Stres Ve Baş Etme. Prof. Dr. Güler Bahadır Dr. Nilüfer Alçalar

Transkript

1 Stres Ve Baş Etme Prof. Dr. Güler Bahadır Dr. Nilüfer Alçalar İ. Ü. İstanbul Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı

2 Amaç : Stres kavramını, biyo-psiko-sosyalsosyal boyutlarını ve baş etme yöntemlerini kavramak

3 Öğrenim Hedefleri: Öğrenciler; Stresi tanımlayabilmeli Stres vericileri(stresörleri) sayabilmeli Stresi tetikleyen durumları açıklayabilmeli Çatışma çeşitlerini sayabilmeli Stresle başa çıkma yollarını sayabilmeli Genel uyum sendromunu ve evrelerini açıklayabilmeli Stres belirtilerini sayabilmeli Stres ve hastalık ilişkisini açıklayabilmeli Stresle baş etme tekniklerini sayabilmeli

4 STRES NEDİR?

5 STRES 1. Kişinin psikolojik dengesini bozan zararlı durumlara karşı organizmanın gösterdiği tepki 2. Dışarıdan uygulanan herhangi bir etkinin bir sonucu olarak organizmanın gösterdiği direnme 3. Kişide gerilim ve dengesizliğe neden olan fiziksel ya da psikolojik uyarıcı

6 STRES Organizmanın fiziksel ve ruhsal sınırlarının tehdit edilmesi ve zorlanması ile ortaya çıkan psikolojik durum Zorlayan, kısıtlayan, engelleyen olaylar ve durumlar karşısında verilen tepkiler

7 Stres temel olarak bedenin tehlikelere verdiği bir tepkidir Organizma hayatta kalmak için stres tepkisini verir Stresli bir durumla karşılaştığımızda adrenalin ve kortizol hormonları salgılanır

8 Stres Organizmanın dengesini bozan herhangi bir durum Beklentiler/ Sorumluluklar/ İhtiyaçlar Kendimizden Beklediklerimiz Başkalarından Beklediklerimiz Dünyadan Beklediklerimiz Tehdit: Talepler Kaynaklar Meydan okuma: Talepler Kaynaklar Adapted from: Stress Management on and Powell, Trevor, Free Yourself from Harmful Stress, 1997.

9 STRES KAYNAKLARI ÇEVRESEL (DIŞ) ETKENLER PSİKOLOJİK (İÇ) ETKENLER

10 Stres Kaynakları İç etkenler Yaşam stili Olumsuz iç konuşma Zamanı iyi kullanmama Karamsar düşünme Gerçekçi olmayan beklentiler Kişilik özellikleri Girişken olmama Dış etkenler Hastalık, yas İşsizlik, işten çıkma, yeni işe başlama Evlenme, boşanma, çocuk Başka bir kente taşınma Başkalarının olumsuz yargıları Ekonomik sorunlar

11 Yaşamda değişikliğe neden olan her olay strese yol açabilir

12 Stres Oluşturan Yaşam Olayları ( Holmes ve Rahe) Eşin ölümü Boşanma Eşinden ayrı yaşama Hapis cezası Yakın akrabanın ölümü Ciddi sakatlık yada hastalık İşten çıkarılma

13 Stres Oluşturan Yaşam Olayları ( Holmes ve Rahe) Emeklilik Yakınların hastalanması Hamilelik İş değişikliği Çocukların evden ayrılması

14 STRES ÇEŞİTLERİ Negatif stres Bireyin kaynaklarını ve baş etme yeteneklerini tüketen durumlar Yaralanma, boşanma, kayıp vs Pozitif stres Sonucunda kazanç veya keyif sağlayan durumlar Başarı sağlamak, işe girmek vs

15 STRESİN OLUMLU ETKİLERİ Koruyucu bir tepkidir Uyarıcı etki yapar Zor durumlarla başa çıkmamızı sağlar

16 STRESİN OLUMSUZ ETKİLERİ Sağlığı olumsuz etkiler Kolay yorulma olur Çabuk sinirlenmeye neden olur Enerji ve güdüde azalma olur Performans olumsuz etkilenir

17 STRES PERFORMANS İLİŞKİSİ P Hipo Stres İdeal Stres Hiper Stres E R F O R M A N S Yeterli Performans Düzeyi Stres ya da Uyarı

18 STRES PERFORMANS İLİŞKİSİ

19 Stresi Tetikleyen Durumlar Baskı Engellenme Çatışma

20 Çatışma Tipleri Yaklaşma- Yaklaşma Çatışması Kaçma- Kaçma Çatışması Yaklaşma- Kaçma Çatışması

21 Stres onu zihninde taşıyan kişiye aittir Stresi algılama ve tepki göstermede bireysel ayrılıklar vardır

22 Bilişsel değerlendirme Automatic Negatif Thinking Düşünceler Rasyonel Düşünme Yansıma 22

23 Olumlu düşünme Kardeşim sen düşünceden ibaretsin Geriye kalan et ve kemiksin Gül düşünür gülistan olursun Diken düşünür dikenlik olursun MEVLANA

24 Stres algısında etkili faktörler Zihinsel özellikler İçinde bulunulan ruhsal durum Olayları algılama ve yorumlama biçimi Kişilik özellikleri Sosyal durum, ekonomik koşullar

25 STRES VE KİŞİLİK TİPLERİ K İ Ş İ L İ K A T İ P İ B T İ P İ

26 A VE B TİPİ KİŞİLİK ÖZELLİKLERİ A Tipi Kişilik Özellikleri Daima faaliyet içerisindedir Sabırsızdır Hızlı yürür, hızlı konuşur Aynı anda iki şeyi yapar Atılgandır, rekabetçidir Kendini zaman tehdidi altında hisseder Ben merkezcidir ve duygularını ifade etmez B Tipi Kişilik Özellikleri Sabırlıdır Zaman tehdidi yoktur Asla aceleci değildir İşini yaparken eğlenir Sıcakkanlı ve yumuşaktır Ailesine ve sosyal yaşama zaman ayırır 26

27 Stres ve kişilik yapısı ilişkisi A tipi kişilik yapısı Mükemmeli arayan kişilik yapısı

28 Stres olumlu bir değişmeden, gündelik sıkıntılardan, bir engellenmeden, bir çatışmadan ya da bir felaketten kaynaklanmış olabilir. Kaynağı ne olursa olsun stres uyumu gerektirir

29 Her uyum, ister başarılı ister başarısız olsun, çevreden gelen istek ve beklentiler ile kendi isteklerimiz arasında denge kurma, gereksinimlerimizi gerçek koşullara göre ayarlama ve içinde bulunduğumuz durumun sınırları çerçevesinde başa çıkma çabasıdır

30 Stresle Başa Çıkma Yolları 1- Doğrudan başa çıkma yolları * Yüzleşme * Geri çekilme * Uzlaşma

31 KAÇ ya da SAVAŞ

35 Stresle Başa Çıkma Yolları 2- Savunucu başa çıkma yolları *İnkar *Bastırma *Tepki oluşturma vs.

36 HAYATA NASIL BAKMALI? BİR SIKINTI KAPIYI ÇALDIĞINDA NASIL TEPKİ VERECEKSİN? Patates gibi yumuşayıp ezilecek misin? Yumurta gibi, kalbini mi katılaştıracaksın? Kahve çekirdekleri gibi, başına gelen her olayın duygularını olgunlaştırmasına ve hayatına ayrı bir tat katmasına izin mi vereceksin? SEÇİM SİZİN

37 Genel Uyum Sendromu (G.A.S) Alarm Evresi Direnç Evresi Tükenme Evresi H. Selye, 1977

38 Genel Uyum Sendromu (G.A.S) Alarm Direnme Tükenme Stres yaratan olaya tepki Normal düzeyde direnç

39 Genel Uyum Sendromu (G.A.S) Alarm Evresi Strese gösterilen ilk tepkidir Duyguların şiddetlenmesi, daha duyarlı ve atik hale gelme, solunum sıklığı ve kalp atışında hızlanma, kaslarda gerginlik gibi fizyolojik değişmeler yaşanır

40 Genel Uyum Sendromu (G.A.S) Direnç Evresi Fizyolojik değişmeler ve stresin getirdiği zorlanma daha belirgin yaşanır Stresle baş etmek için yoğun çaba harcanır Stres uzun sürerse yada aşırı ise uyumsuz davranışlar ve savunmalar gelişebilir

41 Genel Uyum Sendromu (G.A.S) Tükenme Evresi Dikkati toplama güçlüğü, sinirlilik, erteleme, hiç bir şeyin anlamı olmadığı, hiç bir şeyin değmediği inancını içeren tükenmişlik belirtileri görülür Bazı kişilerde alkol yada madde bağımlılığı gelişebilir Stres devam ederse fiziksel yada psikolojik bozukluklar görülebilir

42 STRES BELİRTİLERİ STRES ETKENİ STRES TEPKİSİ Fiziksel Ruhsal Duygusal Sosyal Zihinsel

43 Stres durumunda bedende oluşan tepkiler Kan akımı beyine ve kaslara yönelir, düşünce ve hafıza keskinleşir Tükürük artar Ter bezi faaliyetleri artar, soğuk ter boşalır Solunum sayısı artar Depolanmış yağ ve şeker kana karışır Göz bebekleri büyür Kalbin atım sayısı artar, kan basıncı yükselir Kan pıhtılaşma mekanizması harekete geçer Sindirim yavaşlar, mide asidi artar

44 STRES BELİRTİLERİ FİZİKSEL BELİRTİLER Çarpıntı Yorgunluk Baş ağrısı Soğuk ya da sıcak basması Mide-bağırsak bozukluğu, sindirim sorunları Nefes darlığı Mide bulantısı Ellerde titreme Uyku bozuklukları İştahta bozulmalar (az yeme ya da aşırı yeme) Gürültü-sese karşı aşırı duyarlılık Bitkinlik Vücut ağrıları ve kasılmalar (özellikle baş, boyun, bel ve sırt bölgesinde)

45 STRES BELİRTİLERİ RUHSAL BELİRTİLER İçinde bir boşluk hissetme Affetmeyip kin duyma Hayatın anlamının kaybolması Suçluluk duygusu Diğer insanlara düşmanlık duyma Can sıkıntısı

46 STRES BELİRTİLERİ DUYGUSAL BELİRTİLER Duyguların sık değişmesi Huzursuzluk, sıkıntı, gerginlik hissi Neşesizlik, durgunluk, heyecan duyamama Sık sık kabus görme Duygusal ilişkilerde sorun yaşama Aşırı ağlama ya da sinirsel gülme krizleri Kızgınlık, huzursuzluk, ümitsizlik, karamsarlık Duygusal olarak aşırı hassas olma

47 STRES BELİRTİLERİ SOSYAL BELİRTİLER Diğer insanlardan soyutlanmak Yalnızlık Hoş görülü olamamak İnsanlarla ilişki kuramamak

48 STRES BELİRTİLERİ ZİHİNSEL BELİRTİLER Unutkanlık Konsantrasyonda azalma Kararsızlık Organize olamamak Zihin karışıklığı Hafıza sorunları Zihinsel durgunluk

49 Stresin Bireye Etkileri Davranışsal sonuçları: Alkol, sigara Psikolojik sonuçları: Kaygı, depresyon, uykusuzluğa yol açabilir Fizyolojik sonuçları: Kalp- damar, sindirim, dolaşım, iç salgı bezleri v.s. üzerine etkisi

50 Stres ve Psikosomatik Hastalıklar Ruhsal kökenli çatışma ve zorlanmaların neden olduğu fiziksel hastalıklara psikosomatik hastalıklar denir Stres sürekli ve yoğun yaşanırsa, psikosomatik hastalıklar gelişebilir

51 Stres ve Psikosomatik Hastalıklar ALEXANDER ın Tanımladığı 7 Hastalık: Bronşial astma Nörodermatitis (Döküntülü cilt hastalığı) Romatoid artrit (Eklem iltihabı) Hipertansiyon Ülseratif kolitis (Barsak hastalığı) Ülser Treotoksikoz (Tiroid hastalığı)

52

53 Stres ve Kalp Hastalıkları Psikolojik durum ve ruhsal zorlanmalar kalp hastalığının gelişimini kolaylaştırabilir Psikolojik durum kalp hastalığının seyrini ve gidişini etkileyebilir

54 Stres ve Kanser Uzun süreli ve yoğun stres kansere duyarlılığı arttırır Stres kansere neden olmaz ; ancak bedenin bağışıklık sisteminin bozulmasına neden olarak kanserojen hücrelerin yerleşmesine yada tüm bedene yayılmasına yol açabilir

55 Stres ve Bağışıklık Sistemi Stres immun supresyon yapar, yani bağışıklık sistemini baskılar. Bu da gripal enfeksiyonlardan AIDS e kadar bağışıklık sistemi ile ilgili bir çok hastalıkta etkilidir Nöropsikoimmunoloji sinir sistemi, hormonal sistem ve bağışıklık sistemi arasındaki ilişkiyi inceleyen bilim dalıdır

56 STRESLE BAŞ ETME

57

58

59 Stresle Baş Etme Teknikleri Zihinsel Teknikler Olumsuz düşüncelerinizi fark edin Mantıksız inançlarınızı belirleyin Düşüncelerinizi yeniden yapılandırın Alternatif olumlu düşünce geliştirin

60 Stresle Baş Etme Teknikleri Davranışsal Teknikler Kısa zamanda çok şey yapma düşüncesinden vazgeçin Bekleyin, düşünün, yavaşça ilerleyin Geleceği planlayın Gününüzü planlayın Yaratıcı hobiler edinin Rutin işler arasında kaybolmayın Hayır demeyi öğrenin

61 Stresle Baş Etme Teknikleri Bedenle ilgili Teknikler Gevşeme egzersizleri uygulayın Derin nefes alma alıştırmaları yapın Yüzme, koşma gibi fiziksel bir aktivitede bulunun Beslenmenize dikkat edin Uykunuzun düzenli olmasına dikkat edin

62