Bölüm 7 YERİNDEN YÖNETİM. Ali Fuat Gökçe *

Transkript

1 Bölüm 7 Ali Fuat Gökçe * YERİNDEN YÖNETİM 7.1. Yerinden Yönetim Kavramı, Özellikleri 7.2. Osmanlı İmparatorluğu ndan Günümüze Yerinden Yönetim 7.3. Yerinden Yönetimin Yarar ve Sakıncaları Yerinden Yönetimin Yararları Yerinden Yönetimin Sakıncaları 7.4. Yerinden Yönetim Çeşitleri Yer Yönünden Yerinden Yönetim Kuruluşları (Mahallî İdareler) İl Özel İdareleri Belediye İdaresi Büyükşehir Belediyesi Köy İdaresi Hizmet Yönünden Yerinden Yönetim Kuruluşları Hizmet Yönünden Yerinden Yönetim Kuruluşlarının Özellikleri Hizmet Yönünden Yerinden Yönetim Kuruluşlarının Çeşitleri İktisadi Kamu Kurumları Mesleki Kamu Kurumları Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar: Bağımsız İdari Otoriteler Bölgesel Kamu Kurumları Kalkınma Ajansları Yararlanılan Kaynaklar * Gaziantep Üniversitesi

2 YERİNDEN YÖNETİM 7.1. Yerinden Yönetim Kavramı, Özellikleri Yerinden yönetim kavramını açıklarken öncelikle yönetim, idare kavramlarına bakmamız gerekmektedir. Yönetim-idare kavramları faaliyet, örgüt ile sevk ve idare anlamlarında kullanılmaktadır. Ayrı olarak kullanılmakla beraber, birlikte kullanıldığı durumlarda mevcuttur Anayasası nın 125. maddesinde; İdarenin her türlü işlemlerine karşı yargı yolu açıktır, hükmü ile yönetim örgüt anlamında kullanılmıştır Anayasası nın 126. maddesinde; Türkiye, merkezî idare kuruluşu bakımından, coğrafya durumuna, ekonomik şartlara ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre illere; iller de diğer kademeli bölümlere ayrılır, hükmü ile faaliyet anlamında kullanılmıştır. 2 Anayasa nın 123. maddesinde ise, İdare kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir, hükmüyle hem örgütsel hem de faaliyet anlamında kullanılmıştır. Yönetim geniş anlamda belli bir amacı gerçekleştirmek için bireylerin bir araya gelmesi ve amaca ulaşmak için belirli faaliyetleri icra etme sürecidir. 3 Bireylerin bir araya gelmesi yönetimin örgütsel yönünü belirtirken, bir araya gelen insanların amaca ulaşmada icra ettikleri faaliyet ise yönetimin işlevsel yönünü belirtir. Bununla birlikte, amaca ilerleyen, bir araya gelmiş insanların yönlendirilmesi ise sevk ve idare anlamını açıklamaktadır. Dolayısıyla yönetim kavramının başkalarını sevk ve idare etme faaliyeti olarak da kullanılması başkaları üzerinde otorite kurma ve başkalarına iş yaptırma anlamını göstermektedir. 4 Yönetim gerek örgütsel anlamda gerekse işlevsel anlamda olsun bir grup bireyin bir araya gelmesiyle birlikte, o bireylerin amaç uğrunda harekete geçirilmesi, yani sevk ve idaresi esnasında bazı hususların da yerine getirilmesi gerekmektedir. Bu hususları yönetimin özellikleri olarak da belirtmek mümkündür. Yönetim sürecinde faaliyetlerin planlanması, örgütün çeşitli şekillerde ayrılması, görev dağılımı ve bunlar arasında işbirliğinin sağlanması, faaliyetlerin icrası için gerekli kaynakların sağlanması, kaynakların etkili bir şekilde kullanılması için yönlendirme, gruplar arasında koordinas- 1 T.C Anayasası, (1982), (Erişim Tarihi: ) 2 T.C Anayasası, Gözler, Kemal (2005), İdare Hukuku Dersleri, Bursa: Ekin Kitapevi, s Eryılmaz, Bilal (2008), Kamu Yönetimi, Ankara: Okutman Yayıncılık, s

3 yonun sağlanması ve faaliyetlerin denetlenmesi sevk ve idare esnasında yapılması gereken hususlardır. 5 Yerinden yönetim bölgesel ya da yerel nitelikteki işlevlerin, merkezî yönetimin hiyerarşik yapısı dışında kalan özerk birimlerce yerine getirilmesidir. Yerinden yönetim sisteminin amacı tüm ülkeyi ilgilendirmeyen, sadece bir bölgeye ait veya bir kısım vatandaşları ilgilendiren hizmetlerin o bölgede mevcut kuruluşlar tarafından yerine getirilmesidir. 6 Yerinden yönetim kuruluşlarının yetkileri merkezî yönetime göre; yer, konu ve biçim yönünden sınırlandırılmıştır. Devlet, yani merkezin yetki ve görevleri Anayasa ile belirlenmiştir. Yerinden yönetim kuruluşlarının yetkileri kanunla düzenlenir. Merkez yönetimi tüm yurt sathında görev yaparken, yerinden yönetim kuruluşları kendilerine kanunla verilen görevleri belirli bölgelerde icra ederler. Merkezî yönetim kendi alanında tam ve mutlak yetkili iken, yerinden yönetim kuruluşları mutlak yetkili değildirler. 7 Yerinden yönetim kuruluşlarının en önemli özelliği özerkliklerinin olmasıdır. Yerinden yönetim kuruluşları özerklik anlamında bağımsız değildir, ancak yasalar çerçevesinde yönetim ve mali konularda serbestçe hareket edebilirler. Tüzel kişilikleri vardır. Bu özellikleri ile hak ve borç sahibi olabilirler. Kendilerine ait bütçeleri vardır. Ancak, kendi gelirleriyle etkin hizmet verme olanakları bulunmadığı için merkezî hükümetin yardımları ile hizmet üretiminde bulunurlar. Görevlerini kendi organları vasıtası ile yürütür ve karar organları seçimle gelir. Ancak hizmet yerinden yönetim kuruluşlarında karar ve yürütme organları hizmetin niteliğine göre kendilerince seçilir ya da hükümet tarafından belirlenir ve atanır. Anayasa da belirtilen yönetimde birliği sağlamak ilkesini gerçekleştirmek amacıyla merkezî yönetimin vesayet denetimi altındadır Osmanlı İmparatorluğu ndan Günümüze Yerinden Yönetim Osmanlı İmparatorluğu nda yerel hizmetler İslam geleneğinin bir parçası olan esnaf örgütleri, vakıflar gibi kuruluşlar tarafından yerine getirilmekteydi. Batılı anlamda yerel yönetimlerin ortaya çıkışında Osmanlı Devleti bünyesinde yaşayan azınlıkların dış çevrelerin baskısıyla bazı haklar elde etme çabaları sonucu ortaya çıkmıştır. 9 5 Eryılmaz, 2008, Aydın, Ahmet Hamdi (2012), Kamu Yönetimine Giriş, Ankara: Seçkin Kitapevi, s. 146,147 7 Aydın, 2012, Gözübüyük, A. Şeref (2007), Yönetim Hukuku, Ankara: Turhan Kitapevi, s. 41; Odyakmaz, Zehra; Kaymak, Ümit; Ercan, İsmail (2011). Anayasa Hukuku-İdare Hukuku, Genişletilmiş Güncellenmiş 13. Baskı, İstanbul: Oniki Levha Yayınları, s.451 vd. 9 Keleş, Ruşen (2000), Yerinden Yönetim ve Siyaset, Genişletilmiş 4. Basım, İstanbul: Cem Yayınevi, s

4 19. yüzyıla kadar klasik Osmanlı şehir yönetimi ve yargı görevi ilmiye sınıfından olan kadılara verilmiştir. Merkezî bürokrasinin bir üyesi olan kadı, yargının, kolluk işlerinin, mali görevlerin ve şehir yönetiminin sorumlusuydu. Kadıya görev yapacağı bir resmi bina tahsis edilmemişti. Kadı nereye yerleşirse yönetim merkezi orası oluyordu. Kadı ve yardımcı personeli merkezî idare tarafından belirlendiği için yerel halkın denetlemesi veya yönetime katılması söz konusu değildi. Dolayısıyla Tanzimat devrine kadar Osmanlı Devleti nde şehir ve eyalet idaresinde yerel yönetimden söz etmek mümkün değildir. 10 Dış dünya ile irtibatlı olan liman şehirlerinde yoğunlaşan ekonomik faaliyetler sonucunda, bu şehirlere gelen yabancı tüccarlara konaklama tesisi, uygun sağlık şartları ve düzenli şehir ulaşımı sağlamak zorunlu hale gelmişti. İlk beledi çalışmaların bu liman kentlerinde olması bu sebeplerde aranabilir. Osmanlı Devleti nde dış dünya ile irtibat ve azınlıkların istekleri Tanzimat Fermanı yla birlikte yönetimde reform çalışmalarını hızlandırmıştır. Keza Tanzimat dönemi devlet adamlarının Avrupa elçiliklerinde görev yaparken gördükleri Avrupa şehirlerinin durumunu İstanbul a yazdıkları mektuplarla anlatmaları ve Osmanlı şehirlerinin düzensiz durumundan rahatsız olmaları Osmanlı Devleti nde beledi hizmetlerin oluşturulmasını hızlandırmıştır. 11 Kırım Savaşı esnasında gemiler dolusu asker ve malzemenin İstanbul a gelmesi şehirde beslenme, barınma, sağlık ve hijyen sorunlarını ortaya çıkarmış, Babıali şehir yönetimini ve günlük hizmetleri yürütecek bir örgüte ihtiyaç duymuştur. 16 Ağustos 1854 tarihinde yayınlanan resmi bir tebliğ ile İstanbul Şehremaneti kurulmuştur. 12 Şehremaneti şehirde yol ve kaldırımlar yapacak, onaracak, temizlik işlerini üstlenecek, zaruri ihtiyaç maddelerini sağlayacak ve esnafın kontrolünü üstlenecekti. Bu görevleri ile aslında eski kadıların bir devamı şeklindeydi. Şehremaneti örgütünün organları; şehremini ve şehir meclisinden oluşmaktaydı. Şehremini, Babıâli nin seçimi ve padişahın iradesiyle atanmaktaydı. Şehir Meclisi ise İstanbul da her sınıf, tebaa ve esnaf temsilcilerinin bulunduğu on iki kişiden oluşmaktaydı. Şehremini ve muavinleri ile birlikte Meclisin üye sayısı on beş kişi oluyordu tarihli Vilayet Nizamnamesi ve 1871 tarihli İdare-i Umumiyeyi Nizamnamesi yerinden yönetimin gelişmesine katkı sağlamıştır tarihli 10 Ortaylı, İlber (2000), Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahallî İdareleri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, s Baysun, Cavit (1960), Mustafa Reşid Paşa nın Siyasi Yazıları, İÜEF Tarih Dergisi, C: XI, Sayı: 15, s Ortaylı, 2000, Ortaylı, 2000,

5 Nizamname taşra yönetiminin temelini oluşturan bir düzenleme olarak kabul edilebilir Kanuni Esasi il özel idareleri ve belediye yönetimine yer vermiş, 108. maddesinde vilayet yönetiminin yetki genişliği ve görev ayrımı esaslarına göre görüleceği ifade edilmiştir tarihli Der-saadet Belediye Kanunu İstanbul da belediye oluşturulması hükmünü getirmiştir. Vilayet Belediye Kanununda her vilayet ve kasabada belediye kurulması maddesi düzenlenmiştir tarihinde İl Özel İdareleri ile ilgili düzenleme yasalaşmıştır tarihli Anayasa nın 10. maddesinde, Türkiye coğrafi vaziyet ve iktisadi münasebet noktai nazarından vilayetlere, vilayetler kazalara münkasem olup, kazalar da nahiyelerden terekküp eder, hükmü idare başlığı altında düzenlenmiştir. Vilayet, ilçe ve nahiye düzenlemesi yapılmış, vilayet ve nahiyelere tüzel kişilik verilirken, tüzel kişilik tanınmamıştır tarihli Anayasa nın 6. bölümü 89. maddesinde, Türkiye, coğrafya durumu ve ekonomi ilişkileri bakımından illere, iller ilçelere, ilçeler bucaklara bölünmüştür ve bucaklar da kasaba ve köylerden meydana gelir, hükmü ile mülki taksimat yapılmıştır. 91. maddesinde ise ilk kez illerin yetki genişliği ve görev ayrımı esaslarına göre yönetileceği anayasal hüküm şeklini almıştır. 90. maddesi illere, şehir, kasaba ve köylere tüzel kişilik hakkı vermiştir tarihli Anayasa da yerinden yönetim kuruluşlarına görevleriyle ilgili gelir sağlaması, organlarının seçimle işbaşına gelmesi hükümleri getirilmiş, 112. maddesinde idare merkezden yönetim ve yerinden yönetim olarak ikiye ayrılmıştır maddesinde ise, Mahallî idareler, il, belediye veya köy halkının müşterek mahallî ihtiyaçlarını karşılayan ve genel karar organları halk tarafından seçilen kamu tüzel kişileridir, şeklinde düzenleme yapılmıştır tarihinde çıkarılan bir yasa ile belediye başkanlarının halk tarafından seçilmesi ve seçimin vali veya Cumhurbaşkanı tarafından onaylanması kaldırılmıştır tarihli Anayasa da ise 123 ve 127. maddelerinde düzenleme yapılmıştır maddesinde, İdarenin kuruluş ve görevleri, merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır, düzenlemesi ile 127. madde- 14 Koçak, Yüksel (2008), Karşılaştırmalı Yerel Yönetimler, Ankara: Orion Kitapevi, s Keleş, 2000, Koçak, 2008, T.C Anayasası (1921), (Erişim Tarihi: ) 18 T.C Anayasası (1924), (Erişim Tarihi: ) 19 T.C Anayasası (1961), /KANUNLAR_KARARLAR/ kanuntbmmc044/kanunkmc044/ kanunkmc pdf, (Erişim Tarihi: ) 20 Koçak, 2008,

6 sinde, Mahallî idareler; il, belediye veya köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları, gene kanunda gösterilen, seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişileridir, düzenlemesi mevcuttur Yerinden Yönetimin Yarar ve Sakıncaları Yerinden yönetimin de diğer yönetim yaklaşımlarında olduğu gibi kendine özgü bazı yararları ve sakıncaları bulunmaktadır Yerinden Yönetimin Yararları Yerinden yönetim kuruluşları arasında önemli bir yer tutan mahallî idareler demokratik ilkelere daha uygundur. Yerinden yönetim kuruluşlarının karar organları o bölgede oturan halk tarafından seçimle iş başına getirilirler. Bu sebeple yöre halkının iradesi yönetime yansır ve vatandaşlar seçtiği kişilere merkezî yönetimdeki kişilere nazaran daha rahat ulaşır ve onları denetlerler. 22 Yerinden yönetim kuruluşları hizmet üretiminde merkezî yönetimle yazışma yapma ve merkezî yönetimden gelecek nihai kararı beklemeye ihtiyaç duymayacakları için kırtasiyecilik ve bürokrasi azdır. Hizmetler yöre halkının ihtiyaçlarına daha uygun bir şekilde yürütülür Yerinden Yönetimin Sakıncaları Yerinden yönetim kuruluşlarının en önemli sakıncası yeterli mali imkânlara sahip olmamalarıdır. Bunun yanı sıra yerinden yönetim kuruluşları teknik eleman sıkıntısına da düşerler. Özellikle hizmet yerinden yönetim kuruluşlarının merkezî yönetimin bütçe ve denetimi dışında kalma eğilimi sebebiyle yerinden yönetim kuruluşlarının mali denetimleri güçtür. Yerinden yönetim kuruluşlarına bırakılan kamu hizmetlerinin ülke düzeyinde her yöreye eşit şekilde verilmesi olanağı bulunmamaktadır. 24 Yerinden yönetim kuruluşları içinde yer alan mahallî idarelerin karar organları seçimle iş başına gelmesi sebebiyle, bu organların tekrar seçilebilmek amacıyla ihtiyaca uygun ve uzun vadeli yatırımlar yerine kısa vadeli ve göz boyayacak hizmetlere öncelik verebilir. Kendilerine oy vermediklerini düşündükleri vatandaşlara cezalandırıcı kararlar alarak partizanca uygulamalara yer verebilirler T.C Anayasası (1982) 22 Gözübüyük, 2007, Gözler, 2005, Gözübüyük, 2007, Gözler, 2005,

7 7.4. Yerinden Yönetim Çeşitleri Yerinden yönetim siyasi ve idari yerinden yönetim olmak üzere ikiye ayrılabilir. 26 Siyasi yerinden yönetimde ülkedeki siyasal gücün merkezî idare ile yerinden yönetim kuruluşları tarafından paylaşılması söz konusudur. Bu durum eyalet, kanton, il ve cumhuriyet gibi birimleri kapsayan federal devlet sistemleri olarak görülür. 27 Siyasi otorite merkezin dışında bulunan diğer bölgelerle veya birimlerle paylaşılmıştır. Ancak, bütünü devredilmemiştir. Mahallî yönetim örgütlerine yasama ve yürütme konularında kısmi bağımsızlık verilmiştir. Bu örgütler ulusal hükümet karşısında ikinci derecede egemen durumundadır ve egemenlik sınırları Anayasa da düzenlenir. İdari yerinden yönetim yerel nitelikteki kamu hizmetleriyle ekonomik, kültürel ve teknik bazı faaliyetlerin merkezî yönetim dışındaki kamu tüzel kişileri tarafından yürütülmesidir. Bu kamu tüzel kişileri ya coğrafi bir bölgede yaşayan halkın ihtiyaçlarını gidermek için ya da eğitim, ticaret, sanayi ve kültür gibi belirli bir faaliyeti icra etmek üzere kurulmuştur. İdari yerinden yönetim kuruluşlarında amaç hizmetlerin halka daha etkin ve verimli olarak ulaştırılmasıdır. Bu amaca ulaşılırken halkın yönetime katılması sağlanmış olur, aşırı merkeziyetçiliğin sakıncaları ortadan kalkar ve yerel ihtiyaçlarla kamu hizmetleri arasında denge sağlanmış olur. 28 İdari yerinden yönetim kuruluşları özerk bir statüye sahip olup, kendilerine ait bütçeleri bulunmaktadır. Harcamalarını kendi bütçelerinden karşılarken, yasalar çerçevesinde yeni bütçe kalemleri de oluşturabilmektedirler. İdari yerinden yönetim kuruluşları seçimlerle gelen kendi organları tarafından yönetilirler. Mutlaka kanunla kurulurlar, tüzük veya yönetmeliklerle kurulamazlar. İdari yönetim kuruluşları yer yönünden yerinden yönetim kuruluşları ve hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları olmak üzere ikiye ayrılır Yer Yönünden Yerinden Yönetim Kuruluşları (Mahallî İdareler) Yer yönünden yerinden yönetim kuruluşları idari bazı görevlerin yürütülmesi yetkisinin merkezî idareye bağlı olmayan ve karar organları seçmenler tarafından belirlenen il, belediye ve köy gibi faaliyetleri belirli bir coğrafi alanla sınırlı olan yönetimlerdir. 29 Yer yönünden yönetim kuruluşlarına mahallî idareler veya yerel yönetimler adı verilmektedir Anayasa- 26 Eryılmaz, Bilal (2011), Kamu Yönetimi, Ankara: Sözkesen Matbaacılık, s Aydın, 2012, Eryılmaz, 2008, Eryılmaz, 2008,

8 sı mahallî idareler terimini kullanmaktadır. 30 Mahallî idareler Anayasa mıza göre, il özel idaresi, belediye ve köy olmak üzere üç tanedir. Anayasa nın 127. maddesine göre, Mahallî idareler; il, belediye veya köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları, gene kanunla gösterilen, seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişileridir. 31 Anayasa nın 127. maddesinin tümü incelediğinde, mahallî idarelerle ilgili olarak aşağıda belirtilen ilke ve özellikleri ortaya çıkmaktadır 32 : Mahallî idareler kamu tüzel kişiliğine sahiptir, Mahallî idarelerin görev ve yetkileri kanunla düzenlenir. Bu düzenleme yerinden yönetim ilkesine uygun olarak yapılır, Mahallî idarelerin karar organları seçmenler tarafından seçilerek oluşturulur. Seçimler kural olarak beş yılda bir yapılır, Mahallî idarelerin seçilmiş organlarının, organlık sıfatını kazanmalarına ilişkin itirazların çözümü ve kaybetmeleri konusundaki denetim yargı yoluyla olur, Mahallî idareler üzerinde merkezî idarenin idari vesayet yetkisi bulunmaktadır, Mahallî idareler kendi aralarında Bakanlar Kurulunun izni ile birlik kurabilirler, Hakkında soruşturma veya kovuşturma açılan mahallî idare organları veya bu organların üyelerini, İçişleri Bakanı, geçici bir tedbir olarak, kesin hükme kadar uzaklaştırabilir, Mahallî idarelere görevleri ile orantılı gelir kaynakları sağlanır İl Özel İdareleri İl özel idaresi, il sınırları ile çevrili bir coğrafi alanda yaşayan insanların ortak ihtiyaçlarını karşılamak için kurulmuş kamu tüzel kişiliğine sahip, yer yönünden yerinden yönetim kuruluşlarıdır. İl sınırları ile çevrili bir coğrafi alan teriminde il özel idarelerinin görev alanı içine sadece şehir, kasaba ve köy gibi yerleşim yerlerini değil, aynı zamanda bağ, bahçe, dağ, orman gibi arazileri de girmektedir. 33 İl özel idaresi 1864 tarihli Vilayet Nizamnamesiyle düzenlenmiş ve İkinci Meşrutiyet döneminde tüzel kişilik kazanmıştır. 13 Mart 1913 te İdare-i Umumiye-i Vilayet Kanunu Muvakkat çıkarılmıştır. Bu, 16 Mayıs 1987 tarihinde 3360 sayılı Kanun ile adı İl Özel İdaresi Kanunu olarak değiştiril- 30 Gözler, 2005, T.C Anayasası (1982) 32 Gözler, 2005, Gözler, 2005,

9 miştir yılında 1913 tarihli Kanun yürürlükten kaldırılarak, 22 Şubat 2005 tarih ve 5302 sayılı Kanun ile yeni İl Özel İdaresi Kanunu kabul edilmiştir sayılı Kanunun 3. maddesine göre il özel idaresi, İl halkının mahallî müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir. 35 İl özel idaresi ilin kurulmasına dair kanunla kurulur ve ilin kaldırılmasıyla tüzel kişiliği sona erer. İl özel idaresinin görev alanı il sınırlarını kapsamaktadır sayılı Kanunun 6. maddesine göre, İl özel idaresi mahallî müşterek nitelikte olmak şartıyla; Gençlik ve spor, sağlık, tarım, sanayi ve ticaret; belediye sınırları il sınırı olan büyükşehir belediyeleri hariç ilin çevre düzeni planı, bayındırlık ve iskân, toprağın korunması, erozyonun önlenmesi, kültür, sanat, turizm, sosyal hizmet ve yardımlar, yoksullara mikro kredi verilmesi, çocuk yuvaları ve yetiştirme yurtları; ilk ve orta öğretim kurumlarının arsa temini, binalarının yapım, bakım ve onarımı ile diğer ihtiyaçlarının karşılanmasına ilişkin hizmetleri il sınırları içinde, İmar, yol, su, kanalizasyon, katı atık, çevre, acil yardım ve kurtarma, orman köylerinin desteklenmesi, ağaçlandırma, park ve bahçe tesisine ilişkin hizmetleri belediye sınırları dışında, yapmakla görevli ve yetkilidir. İl özel idarelerinin görev ve yetkileri oldukça geniştir. Bu görevlerini yerine getirirken çeşitli yetki ve imtiyazlara sahip olması kaçınılmazdır sayılı Kanunun 7. Maddesi, il özel idarelerinin yetki ve imtiyazlarını düzenlemiştir. 7. maddeye göre il özel idareleri: Kanunlarla verilen görev ve hizmetleri yerine getirebilmek için her türlü faaliyette bulunmak, gerçek ve tüzel kişilerin faaliyetleri için kanunlarda belirtilen izin ve ruhsatları vermek ve denetlemek. Kanunların il özel idaresine verdiği yetki çerçevesinde yönetmelik çıkarmak, emir vermek, yasak koymak ve uygulamak, kanunlarda belirtilen cezaları vermek. 34 Koçak, 2008, 25; Odyakmaz, Kaymak, Ercan, 2011, s İl Özel İdaresi Kanunu, (2005), (Erişim Tarihi: ) 36 İl Özel İdaresi Kanunu, 2005, Md. 4,5 193

10 Hizmetlerin yürütülmesi amacıyla, taşınır ve taşınmaz malları almak, satmak, kiralamak veya kiraya vermek, takas etmek, bunlar üzerinde sınırlı aynî hak tesis etmek. Borç almak ve bağış kabul etmek. Vergi, resim ve harçlar dışında kalan ve miktarı yirmi beş milyar Türk Lirasına kadar olan dava konusu uyuşmazlıkların anlaşmayla tasfiyesine karar vermek. Özel kanunları gereğince il özel idaresine ait vergi, resim ve harçların tarh, tahakkuk ve tahsilini yapmak 37. Belediye sınırları dışındaki gayri sıhhi müesseseler ile umuma açık istirahat ve eğlence yerlerine ruhsat vermek ve denetlemek. yetki ve imtiyazlarına sahiptir. 38 İl özel idaresi, hizmetleri ile ilgili olarak halkın görüş ve düşüncelerini belirlemek amacıyla kamuoyu yoklaması ve araştırması yapabilir 39. Hizmetlerin yerine getirilmesinde öncelik sırası, il özel idaresinin malî durumu, hizmetin ivediliği ve verildiği yerin gelişmişlik düzeyi dikkate alınarak belirlenmektedir. İl özel idaresi hizmetleri, vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunulmakta, hizmet sunumunda özürlü, yaşlı, düşkün ve dar gelirlilerin durumuna uygun yöntemler uygulanmaktadır. Hizmetlerin diğer mahallî idareler ve kamu kuruluşları arasında bütünlük ve uyum içinde yürütülmesine yönelik koordinasyon o ilin valisi tarafından sağlanır. İl özel idaresinin organları; il genel meclisi, il encümeni ve validen oluşur. İl genel meclisinin, il özel idaresinin karar organı, valinin ise il özel idaresinin başı ve tüzel kişiliğinin temsilcisi olduğu 5302 sayılı kanunda belirtilmiştir. Encümenle ilgili bir düzenleme mevcut değildir. Ancak, bu birimin görev ve yetkileri incelendiğinde karar organı olduğu görülmektedir İl özel idaresinin proje karşılığı borçlanma yoluyla elde edilen gelirleri, vergi, resim ve harçları, şartlı bağışlar ve kamu hizmetinde fiilen kullandığı malları haczedilemez. Bkz. Odyakmaz, Kaymak, Ercan, 2011, s İl Özel İdaresi Kanunu, 2005, Md. 7; 2007 yılında 5594 sayılı Kanunla Sivil hava ulaşımına açık havaalanları bünyesinde yer alan tüm tesislere işyeri açma ve çalışma ruhsatı dâhil her türlü ruhsat, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü tarafından verilir. Şeklinde bir düzenlemeye gidilmiştir. Bkz. Odyakmaz, Kaymak, Ercan, 2011, s Odyakmaz, Kaymak, Ercan, 2011, s Günday, Metin (2004), İdare Hukuku, (Ek kanun değişikliği, İl Özel İdareleri ve Belediyeler Ankara: İmaj Yayınevi, s

11 İl Genel Meclisi İl genel meclisi, il özel idaresinin en yüksek karar organıdır. İl genel meclisi üyeleri 2972 sayılı Mahallî İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetlerinin Seçimi Hakkındaki Kanununa göre seçmenler tarafından seçilir. 41 İl genel meclisi, seçim sonuçlarının ilanını izleyen beşinci günü en yaşlı üye başkanlığında kendiliğinden toplanır. Bu toplantıda meclis üyeleri arasından iki yıl görev yapmak üzere gizli oyla meclis başkanı, meclis birinci ve ikinci başkan vekilleri, ikisi yedek olmak üzere dört kâtip üye seçilir. İlk iki yıldan sonra seçilecek başkanlık divanı, yapılacak ilk mahallî idareler seçimlerine kadar görev yapar. 42 İl genel meclisi, il genel meclisi tarafından belirlenen bir aylık tatil süresi hariç her ayın ilk haftası meclis tarafından önceden belirlenen günde normal toplantısını yapar. Normal toplantı süresi en çok beş gündür. Ancak, bütçe görüşmelerine rastlayan toplantı süresi yirmi günle sınırlıdır. Gündem, meclis başkanı tarafından belirlenir ve üyelere en az üç gün önceden bildirilir. Valinin önerdiği hususlar gündeme alınır. Gündem, çeşitli yollarla da halka duyurulur. İl genel meclisi üyeleri de il özel idaresine ait işlerle ilgili konuların gündeme alınmasını önerebilir. Öneri, toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla kabul edildiği takdirde gündeme alınır. 43 İl genel meclisi, toplantılarını üye tam sayısının salt çoğunluğuyla yapar ve katılanların salt çoğunluğuyla karar verir. Karar yeter sayısı, üye tam sayısının dörtte birinden az olamaz. Oylamada eşitlik çıkması durumunda meclis başkanının bulunduğu taraf çoğunluk sayılır. 44 İl genel meclisi kararlarının kesinleşmesi usulünde il valisinin devreye girdiği görülmektedir sayılı Kanunda kararların kesinleşmesi, İl genel meclisi tarafından alınan kararların tam metni, en geç beş gün içinde valiye gönderilir. Vali, hukuka aykırı gördüğü kararları, yedi gün içinde gerekçesini de belirterek yeniden görüşülmek üzere il genel meclisine iade edebilir. Valiye gönderilmeyen meclis kararları yürürlüğe girmez. Yeniden görüşülmesi istenilmeyen kararlar kesinleşir, 45 şeklinde düzenlenmiştir. İl genel meclisinin başlıca görevleri 5302 sayılı Kanuna göre aşağıda sıralanmaktadır 46 : Sayılı Kanun, (1984), Md. 1, (Erişim Tarihi: ) 42 İl Özel İdaresi Kanunu, 2005, Md İl Özel İdaresi Kanunu, 2005, Md. 11,13 44 İl Özel İdaresi Kanunu, 2005, Md İl Özel İdaresi Kanunu, 2005, Md İl Özel İdaresi Kanunu, 2005, Md

12 Stratejik plan ile yatırım ve çalışma programlarını, il özel idaresi faaliyetlerini ve personelinin performans ölçütlerini görüşmek ve karara bağlamak, Bütçe ve kesin hesabı kabul etmek, bütçede kurumsal kodlama yapılan birimler ile fonksiyonel sınıflandırmanın birinci düzeyleri arasında aktarma yapmak, Belediye sınırları il sınırı olan büyükşehir belediyeleri hariç il çevre düzeni planı ile belediye sınırları dışındaki alanların imar planlarını görüşmek ve karara bağlamak, Borçlanmaya karar vermek, Bütçe içi işletmeler ile Türk Ticaret Kanununa tabi ortaklıklar kurulmasına veya bu ortaklıklardan ayrılmaya, sermaye artışına ve gayrimenkul yatırım ortaklığı kurulmasına karar vermek, Taşınmaz mal alımına, satımına, trampa edilmesine, tahsisine, tahsis şeklinin değiştirilmesine veya tahsisli bir taşınmazın akar haline getirilmesine izin; üç yıldan fazla kiralanmasına ve süresi yirmi beş yılı geçmemek kaydıyla bunlar üzerinde sınırlı ayni hak tesisine karar vermek, Şartlı bağışları kabul etmek, İl özel idaresi adına imtiyaz verilmesine ve il özel idaresi yatırımlarının yap-işlet veya yap-işlet-devret modeli ile yapılmasına, il özel idaresine ait şirket, işletme ve iştiraklerin özelleştirilmesine karar vermek, Encümen üyeleri ile ihtisas komisyonları üyelerini seçmek, İl özel idaresi tarafından çıkarılacak yönetmelikleri kabul etmek, Norm kadro çerçevesinde il özel idaresinin ve bağlı kuruluşlarının kadrolarının ihdas, iptal ve değiştirilmesine karar vermek, Yurt içindeki ve yurt dışındaki mahallî idareler ve mahallî idare birlikleriyle karşılıklı işbirliği yapılmasına karar vermek, Diğer mahallî idarelerle birlik kurulmasına, kurulmuş birliklere katılmaya veya ayrılmaya karar vermek, İl özel idaresine kanunlarla verilen görev ve hizmetler dışında kalan ve ilgililerin isteğine bağlı hizmetler için uygulanacak ücret tarifesini belirlemektir. İl genel meclisi, bir yıl görev yapmak üzere üyeleri arasından en az üç, en fazla beş kişiden oluşan ihtisas komisyonları kurabilir. Plan ve bütçe ile imar ve bayındırlık komisyonları en çok yedi kişiden meydana gelir. 196

13 İhtisas komisyonları, her siyasi parti grubunun ve bağımsız üyelerin il genel meclisindeki üye sayısının meclis üye tam sayısına oranlanması suretiyle oluşturulur. Eğitim, kültür ve sosyal hizmetler komisyonu, imar ve bayındırlık komisyonu, çevre ve sağlık komisyonu ile plan ve bütçe komisyonu kurulması zorunludur. İl genel meclisi üyeliği, ölüm ve istifa durumunda kendiliğinden sona erer. Özürsüz veya izinsiz olarak arka arkaya üç birleşim günü veya bir yıl içinde yapılan toplantıların yarısına katılmayan üyenin üyeliğinin düşmesine, savunması alındıktan sonra üye tam sayısının salt çoğunluğuyla karar verilir. İl genel meclisi üyeliğine seçilme yeterliliğinin kaybedilmesi durumunda, valinin bildirmesi üzerine Danıştay tarafından üyeliğin düşmesine karar verilir. 47 İl genel meclisi; Kendisine kanunla verilen görevleri süresi içinde yapmayı ihmal eder ve bu durum il özel idaresine ait işleri aksatırsa ve il özel idaresine verilen görevlerle ilgisi olmayan siyasi konularda karar alırsa, İçişleri Bakanlığı nın bildirisi üzerine Danıştay ın kararı ile feshedilir. İçişleri Bakanlığı gerekli gördüğü takdirde meclisin feshine dair bildiri ile birlikte karar verilinceye kadar meclis toplantılarının ertelenmesini de ister. Danıştay, toplantıların ertelenmesi hususunu en geç bir ay içinde karara bağlar. 48 İl genel meclisi tarafından alınan kararların tam metni, en geç beş gün içinde valiye gönderilir. Valiye gönderilmeyen il genel meclisi kararları yürürlüğe giremez. Vali hukuka aykırı gördüğü kararları, yedi gün içinde ve gerekçesini de belirterek il genel meclisine yeniden görüşülmesi için iade edebilir. Valinin yeniden görüşülme talebinde bulunmadığı kararlar o haliyle kesinleşir İl Encümeni İl encümeni valinin başkanlığında, il genel meclisinin her yıl kendi üyeleri arasından bir yıl için gizli oyla seçeceği beş üye ile biri mali hizmetler birim amiri olmak üzere valinin her yıl birim amirlerinin arasından seçeceği beş üyeden oluşur. Valinin katılamadığı encümen toplantısına genel sekreter başkanlık eder. Encümen toplantılarına gündemdeki konularla ilgili olarak, ilgili birim amirleri vali tarafından oy hakkı olmaksızın görüşleri alınmak üzere çağrılabilir İl Özel İdaresi Kanunu, 2005, Md İl Özel İdaresi Kanunu, 2005, Md Valinin il genel meclisi kararları üzerindeki vesayet denetimine ilişkin ayrıntılı bilgi için Bkz. Odyakmaz, Kaymak, Ercan, 2011, s İl Özel İdaresi Kanunu, 2005, Md

14 İl encümeninde seçimle gelen üyelerle birlikte vali tarafından atanan seçilmişlerle eşit sayıdaki birim amirlerinin encümende karar alınması esnasında merkezî idarenin denetimini artırmaktadır. Oysa Anayasa nın 127. maddesi,. karar organları, gene kanunda gösterilen, seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişileridir, şeklinde düzenlenmiştir. Vali tarafından atanan birim amirlerinin encümende yer alması aslında Anayasa ile bağdaşmamaktadır. 51 Encümenin görev ve yetkileri şunlardır 52 : Stratejik plan ve yıllık çalışma programı ile bütçe ve kesin hesabı inceleyip il genel meclisine görüş bildirmek. Yıllık çalışma programına alınan işlerle ilgili kamulaştırma kararlarını almak ve uygulamak. Öngörülmeyen giderler ödeneğinin harcama yerlerini belirlemek. Bütçede fonksiyonel sınıflandırmanın ikinci düzeyleri arasında aktarma yapmak. Kanunlarda öngörülen cezaları vermek. Vergi, resim ve harçlar dışında kalan ve miktarı beş milyar Türk lirasına kadar olan ihtilafların sulhen halline karar vermek. Taşınmaz mal satımına, trampa edilmesine ve tahsisine ilişkin kararları uygulamak, süresi üç yılı geçmemek üzere kiralanmasına karar vermek. Belediye sınırları dışındaki umuma açık yerlerin açılış ve kapanış saatlerini belirlemek. Vali tarafından havale edilen konularda görüş bildirmek. Kanunlarla verilen diğer görevleri yapmaktır. Encümen toplantısını haftada en az bir defa olmak üzere önceden belirlenen gün ve saatte yapar. Ancak, başkan acil durumlarda encümeni toplantıya çağırabilir. Encümen üye tam sayısının salt çoğunluğuyla toplanır ve katılanların salt çoğunluğuyla karar verir. Oyların eşitliği durumunda başkanın bulunduğu taraf çoğunluk sayılır. Çekimser oy kullanılamaz. Encümenin gündemi vali tarafından hazırlanır. Encümen üyeleri gündem maddesi teklif edebilir. Encümen, gündemindeki konuları en geç bir hafta içinde görüşüp karara bağlar. Alınan kararlar başkan ve toplantıya katı- 51 Günday, 2004, İl Özel İdaresi Kanunu, 2005, Md

15 lan üyeler tarafından imzalanır. Karara muhalif kalanlar gerekçelerini de açıklar. Vali kanun, tüzük, yönetmelik ve il genel meclisi kararlarına aykırı gördüğü encümen kararının bir sonraki toplantıda tekrar görüşülmesini isteyebilir. Encümen, kararında ısrar ederse karar kesinleşir. Bu takdirde, vali, kesinleşen encümen kararının uygulanmasını durdurur ve idari yargı mercilerine yürütmeyi durdurma talebi ile birlikte on gün içinde başvurur. İtiraz Danıştay tarafından en geç altmış gün içinde karara bağlanır Vali İl özel idaresinin başı ve tüzel kişiliğinin temsilcisi olarak valinin görev ve yetkileri şunlardır 53 : İl özel idaresi teşkilâtının en üst amiri olarak il özel idaresi teşkilâtını sevk ve idare etmek, il özel idaresinin hak ve menfaatlerini korumak. İl özel idaresini stratejik plana uygun olarak yönetmek, il özel idaresinin kurumsal stratejilerini oluşturmak, bu stratejilere uygun olarak bütçeyi, il özel idaresi faaliyetlerinin ve personelinin performans ölçütlerini hazırlamak ve uygulamak, izlemek ve değerlendirmek, bunlarla ilgili raporları meclise sunmak. İl özel idaresini devlet dairelerinde ve törenlerde, davacı veya davalı olarak da yargı yerlerinde temsil etmek veya vekil tayin etmek. İl encümenine başkanlık etmek. İl özel idaresinin taşınır ve taşınmaz mallarını idare etmek. İl özel idaresinin gelir ve alacaklarını takip ve tahsil etmek. Yetkili organların kararını almak şartıyla sözleşme yapmak. İl genel meclisi ve encümen kararlarını uygulamak. Bütçeyi uygulamak, bütçede meclis ve encümenin yetkisi dışında kalan aktarmaları yapmak. İl özel idaresi personelini atamak. İl özel idaresini, bağlı kuruluşlarını ve işletmelerini denetlemek. Şartsız bağışları kabul etmek. İl halkının huzur, esenlik, sağlık ve mutluluğu için gereken önlemleri almak. 53 İl Özel İdaresi Kanunu, 2005, Md

16 Bütçede yoksul ve muhtaçlar için ayrılan ödeneği kullanmak. Kanunlarla il özel idaresine verilen ve il genel meclisi veya il encümeni kararını gerektirmeyen görevleri yapmak ve yetkileri kullanmaktır. İl özel idaresinin bütçesi, ilin stratejik planına uygun olarak, mali yıl ve izleyen iki yıl içindeki gelir ve gider tahminlerini gösterecek şekilde vali tarafından hazırlanır. Vali hazırladığı bütçeyi, eylül ayı başında il encümenine sunar. İl encümeni bütçeyi inceleyip, kasım ayının ilk gününden önce il genel meclisine sunar. İl genel meclisi ise bütçe tasarısını aynen veya değiştirerek yılbaşından önce kabul eder. Ancak, il genel meclisinin bütçe denkliğini bozacak biçimde gider artırıcı veya gelir azaltıcı değişiklikler yapması yasaktır Belediye İdaresi Belediye idaresi kamu hizmetlerinin halka çabuk, hızlı ve etkin olarak sunulmasını sağlamak maksadıyla yönetim sistemi içerisinde önemli bir yer tutmaktadır. Mahallî idare birimleri arasında en etkin ve yaygın olan birim belediyelerdir. Belediye deyiminin kökeni belde dir. Belde tabirinin Batıdaki karşılığı ise site (cite) dir. Site, çevresi ve sınırları belli, içinde yerli ve yerleşmiş bulunanların imar ettikleri bir mahal, yer anlamındadır. 55 Türkiye de bugünkü anlamda ilk belediye teşkilatı 1854 yılında Şehremaneti adıyla İstanbul da kurulmuştur. Paris Belediyesi örnek alınarak kurulan ve Altıncı Belediye Dairesi adı verilen il belediye idaresi Galata, Şişhane ve Beyoğlu bölgesinde faaliyet göstermiştir. Osmanlı Devleti nden yeni Türk Devleti ne intikal eden belediye sayısı 389 dur. 56 Cumhuriyet in ilanından sonra 16 Şubat 1924 yılında kurulan Ankara Şehremaneti uygulamaları, 3 Nisan 1930 da çıkarılan 1580 sayılı Belediyeler Kanununun hazırlanmasında yardımcı olmuştur. 57 Belediyelerin kuruluşu, görev ve yetkileri ile faaliyet alanları; 3 Temmuz 2005 tarih ve 5393 sayılı Belediye Kanunu ile 10 Temmuz 2004 tarih ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ile düzenlenmiştir sayılı Kanun genel kanundur ve bütün belediyelere uygulanır, ancak 5216 sayılı Kanun ise özel nitelikte olup, sadece büyükşehir belediyelerine ve bunların içindeki ilçe belediyeleri ile ilk kademe belediyelere uygulanmaktadır. Belediye; belde sakinlerinin mahallî müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek 54 Odyakmaz, Kaymak, Ercan, 2011, s Özbilgen, Erol (2004), Bütün Yönleriyle Osmanlı, İstanbul: İz Yayıncılık, s Çelik, Behiç (1995), Türkiye Belediyeciliğinin Tarihi Gelişimi, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, Sayı: 4. s Fındıklı, Remzi (2009), İdare Hukuku, Ankara: Selim Kitapevi, s

17 oluşturulan, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisi olup, organları; belediye meclisi, belediye encümeni ve belediye başkanından oluşmaktadır. 58 Büyükşehir belediyeleri kanunla kurulurken, il ve ilçe belediyeleri nüfus ölçütüne bakılmaksın kurulur. Nüfusu 5000 i geçen yerlerde belediyeler bir veya birden fazla köyün, köy ihtiyar meclisinin kararı veya seçmenlerinin en az yarısından bir fazlasının mahallin en büyük mülki idare amirine yazılı başvurusu sonucu, valinin bildirimi üzerine ilgili seçim kurulları tarafından on beş gün içinde köyde veya köy kısımlarında kayıtlı seçmenler arasında seçim yapılır. Seçim sonucu valinin görüşüyle birlikte İçişleri Bakanlığı na gönderilir ve Danıştay ın da görüşü alınarak müşterek kararname ile söz konusu yerde belediye kurulur. Nüfusu 2000 in altına düşen belediyeler Danıştay ın görüşü alınarak, İçişleri Bakanlığı nın önerisi üzerine müşterek kararname ile köye dönüştürülür. Meskûn sahası, bağlı olduğu il veya ilçe belediyesi ile nüfusu ve üzerinde olan bir belediyenin sınırına, 5000 metreden daha yakın duruma gelen belediye ve köylerin tüzel kişiliği; genel imar düzeni veya temel alt yapı hizmetlerinin gerekli kılması durumunda, Danıştay ın görüşü alınarak, İçişleri Bakanlığı nın teklifi üzerine müşterek kararname ile kaldırılarak bu belediyeye katılır Belediyelerin Görev ve Yetkileri Belediyelerin görevlerini, bayındırlık görevleri, düzenleyici görevler, ulaştırma görevleri, sosyal ve kültürel görevler ile zabıta görevleri, şeklinde sınıflandırmak mümkündür. 60 Bayındırlık görevleri kapsamında belediyeler; beldenin fiziki alt yapısını düzenleme, halkın barınma, eğlenme, alışveriş, park, garaj, pazaryeri, su ve kanalizasyon tesislerini kurma faaliyetlerini icra ederler. Ulaştırma görevleri içerisinde belediye sınırlarında yer alan semtler arasında şehir içi ulaşım ve toplu taşıma hizmetlerini icra eder. Düzenleyici görevler ise, imar planları ve programları yapmak, inşaat planlarına ruhsat vermek, sebze ve meyvelerin toptan alım ve satımı için haller tespit etmektir. Zabıta görevleri, kamuya açık yerlerin ve buralarda satılan malların temizlik ve sağlık yönünden denetlenmesi, çevre kirliliğinin önlenmesine yönelik hizmetlerdir. Kütüphane, sağlık tesisleri, yüzme havuzları, spor tesisleri, hayvanat bahçesi gibi hizmetlerin görülmesi ise sosyal ve kültürel görevler arasında sayılabilir. Belediye hizmetlerinin yerine getirilmesinde öncelik sırası, belediyenin mali durumu ve hizmetin ivediliği dikkate alınarak belirlenir. Hizmet sunumunda özürlü, yaşlı, düşkün ve dar gelirlilerin durumuna uygun yön- 58 Belediye Kanunu, (2005), Md. 3, (Erişim Tarihi: ). 59 Belediye Kanunu, 2005, Md. 4,11 60 Fındıklı, 2009,

18 temler uygulanır. Belediyenin görev, sorumluluk ve yetki alanı belediye sınırlarını kapsar. Belediye meclisinin kararı ile mücavir alanlara da belediye hizmetleri götürülebilir Belediyelerin Organları Belediyelerin temel organları belediye başkanı, belediye meclisi ve belediye encümenidir Belediye Başkanı Belediye başkanı 1963 yılına kadar belediye meclisi tarafından seçilirken, 1963 yılından itibaren doğrudan halk tarafından seçilmektedir. Başkan, belediye tüzel kişiliğinin ve yürütme organının başıdır. Belediye tüzel kişiliğini temsil eder, bütçeyi hazırlar. Yasalar tarafından verilen görevlerin uygulanması ve hükümet emirlerinin yerine getirilmesi, halka duyurulması gibi görevleri icra eder. Belediye başkanları hukuki açıdan memur veya işçi statüsünden ayrı olarak seçimle işbaşına gelen kamu görevlisidir. 61 Belediye başkanının başlıca görev ve yetkileri şunlardır: Belediye teşkilâtının en üst amiri olarak belediye teşkilâtını sevk ve idare etmek, belediyenin hak ve menfaatlerini korumak, Belediyeyi devlet dairelerinde ve törenlerde, davacı veya davalı olarak da yargı yerlerinde temsil etmek veya vekil tayin etmek, Meclise ve encümene başkanlık etmek, Belediyenin taşınır ve taşınmaz mallarını idare etmek, Belediyenin gelir ve alacaklarını takip ve tahsil etmek, Yetkili organların kararını almak şartıyla sözleşme yapmak, Meclis ve encümen kararlarını uygulamak, Bütçeyi uygulamak, bütçede meclis ve encümenin yetkisi dışındaki aktarmalara onay vermek, Belediye personelini atamak, Mülki idare amirince bildirilecek mevzuat hükümlerini uygulamak, Belediye başkan vekilini seçmektir Dönmez, Mustafa (2005), Belediye Başkanlarının Özlük ve Sosyal Hakları, Ankara: Beklenen Mahallî İdareler, Sayı: 127, s Belediye Kanunu, 2005, Md

19 Belediye başkanlığı, ölüm ve istifa hallerinde kendiliğinden sona erer. Bunun dışında görev süresinin sona ermesi Belediye Kanununda belirtilen şartlarda ve usullere uygun olarak aşağıdaki şekilde gerçekleşir: Seçilme yeterliliğini kaybetmesi, Görevini kötüye kullanmaktan dolayı en az altı ay mahkûmiyet cezası alması, Belediye meclisinin başkanın yıllık çalışma raporunu yetersiz bulması veya gensoru ile belediye başkanını düşürmesi, Belediye başkanının özürsüz ve aralıksız olarak 20 günden fazla görevi terk etmesi, Meclisin feshini gerektiren işlem ve eylemlere katılması, Görevini sürdürmesine engel bir hastalık ve sakatlık halinin doktor raporu ile tespit edilmesi durumunda belediye başkanının görevi sona erer Belediye Meclisi Belediye meclisi belediyenin karar organıdır. Beş yılda bir yapılan mahallî seçimlerle işbaşına gelen üyelerden oluşur. Üyelerinin sayısı ilgili beldenin nüfusuna göre değişmektedir. Belediye meclisi, yılda bir ay tatil hariç her ayın ilk haftası önceden belirlenen günde ve mutat yerde toplanır. Bütçe görüşmesine rastlayan toplantı süresi en çok yirmi gün, diğer toplantıların süresi en çok beş gündür. Belediye meclis toplantıları halka duyurulur ve halkın katılımına açıktır. Bütçe görüşmesine rastlayan toplantı süresi en çok yirmi gün, diğer toplantıların süresi en çok beş gündür. Üye tam sayısının salt çoğunluğuyla toplanır ve katılanların salt çoğunluğuyla karar verir. Ancak, karar yeter sayısı, üye tam sayısının dörtte birinden az olamaz. Oylamada eşitlik çıkması durumunda meclis başkanının bulunduğu taraf çoğunluk sayılır. Gizli oylamalarda eşitlik çıkması durumunda oylama tekrarlanır, eşitliğin bozulmaması durumunda meclis başkanı tarafından kura çekilir. Belediye başkanı, hukuka aykırı gördüğü meclis kararlarını, gerekçesini de belirterek yeniden görüşülmek üzere beş gün içinde meclise iade edebilir. Yeniden görüşülmesi istenilmeyen kararlar ile yeniden görüşülmesi istenip de belediye meclisi üye tam sayısının salt çoğunluğuyla ısrar edilen kararlar kesinleşir. Belediye başkanı, meclisin ısrarı ile kesinleşen kararlar aleyhine on gün içinde idari yargıya başvurabilir. Kararlar kesinleştiği tarihten itibaren en geç yedi gün içinde mahallin en büyük mülki idare amirine gönderilir. Mülki idare amirine gönderilmeyen kararlar yürürlüğe girmez. 63 Fındıklı, 2009,

20 Mülki idare amiri hukuka aykırı gördüğü kararlar aleyhine idari yargıya başvurabilir. Kesinleşen meclis kararlarının özetleri yedi gün içinde uygun araçlarla halka duyurulur. Belediye meclisinin görevleri şunlardır: Belediye bütçesini, kesin hesabı, imar plan ve programlarını görüşerek karara bağlamak, Ek ödenek ayırmak, bütçede değişiklik yapmak ve borçlanmaya karar vermek, Vergi, resim, harç ve ücret tarifelerini belirlemek, Zabıta yönetmeliğini onaylamak, Belediye taşınmazlarını çalıştırmak, Belediye imtiyaz sözleşmelerini düzenlemektir. Belediye başkanı ile encümen arasındaki anlaşmazlıklarının çözüm yeri belediye meclisidir. Belediye meclisi; Kendisine kanunla verilen görevleri süresi içinde yapmayı ihmal eder ve bu durum belediyeye ait işleri sekteye veya gecikmeye uğratırsa, Belediyeye verilen görevlerle ilgisi olmayan siyasi konularda karar alırsa, İçişleri Bakanlığı nın bildirimi üzerine Danıştay ın kararı ile feshedilir Belediye Encümeni Belediyenin bir diğer karar alma ve danışma organı belediye encümenidir. Belediye encümeni; belediye başkanı, belediyedeki daire başkanları ile bunların yarısını geçmemek üzere meclisin kendi içinden seçtiği üyelerden oluşur. Belediyenin yazı işleri, hesap işleri, fen işleri ve sağlık işleri müdürleri ile teftiş kurulu ve gerekli hallerde personel ve hukuk işleri müdürleri encümenin tabi üyeleridir. Belediye encümeninin gündemi belediye başkanı tarafından belirlenmekte ve başkanın veya görevlendireceği kişin başkanlığında toplantısını yapmaktadır. Belediye encümeninin görevleri şunlardır 64 : Belediye bütçesini incelemek, Kamulaştırma kararı vermek, Belediyenin aylık gelir ve giderlerini inceleyip denetlemek, Ücret tarifelerini ve belediye cezalarını belirlemek, Belediye memurları hakkında işe alma, cezalandırma, disiplin, yükselme, emekliye ayırma ve ödüllendirme kararları vermektir. 64 Belediye Kanunu, 2005, Md

21 İlçe belediyelerinde belediye başkanı ile encümen veya meclis arasındaki uyuşmazlık ve anlaşmazlıklar, il idare kurulunca; il belediyelerindeki anlaşmazlıklar ise Danıştay tarafından çözümlenmektedir Büyükşehir Belediyesi Büyükşehir belediyesi; en az üç ilçe veya ilk kademe belediyesini kapsayan, bu belediyeler arasında koordinasyonu sağlayan; kanunlarla verilen görev ve sorumlulukları yerine getiren, yetkileri kullanan; idari ve mali özerkliğe sahip ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişisidir. 66 Türkiye de büyükşehir belediyeleri uygulamaları ilk defa 1984 yılında çıkarılan 195 sayılı Büyükşehir Belediyelerinin Yönetimi Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile Ankara, İstanbul ve İzmir de başlatılmıştır yılında çıkarılan 5216 sayılı Kanun ile büyükşehir belediyelerinin kurulma usullerinde yeni düzenleme yapılmıştır sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununa göre, Belediye sınırları içindeki ve bu sınırlara en fazla metre uzaklıktaki yerleşim birimlerinin son nüfus sayımına göre toplam nüfusu 'den fazla olan il belediyeleri, fiziki yerleşim durumları ve ekonomik gelişmişlik düzeyleri de dikkate alınarak, kanunla büyükşehir belediyesine dönüştürülebilir. 67 Büyükşehir belediyelerinin sınırları, adını aldıkları büyükşehirlerin belediye sınırlarıdır. İlçe belediyelerinin sınırları, bu ilçelerin, büyükşehir belediyesi içinde kalan kısımlarının sınırlarıdır. İlk kademe belediyelerinin, büyükşehir belediye sınırları dışında belediye sınırı olamaz. Büyükşehir ilçe belediyelerin sınırları içinde ilçe kurulmaksızın oluşturulan ve büyükşehir ilçe belediyeleriyle aynı yetki, imtiyaz ve sorumluluklara sahip belediyelere büyükşehir ilk kademe belediyesi adı verilir. İlk kademe belediyesi 5216 sayılı Kanunun getirdiği bir yeniliktir. 68 Büyükşehir belediyesinin sınırları çevresinde ve aynı il sınırları içinde bulunan belediye ve köylerin, büyükşehir belediyesine katılması konusunda Belediye Kanunu hükümleri uygulanır. Bu durumda katılma kararı, ilgili ilçe veya ilk kademe belediye meclisinin talebi üzerine, büyükşehir belediye meclisi tarafından alınır. Büyükşehir belediyesi sınırları içine katılan ilçe belediyeleri ile nüfusu ve üzerinde olan belediyeler, büyükşehir ilçe veya ilk kademe belediyesine dönüşür. Diğer belediyeler ile köylerin tüzel kişiliği kalkar. Tüzel kişiliği kalkan belediyelerin katılacağı ve köylerin mahalle olarak bağlanacağı belediyeler, Bakanlar Kurulu kararında belirtilir. 65 Fındıklı, 2009, Büyükşehir Belediyesi Kanunu, (2004), Md.3, html, (Erişim Tarihi: ) 67 Büyükşehir Belediyesi Kanunu, (2004), Md Gözler, 2005,

22 İstanbul ve Kocaeli illerinin mülki sınırları büyükşehir belediyesinin sınırları olarak kabul edilmektedir. Bunların dışında kalan büyükşehir belediyelerinin sınırları nüfusu bir milyona kadar olan yerlerde yarıçapı yirmi kilometre, bir milyondan iki milyona kadar olan yerlerde otuz kilometre, iki milyonu aşan yerlerde ise elli kilometre olan dairenin içinde kalan alandır. Bu sınırlar içinde kalan ilçeler büyükşehir ilçe, beldeler büyükşehir ilk kademe belediyeleri, köyler ise tüzel kişilikleri sona ererek mahalle haline gelir Büyükşehir Belediyesinin Görev ve Yetkileri 70 İlçe ve ilk kademe belediyelerinin görüşlerini alarak büyükşehir belediyesinin stratejik planını, yıllık hedeflerini, yatırım programlarını ve bunlara uygun olarak bütçesini hazırlamak, Çevre düzeni planına uygun olmak kaydıyla, büyükşehir belediye ve mücavir alan sınırları içinde 1/5.000 ile 1/ arasındaki her ölçekte nazım imar planını yapmak, yaptırmak ve onaylayarak uygulamak; büyükşehir içindeki belediyelerin nazım plana uygun olarak hazırlayacakları uygulama imar planlarını, bu planlarda yapılacak değişiklikleri, parselasyon planlarını ve imar ıslah planlarını aynen veya değiştirerek onaylamak ve uygulanmasını denetlemek, Büyükşehir ulaşım ana planını yapmak veya yaptırmak ve uygulamak; ulaşım ve toplu taşıma hizmetlerini planlamak ve koordinasyonu sağlamak; kara, deniz, su ve demiryolu üzerinde işletilen her türlü servis ve toplu taşıma araçları ile taksi sayılarını, bilet ücret ve tarifelerini, zaman ve güzergâhlarını belirlemek; durak yerleri ile karayolu, yol, cadde, sokak, meydan ve benzeri yerler üzerinde araç park yerlerini tespit etmek ve işletmek, işlettirmek veya kiraya vermek; kanunların belediyelere verdiği trafik düzenlemesinin gerektirdiği bütün işleri yürütmek, Büyükşehir belediyesinin yetki alanındaki meydan, bulvar, cadde ve ana yolları yapmak, yaptırmak, bakım ve onarımını sağlamak, kentsel tasarım projelerine uygun olarak bu yerlere cephesi bulunan yapılara ilişkin yükümlülükler koymak; ilan ve reklam asılacak yerleri ve bunların şekil ve ebadını belirlemek; meydan, bulvar, cadde, yol ve sokak ad ve numaraları ile bunlar üzerindeki binalara numara verilmesi işlerini gerçekleştirmek, Coğrafi ve kent bilgi sistemlerini kurmak, Büyükşehir belediyesinin yetkili olduğu veya işlettiği alanlarda zabıta hizmetlerini yerine getirmek, 69 Fındıklı, 2009, Büyükşehir Belediyesi Kanunu, (2004), Md

23 Yolcu ve yük terminalleri, kapalı ve açık otoparklar yapmak, yaptırmak, işletmek, işlettirmek veya ruhsat vermek, Büyükşehirin bütünlüğüne hizmet eden sosyal donatılar, bölge parkları, hayvanat bahçeleri, hayvan barınakları, kütüphane, müze, spor, dinlence, eğlence ve benzeri yerleri yapmak, yaptırmak, işletmek veya işlettirmek; gerektiğinde amatör spor kulüplerine malzeme vermek ve gerekli desteği sağlamak, amatör takımlar arasında spor müsabakaları düzenlemek, yurt içi ve yurt dışı müsabakalarda üstün başarı gösteren veya derece alan sporculara belediye meclis kararıyla ödül vermek, Büyükşehir içindeki toplu taşıma hizmetlerini yürütmek ve bu amaçla gerekli tesisleri kurmak, kurdurmak, işletmek veya işlettirmek, büyükşehir sınırları içindeki kara ve denizde taksi ve servis araçları dâhil toplu taşıma araçlarına ruhsat vermek, Su ve kanalizasyon hizmetlerini yürütmek, bunun için gerekli baraj ve diğer tesisleri kurmak, kurdurmak ve işletmek; derelerin ıslahını yapmak; kaynak suyu veya arıtma sonunda üretilen suları pazarlamak, Mezarlık alanlarını tespit etmek, mezarlıklar tesis etmek, işletmek, işlettirmek, defin ile ilgili hizmetleri yürütmek, Her çeşit toptancı hallerini ve mezbahaları yapmak, yaptırmak, işletmek veya işlettirmek, imar planında gösterilen yerlerde yapılacak olan özel hal ve mezbahaları ruhsatlandırmak ve denetlemek, Sağlık merkezleri, hastaneler, gezici sağlık üniteleri ile yetişkinler, yaşlılar, engelliler, kadınlar, gençler ve çocuklara yönelik her türlü sosyal ve kültürel hizmetleri yürütmek, geliştirmek ve bu amaçla sosyal tesisler kurmak, meslek ve beceri kazandırma kursları açmak, işletmek veya işlettirmek, bu hizmetleri yürütürken üniversiteler, yüksekokullar, meslek liseleri, kamu kuruluşları ve sivil toplum örgütleri ile işbirliği yapmak, Merkezî ısıtma sistemleri kurmak, kurdurmak, işletmek veya işlettirmek, Afet riski taşıyan veya can ve mal güvenliği açısından tehlike oluşturan binaları insandan tahliye etmek ve yıkmaktır Büyükşehir Belediyesinin Organları Büyükşehir belediyesinin organları, büyükşehir belediye başkanı, büyükşehir belediye meclisi ve büyükşehir belediye encümeninden oluşmaktadır Büyükşehir Belediye Meclisi Büyükşehir belediye meclisi, belediyenin en üst karar organıdır. Büyükşehir sınırlarında oturan seçmenler tarafından seçilen üyelerden meydana gelmektedir. Büyükşehir belediye başkanı büyükşehir belediye meclisinin 207

24 başkanı olup, büyükşehir içindeki diğer belediyelerin başkanları, büyükşehir belediye meclisinin doğal üyesidir. Büyükşehir belediye meclisi, her ayın ikinci haftası önceden meclis tarafından belirlenen günde mutat toplantı yerinde toplanır. Bütçe görüşmesine rastlayan toplantı süresi en çok yirmi, diğer toplantıların süresi en çok beş gündür. Büyükşehir belediye başkanı, hukuka aykırı gördüğü belediye meclisi kararlarını, yedi gün içinde gerekçesini de belirterek yeniden görüşülmek üzere belediye meclisine iade edebilir. Yeniden görüşülmesi istenilmeyen kararlar ile yeniden görüşülmesi istenip de büyükşehir belediye meclisi üye tam sayısının salt çoğunluğuyla ısrar edilen kararlar kesinleşir. Büyükşehir belediye başkanı, meclisin ısrarı ile kesinleşen kararlar aleyhine idari yargıya başvurabilir. Büyükşehir belediye meclisi ve ilçe belediye meclisi kararları, kesinleştiği tarihten itibaren en geç yedi gün içinde mahallin en büyük mülki idare amirine gönderilir. Mülki idare amirine gönderilmeyen kararlar yürürlüğe girmez. 71 Büyükşehir belediye meclisinin görevleri arasında; belediyenin bütçesini, nazım imar planını ve yıllık çalışma takvimini hazırlama, ilçe belediyeleri arasında işbirliğini sağlama, cadde, sokak, park ve meydanlara isim verme, ilçe belediyeleri tarafından hazırlanan alt yapı plan ve programları ile ilçe belediyelerinin bütçelerini inceleyerek aynen ve değiştirerek kabul etme, yer almaktadır. Ayrıca yurt dışı belediyelerle ilişki kurma ve büyükşehre büyük oranda hizmette bulunmuş olanlara fahri hemşerilik payesi vermekte meclisin görevleri arasındadır Büyükşehir Belediye Encümeni Büyükşehir belediye encümeni belediye başkanının başkanlığında, belediye meclisinin her yılın ilk olağan toplantısında kendi üyeleri arasından bir yıl için gizli oyla seçeceği beş üye ile biri genel sekreter, biri mali hizmetler birim amiri olmak üzere belediye başkanının her yıl birim amirleri arasından seçeceği beş üyeden oluşmaktadır. Belediye başkanının katılamadığı toplantılarda, encümen toplantılarına genel sekreter başkanlık eder Büyükşehir Belediye Başkanı Büyükşehir belediye başkanı, büyükşehir belediye idaresinin başı ve tüzel kişiliğinin temsilcisidir. Büyükşehir belediye sınırları içindeki seçmenler tarafından beş yıl için seçilir sayılı Kanunun 18. maddesinde görevleri sayılmıştır. Belediye Kanunundaki hükümler saklı kalmak kaydıyla büyükşehir belediye meclisinin feshine neden olan eylem ve işlemlere katılan 71 Büyükşehir Belediyesi Kanunu, (2004), Md. 13,14 72 Koçak, 2008, Büyükşehir Belediyesi Kanunu, (2004), Md

25 büyükşehir, ilçe ve ilk kademe belediye başkanlarının görevlerine Danıştay kararıyla son verilir Köy İdaresi Mahallî idarelerin en küçüğü ve en yaygın olanı köydür. Köy idaresi 18 Mart 1924 tarih ve 442 sayılı Köy Kanunuyla düzenlenmiştir. Nüfusu iki binden aşağı olan yerleşim yerlerine köy adı verilmektedir. Ayrıca cami, okul, otlak, yaylak, baltalık gibi orta malları bulunan ve toplu veya dağınık evlerde oturan insanlar bağ ve bahçe ve tarlaları ile birlikte bir köy teşkil ederler. Köy bir yerden bir yere götürülebilen veya götürülemeyen mallara sahip olan ve işbu kanun ile kendisine verilen işleri yapan başlı başına bir varlık, yani tüzel kişidir. 75, 76 Köyün kurulabilmesi için yerleşim yerinin nüfusunun 150 den çok ve 2000 den az olması gerekmektedir. Köylerin büyük çoğunluğu kendiliğinden ortaya çıkmış tarihsel topluluklardır. Köy Kanununun 1924 yılında yürürlüğe girmesiyle birlikte nüfusu 150 nin üzerinde olan yerler köy statüsü kazanmıştır. Çeşitli sebeplerle yeniden köy kurulması veya yerinin değiştirilmesi Bayındırlık ve Sağlık ve Sosyal Yardım bakanlıklarının mütalaası alınmak suretiyle İçişleri Bakanlığı nın kararı ile olmaktadır. Ayrıca köy ve kasabaların aynı ilçe içinde bir bucaktan başka bir bucağa bağlanması, köy adlarının değiştirilmesi, köylerin birleştirilmesi ve ayrılması, bir köy, mahalle veya semtin o köyden ayrılıp başka bir köy ile birleştirilmesi İçişleri Bakanlığı nın tasvibiyle yapılır. 77 Köy idaresinin kalkması köy nüfusunun 150 nin altına düşmesi sonucu olur. Bu durumda İçişleri Bakanlığı köy idaresinin ve dolayısıyla köy tüzel kişiliğinin ortadan kalktığına karar verir. 78 Köy bir tüzel kişiliktir ve tüzel kişilik sıfatından kaynaklanan tüm hak ve yetkilere sahiptir. Hukuki işlemler yapabilir, hak ve borç altına girebilir, mahkemeler huzurunda davacı veya davalı olabilir. Köy birçok kamu tüzel kişisinin sahip olmadığı vergi toplamak yetkisine sahiptir 79, 80 Köy kanununa göre köy idaresinin görevleri zorunlu görevler ve isteğe bağlı görevler olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Zorunlu görevler arasında; 74 Büyükşehir Belediyesi Kanunu, (2004), Md Gözler, 2005, Köy Kanunu, (1924), Md.1, (Erişim Tarihi: ) 77 İl İdaresi Kanunu, (1949), Md.2, (Erişim Tarihi: ) 78 Günday, Metin (2002), İdare Hukuku, Ankara: İmaj Yayınevi, s Gözler, 2005, Köy Kanunu, 1924, Md. 16, 209

26 sağlık, temizlik, bayındırlık, tarım ve eğitim gibi hizmetlerin yapılması bulunmaktadır. Köy yönetiminin isteğe bağlı görevleri arasında ise daha çok köyün ekonomik ve sosyal açıdan gelişimi ile ilgili hizmetler yer almaktadır. Bunlar; çarşı ve pazaryerlerinin kurulması, orman alanlarının tespiti ve yetiştirilmesi, hamam ve çamaşırhane yapımı, sulama tesislerinin kurulması şeklinde sayılabilir. Ayrıca köy idaresi askerlik hizmetlerinin, kanun, tüzük ve yönetmeliklerin halka duyurulması, genel halk sağlığı, doğal afet gibi alanlarda merkezî yönetimin bir uzantısı olarak görev yapar Köy İdaresinin Organları Her köyde bir köy derneği, köy ihtiyar heyeti ve muhtar bulunur. Muhtar, öğretmen ve imam köyde devletin temsilcisi ve idarecileridir Köy Derneği Köy derneği köyde ikamet eden ve seçme ve seçilme hakkına sahip olan bütün köy halkının katılımıyla meydana gelen bir kuruldur. Köy derneğinin görevi, muhtar ve ihtiyar heyeti üyelerini seçmek ve köy idaresinin isteğine bırakılmış işleri zorunlu hale getirmektir Köy İhtiyar Heyeti Köy idaresinin yürütme, karar ve denetleme organı olarak görev yapar. Heyetin seçimle gelen üyeler ile doğal üyeler olmak üzere iki tür üye yapısı mevcuttur. Seçimle gelen üyeler köy derneği tarafından tek dereceli çoğunluk usulüne göre beş yıllığına seçilir. Doğal üyeler ise köy imamı ve öğretmen gibi seçimle gelmeyen üyelerdir. Köy ihtiyar heyeti, köy işlerini görüşüp, imece ve salma ile kamulaştırma konularında karar almaya ve para cezası vermeye yetkilidir Köy Muhtarı Muhtar köy idaresinin başı ve devletin köydeki temsilcisidir. Köy derneği tarafından beş yıllığına seçilir. Muhtarlık seçimlerinde siyasal partileri aday gösteremezler. Muhtar ihtiyar heyeti ile koordineli bir şekilde köy işlerini yürütür. Muhtarın görevleri devlet işleri ve köy işleri olmak üzere ikiye ayrılır. 81 Erten, Metin (1999), Nasıl Bir Yerel Yönetim, İstanbul, Anahtar Kitaplar Yayınevi, s

27 Muhtarın göreceği devlet işleri şunlardır 82 : Hükümet tarafından bildirilecek kanunları, nizamları köy içinde ilan etmek, halka anlatmak ve kanunlar, nizamlar, talimatlar, emirler ile kendisine verilecek işleri görmek, Köyün sınırı içinde dirlik ve düzenliği korumak (asayişi korumak), Salgın ve bulaşık hastalıkları günü gününe hükümete haber vermek, Hekim olmayanların ve üfürükçülerin hastalara ilaç yapmasını menetmek ve hükümete haber vermek, Köylünün çiçek ve bulaşık hastalıklar aşısı ile aşılanıp hastalıktan kurtulmasına çalışmak, Köye gelip gidenlerin niçin gelip gitmekte olduklarını anlamak ve bunlar içinde şüpheli adamlar veyahut ecnebiler görülürse hemen yakın karakola haber vermek, Her ay içinde köyde doğan, ölen, nikâhlanan ve boşananların defterini yapıp ertesi ayın onuncu gününden evvel nüfus memuruna vermek ve köyün nüfus defterini birlikte götürerek vukuatı yürüttürmek, Vergi toplamak için gelen tahsildarlara yol göstermek, yardım etmek ve tahsildarların yolsuzluğunu görürse hükümete haber vermek, Asker toplamak, bakaya ve kaçakları hükümete haber vermek, Köy civarında eşkıya görürse hükümete haber vermek ve elinden gelirse tutturmak, Köylünün ırzına, canına ve malına el uzatan ve kanunları dinlemeyen kimseleri köy korucuları ve gönüllü korucularla yakalattırarak devlete teslim etmek, Köy sınırı içinde yangın ve sel olursa köylüleri toplayıp söndürmeğe ve çevirmeğe çalışmak, (orman yangınlarında sınırdan dışarı olsa dahi yardıma mecburdurlar.), Mahkemelerden gönderilen celpname, her türlü tezkere ve hükümleri lazım gelenlere bildirerek istenilen işleri yapmak ve mahkeme mübaşirine ve jandarmaya vazifesinde kolaylık göstermek, İhzar ve tevkif müzekkereleri (bazı kimselerin kanun namına tutulmasını emreden mahkeme kâğıdı) gösterildiğinde aranılan kimseleri kâğıdı getirenlere tutturmak, 82 Köy Kanunu, 1924, Md

28 Zarar görenlerin şikâyeti ve bilip duyanların haber vermesi üzerine sorup araştırmaktır. Muhtarın göreceği köy işleri ise şunlardır 83 : İhtiyar meclisi ile görüştükten sonra köylüyü işe çağırmak, İhtiyar meclisi kararı ile köy işlerine harcanacak parayı toplamak, Köy işlerine harcanacak parayı topladıktan sonra harcamak için emir vermek, Bir ay içinde nerelere ve ne kadar para harcamış ise gelecek aybaşında hesabı ihtiyar meclisine vermek, Köy işlerinde hem davacı hem hasım olarak mahkemede bulunmak ve isterse mahkemeye başka birini yerine (vekil) göndermektedir Hizmet Yönünden Yerinden Yönetim Kuruluşları Hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları, teknik bilgi ve uzmanlık isteyen belli bir hizmetin devlet ve yer yönünden yönetim kuruluşları (mahallî idareler) tüzel kişiliği dışında örgütlenmesi ve tüzel kişiliğe kavuşturulması sonucu ortaya çıkan kuruluşlardır. 84 Hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşlarına kamu kurumları da denmektedir. Kamu kurumları devlet ve mahallî idareler dışında kalan kamu tüzel kişileridir. Kamu kurumları ve kamu idareleri kavramları arasında fark bulunmaktadır. Kamu idareleri, yani devlet ve mahallî idareler birer kişi topluluğu, kamu kurumları ise mal topluluğudur. Kamu idarelerinde insanların oluşturduğu topluluğa tüzel kişilik tanınırken, kamu kurumlarında belli bir amaca tahsis edilmiş malvarlığına tüzel kişilik tanınmıştır. Kamu kurumları bir kamu idaresi tarafından kurulan ve onun vesayeti altında çalışan belli bir özerkliğe sahip ve belli uzmanlık alanlarında faaliyet gösteren kamu tüzel kişileridir. 85 Kamu kurumları 1982 Anayasası nın 123. maddesinin 3. fıkrasına göre ancak kanunla veya kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarak kurulur. Yani kamu kurumu yasama organı tarafından kanunla ya da idare tarafından kanunun verdiği yetkiye dayanarak yapacağı bir idari işlem ile kurulabilir. Anayasa da kamu kurumlarının kaldırılması ile ilgili bir düzenleme mevcut değildir. Ancak, yetki ve usulde paralellik ilkesi ne göre Anayasa ya da kanunda aksi belirtilmedikçe kuran tarafından kaldırılabilir Köy Kanunu, 1924, Md Günday, 2002, Gözler, 2005, Gözler, 2005,

29 Hizmet Yönünden Yerinden Yönetim Kuruluşlarının Özellikleri Kamu kurumlarının en belirgin özelliği görev ve yetkilerinin belli bir hizmetle sınırlı olmasıdır. Kamu kurumlarının temel özellikler şunlardır 87 : Kamu tüzel kişisidirler. Kamu tüzel kişisi olması sebebiyle kamu gücüyle donatılmıştır ve dolayısıyla tek yanlı işlemler yapabilir. Merkezî idarenin vesayet denetimine tabidirler. Kamu kurumları ancak bir kamu idaresi tarafından kurulurlar ve onunla bir vesayet ilişkisi mevcuttur. Kamu kurumları özerktirler. Kamu kurumları kendilerini kuran kamu idareleri karşısında belli ölçüde bağımsızlığa sahiptirler ve kendi organları tarafında yönetilirler. Ayrı organlara, ayrı bütçeye ve ayrı bir personele sahiptirler. Kamu kurumları birer uzmanlık kuruluşlarıdır. Kamu kurumları kurulma amacı ve örgütlerinin dışında faaliyet gösteremezler. Uzmanlık ilkesi kamu kurumlarının bir mal topluluğu olmasından kaynaklanır. Kamu kurumlarının özel bütçeleri, kendine has malvarlığı ve bütçesi vardır. Kamu kurumları gelir elde edebilir ve harcama yapabilirler Hizmet Yönünden Yerinden Yönetim Kuruluşlarının Çeşitleri Kamu kurumlarının faaliyet alanlarını, konuları ve yönetim biçimlerine göre idari, iktisadi, sosyal, bilimsel ve teknik olmak üzere ayırmak mümkündür. 88 İdari kamu kurumları devletin kendi teşkilatı, personeli, araç ve bütçesiyle yürüttüğü hizmet ve faaliyetleri devlet kamu tüzel kişiliğinden çıkarıp, bu hizmetleri gördürmek amacıyla kurulan kamu kurumlarıdır. Bunlara Karayolları Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü örnek verilebilir. Sosyal kamu kurumları insanların çalışma, emeklilik, sağlık, dinlenme ve konut gibi sosyal ihtiyaçlarını ve sosyal güvenliklerini sağlamak üzere oluşturulan kurumlardır. SGK, Türkiye İş Kurumu gibi kurumlar sosyal kamu kurumları kapsamındadır. Bilimsel, teknik ve kültürel kamu kurumları; bilim, teknik, kültür, sanat ve yüksek öğretim alanında faaliyet gösteren kamu kurumlarıdır. Bunlardan en iyi bilinen ve yaygın olanı üniversitelerdir. 87 Gözler, 2005, Fındıklı, 2009,

30 Hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları içinde yer alan iktisadi kamu kurumları ile mesleki kamu kurumlarını ayrı başlıklar altında incelemek daha doğru olacaktır İktisadi Kamu Kurumları İktisadi kamum kurumları; sanayi, ticaret, madencilik, bankacılık gibi ekonomik faaliyetlerde bulunmak üzere kamu sermayesi ve kamu sermayesinin katkısıyla kurulan ve işletilen teşebbüslerdir. 89 Anayasa nın 165. maddesi iktisadi kamu kurumlarının denetlenmesini düzenlerken, sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak devlete ait olduğunu vurgulamıştır. İktisadi kamu kurumları Türkiye de, Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) adı altında daha yaygın olarak kullanılmaktadır. Kamu iktisadi teşebbüsleri 8 Haziran 1984 tarih ve 233 sayılı İktisadi Devlet Teşekkülleri ve Kamu İktisadi Kuruluşları Hakkında Kanun Hükmünde Kararnameyle düzenlenmiştir. 233 sayılı KHK de KİT ler sermayesi doğrudan doğruya devlete ait olanlar ve sermayesi bir başka KİT e ait olanlar şeklinde ikiye ayrılmıştır. Sermayesi doğrudan doğruya devlete ait olanlar, iktisadi devlet teşekkülleri (İDT) ve kamu iktisadi kuruluşları (KİK) olmak üzere iki tanedir. Sermayesi bir başka KİT e ait olanlar ise, müessese ve bağlı ortaklıklar şeklinde ayrılırlar. 90 İktisadi devlet teşekkülleri, Sermayesinin tamamı devlete ait, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet gösteren ve kâr etmeği amaçlayan KİT lerdir. Türk Hava Yolları (THY) gibi. Kamu iktisadi kuruluşları ise, Sermayesinin tamamı devlete ait olan ve tekel niteliğindeki mal ve hizmetleri kamu yararı gözeterek üretmek ve pazarlamak üzere kurulan ve ürettiği mal ve hizmetler imtiyaz sayılan kamu iktisadi teşebbüsleridir. 91 Kâr yerine verimliliği esas alan kuruluşlardır. Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ) gibi. Müesseseler sermayesinin tamamı bir iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olup, ona bağlı işletme veya işletmeler topluluğudur. Bağlı ortaklık sermayesinin yüzde ellisinden fazlası iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olan işletme veya işletmeler topluluğundan oluşan anonim şirketlerdir. 89 Duran, Lütfi (1982), İdare Hukuku Ders Notları, İstanbul: İÜHF Yayınları, s Gözler, 2005, sayılı KHK, (1984), Md.2, (Erişim Tarihi: ) 214

31 İştirak iktisadi devlet teşekküllerinin veya kamu iktisadi kuruluşlarının veya bağlı ortaklıklarının, sermayelerinin en az yüzde on beşine, en çok yüzde ellisine sahip bulundukları anonim şirketlerdir. İşletme ise müesseselerin ve bağlı ortaklıkların mal ve hizmet üreten fabrika ve diğer birimleridir. KİT ler kamu tüzel kişidirler ve ayrı bir malvarlığına ve personele sahiptirler. KİT lerin gerek sundukları hizmetten yararlananlar ile gerek üçüncü kişilerle yaptığı işlemlere özel hukuk kuralları uygulanır. Ancak, kuruluş, örgüt bağlantısı ve ilişkileri itibarıyla idare hukukuna tabidir. KİT ler özerk bütçeye sahiptir. KİT ler denetim bakımından da farklılık göstermektedir. Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu denetimine tabi olup, TBMM tarafından da denetlenir Mesleki Kamu Kurumları Mesleki kamu kurumları veya kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşları olarak bilinen mesleki teşekküller, belli mesleklere mensup insanların mecburi üye oldukları yarı resmi kuruluşlardır. Mesleki kamu kurumları devletin bazı meslekleri, kamu yararı ile fazla ilgili görerek meslek mensuplarının faaliyetlerini düzenleme ihtiyacından doğmuştur. Kamu meslek kuruluşlarının amacı, Belli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarını karşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere uygun gelişmesini sağlamak, meslek mensuplarının birbirleri ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hâkim kılmak üzere meslek disiplin ve ahlakını korumaktır. 93 Kamu meslek kuruluşlarının özellikleri: Kanunla kurulurlar. Kamu tüzel kişisidirler. Üyelik mecburi olup, bir meslek kuruluşuna üye olmayanlar, o meslek veya faaliyeti icra edemezler. Kuruluş amaçları dışında faaliyet gösteremezler. Kendi yönetim organlarını kendileri seçerler. Merkezin vesayet denetimine tabidirler. Özel bütçeleri vardır. Mimar ve Mühendislik Odaları, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ve barolar, kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşlarıdır. 92 Gözübüyük, A. Şeref ve Tan, Turgut (1999), İdare Hukuku, Ankara: Turhan Kitapevi, s T.C Anayasası, 1982, Md

32 Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar: Bağımsız İdari Otoriteler Bağımsız idari otoritelerin ortay çıkıp gelişmesi ile özelleştirme uygulamasının başlaması ve ekonomide devletçi politikaların yerini düzenlenmiş piyasa ekonomisinin alması arasında paralellik bulunmaktadır. Özelleştirmeyle birlikte devlet kontrolünün azaldığı alanların boş bırakılmasının sonucu olarak bu alanlarda düzenleme ve denetim amacıyla bağımsız idari otoritelere ihtiyaç duyulmuştur. Bağımsız idari otoritelerin ilk örneklerini 70 li yıllarda Kara Avrupa sı ülkelerde görmek mümkündür. 94 Bağımsız idari otoritelerin Türkiye de kurulması ve gelişimi ekonomik gelişmelere bağlı olarak 1980 sonrasından başlamış ve ilk olarak Bankacılık Denetleme ve Düzenleme Kurulu (BDDK) kurulmuştur. 95 Bağımsız idari otoritelerin genel olarak işlevi; toplumun duyarlı alanlarındaki gerek kamusal gerekse de özel faaliyetleri düzenlemek, izlemek, denetlemek, aykırı davranış ve durumları önlemek ve yaptırım uygulamak suretiyle bazı temel hak ve hürriyetleri ve ekonomik düzeni korumak ve güvence altında bulundurmaktır. 96 Bağımsız idari otoriteler, faaliyet alanlarına göre, piyasa ekonomisinin düzenlenmesine yönelik olanlar, temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alınmasını amaçlayanlar ve idarenin keyfiliğine karşı savunma amacına yönelik olanlar, şeklinde üç grupta toplanabilir. 97 Sermaye piyasası, rekabet ve bankacılık alanlarında faaliyet gösterenler piyasa ekonomisinin düzenlenmesine yönelik olan gruba girmektedir. Türkiye deki örnekleri incelendiğinde, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) dışında hemen tümünün ekonomik alana ilişkin ve piyasa ekonomisinin düzenlenmesine yönelik olduğu görülmektedir Bağımsız İdari Otoritelerin Özellikleri Bağımsız idari otoriteler idari yapılanma karşısında yapısal ve işlevsel açıdan bazı özelliklerle donatılmıştır. Bunların başında bağımsız olmaları gelmektedir. Hem organik hem de işlevsel açıdan idareden bağımsız ve özerktirler. Türkiye deki örneklerinin kanunlarında bağımsızlıkla ilgili ifadeler bulunmaktadır. Örneğin, 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kurulu Kanununda, görevleri yapmak ve yetkileri kullanmak üzere kamu tüzel kişiliğini haiz, idari ve mali özerkliğe sahip yetkilerini kendi sorumluluğu altında 94 Tan, Turgut (2002), Bağımsız İdari Otoriteler veya Düzenleyici Kurumlar, Ankara: Amme İdaresi Dergisi, Cilt: 35, Sayı: 2, s. 13; Odyakmaz, Kaymak, Ercan, 2011, s Fındıklı, 2009, Duran, Lütfi (1997), Türkiye de Bağımsız İdari Otoriteler, Ankara: Amme İdaresi Dergisi, Cilt: 30, Sayı: 1, s Tan, 2002,

33 bağımsız olarak kullanır, ifadesi mevcuttur. 98 Ancak, 2011 yılında 649 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 3046 sayılı kanunda değişiklik yapılarak, Bakanın bağlı, ilgili ve ilişkili kuruluşların her türlü faaliyet ve işlemlerini denetleyeceği, hükmü getirilmiştir 99. Şu halde, bu düzenlemeden sonra üst kurulların kararları bakan onayına tabi kılınmıştır. Bağımsız idari otoriteler veya diğer bir ifade ile üst kurullar üzerinde bu düzenleme öncesinde sadece sınırlı bir idari vesayet yetkisi vardı. Önceden bu yetki sadece organlarını atama ile sınırlı idi. Bu düzenleme ile birlikte sınırlı olan idari vesayet yetkisinin kapsamının genişletildiği görülmektedir. Bağımsız idari otoritelerin kendi görev alanlarında düzenleme yetkisini kullanarak kurallar koyarken, öte yandan da bu kurallara uygun hareket edilmesini gözetip denetlemekte ve gerektiğinde parasal ve idari yaptırımlar uygulayabilmektedir. Bunların dışında önemli bazı uyuşmazlıkları çözme özelliğine sahiptir. Bağımsız idari otoritelerin faaliyetleri yargı denetimine tabidir. Bu kurumlar kamu tüzel kişiliğine sahiptir ve dolayısıyla kendilerine has bütçeleri ve personel yapıları vardır. 100, Bağımsız İdari Otoritelerin Görev ve Yetkileri Bağımsız idari otoriteler, kuruluşu kanunlarda belirtilen kanunun uygulanmasını sağlamak için yönetmelik, tebliğ, karar ve benzeri düzenleme yetkilerine sahiptir. Ayrıca ilgili oldukları alanlarda izleme, bilgi ve belgeleri ilgililerden isteme ve gerekirse incelemeler yapma yetkisi bulunmaktadır. Bağımsız idari otoriteler görevleri sırasında hukuka aykırı işlemlere karşı doğrudan ilgilileri uyarma, işlemleri iptal etme, durdurma ve yasaklama gibi müeyyideler uygulama yetkisine sahiptirler Bölgesel Kamu Kurumları Bölgesel kamu kurumları ile ilgili düzenleme Anayasa nın 126. maddesinde yapılmıştır. Anayasa, Kamu hizmetlerinin görülmesinde verim ve uyum sağlamak amacıyla birden çok ili içine alan merkezî idare teşkilatı kurulabilir. Bu teşkilatın görev ve yetkileri kanunla düzenlenir, şeklinde düzenleme yaparak illerin üzerinde bölge idarelerinin kurulmasına izin vermiştir. Anayasa ya göre bölgesel kamu kurumları merkezî idarenin bir par- 98 Sermaye Piyasası Kanunu, (1981), Md. 17, html, (Erişim Tarihi: ) sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 45. maddesi şu şekildedir: 27/9/1984 tarihli ve 3046 sayılı Kanunun 19/A maddesinin birinci fıkrasına aşağıdaki cümle eklenmiştir: Bakan, bağlı, ilgili ve ilişkili kuruluşların (5018 sayılı Kanuna ekli (III) sayılı cetvelde yer alan kurumlar dâhil) her türlü faaliyet ve işlemlerini denetlemeye yetkilidir. 100 Tan, 2002, Fındıklı, 2009, Gözler, 2005,

34 çası durumundadır ve hizmetlerin görülmesinde verim ve uyumluluk esas alınmıştır. Bölgesel kamu kurumları genel yönetimden çok hizmetsel kuruluşlarda daha çok kullanılmaktadır. 103 Anayasa da düzenlenmiş olmasına rağmen, Türkiye de bölgesel kamu kurumları mevcut değildir tarihinde 71 sayılı Bölge Valiliği Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile bölge valiliği kurulmuştur. Ancak, TBMM tarafından KHK reddedilmiştir. Ancak, 3046 sayılı Bakanlıkların Kuruluşu Hakkında Kanun, bakanlıkların Bakanlar Kurulu kararı ile birden fazla ili içine alan bölge teşkilatları kurabileceklerini öngörmektedir. 104 Halen Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı bölge müdürlükleri şeklinde teşkilatlanmıştır. Yine Karayolları Bölge Müdürlüğü, Orman Genel Müdürlüğü ilgili bakanlıkların bölge kuruluşlarıdır. Türkiye İstatistik Kurumu 26 bölgeye ayrılmış ve bölge müdürleri bölgesel düzeydeki tüm istatistik faaliyetlerini yürütmek ve yerel birimlerle koordinasyonu sağlamaktan doğrudan TÜİK Başkanına karşı sorumlu kılınmıştır. 105 Serbest bölgeler bölgesel kuruluşlar arasında sayılabilir sayılı Serbest Bölgeler Kanununa göre serbest bölgeler, İhracat için yatırım ve üretimi arttırmak, yabancı sermaye ve teknoloji girişini hızlandırmak, ekonominin girdi ihtiyacını ucuz ve düzenli bir şekilde temin etme, dış finansman ve ticaret imkânlarından daha fazla yararlanmak üzere, kurulmuşturlar. 106 Serbest bölgelerin yer ve sınırlarını belirlemede Bakanlar Kurulu yetkilidir. Serbest bölgeyi işletme yetkisi bir kamu kuruluşuna verilebileceği gibi, yerli veya yabancı gerçek ve tüzel kişiye de verilebilir. Serbest Bölgeler Kanunu ile faaliyetleri kolaylaştırmak amacıyla bazı yasaların uygulanmaması öngörülmüştür. Pasaport kanunu, yabancıların yolculuk ve yerleşmeleri ile on yıl süre ile grev, lokavt ve arabuluculuk hükümlerinin uygulanmaması öngörülmüştür. 107 Olağanüstü Hal Bölge Valiliği olağanüstü hal ilan edilen bölgede ve sayma yolu ile belirtilen illeri kapsayacak şekilde 1987 yılında 285 sayılı KHK ile kurulmuştur. Olağanüstü Bölge Valisi İçişleri Bakanlığı na bağlı olarak çalışmakta ve bölgesinde güvenliği ve eşgüdümü sağlama görevlerini 103 Gözübüyük, 2007, sayılı Kanun, (3046), Md.17, MevzuatKod= , (Erişim Tarihi: ) 105 TUİK, (2012), Teşkilat Yapısı, (Erişim Tarihi: ) 106 Serbest Bölgeler Kanunu, (1985), Md.1, (Erişim Tarihi: ) 107 Gözübüyük, 2007,

35 yerine getirmektedir. Bakanlar Kurulu tarafından kaldırılabilir veya süresi uzatılabilir, aynı zamanda sınırları genişletilebilir. Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi (GAP), 1989 yılında 388 sayılı KHK ile kurulmuştur. Başbakanlığa bağlı ve tüzel kişiliği olan bir bölge kuruluşudur. GAP örgütü bir yüksek kurul ile bir idare başkanlığından oluşur. Gölge kapsamına giren illerde kalkınma plan ve programları dâhilindeki bütün faaliyetleri yürütmek, bölge kaynaklarının kullanımını sağlamak, bölge için gerekli araştırma ve uygulama projelerini yapmak, imar ve alt yapı plan, proje ve uygulamalarını yapmak görevleri arasındadır. 108 Yüksek Kurul, Başbakan veya görevlendireceği, devlet bakanı başkanlığında, bölge ile görevli devlet bakanı, Devlet Planlama Teşkilatı nın (DPT) bağlı bulunduğu devlet bakanı ve Bayındırlık ve İskân bakanından oluşmaktadır. GAP idaresi Başbakan tarafından atanan bir başkan ile iki başkan yardımcısından ve yeteri kadar personelden oluşur Kalkınma Ajansları Bölgesel Kalkınma Ajansları (BKA), ilk olarak 1950 ve 1960 lı yıllarda merkezî hükümetin öncülük ettiği kalkınma programlarına bilgi temin etmek, bu planların uygulanmasını ve izlenmesini denetlemek üzere kurulmuşlardır. BKA lar, 1980 lerde yaygınlaşan kamu işletmeciliği anlayışı ve küreselleşme ile artan yerel rekabetle birlikte, özel sektörün ve yerel aktörlerin bölgesel kalkınma sürecine aktif katılımını sağlamakla görevlendirilmişlerdir. Avusturya, Belçika, İrlanda ve Fransa BKA lar ile ilk kez 1950 li yıllarda tanışırken, Almanya, Hollanda, İngiltere ve İtalya 1960 lardan sonra tanışmış, Yunanistan, İspanya, Finlandiya ve Danimarka ise 1980 lerde tanışmıştır. Kalkınma ajanslarının yasal statüleri hemen hemen her ülkede farklıdır. Ancak, genel olarak mali ve personel yönetimi esnekliğini sağlayabilmek ve hızla değişen kalkınma dinamiklerine ayak uydurabilmek için kısaca özel hukuka tabi kamu kuruluşları olarak yapılandırılmışlardır. 110 Türkiye de 1990 lı yıllarda yabancı yatırımın teşvik edilmesi, bölgenin sosyal ve kültürel özelliklerinin ön plana çıkarılması gibi amaçlarla kalkınma ajanslarının daha çok konuşulmaya başlandığı görülmektedir. Bu dönem içerisinde illerin ekonomik gelişme için yeterli büyüklükte bir ölçeğe sahip olmadığının düşünülmesi, bazı hizmetlerin sunumunda il ölçeğinin artan bir maliyete neden olduğuna yönelik inanç, çeşitli illeri içine alan bir örgütün bölgeler arasında görülen ekonomik gelişmişlik farklılıklarını gidermede etkin bir rol oynayabileceği iddiası ve bölgesel planlamanın soyut merkezî 108 Gözübüyük, 2007, Sayılı KHK, (1989), Md.5, , (Erişim Tarihi: ) 110 Özen, Pınar (2005), Bölge Kalkınma Ajansları, İstanbul: Tepav, s

36 planları yerel düzeydeki talepleri dikkate alarak somutlaştırabileceği kanısı bölgeselleşme politikasının ekonomik gerekçeleri olarak görülmektedir yılında çıkarılan 5449 sayılı Kalkınma Ajanslarının Kuruluşu, Koordinasyonu ve Görevleri Hakkındaki Kanun ile kalkınma ajansları ile ilgili yasal düzenleme yapılmıştır sayılı kanunda bölgesel kalkınma ajanslarının amacı, kamu kesimi, özel kesim ve sivil toplum kuruluşları arasındaki işbirliğini geliştirmek, kaynakların yerinde ve etkin kullanımını sağlamak ve yerel potansiyeli harekete geçirmek suretiyle, ulusal kalkınma planı ve programlarda öngörülen ilke ve politikalarla uyumlu olarak bölgesel gelişmeyi hızlandırmak, sürdürülebilirliğini sağlamak, bölgeler arası ve bölge içi gelişmişlik farklarını azaltmak, olarak belirtilmiştir. 112 Ajanslar, bölgeler esas alınarak, Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı nın bağlı olduğu bakanın teklifi üzerine Bakanlar Kurulu kararı ile kurulur. Ajans merkezinin bulunacağı il, kuruluş kararnamesinde belirtilir. Bölgelerin yeniden düzenlenmesine ve kurulmuş olan ajansın kaldırılmasına Bakanlar Kurulu yetkilidir. Ajanslar, tüzel kişiliği haiz olup, 5449 sayılı kanunla düzenlenmemiş bütün işlemlerinde özel hukuk hükümlerine tabidir. Ajansın görev ve yetkileri şunlardır 113 : Yerel yönetimlerin planlama çalışmalarına teknik destek sağlamak, Bölge plan ve programlarına uygun olarak bölgenin kırsal ve yerel kalkınma ile ilgili kapasitesinin geliştirilmesine katkıda bulunmak ve bu kapsamdaki projelere destek sağlamak, Bölgede kamu kesimi, özel kesim ve sivil toplum kuruluşları tarafından yürütülen ve bölge plan ve programları açısından önemli görülen diğer projeleri izlemek, Bölgesel gelişme hedeflerini gerçekleştirmeye yönelik olarak; kamu kesimi, özel kesim ve sivil toplum kuruluşları arasındaki işbirliğini geliştirmek, Ajansa tahsis edilen kaynakları, bölge plan ve programlarına uygun olarak kullanmak veya kullandırmak, Bölgenin kaynak ve olanaklarını tespit etmeye, ekonomik ve sosyal gelişmeyi hızlandırmaya ve rekabet gücünü artırmaya yönelik araştırmalar 111 Övgün Barış, (2007, Bir Politika Transferi Örneği: Kalkınma Ajansları, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, Cilt: 62, Sayı: 3, s Sayılı Kanun, (2006), Md.1, (Erişim Tarihi: ) Sayılı Kanun, 2006, Md.5 220

37 yapmak, yaptırmak, başka kişi, kurum ve kuruluşların yaptığı araştırmaları desteklemek, Bölgenin iş ve yatırım imkânlarının, ilgili kuruluşlarla işbirliği halinde ulusal ve uluslararası düzeyde tanıtımını yapmak veya yaptırmak. Ajansın teşkilat yapısı aşağıdaki gibidir: Kalkınma kurulu. Yönetim kurulu. Genel sekreterlik. Yatırım destek ofisleri. Bölgesel gelişme hedefine yönelik olarak; bölgedeki kamu kurum ve kuruluşları, özel kesim, sivil toplum kuruluşları, üniversiteler ve yerel yönetimler arasında işbirliğini geliştirmek ve ajansı yönlendirmek üzere kalkınma kurulu oluşturulur. Kalkınma kurulu, illerin dengeli şekilde temsilini sağlayacak yapıda, en fazla yüz üyeden oluşur. Kalkınma kurulu, yapacağı ilk toplantıda kendi üyeleri arasından bir başkan ve bir başkan vekili seçer. Başkan ve başkan vekilinin görev süresi iki yıldır. Kalkınma kurulu, kurul başkanının daveti üzerine yılda en az iki defa toplanır. Ayrıca kurul, üye tam sayısının beşte birinin talebi üzerine kurul başkanı tarafından toplantıya çağrılır. Kalkınma kurulu, üye tam sayısının yarıdan bir fazlası ile toplanır, katılanların çoğunluğu ile karar alır. Toplantı yetersayısı sağlanamayan hallerde on beş günü aşmayacak şekilde yeni toplantı tarihi başkan tarafından belirlenir ve bu toplantıda toplantı yetersayısı aranmaz. Kalkınma kurulunun görev ve yetkileri şunlardır 114 : Tek ilden oluşan bölgelerde yönetim kurulunda yer alacak özel kesim ve/veya sivil toplum kuruluşları temsilcilerini ve iki katı yedeklerini sırasıyla seçmek. Ajansın yıllık faaliyet ve iç denetim raporlarını görüşmek, değerlendirmek ve yönetim kuruluna önerilerde bulunmak. Bölgenin sorunlarına ve çözüm önerilerine, tanıtımına, potansiyeline ve önceliklerine yönelik olarak yönetim kuruluna tavsiyelerde bulunmak. Toplantı sonuçlarını Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı na raporlamak ve toplantıya ilişkin bir sonuç bildirisi yayımlamak Sayılı Kanun, 2006, Md.9 221

38 Yönetim kurulu, ajansın karar organıdır. Yönetim kurulu, tek ilden oluşan bölgelerde vali, büyükşehir belediye başkanı, il genel meclisi başkanı, sanayi odası başkanı, ticaret odası başkanı ile kalkınma kurulu tarafından özel kesim ve/veya sivil toplum kuruluşlarından seçilecek üç temsilciden; birden fazla ilden oluşan bölgelerde il valileri, büyükşehir belediye başkanları veya büyükşehir olmayan illerde il merkez belediye başkanları, il genel meclisi başkanları ve her ilden birer kişi olmak kaydıyla ticaret ve sanayi odası başkanlarından oluşur. Ancak, birden fazla ilden oluşan bölgelerdeki illerde; ticaret ve sanayi odalarının ayrı ayrı kurulmuş olması halinde, yönetim kurulunda yer alacak temsilci Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Yönetim Kurulu tarafından belirlenir. Ajansı, yönetim kurulu başkanı temsil eder. Yönetim kurulunun başkanı validir. Yönetim kurulu ilk toplantısında üyeleri arasından bir başkan vekili seçer. 115 Birden fazla ilden oluşan bölgelerde yönetim kurulu başkanlığı; ilk yıl ajans merkezi olarak tespit edilen ilin valisi tarafından, müteakip yıllarda illerin alfabetik sırasına göre bölgedeki valiler tarafından birer yıl süreyle dönüşümlü olarak yürütülür. Genel sekreterlik ajansın icra organıdır. Genel sekreterliğin ve yatırım destek ofislerinin en üst amiri genel sekreterdir. Genel sekreter yönetim kuruluna karşı sorumludur. Bölge illerinde, yönetim kurulu kararı ile biri koordinatör olmak üzere, en çok beş uzmandan oluşan yatırım destek ofisleri teşkil edilir. Yatırım destek ofisleri görevleri ile ilgili olarak genel sekreterliğe karşı sorumludur. Ajanslarda iç ve dış denetim yapılır. İç denetimde; ajansın faaliyetleri, hesapları, işlemleri ve performansı yönetim kurulu başkanı veya genel sekreter ile bir iç denetçi tarafından denetlenir. İç denetim raporları yönetim kuruluna ve kalkınma kuruluna sunulur. Dış denetimde; İçişleri Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı ile Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı'nca müştereken belirlenecek esas ve usullere göre, ajansın her türlü hesap ve işlemleri, yönetim kurulu tarafından her yıl en geç mart ayında ve gerekli görülen hallerde, her zaman Sermaye Piyasası Kurulu mevzuatına göre kurulmuş bağımsız denetim kuruluşlarına inceletilir Sayılı Kanun, 2006, Md Sayılı Kanun, 2006, Md

39 Yararlanılan Kaynaklar 233 Sayılı KHK, (1984). (Erişim Tarihi: ) 3046 Sayılı Kanun (1984). Mevzuat Kod = (Erişim Tarihi: ) 2972 Sayılı Kanun, (1984). html/ 665. html, (Erişim Tarihi: ) 388 Sayılı KHK, (1989). Kod= , (Erişim Tarihi: ) 5449 Sayılı Kanun, (2006). Portal, (Erişim Tarihi: ) Aydın, Ahmet Hamdi (2012). Kamu Yönetimine Giriş, Ankara: Seçkin Kitapevi. Baysun, Cavit (1960). Mustafa Reşid Paşa nın Siyasi Yazıları, İÜEF Tarih Dergisi, C: XI, Sayı: 15, s Belediye Kanunu, (2005). Md. 3, html/ 1525.html, (Erişim Tarihi: ). Büyükşehir Belediyesi Kanunu, (2004). Md.3, kanunlar/ k5216.html, (Erişim Tarihi: ) Çelik, Behiç (1995). Türkiye Belediyeciliğinin Tarihi Gelişimi, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, Sayı: 4. s Dönmez, Mustafa (2005). Belediye Başkanlarının Özlük ve Sosyal Hakları, Ankara: Beklenen Mahallî İdareler, Sayı: 127, s. 7 Duran, Lütfi (1982). İdare Hukuku Ders Notları, İstanbul: İÜHF Yayınları. Duran, Lütfi (1997). Türkiye de Bağımsız İdari Otoriteler, Ankara: Amme İdaresi Dergisi, Cilt: 30, Sayı: 1, s Erten, Metin (1999). Nasıl Bir Yerel Yönetim, İstanbul: Anahtar Kitaplar Yayınevi. Eryılmaz, Bilal (2008). Kamu Yönetimi, Ankara: Okutman Yayıncılık. Eryılmaz, Bilal (2011). Kamu Yönetimi, Ankara: Sözkesen Matbaacılık. Fındıklı, Remzi (2009). İdare Hukuku, Ankara: Selim Kitapevi. Gözler, Kemal (2005). İdare Hukuku Dersleri, Bursa: Ekin Kitapevi. Gözübüyük, A. Şeref ve Tan, Turgut (1999). İdare Hukuku, Ankara: Turhan Kitapevi. Gözübüyük, A. Şeref (2007). Yönetim Hukuku, Ankara: Turhan Kitapevi. Günday, Metin (2002). İdare Hukuku, Ankara: İmaj Yayınevi. Günday, Metin (2004). İdare Hukuku, (Ek kanun değişikliği, İl Özel İdareleri ve Belediyeler Ankara: İmaj Yayınevi. 223

40 İl İdaresi Kanunu, (1949). (Erişim Tarihi: ). İl Özel İdaresi Kanunu, (2005). Mevzuat Kod= , (Erişim Tarihi: ). Keleş, Ruşen (2000). Yerinden Yönetim ve Siyaset, Genişletilmiş 4. Basım, İstanbul: Cem Yayınevi. Koçak, Yüksel (2008). Karşılaştırmalı Yerel Yönetimler, Ankara: Orion Kitapevi. Köy Kanunu, (1924). (Erişim Tarihi: ). Odyakmaz, Zehra; Kaymak, Ümit; Ercan, İsmail (2011). Anayasa Hukuku-İdare Hukuku, Genişletilmiş Güncellenmiş 13. Baskı, İstanbul: Oniki Levha Yayınları Ortaylı, İlber (2000). Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahallî İdareleri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. Özbilgen, Erol (2004). Bütün Yönleriyle Osmanlı, İstanbul: İz Yayıncılık. Özen, Pınar (2005). Bölge Kalkınma Ajansları, İstanbul: Tepav. Övgün, Barış (2007). Bir Politika Transferi Örneği: Kalkınma Ajansları, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, Cilt: 62, Sayı: 3, s Serbest Bölgeler Kanunu, (1985). html/717.html, (Erişim Tarihi: ). Sermaye Piyasası Kanunu, (1981) html, (Erişim Tarihi: ). Tan, Turgut (2002). Bağımsız İdari Otoriteler veya Düzenleyici Kurumlar, Amme İdaresi Dergisi, Cilt: 35, Sayı: 2, s T.C Anayasası (1921). (Erişim Tarihi: ). T.C Anayasası (1924). (Erişim Tarihi: ). T.C Anayasası (1961). KANUN- LAR_KARARLAR/kanuntbmmc044/kanunkmc044/ kanunkmc pdf, (Erişim Tarihi: ). T.C Anayasası, (1982). (Erişim Tarihi: ). TUİK, (2012). Teşkilat Yapısı, metod=yapilanma, (Erişim Tarihi: ). 224