danaher ve A.Umar, Vancouver. Mandinach, E. ve Cline, H. (1992). The impact of technological curriculum innovation on teaching and learning activities. Paper presented at the Annual Conference of the American Educational Research Association, San Francisco, California. (ERIC Document Reproduction Service No. ED ) McNair, V. ve Galanouli, D. (2002). Information and communications technology in teacher education: can a reflective portfolio enhance reflective practice? Journal of Information Technology for Teacher Education, Vol. 11, No 2. MEB [Milli E itim Bakanl ] (2007a). Temel E itim Projesi (TEP) 1.Faz. T.C. Milli E itim Bakanl Projeler Koordinasyon Merkezi Baflkanl. URL: Eriflim Tarihi: MEB (Milli E itim Bakanl ). (2007b). Temel E itim Projesi (TEP) 2.Faz. T.C. Milli E itim Bakanl Projeler Koordinasyon Merkezi Baflkanl. URL: Eriflim Tarihi: MEB-E itim Portal (2006). Gelecek için E itim Projesi. URL: Eriflim Tarihi: Miller C., Smith, C. Tilstone, C. (1998). Professional development by distance education: Does distance lend enhancement? Cambridge Journal of Education, 28, Odabafl, H. F. ve Kabakç, I. (2007). Ö retmenlerin mesleki geliflimlerinde bilgi ve iletiflim teknolojileri. Uluslararas Ö retmen Yetifltirme Politikalar ve Sorunlar Sempozyumunda sunulan bildiri, Azerbaycan: Bakü. Odabafl, H.F. (2009a). Ö retmenlikte mesleki geliflimin kuramsal ve kavramsal yap s. Ö retmenlikte Mesleki Geliflim, Ed.: Ifl l Kabakç, Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay n, No: Odabafl, H.F. (2009b). Ö retmenlikte mesleki geliflim ve teknoloji kullan m. Ö retmenlikte Mesleki Geliflim, Ed.: Ifl l Kabakç, Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay n, No: Odabafl, H.F. (2009c). Ö retmenlerin mesleki geliflimine iliflkin uygulama örnekleri. Ö retmenlikte Mesleki Geliflim, Ed.: Ifl l Kabakç, Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay n, No: Owston, R. (1998). Making the link: Teacher professional development on the inside out. Lanham, MD: Scarecrow Education. Ozdemir, S., & Kilic, E. (2007). Integrating information and communication technologies in the Turkish primary school system. British Journal of Educational Technology, 38(5), Perraton, (1995). Distance education for teacher training: international experiences, Distance Education for Language Teachers: A UK Perspective, Ed.: R. Howard ve I. McGrath, Clevedon: Multilingual Matters. Perraton, H., Robinson, B., ve Creed, C. (Ed.) (2007). International Case Studies of Teacher Education at a Distance. Oldenburg: Bis-Verlag der Carl von Ossietsky Universität Oldenburg. Sa lam, M. (1999). Avrupa Ülkelerinin E itim Sistemleri. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay nlar, UNESCO (2002a). Information and Communication Technologies in Teacher Education: A Planning Guide. Division of Higher Education, Paris. UNESCO (2002b). Information and Communication Technologies in Teacher Education: A Curriculum for Schools and Programme of Teacher Development. Division of Higher Education, Paris. Villegas Reimers, E. (2003). Teacher Professional Development: an International Review of Literature. Paris: UNESCO/International Institute for Educational Planning. Woolley, G. (1998). In Thailand: Connecting technology and learning. Educational Leadership, 55(5), Yalin, H. I., Karadeniz, S., & Sahin, S. (2007). Barriers to information and communication technologies integration into elementary schools in Turkey. Journal of Applied Sciences, 7(24),

223

224 Sözlük 213 Sözlük A Aday Ö retmen: Hizmetöncesi e itim süreci sonucunda göreve yeni bafllayan, ilk çal flma y l ndaki ö retmen Aday Ö retmenlik E itimi Program : lk çal flma y l ya da göreve bafllama e itimi Akreditasyon: Bir meslek alan ile ilgili yasal bir kurumun belirlemifl oldu u standartlar çerçevesinde, yetki verdi i e itim kurumlar arac l yla, ilgili meslek alan ndaki çal flanlara yeterlilik veya benzeri bir belge sa lanmas Alansal Mesleki Geliflim Alan : Ö retmenlerin hizmetöncesi süreçte e itimini ald klar konu alan na iliflkin bilgilerinin nitelik ve nicelik aç s ndan geliflimini kapsayan mesleki geliflim alan Alansal Yeterlilik: Ö retmenin konu alan yla ilgili niteliksel ve niceliksel bilgiye yönelik sahip olmas gereken yeterlilikler Andragoji: Yetiflkinlerin ö renmelerine yard m etme sanat ve bilimi B Bafllang ç Standartlar : Yeterlilik sahibi ö retmenler yetifltirmek için gerekli girdilere iliflkin standartlar Bilgi ve letiflim Teknolojileri: Bilgiyi üretmek, düzenlemek, saklamak, ifllemek, toplamak, yaymak ve iletiflim kurmak için donan m ve yaz l m tabanl araç olarak kullan lan teknolojiler Bireysel Yeterlilik: Ö retmenin sosyal ve ahlaki de erlere yönelik sahip olmas gereken yeterlilikler E E itsel Yeterlilik: Ö retmenin konu alan n n ö retimine yönelik sahip olmas gereken yeterlilikler Erken Mesleki Geliflim Program : Aday ö retmenlik süreci sonras nda asli memurluk sürecine bafllayan yeni ö retmenlerin yetenek ve verimliliklerini gelifltirme ve üst görev kadrolar na haz rlama program Etkileme Aflamas : Ö retmenlerin bireysel alanda ve ö retme-ö renme sürecinde teknoloji kullan m na yönelik edindikleri deneyimleri meslektafllar yla paylaflmaya bafllad klar aflama Eylem Araflt rmas : Bir ö retme-ö renme ortam nda araflt rmac olarak ö retmenler, yöneticiler, okul dan flmanlar ya da di er ilgililer taraf ndan ö rencilerin nas l daha iyi ö renebilecekleri konusunda bilgi edinmek amac yla yap lan sistematik bir araflt rma süreci F Formal E itim: Bireye diploma, sertifika sa layan kurumlarda gerçeklefltirilen planlam fl ö retme-ö renme etkinliklerini kapsayan e itim H Haz rlay c E itim: Milli E itim Bakanl n n teflkilat olarak yap s, iflleyifli, ilgili mevzuatlar, aday ö retmenlerin görev ve sorumluluklar ile ilgili bilgi verilen aday ö retmenlik e itim program Hizmetöncesi E itim Program : Ö retmen adaylar n n meslekte karfl laflabilecekleri özellikle ö retimsel ve yönetsel alanlara dayal sorunlarla ilgili hizmetöncesi dönemde edindikleri bilgileri kapsayan bir mesleki geliflim program I- ç Denetimli Ö renme: Yetiflkinin di er insanlarla etkilefliminden çok, di er insanlar n da herhangi bir çevresel faktör olarak ele al nd, yetiflkin ö renmesinin çevreyle iliflkisini ele alan bir ö renme çerik Standartlar : Mesleki geliflimde ö renme süreci içerisinde ö retmenlere kazand r lmas hedeflenen bilgi ve becerilere yönelik standartlar nformal E itim: Herhangi bir e itim kurumuna ba l olmaks z n bireysel ya da birlikte gerçeklefltirilen ö renme etkinlikleri flbirli ine Dayal Problem Çözme Modeli: ki ya da daha fazla ö retmenin belirli bir sorunun çözümüne iliflkin bir araya gelerek çal flt klar bir mesleki geliflim modeli K Kapsam Standartlar : Mesleki geliflim için kurumun belirledi i politikalarla ve yönetmeliklerle, iç ve d fl kaynaklarla ilgili standartlar Kavrama Aflamas : Ö retmenlerin ö renme-ö retme sürecinde teknoloji kullan m n n etkili olaca na iliflkin olumlu tutum gelifltirmeye bafllad klar aflama Kiflisel Mesleki Geliflim Alan : Ö retmenlerin okul içinde ve d fl nda kiflilik geliflimlerine yönelik etkinlikleri kapsayan mesleki geliflim alan Kurumsal Mesleki Geliflim Alan : Ö retmenlerin kendilerini çal flt klar kurumun bir parças olarak görmelerini, kurum kültürünü benimsemelerini ve kurumsal iflleyiflle ilgili olarak bilgilenmelerini sa lamay amaçlayan mesleki geliflim alan M Meslek Eti i: Belirli bir meslek grubunun mesle e iliflkin olarak oluflturulup, korudu u, meslek üyelerine emreden onlar belirli bir biçimde davranmaya zorlayan, kiflisel e ilimlerini s n rlayan, yetersiz ve ilkesiz üyeleri meslekten d fllayan, meslek içi rekabeti düzenleyen ve hizmet ideallerini korumay amaçlayan mesleki ilkeler bütünü Mesleki Eskimifllik: Geliflen çevre koflullar karfl s nda var olan yeterliklerin etkili bir performans karfl layamamas

225 214 Sözlük Mesleki Geliflim: Ö rencilerin ö renmelerini gelifltirmek, e itimde belirlenen amaçlara ulaflmak ve okul geliflimi sa lamak amac yla ö retmenlerin konu alan, ö retimsel alan, yönetimsel ve kiflisel alandaki bilgilerini, becerilerini ve tutumlar n art rmak, gelifltirmek ve güncellemek için tasarlanan ve gelifltirilen amaçl, sürekli ve sistematik bir süreç ve etkinlikler bütünü Mesleki Tükenmifllik: Bireyin mesle inin do as gere i yaflad stresle bafla ç kamamas sonucunda fizyolojik ve duygusal alanlarda hissedilen tükenme hissi sonucunda ortaya ç kan bir durum Model: Özel bir amaca yönelik uygulama yaklafl mlar O-Ö Okul Temelli Mesleki Geliflim Modeli: Ö rencilerin ö renme ihtiyaçlar temelinde ve okul geliflimi hedefleri do rultusunda ö retmenlerin bireysel ya da grup olarak mesleki geliflim planlaman n haz rlamas ve uygulamas Ö retim Materyali: Ö renme-ö retme etkinlikleri s ras nda ö rencinin ö renmesi ve ö retmenin etken bir ö retim sa layabilmesi için bilgilerin kavrat lmas nda, varl klar n tan t lmas nda, üzerinde gözlem ve araflt rma yapmada kullan lan her türlü ö retme-ö renme yard mc lar Ö retim Ortam : E itim etkinliklerinin meydana geldi i alan; ö renme-ö retme süreçlerinde bilgi iletme iflleminin meydana geldi i ve ö rencinin konuyla etkileflimde bulundu u personel, araç, gereç, tesis ve organizasyon ö elerinden oluflan çevre Ö retimsel Mesleki Geliflim Alan : Ö retmenlerin e itsel yeterliliklerini gelifltirmelerine olanak sa lamak amac yla gerçeklefltirilen etkinlikleri kapsayan mesleki geliflim alan Ö retmen: Ö rencilerin davran fllar üzerinde çal flan, e itti- i her ö rencisinin önceden saptanm fl amaçlara ulaflmas na yard m eden ve onlar n istenilen davran fllara sahip birer birey olmas n sa layan kifli Ö retmenlikte Kariyer Aflamalar : Ö retmenlerin, ö retmenlik mesle ine ilk ad m att klar dönemden bafllayarak, ö retmenlik mesle i içerisinde kazand klar deneyimlere ve hizmet y llar na ba l olarak meslekte ilerleme aflamalar P Pedagoji: Çocuklara temel bilgi ve becerileri ö retmekte kullan - lan bir dizi varsay m üzerine kurulmufl bir e itim yaklafl m Planlamay De erlendirme: Mesleki geliflim programlar n n planlamas aflamas nda, program bafllamadan önce yap - lan de erlendirme S-fi Sistem: Belirli bir amaca yönelik olarak oluflturulan büyük ölçekli ve kapsaml uygulamalar Sonucu De erlendirme: Mesleki geliflim etkinli i tamamland ktan sonra bafllayan, mesleki geliflim etkinli inin ö retmenlerin mesleki geliflim gereksinimlerini karfl lama derecesini ve mesleki geliflim etkinli inin etkilili ini belirlemek amac yla gerçeklefltirilen de erlendirme Süreci De erlendirme: Mesleki geliflim programlar n n uygulanmaya bafllamas yla birlikte bafllayan, uygulama süreci içerisinde güçlü ve zay f yönlerinin belirlenerek, uygulamaya dönük iyilefltirmelerin yap lmas için gerçeklefltirilen de erlendirme Süreç Standartlar : Mesleki geliflme yönelik bilgi ve becerilerin gelifltirilmesi, kazan m ve ö retmenlere ulaflt r lmas na iliflkin standartlar Sürekli Mesleki Geliflim Program : Aday ö retmenlik e itimi ve erken mesleki geliflim programlar sonras nda ö retmenlik mesle i süreci içerisinde belirlenen gereksinimler do rultusunda herhangi bir mesleki geliflim alan nda gerçeklefltirilen mesleki geliflim program T Temel E itim: Aday ö retmenlere, Atatürk ilkeleri, T.C. Anayasas, genel olarak Devlet teflkilat, Devlet Memurlar Kanunu, yaz flma kurallar ve dosyalama usulleri, devlet mal n koruma ve tasarruf tedbirleri, gizlilik ve gizlili in önemi, Türkçe Dil bilgisi kurallar gibi konularda bilgi verilen aday ö retmenlik e itim program Tutunma Aflamas : Ö retmenlerin özellikle teknolojiyi bireysel ve e itsel yeterlilik alan nda kullanmaya yönelik problemler ve uyum sorunlar yaflad klar aflama Tükenmifllik: Enerji, güç veya kaynaklar üzerindeki afl r zorlanma ya da talepler sonucunda ortaya ç kan bir tükenme durumu ve uzun süreli stres tepkisi U-Ü Uygulama E itimi: Aday ö retmenlerin, görev yapt klar okul yönetimi taraf ndan atanan rehber ö retmenin gözetiminde derslere girmek ve görevli bulunduklar okulda yap lan ö retmenler kurulu toplant lar ile görevlendirildikleri her türlü kurs, seminer, konferans ve di er e itsel etkinliklere kat lmakla yükümlü olduklar aday ö retmenlik e itim program Ürün Standartlar : Yeterli girdilerin uygun bir süreç yoluyla, uygun bir biçimde kullan lmas n n bir sonucu olarak ulafl lmas gereken düzeye iliflkin standartlar Y Yaflam Boyu E itim: Kat lanlar n ö renmesi ve anlamas na yönelik insanc l temellere oturtulmufl ve yaflam n her hangi bir döneminde olabilen planl etkinlikler serisi Yenileme Aflamas : Ö retmenlerin teknolojiyle ö renme-ö retme sürecindeki etkinliklerine farkl yenilikler kat p, kendilerini yenileyerek uzmanlaflmaya do ru ilerledikleri aflama Yetiflkin: Sorumluluk alabilen, kimlik duygusu oluflmufl, kendi yaflant lar ve deneyimleri olan, öz sorumluluk duygusu geliflmifl birey Yetiflkin Ö renme Modeli: Temelde yetiflkin ö renmesi ve yetiflkin ö retim program planlama ilkelerini kapsayan bir mesleki geliflim modeli