1834 TE YOZGAT IN DEMOGRAFİK YAPISI

Transkript

1 1834 TE YOZGAT IN DEMOGRAFİK YAPISI Yunus ÖZGER 1 Özet Şehirlerin demografik yapılarını ortaya çıkarmayı sağlayan en önemli tarihî kaynaklardan biri nüfus sayım defterleridir. Bu bildiride Başbakanlık Osmanlı Arşivi nde yer alan 2111 No.lu Yozgat nüfus defteri incelenecektir te görevli memurlar ve şehir ileri gelenleri tarafından yapılan sayımda şehirde muhtelif mahallelerde yaşayan Müslüman ve gayrimüslimler fiziki özelliklerine göre kaydedilmişlerdir. Tebliğde defter esas alınmak suretiyle ahalinin sosyokültürel özellikleri sunulmaya, iç ve dış göçler hareketliliği tespit edilmeye çalışılacaktır. Anahtar kelimeler: Bozok, Yozgat, Demografik Yapı, Nüfus Defterleri Abstract Demographic Structure of Yozgat In 1834 One of the most important historical sources that provides us to discover the demographic structures of cities are population census books.. In this study, 2111 numbered yozgat population book in the the Ottoman archives of Prime Ministry will be analysed. In 1834, Muslim and non-muslim people who lived in the various parts of the city were recorded according to their physical features in a cencus carried out by officials and notables of the city. In this study, socio-cultural characteristics of the population will be introduced and mobility of the internal and external migration will try to be determined. Key words: Bozok, Yozgat, Demographic Structure, Census Books Bilindiği üzere Osmanlıda ilk nüfus sayımı askerî amaçlı olarak II. Mahmut Zamanı nda 1831 de yapıldı. Dönemin şartlarına gereği sayım bütün ülkede aynı anda yapılamadı. Ancak Yozgat yöresi sayımı 1831 de tamamlandı. 2 Sayım işlemlerinin sağlıklı yürütülmesi için başkent İstanbul da ve taşra birimlerinde birçok tedbir alındı. Bu bağlamda sonuçları değerlendirmek üzere İstanbul da Ceride Nezareti kuruldu ve Said Efendi Nazır tayin edildi. Ceride Nazırı Said Efendi, uygulama esaslarını ihtiva eden bir nizamname hazırladı ve sayımın bu esaslar doğrultusunda yapılmasını istedi. 3 Toplumun vereceği tepki bilinemediğinden sayım işleri, nüfuzlu kişilere ve ulema sınıfına havale edildi. Bozok Eyaleti ne Kapıcı başı Arif Bey görevlendirildi. 4 Gayrimüslim nüfusun bilgilerinin yer almadığı sayımla ilgili deftere göre Yozgat kaza merkezinde 9 mahallede yaşayan Müslüman erkek birey sayısı kişiydi. Bir o kadar kadın nüfusun yaşadığı varsayıldığında Yozgat merkezin Müslüman nüfusu civarındaydı. 5 Araştırmamıza konu olan Defter ise 1834 te yapılan sayımın sonuçlarını ihtiva etmektedir. 1. Defter in özellikleri Söz konusu defter, 2111 numaralı 111 sayfadan müteşekkil Yozgat Müslüman ve Gayrimüslim karışık defteridir. 68. Sayfaya kadar olan bölüm Müslümanların verilerini içerir. Sayfanın alt kısmında Müslüman nüfusun mahallelere göre dağılımı tablo şeklinde yer alır. Sonraki sayfa reaya başlığını taşır ve tekrar birinci 1 Doç. Dr. Bozok Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Yozgat. [email protected] 2 Bu sayımın sonuçları için bk. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Nüfus Defterleri (NFS. d.), nr İsmail Kıvrım, Nüfus Defterleri ne Göre 19. Yüzyılın Ortalarında Şebinkarahisar ın (Karahisar-ı şarkî) Nüfus Yapısı, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, Güz 2015, sayı 19, Trabzon 2015, s Ahmed Lütfi Efendi, Vak anüvîs Ahmed Lûtfî Efendi Tarihi, (haz. Yücel Demirel, Tamer Erdoğan), Cilt 2-3, İstanbul 1999, s Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Nüfus Defterleri (NFS. d.), No. 2051, s

2 sayfadan başlayarak 35 e kadar devam eder. Burada gayrimüslim ahalinin mahallelere göre dağılımı tablo şeklinde yer alır. Hemen sonraki sayfa ise sayım esnasında ticaret maksadıyla Yozgat ta bulunan yabancı tüccarın kaydını içerir. Bu bölüm ise 5 sayfadan oluşur. 6 Mezkûr nüfus defteri, mahalle esaslı olarak kaydedilmiş olmakla beraber diğer defterlere göre bazı farklılıklar taşır. Örneğin klasik defter usulünde her bir mahallede ilk yazılan kişi, hane ve sıra numarası verilerek kaydedilmesine rağmen bu defterde sıra numarasına yer verilmemiştir. 7 Defterin herhangi bir yerinde sayımın yapıldığı tarihle ilgili herhangi bir kayıt yoktur. Ancak defteri tanıtıcı arşiv bilgisinde başlangıç yılı olarak H1250 ( ) tarihi verilir. Sayım nüfus nazırı Ayıntabizade Muhyeddin Efendi, kadılık ve şehir ileri gelenlerinin katılımıyla gerçekleştirilmiştir. 2. Şehrin Nüfusu ve Nüfusun Dağılımı Defter deki verilere göre 1834 te Yozgat merkezde dokuz mahalle yerleşmesi bulunuyordu. Bu mahallelerde kayda geçen toplam hane sayısı ve burada sayımı yapılan erkek birey sayısı ise toplam kişiden ibaretti. 8 Mevcut hanelerin ü (% 74) Müslümanlara, 514 ü (% 26) ise gayrimüslimlere aittir. Müslüman erkek nüfus kişi (% 68), gayrimüslim erkek nüfus ise kişi (% 32) idi. Gayrimüslimler reaya olarak deftere kaydedilmiş, Ermeni ya da Rum gibi herhangi bir etnik özelliği belirtilmemiştir. Taşköprü ve Çatak Mahallesi haricindeki diğer mahallelerde Müslüman ve gayrimüslimler birlikte yaşamaktaydı. Bu iki mahalle ise yalnızca Müslümanların meskûn olduğu yerleşim alanıydı. İktisat tarihçilerinin genel kabulü doğrultusunda yapılan hesap neticesinde her hanede 5 kişinin yaşadığı varsayıldığında defterin tanzim edildiği 1834 te Yozgat ın tahmini toplam nüfusu (1.948 hane x 5 kişi ) kişiden ibaretti. Mevcut erkek nüfus kadar kadın nüfusun varlığı kabul edildiğinde ise muhtemel Yozgat nüfusu kişiye çıkmaktadır. Bu durumda 1834 te Yozgat merkezin yaklaşık civarında nüfusa sahip olduğunu söylemek abartılı olmayacaktır. Tablo:1 Nüfusun Mahallelere Göre Dağılımı Mahalle Adı Müslüman Hane Sayısı Müslüman Nüfus Sayısı Toplam Reaya Hane Sayısı Toplam Reaya Erkek Nüfus Sayısı Toplam Hane Sayısı Toplam Nüfus Tekye Mahallesi Köseoğlu Mahallesi Taşköprü Mahallesi Tuzkaya Mahallesi Nohudlu Mahallesi Çatak Mahallesi İslambulluoğlu Mahallesi Mutafoğlu Mahallesi BOA. NFS.d. No İlk nüfus sayım sonuçlarını içeren 2051 numaralı Yozgat Defteri de bu şekilde tanzim edilmiştir. Bk. BOA. NFS. d, No.2051, bunun haricinde Bayburt nüfus defterleri de bu şekilde tanzim edilmiştir. Bk Yunus Özger, Bayburt Nüfus Defterleri , Bakütam Yayınları, Ankara Defter in son sayfalarında mahallelerde bulunan hane ve erkek nüfus tablo şeklinde çıkartılmıştır. Ancak burada yazılı olanlar ile her bir sayfanın ayrı ayrı tarafımızdan yapılan hesaplama neticesi arasında fark bulunmaktadır. Tespit ettiğimiz toplam hane sayısı olup bunun i Müslümanlardan 522 si ise gayrimüslimlerden oluşur. Erkek nüfusu ise toplamda olup bunun u Müslüman si ise gayrimüslimdir. Bu durumda hane sayısında 38 fark, nüfusta ise 21 fark ortaya çıkmaktadır. 466

3 Medrese Mahallesi Toplam senesinde Yozgat ın hane başı ortalama erkek nüfus yoğunluğu 2,7 dir. Nüfusun en yoğun bulunduğu mahalle sıralamasında kişiyle Tekye Mahallesi ilk başta yer alır. Tekye de 614 Müslüman 455 gayrimüslim erkek nüfus vardı. Yoğunluk sıralamasında Köseoğlu Mahallesi 823 kişiyle ikinci, Taşköprü Mahallesi ise 596 kişiyle üçüncü durumdadır. Köseoğlu nda 555 gayrimüslime karşılık 268 Müslüman erkek bulunmaktaydı. Taşköprü Mahallesi nin tamamı Müslümanlardan müteşekkildi. Aynı şekilde sadece Müslümanlardan oluşan Çatak Mahallesi nin nüfusu da 529 kişiydi. İki unsurun bir arada yaşadığı diğer mahallelerden İslambulluoğlu Mahallesi 451 kişi (288 Müslüman, 184 gayrimüslim) ve Mutafoğlu Mahallesi 348 kişiden (305 Müslüman, 43 gayrimüslim) ibaretti. Nüfusun en az bulunduğu yerleşim alanı ise 318 kişiyle Medrese Mahallesi ydi te Yozgat ta yaşayan erkek bireyin % 69 u Müslüman (3.600 kişi), %31 (1.670 kişi) gayrimüslimdi. Sadece Müslümanların ikamet ettiği iki mahalle vardı. Diğerlerinde her iki unsur bir arada yaşamaktaydı. Gayrimüslimlerin yoğun yaşadığı yerler arasında Köseoğlu, Tekye ve Tuzkaya Mahalleleri gelirdi. Medrese, Nohutlu ve Mutafoğlu Mahalleleri nde gayrimüslim nüfus oldukça azdı. Gayrimüslimler sadece Köseoğlu Mahallesi nde Müslümanlardan daha fazla nüfusa sahipti. Yozgat ın yedi mahallesinde 514 hanede 1670 gayrimüslim erkek nüfus vardı. Erkek nüfus kadar kadının yaşadığı varsayımıyla şehirde muhtemel toplam reaya nüfusu kişi civarıydı. Reayanın Ermeni mi yahut Rum mu olduklarına dair doğrudan bir kayıt yoktur. Ancak isimlerden yola çıkılarak bir tespit yapabilme imkânı elde edilebilir. Reayanın en yoğun bulunduğu mahalle sıralamasında 169 hane ve 555 kişiyle Köseoğlu Mahallesi birinci durumdadır. Tekye Mahallesi 133 hane ve 455 kişiyle onu takip etmektedir. Üçüncü sırada ise 127 hane ve 397 kişiyle İslambullu oğlu Mahallesi bulunmaktadır. İslambulluoğlu Mahallesi nde 55 hanede 163 gayrimüslim erkek nüfus bulunurken, Mutafoğlu Mahallesi nde 12 hanede 43 erkek nüfus vardı. Yoğunluğun en az olduğu iki mahalle ise Nohutlu ve Medrese Mahalleleriydi. Nohutluda 11 hanede 27 erkek nüfus varken, Medrese Mahallesi nde ise sadece 7 hanede 30 gayrimüslim tebaa yaşamaktaydı. Bu sonuçlar XIX. Yüzyıl ortalarında inançları ve etnik yapıları farklı da olsa Yozgat ta Müslüman ve gayrimüslim ahalinin bir arada ve yan yana yaşadıklarını gösterir. 3. Nüfusun Yaş Aralığı Nüfus sayımlarının en önemli dökümlerinden birisi hane halkının isimlerinin altına yazılan yaşları bilgisidir. Bu bilgi Arapça sinn terimiyle kaydedilir. Yazım memuru beyana göre kişilerin yaş bilgisini kaydeder. Beyan edilen ve bu beyana göre kaydedilen yaş bilgisinin sıhhati her ne kadar tartışılabilir durumda olsa da buradan hareketle bütün bireylerin yaş aralığını tespit etmek mümkündür. Çoğu nüfus çalışmasında kabul edilen yönteme göre bireylerin yaşları 0-13 arası çocuk (sabi), arası genç (tüvana) ve 45 sonrası ise yaşlı (müsinn) şeklinde tasnif edilir Bu yönteme göre yapılan tasnifte Yozgat ta yaşayan halkın 1834 teki yaş aralığı şu şekildedir. Değerlendirmeye tabi tutulan toplam erkek birey sayısı kişidir. Bunun si Müslüman (% 68,2), i ise gayrimüslim (% 31,8) ahalidir. Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere Müslümanların % 41 i (1.487 kişi) birinci grupta yani 0-13 arası yaş aralığındadır. % 40 ı (1.429 kişi) ise arasında olup genç nüfusu oluşturmaktadırlar. Geri kalan % 19 luk kısım ise (671 kişi) 45 yaş üzeridir ve yaşlı sınıfındadırlar. Çocuk grubundakilerden kişi 10 yaşın altındadır. Gençlerin 946 sı 30 yaş altındadır. Yaşlı kategorisindekilerden 188 kişi yaş aralığındadır. 467

4 70-80 arası 66 kişi, arası 27 kişi ve 90 yaşında ise sadece 1 kişi vardır. Gayrimüslimlerin yaş aralığı ise yaş arasıdır. Sayım esnasında 1 yaşında olanların sayısı 136 dır. 10 yaşın altındakilerin sayısı 569 kişi olup diğerlerine oranı % 34 tür. En yaşlı birey 110 yaşındaki İslambulluoğlu Mahallesi nde 11.haneye kayıtlı orta boylu aksakallı Kırkoç oğlu Bedos idi yaşın üzerindeki birey sayısı üç kişiydi. 90 yaşın üzerindekilerin sayısı ise 4 kişiydi. İş göremez (amel-mande) olarak kayıtlı birey sayısı 13 tü. Kategorik tasnife göre gayrimüslim halkın % 40 ı (660 kişi) çocuk grubunda, %45 i (758 kişi) genç grubunda ve % 15 i ise (252 kişi) yaşlı sınıfında değerlendirilmiştir. Şehirde yaşayan her iki unsur bir arada değerlendirildiğinde sonuç yine benzer çıkmaktadır. Üstteki tablodan anlaşılacağı gibi değerlendirmeye tabi tutulan kişiden kişi çocuk, kişi genç ve 923 kişi ise yaşlı kategorisindedir. Bu durum 1834 te Yozgat ın % 82 oranında genç ve dinamik bir nüfusa sahip olduğunu gösterir. Yaşlı oranı sadece % 18 dir. Tablo:2- Nüfusun Yaş Aralığı Yaş aralığı Müslümanlar Gayrimüslimler Sayısı Yüzdesi Sayısı Yüzdesi Toplam Çocuk (0-13) Genç (13-45) Yaşlı (45+) Toplam Nüfus Hareketliliği Nüfus Defterleri herhangi bir bölgedeki nüfusun iç göç ya da dış göç nedeniyle yaşadığı hareketliliği de ortaya çıkarmaktadır. Defter e göre Yozgat, başka şehirlere geçici ya da kalıcı göçler verdiği gibi genellikle köylerden şehre göç de almaktadır. En çok hareketliliğin yaşandığı şehirler İstanbul, Niğde, Sivas ve Ankara dır. 33 hane reisi sayım esnasında Niğde dedir. Bunların bir kısmına Niğde madenine gitmiş açıklaması düşülmüş, diğerlerine ise Niğde ye gitmiş denilmiştir. Buradan Niğde ye gidişin sebebinin maden işinde çalışmak olduğu anlaşılır. Maden işi için bir kişi Gümüşhane ye diğer bir kişi de Denek Madeni ne gitmişti. Çevre şehirlerin üst düzey yöneticilerinin maiyetinde çalışmak için gidenlere de tesadüf edilmektedir. Mesela Sivas Valisi Mehmed Reşid Paşa nın hizmetinde çalışan 5 kişi vardı. Bunun dışında 4 kişi de farklı sebeplerden Sivas taydı. Müslüman hanelerden 9 kişi, sayımın yapıldığı esnada Sivas ta bulunmaktaydı. Bunlardan beşi Sivas Valisi Mehmed Reşid Paşa nın hizmetinde çalışmaktaydı. Niğde Mütesellimi Sadık Bey in hizmetinde 6 Yozgatlı çalışmaktaydı. Pehlivanlı Beyi Yusuf Bey hizmetinde 1 kişi, Gümüşhane Emini hizmetinde 1 kişi, Sungurlu da Ali Bey in maiyetinde 1 kişi çalışıyordu. Bunların haricinde 12 hane Reisi başkent İstanbul da, 3 hane Reisi ise Ankara daydı. 2 kişi de diyar-ı ahere gitmiş şeklinde kaydedilmişti. Gayrimüslimler arasında da benzer hareketlilik olduğu görülüyor. Sayımın yapıldığı dönemde 1 hane Reisi Yozgat tan Şam taraflarına göç etmiştir. 10 Sebebi belirtilmemekle beraber bazı hane Reislerinin muhtemelen ticaret amacıyla ya da çalışmak için Yozgat dışında bulundukları anlaşılıyor. Bu şekilde şehir dışında olanların sayısı 27 kişidir. Bunlardan 9 u başkent İstanbul dadır. 4 kişi maden sektöründe çalışmak için Gümüşhane şehrindedir. 1 hane Reisi Sivas tadır. 1 hane Reisi Sinop, 1 hane Reisi İzmir, 1 hane Reisi Niğde ve 1 hane Reisi Köprü kasabasında, 1 hane Reisi Çorum şehrinde, 1 kişi Akdağmadeni ndedir. 1 hane Reisi Yekbas, 1 hane Reisi Bektaşlı, 1 kişi de Köhne-i kebir (Sorgun) köyündedir. Kalan 4 kişi ise diyar-ı aherde şeklinde yazılmışlardır. 9 BOA. NFS. d. No.111, s Tuzkaya Mahallesi 22.hanede kayıtlı orta boylu sarı bıyıklı Gürünlü Kiyork 25 yaşındayken Şam tarafına göç etmiştir. Bk BOA. NFS. d. No.2111, s

5 5. Halkın Fiziki Özellikleri Nüfus sayımlarında hane halkının ayırt edici fiziksel özelliklerinin deftere kaydedilmesi ilgili tüzüğün amir hükmüydü. Bu bağlamda kişilerin boyları ve sakal ya da bıyık renkleri ve özellikleri mutlaka yazılırdı. Bu standart yazımın dışında körlük, sağırlık, aksaklık gibi fiziksel engeller ayrıca kaydedilirdi. Kişilerin boyları bilgisi, uzun, orta ve kısa olmak üzere üç grupta tasnif edilirdi. Sakal ve bıyıkta ise ak, kara, kır, kumral ve sarı gibi renk özelliği yanı sıra köse ve müzellef sakal gibi şekil ya da biçim özelliği de işlenirdi. Çocukluktan gençlik çağına girenler çoğunlukla ter bıyıklı olarak kaydedilirdi. Orta yaş üzeri Müslüman ve gayrimüslimlerin büyük bir kısmı sakal bırakırlardı. Tablo: 3- Halkın Fiziksel Özelliği Fiziksel Nitelik 1 Uzun boylu Orta boylu Kısa boylu Genel Toplam M GM T M GM T M GM T Aksakallı Kara sakallı Kır sakallı Kumral sakallı Köse sakallı Müzellef sakallı Kara bıyıklı Kır bıyıklı Kumral bıyıklı Sarı bıyıklı Ter bıyıklı Toplam Yukarıdaki tabloda gösterildiği gibi fiziksel niteliği kaydedilen ve Müslüman ve gayrimüslim iki unsurdan değerlendirmeye tabi tutulan erkek sayısı kişidir. Buna göre 1834 ye Yozgat halkının % 72 gibi çok büyük bir bölümü ( kişi) orta boyludur. Uzun boylu olanların sayısı 575 kişi ve diğerlerine oranı ise % 19 dur. Kısa boylu olanlar ise 273 kişi olup, oranı % 9 dur. Sakal ve bıyık kategorisinde ise en fazla rastlanılanı 680 kişiyle ter bıyıklı olanlardır. Kara bıyıklılar 545 kişiyle onu takip ederler. Kır sakallılar ise 406 kişiyle sıralamada üçüncü durumdadır. 293 kişi sarı bıyıklı, 256 kişi kumral bıyıklıdır. 317 kişi kara sakallı, 102 kişi kumral sakallıdır. 6. Halkın Ekonomik Durumu Nüfus Defterleri halkın ekonomik durumunu net olarak ortaya çıkarmayı sağlayıcı veriler içermezler. Hane Reislerinin meslek bilgilerinden yola çıkılarak bazı değerlendirmelerde bulunma imkânı elde edilebilir. Ancak Müslümanlardan idari alanda çalışanların dışındakilerin meslek bilgileri çoğunlukla yazılmamıştır. Bu nedenle Müslümanların ekonomik vaziyetlerini Defter ışığında tespit etmek imkânsızdır. Fakat gayrimüslimlerin cizye gelirleri deftere kaydedildiğinden onların ekonomik vaziyetleri hakkında fikir edinmek daha olasıdır. Bilindiği üzere Cizye, tebaadan olan gayrimüslimlerden, can ve mal güvenliklerinin sağlanmasına karşılık alınan bir vergi çeşididir. Devletin önemli bir gelir kalemi olan cizye, yaşları arasında bulunan sağlam erkek nüfustan alınmaktaydı. Sadaka ile geçinen rahipler, çalışamayacak derecede bir rahatsızlığı 469

6 olup fakir düşenler ile kadınlar cizyeden tamamen muaftılar Cizye yükümlüsü olan gayrimüslimler ekonomik güçleri itibariyle zengin olanlar alâ (iyi), orta hâlli olanlar evsat (orta), fakir olanlar edna (düşük-az) olarak gruplandırılmıştır. 11 Yozgat Nüfus Defteri nde reayanın cizye bilgisi de bu şekilde tasnif edilmiştir. Çocuklar ve yaşlılar muaf tutulmuştur. Buna göre 514 hanede kayıtlı 1674 erkek nüfustan cizye durumu yazılı olanların sayısı tür. Bunların 868 gibi (% 69) çok büyük bir kısmı orta hâlli olup evsat olarak kaydedilmişlerdir. İçlerinde ekonomik durumu iyi olanların sayısı sadece 80 dir (% 6). Edna olarak kaydedilen ve durumu en alt seviye de bulunan gayrimüslim erkeklerin sayısı ise 315 kişidir (%25). Bu durumda Yozgat gayrimüslimlerinin çoğunlukla orta hâlli zenginlikte olduğunu söylemek mümkündür. 7. Hane Reisleri ve Şahıs Adları Farsçadan Türkçeye geçen hane kelimesi ev, bina, ikametgâh, aile, bir cetvelde veya şemadaki alt bölümler gibi muhtelif manalara gelir. 12 Osmanlı Maliye Kayıtları nda hane hanenin muhtevasıyla ilgili farklı görüşler vardır. Ancak Nüfus Defterleri nde hane, aynı evi paylaşan bireylerin oluşturduğu birim olarak anlaşılmaktadır. Kadınlar sayıma tabi olmadıklarından defterlerde kastedilen hane halkı, baba ve erkek evlatlardan oluşurdu. Ancak Yozgat Defteri nde kimi hanelerde bunun dışında erkek kardeşler, evin hizmetçileri, üvey babalar, kayın birader ya da kayın babaları da görmek mümkündür te Yozgat merkezde dokuz mahallede kayıtlı hane sayısı dir. Bunun % 74 ü (1.434 hane) Müslümanlardan, % 26 sı ise (514 hane) gayrimüslimlerden teşekkül etmişti. Hane Reisleri erkeklerden oluşmakla beraber sayıları çok az da olsa bazı hanelerde kadın isimlerine rastlanılmaktadır. Kocaları erken yaşta vefat eden ve geride çocuk bırakmayan ya da çocuğu çok küçük yaşta olan kimi hanelerde kadınlar hane Reisi olarak deftere işlenmiştir. Ayşe karı hanesi, Dul Fatma karı hanesi şeklinde yazılı olan ve hane Reisi kadın olan hane sayısı 15 tir. Hane başına düşen birey sayısı açısından bakıldığında 1834 te çoğunlukla çekirdek aile hayatının sürdüğü görülür. Ancak bunun yanı sıra küçük kardeşleri, kayın biraderleri, babalığı, yeğeni ve hatta kayın pederleriyle birlikte yaşayan aileler de bulunmaktadır. Örneğin gayrimüslim hanelerde kayın biraderleriyle aynı evde ikamet eden 5 aile vardı. Kayın pederi ile yaşayan 2 aile tespit edildi. 13 Yine Saatçi Agop örneğinde olduğu gibi 90 yaşında iş göremez durumdaki kayın pederi ile birlikte yaşayanlar da vardı. 14 Babasının ölümü akabinde başkasıyla evlenen annelerinin yeni eşiyle defterde ifade edildiği şekliyle babalığı ile aynı haneyi paylaşan iki kişi vardı. Mesela 45 yaşındaki Nalbant Hacı nın babalığı 75 yaşındaki Artin idi. 15 Yine babalarının muhtemelen erken yaşta vefatı nedeniyle yetim kalan küçük kardeşlerine bakan aileler de vardı. Bu şekilde yazılı olanların sayısı 45 idi. Yeğeni ile aynı evde yaşayan sayısı ise 2 kişiydi. Yine torunu ile aynı evi paylaşan birey sayısı ise 2 idi. 8. Müslümanların Şahıs Adları Defter e göre Yozgat ın dokuz mahallesinde yaşayan Müslümanların toplam hane sayısı tür. Burada yaşayan toplam erkek birey sayısı kişidir. 11 Mehmet Erkal-Halil İnalcık; Cizye. DİA, VIII. İstanbul s.42-48; Ziya Kazıcı, Osmanlı da Vergi Sistemi, Bilge Yayınları, İstanbul 2005, s.135, Nejat Göyünç, Hane, Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 15, İstanbul 1997, s Ss BOA. NFS. d. No. 2111, s BOA. NFS. d. No. 2111, s BOA. NFS. d. No.2111, s

7 Tablo:4- Müslümanların Kullandığı Şahıs Adları İsim Adedi Yüzdesi İsim Adedi Yüzdesi Mehmet Halil Ali Süleyman Ahmet İsmail Mustafa Mahmut Ömer Yusuf 78 2 Hüseyin Memiş 26 0 Hasan Satılmış 10 0 Osman Hıdır 7 0 Ebubekir İsa 7 0 İbrahim Doğan 2 0 Müslümanların çocuklarına en çok verdikleri isimler İslam peygamberi Hz. Muhammed in adından mülhem Mehmet ismidir. Değerlendirmeye tabi tutulan erkek ismi arasında Mehmet adı verilen kişi sayısı 773 adettir (%20). Mehmet ten sonra en çok rastlanılan isim dördüncü İslam halifesi Hz. Ali den mülhem Ali adıdır. % 11 oranında bulunan Ali ismini taşıyanların sayısı 435 kişidir. Sıralamada üçüncülüğü ise % 10 oran ve 375 adetle Ahmet ismi almaktadır. En çok verilen isimlerden biri de % 9 oranla Mustafa (367 kişi) adıdır. Söz konusu bu dört isim, bütün isimlerin % 50 si kadardır. Geri kalan isimlerin de çok büyük çoğunluğu peygamber ya da halife adlarından müteşekkildir. Ancak nadir de olsa Doğan ve Satılmış gibi Türk kökenli isimlere de tesadüf edilmektedir. Daha önce ifade edildiği gibi Yozgat Nüfus Defteri nde erkeklerin yanı sıra bazı kadın isimlerine de rastlamak mümkündür. Bunlar arasında Ayşe Fatma, Rukiye, Sultan, Kamer, Hatice ve Emine isimleri vardır. Şahıs isimlerinin birçoğu muhtelif unvan ya da lakaplarla birlikte yazılıdır. Bunlardan Hacı, Molla, Seyyid, Derviş ve Şeyh gibi dinî temelli olanlar bulunduğu gibi deli, topal, koca, güccük, yörük, efendi ağa ve kör gibi fiziksel özellikler ve toplumsal statü temelli olanlar da bulunur. Tablo: 5- Müslümanların Kullandığı Unvan ve Lakaplar Unvan-lakap Sayısı Yüzdesi Unvan-lakap Sayısı Yüzdesi Efendi Derviş 23 2 Hacı Topal 18 2 Ağa Güccük 17 2 Deli 59 6 Yörük 16 2 Molla 49 5 Koca 13 1 Hafız 43 5 Hasta 5 1 Kör 41 4 Şeyh 3 0 Seyyid 37 4 Fakih 2 0 Bütün bunlar arasında en çok kullanılanı % 37 oranla efendi (341 adet) unvanıdır. 174 adetle Hacı ikinci sırada (%19) ve 93 adetle ağa üçüncü (%10) sıradadır. En az rastlanılanlar ise hasta (5 adet), şeyh (3 adet) ve fakih (2 adet) unvanlarıdır. 9. Gayrimüslimlerin Şahıs Adları Gayrimüslim hane Reislerinin adlarının yazılışı ile Müslümanlarınkiyle benzerlik arz eder. Ancak 471

8 erkek çocuklarının yazılışlarında bazı farklılıklar görülür. Müslüman çocuklar, Ahmed veled-i merkûm Hüseyin ya da veled-i mûmâileyh şeklinde babalarıyla ilişkilendirilmişken; gayrimüslim çocuklar Karabet veled-i mersûm Kirkor biçiminde verilmiştir. Aradaki tek fark anlamları aynı olsa da Müslümanlar için merkum, gayrimüslimler için mersûm kelimesinin kullanımındadır. Tablo:6- Gayrimüslimlerin Kullandığı Şahıs Adları İsim Sayısı İsim Sayısı İsim Sayısı İsim Sayısı İsim Sayısı Agop 136 Bogos 32 Kazar 17 Mıgırdıç 61 Simon 20 Ağya 39 Gokas 7 Kirkor 72 Mihail 23 Sirob 4 Arakil 11 Haçedor 22 Kiyork 53 Minas 20 Toros 32 Artin 136 Haçir 20 Manik 40 Nişan 7 Varteris 4 Avadin 5 İstepfan 24 Mardiros 32 Ohannes 122 Varteris 5 Avak/im 27 Kalos 16 Mardiros 32 Osib 19 Yevan 22 Bedos 37 Kapril 30 Matos 10 Sahak 35 Bedros 4 Karabet 184 Melkon 11 Serkiz 98 Yozgat Şehir Merkezi nde yaşayan gayrimüslim erkek birey arasında en çok kullanılan 34 farklı isim tespit edildi. Bunlar arasında Karabet ismi 184 adetle ilk sırada yer alır. İkinci sırayı ise 136 şar adetle Agob ve Artin isimleri alır. Üçüncü sırada ise 122 adetle Ohannes adı bulunur. Varteris, Sirob ve Bedros isimleri en az tercih edilenlerdendi. 10. Sonuç İncelemeye çalıştığımız Nüfus Defteri, Tanzimat öncesi Yozgat şehrinin demografik yapısını ortaya çıkaracak bilgiler ihtiva etmektedir. Defter 1834 te Nüfus Nazırı Ayıntâbizâde Muhyeddin Efendi tarafından yapılan sayım sonuçlarını içerir. Defter her ne kadar karışık defter olarak kategorize edilmiş olsa da Müslüman ve reaya (gayrimüslim) iki unsur ayrı ayrı yazılmıştır. İlk bölümde Müslüman nüfus, mahallelere göre kaydedilmiş, ikinci bölümde ise Gayrimüslimler yine mahalle bazlı olarak yazılmışlardır. Son bölüm ise nüfus sayımı sırasında Yozgat ta bulunan başka şehirlerden gelmiş olan tüccara ayrılmıştır. Sayım sonuçlarına göre 1834 te Yozgat Merkez de dokuz mahallede hanede toplam erkek birey tespit edilmiştir. Taşköprü ve Çatak Mahallesi haricindeki diğer mahallelerde Müslüman ve gayrimüslimler birlikte yaşamaktaydı. Bu iki mahalle ise sadece Müslümanların meskûn olduğu yerleşim alanıydı. Bu sonuçlara göre erkek nüfus kadar kadın nüfus varsayıldığında ya da her bir hanede beş bireyin yaşadığı kabul edildiğinde Yozgat ın tahminî toplam nüfusu yaklaşık kişi civarındaydı. Söz konusu tarihte Yozgat nüfusunun % 82 gibi çok büyük bir kısmı çocuk ve gençlerden oluşmaktaydı. Yaşlı nüfus yani 45 yaş ve üzerinin oranı sadece % 18 idi. Yozgat halkının büyük bölümü Yozgat ta yaşamını sürdürmekle beraber, Sivas, Niğde, Ankara gibi yakın şehirlerde hayatlarını temin edenler de vardı. Beyan esaslı ama aynı zamanda müşahede yoluyla yapılan sayıma göre Yozgat halkının % 72 gibi çok büyük bir bölümü ( kişi) orta boyluydu. Uzun boylu olanlar 575 kişi ve diğerlerine oranı ise % 19 dur. Kısa boylu olanlar ise 273 kişi olup, oranı % 9 dur. Cizyelerine göre kaydedilen gayrimüslimlerin % 69 gibi büyük bir kısmı ekonomik bakımdan orta hâllidir. Tanzimat öncesinin önemli reformlarından biri olan Muhtarlık Teşkilatı, 1834 te Yozgat ta bütün mahallelerde kurulmuştu. Bahsedilen dokuz mahallenin tamamında muhtar-ı evvel ve sani olmak üzere ikişer Muhtar görev yapmaktaydı. Bunun yanı sıra her mahallede İmamlar bulunmaktaydı. Aynı şekilde gayrimüslimlerin dinî ve idari temsilcileri olan Papazlar ve Kocabaşılar da görevlerini ifa etmekteydi. Sayım esnasında Yozgat ta Kadı yoktu. Ancak onun yerine Naib Ayıntabîzâde Abdullah Efendi vazife görmekteydi. 472

9 Müslümanların çocuklarına en çok verdiği isimler Mehmet, Ali, Ahmet gibi dinî kaynaklı isimlerdir. Gayrimüslimlerin en çok tercih ettikleri ise Karabet, Agop ve Artin isimleridir. Nüfus sayımı sırasında ticaret amacıyla Yozgat ta bulunan 184 yabancı reaya vardı. Bunların büyük kısmı Kayseri ve köylerinden gelmişlerdi. Bezzazlıktan bıçakçılığa, tütüncülükten, ayakkabıcılığa on beş farklı meslek dalında ticaret yapmaktalardı. Netice olarak 1834 te Yozgat, yaklaşık on bin kişinin yaşadığı, yakın şehirlerle aktif ticaretinin bulunduğu Müslüman ve gayrimüslimlerin bir arada yaşadıkları şirin bir yerleşim alanıydı. 11. Kaynakça 11.1 Arşiv Kaynakları Nüfus Defterleri: Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Nüfus Defterleri (NFS. d.), No. 2051, Kitap Ve Makaleler Ahmed Lütfi Efendi, Vak anüvîs Ahmed Lûtfî Efendi Tarihi, (haz. Yücel Demirel, Tamer Erdoğan), Cilt 2-3, İstanbul Erkal, Mehmet İnalcık, Halil; Cizye. DİA, VIII. İstanbul Göyünç, Nejat ; Hane, Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 15, İstanbul 1997, ss Kıvrım, İsmail; Nüfus Defterleri ne Göre 19. Yüzyılın Ortalarında Şebinkarahisar ın (Karahisar-ı şarkî) Nüfus Yapısı, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, Güz 2015, sayı 19, Trabzon Özger, Yunus; Bayburt Nüfus Defterleri , Bakütam Yayınları, Ankara Yinanç, Refet; Dulkadir Beyliği, Ankara G: Gayrimüslim, M: Müslüman, T: Toplam Ek:1- Yozgat Nüfus Defteri nin İlk Sayfası 473