1. KARACASU ÇÖMLEKÇİLİĞİNİN KISA TARİHİ

Transkript

1 BATI ANADOLU'DA GELENEKLERİNİ KORUYAN BİR ÇÖMLEKÇİLİK MERKEZİ; KARACASU Doç. Sevim ÇİZER- Dokuz Eylül Üniversitesi, G. S. F. Seramik Bölümü, Alsancak, İZMİR ÖZET Antik çağlardan beri Karacasu civarında seramik üretimi yapıldığı Afrodisyas Müzesinde sergilenen eserlerle belgelenmiştir. Günümüzde de, hem ürün tip ve biçimleri, hemde üretim teknolojisi açısından gelenekselliğini ve özgünlüğünü koruyabilmiş ender üretim merkezlerinden biridir. Bildiride Karacasu çömlekçiliğinin hammadde temini ve üretim aşamalarının yanı sıra, yaşamını sürdürmesi ve gelişmesiyle ilgili öneriler yer almaktadır. ABSTRACT Ceramic documents in Afrodisyas Museum indicate that Karacasu and surrounding have been ceramic production center since antiquity. Nowaday because of it is still preserving its traditionally and originality in view of both form and type of products and production technology, it has been one of the most important production centers too. In this paper, making of pottery in Karacasu was investigated with more details. Some commends were given for living and developing of pottery in Karacasu. 1. KARACASU ÇÖMLEKÇİLİĞİNİN KISA TARİHİ Neolitik Çağdan bu yana çömlekçilik sanatı ülkemizin pek çok yöresinde önemli bir üretim değişikliğine uğramaksızın süregelmekte ve umulanın çok üzerinde bir yaygınlığı bulunmaktadır. Anadolumuzun bu yörelerinden biri olan Karacasu Çömlekçiliğinin de başlangıç tarihi kesin olarak bilinmesede bu yörede çok eski çağlardan beri üretim yapıldığı kesindir. Bunun kanıtı da Afrodisyas Müzesi vitrinlerinde sergilenmekte olan ve yakın çevreye ait seramik eser buluntularıdır. Bu buluntular o topraklarda yaşamış uygarlıkların birbirinden farklı kültürel kimliklerini taşımakla birlikte bugünkü Karacasu Çömlekçiliğinin geleneğinin oluşumunda zengin bir birikim ve kaynak sağlamışlardır. Bugünkü Karacasu Çömlekçiliği ülkemizin hızla değişen sosyo-ekonomik koşullarına rağmen üretiminde özgünlüğünü koruyabilmiş ender örneklerden biridir. 482

2 2. KARACASU'DA GÜNÜMÜZ ÇÖMLEKÇİLİĞİ, ÜRETİM AŞAMALARI Karacasu ürünlerine Anadolu'nun her yöresinde rastlamak ve onları görür görmez de tanımak mümkündür. Bunun nedeni onların koyu kırmızı renkleri ve kendilerine özgü bezemeleriyle tipik ve farklı olmalarıdır. Karacasu da çömlekçilik genellikle erkeklerin uğraştığı bir meslek olmasına rağmen son yıllarda kadınlarda emek yoğun bu uğraşa katılmışlar böylece atölyeler ailece çalışılan mekanlar haline gelmiştir Çömlek üretimi için hammadde sağlanması Karacasu da çömlek yapımı için tek bir hammadde kullanılmaktadır. Demiroksit oranı yüksek bir kil olduğundan doğal olarak rengi koyu ve güzel bir kırmızıdır. Eskiden Koşçağı denilen mevkiden getirilen kil bugün Yazır Köyü civarından alınmakta bu nedenle de Yazır toprağı olarak anılmaktadır Çamur hazırlama Römorklarla atölyelere taşınan Yazır toprağı havuzlarda ıslatılarak süzülmekte ve dinlendirilmektedir. Birbirinden yükseklik farkı bulunan havuzlardan yüksek olanda toprak ıslatılmakta bir delik vasıtasıyla altta bulunan havuza çamur süzülerek aktarılmaktadır. Burada bekletilip çöktürülen çamurun suyu üstten uzaklaştırılmakta; balçık kıvamında iken tuğladan örülmüş bir havuza alınmakta ve kullanım sertliğine gelene kadar bekletilmektedir. Kullanım sertliğine gelmiş olan çamur kaba bir yoğurma ile naylon torbalara konularak depolanmaktadır. Depolanan çamur biçimlendirme öncesinde tekrar yoğurulmaktadır. Bazı atölyelerde yoğurma işlemi halen insangücü ile yapılırken bazılarında ise Vals ve Vakumpres gibi makinelerin gücünden yararlanılmaktadır Biçimlendirme Temel biçimlendirme çömlekçi çarkı ile yapılmaktadır. Karacasu çömlekçiliğinin en ilginç yanlarından biride biçimlendirmenin başlangıcından kendilerine özgü bezeme işleminin sonuna dek ürünün çark üzerinden alınmamasıdır. Kullanılan çark gelişmiş türdendir. Birkaç atölye dışında ayakla döndürme terkedilmiş diskin elektrik motoru gücüyle dönmesi sağlanmıştır. Çamurun biçimlendirildiği üst disk metalden yapılmıştır. Takılıp çıkarılabilir özellikte olup, biçimlendirilecek kabın çapı ve yüksekliği gözönüne alınarak değiştirilebilmektedir. Çamur topakları biçimlendirilecek kabın büyüklüğü ile orantılı olarak önceden hazırlanır. Küçük ve orta boy ürünler bir defada, büyük küpler iki parça halinde bekletilerek ve sonradan eklenerek yapılır Çarkla biçimlendirmede kullanılan aletler Petras : D harfi biçiminde ahşap yada metalden yapılma bir alettir. Kabın dış yüzünde kullanılır. Hem biçimlendirme hem de yüzeyi düzgünleştirmeye yarar. 483

3 Titreç : Kabın taban kısmında oluşan fazlalığı yontmaya yarayan bıçağa benzer ahşaptan yapılmış çubuk şeklinde bir alettir. Tel veya Misina : Kesme teli de denilen bu alet biçimlendirme ve bezeme işlemi tamamlandığında kabı çarktan ayırabilmek için kesme amacıyla kullanılır. Yarma çubuğu : Ahşaptan yapılmış, derin çizgiler için kullanılan bir bezeme aletidir. Bezeme : Karacasu çömlekçiliğinin kendine özgü bezeme yöntemleri vardır. Bunlardan ilki, biçimlendirmenin hemen arkasından kap henüz çarka bağlı iken yapılan bir bezeme çeşididir. Biçimine uygun olarak ürünün omuz, boyun veya karın kısmına beyaz astarla aralıklı olarak şeritler çekilir. Aralara rulet veya tarak gibi iz bırakan aletlerle bantlar yapılır. Son olarakda "Yarma Çubuğu" denilen ahşap aletle yukarıdan aşağıya derin yarıklar açılarak şeritler kesilir. Bu bezeme türü Anadolu'nun başka yörelerinde kullanılmayan farklı bir bezemedir. Beyaz şeritlerin yapımında kullanılan astar ise yöreden sağlanan talk görünümlü beyaz pişebilir bir hammaddedir. Çömlekçiler bu hammaddeden yaptıkları astara "Madına" demektedirler. Şeritler fırça ile yapılmaktadır. Yaygınca kullanılan bir başka bezeme çeşidi de bisküvi pişirimi yapılmış ürün üzerine uygulanan ve fırınlanmadığı için kullanım sırasında belirli bir süre sonra dökülerek yok olan "telleme" dir. 'Tel" adı verilen kuruduğunda sarı yaldız görünümlü bu hammadde dövülerek pudra haline getirilir, sulandırılıp bir fırça ile ürünler üzerine serbest şekiller spontan olarak uygulanır. Küçük boyutlu ve bezemesiz ürünler ise gövdede kullanılan çamurdan yapılan bir astarla astarlanıp perdahlanır Astarın hazırlanması ve ürünlerin astarlanması Islatılıp süzülen çamur bir süre bekletilir. En üst tabakası alınarak 3-4 kez tülbent bezi veya benzeri bir elekten geçirilir. Kullanıma hazır, oldukça kıvamlı bir astar elde edilir ve dinlendirmeye bırakılır. Çarkta biçimlendirilmiş ürünler bekletilerek deri sertliğine getirilir ve bu sertlikte daldırma yöntemiyle astarlanır. Tekrar bekletilerek aynı sertliğe getirilir. Eski bir naylon çorap parçası ile astarlanmış yüzey ovularak parlatılır. Bu işleme perdahlama denir. Eskiden perdahlama için çorap yerine perdah taşı kullanıldığı, ancak dalgalı bir yüzey oluşturması nedeniyle günümüzde terkedildiği söylenmektedir. Astarlanıp perdahlanmış ürünler daha düzgün ve parlak bir yüzeye sahiptirler. Bezeme, astarlama ve perdahlama işlemleri tamamlanmış ürünler kurutmaya alınırlar Kurutma Kurutma işlemi önce kapalı, nemli ve serin bir ortamda yavaş olarak yapılmakta ürünler daha sonra güneşli ve açık havaya çıkarılmaktadır. Aksi taktirde hızlı kuruma, gövdede çatlama ve deformasyonlara neden olur. Ürünün tamamen kuruyupfırınlanabilir hale geldiğini deneyimli ustalar bir bakışta fark etmektedir. 484

4 Yaz veya kış aylarında kurutma süreleri doğallıkla hava sıcaklığına bağlı olarak değişmektedir Pişirim Fırının yerleştirilmesi Fırın nasıl yerleştirilirse yerleştirilsin dikkat edilecek en önemli nokta yerleştirme bölgesi tabanında bulunan ve ısı sirkülasyonunu sağlayan deliklerin kapanmamasıdır. Ürünler sırlı ise birbirine temas etmemesi ve böylece pişirim sırasında yapışmaması için yerleştirmede gözönünde tutulacak bir diğer husustur. Ancak Karacasu da pek az ürün sırlı olarak üretilmekte ve pişirilmektedir Fırının yakılması ve pişirim aşamaları Fırın başlangıçta 3-4 saat süre ile yavaş yanma sağlanarak ısıtılır. Ateş fırın ağzında yakılır, kor haline geldikçe içeri itilir. İlerleyen saatlerde reçineli odunda eklenerek yanma hızlandırılır. Daha sonraki aşamada "Şavklık" denilen reçineli odunlar ince ince kıyılarak fırına atılır. Ateş, ürünlerin istiflendiği bölmenin en üst düzeyine dek ulaştığında fırının üzerindeki gözetleme deliğinin kapağı açılarak kontrol edilir. Şayet çömleklerde siyahlıklar gözlenirse bunların yokedilmesi için bir miktar daha odun atılarak yanma sürdürülür. Dumansız bir yanma ürünün kırmızı renk almasını sağlar. Böylece pişirim tamamlanır Fırının boşaltılması Pişirim işleminin tamamlanmasından sonra fırın 12 saat süre ile soğumaya bırakılır. İstifleme yapıldıktan sonra örülerek kapatılan kapı tekrar yıkılarak ürünler boşaltılır Fırının yapısı Fırın Şekil I 'de görüldüğü gibi Silindirik veya Prizmatik gövde üzerine kubbe şeklinde üst örtüden ibarettir. Üstten çekişlidir. Kubbenin üzerinde bir yerde gözetleme deliği ve en tepede de bir baca bulunur. Geleneksel çömlekçi fırınlarının genel yapısına uygun olarak: 1. Ateşin yakıldığı bölüm (cehennemlik) 2. Ürünlerin istiflendiği bölüm olmak üzere üstüste iki bölümden meydana gelir. Bu iki bölümü birbirinden ayıran delikli bir taban bulunmaktadır. Deliklerin çapları 5-6 cm.dir. Cehennemlik bölümünün tavanı da içten kubbe şeklinde örülmüştür. Bu fırınlarda pişirim ısısı 800 C'ye kadar ulaşabilmekledir. Karacasu çömlekçi kili düşük ısılarda pekişebilen bir kil olduğundan 650 C- 750 C arasında ürün pişirimi yapılmaktadır. 485

5 Şekil: 1 Karacasu Çömlekçi fırınının yapısı 1. Ateşleme kapısı 2. Üzerinde delikler olan kemer 3. Ateş delikleri 4. Fırının gömüldüğü toprak bölüm 5. Doldurma kapısı 6. Baca 3. KARACASU'DA ÜRETİLEN BELLİBAŞLI ÜRÜNLER Testi, küp, kupalı bardak, gelin bardağı, muhtelif vazo, saksı, şekerlik gibi günlük kullanıma yönelik ürünlerdir. 486

6 KARACASU DA ÜRETİLEN ÜRÜNLER 487

7 4. KARACASU ÇÖMLEKÇİLİĞİNDE ÜRETİM, PAZARLAMA VE TANITIMLA İLGİLİ DÜŞÜNCELER Karacasu'da çömlekçilerin üretim, hammadde, ürünün pazarlanması, tanıtım gibi sorunlarla ilgili sorunları genelde tüm çömlekçilerin sorunlarından farklı değildir. Üretimle ilgili sorunların başında gelen, hammadde sağlamakta karşılaşılan güçlüklerdir. Tarım arazilerini korumak amacıyla toprak temini zorlaştırılmakta yada fiatı yüksek tutulmaktadır. Ürünlerini çok ucuz fiatlarla satan çömlekçiler için maliyeti etkileyen en önemli kalemlerinden biri hammadde olduğundan bu mesleğin geleceği açısından da bu sorunun çözülmesi önem taşımaktadır. İkinci önemli sorun odun fırınlarında kullanılacak olan yakacağın teminidir. Son yıllarda orman ürünlerinde meydana gelen aşırı artış fırınlar için gerekli odun ve tahta parçası fiatlarınıda etkilemiştir. Bu da ürün maliyetlerini olumsuz yönde etkilemektedir. Bu nedenle son bir kaç yılda Karacasu da içi Seramik Fiber kaplanmış LPG gazıyla yakılan fırınlar giderek yayılmaktadır. Bu tür fırınlarda ısı denetimi de daha kolay yapılmakta böylece hem ekonomik hem de standart pişirim sağlanmakladır. Gerçekten bir süredir Karacasu çömlekçi atölyelerinin tümünde kişisel ve özverili çabalara dayanan bir modernizasyon ve makineleşme gözlenmektedir. Çamurun hazırlanmasından biçimlendirmeye değin makine gücünden yararlanma artık doğal ve kaçınılmazdır. İç piyasaya yönelik bir üretim sürdürüldüğü sürece maliyetlerin düşürülmesi açısından bu makineleşme şarttır da. Ancak Karacasu ilçesinin antik Afrodisias kentinin çok yakınında hatta ulaşım yolu üzerinde bulunduğunu gözönüne alırsak yörenin turizme dayalı girdilerinden pay alması doğal bir zorunluluktur. Bunun için gerekli planlama ve projeler acilen yapılmalıdır. Yerel yönetimlerce, kasabanın iç yollarının özellikle de bir mahalle görünümünde olan çömlekçi atölyelerine ulaşılan yolların iyileştirilmesi, tur arabalarının atölyelere uğramasının sağlanması, dinlenme, seyretme ve alışveriş gibi turistik ihtiyaçların karşılanabileceği showroom istasyonlarının kurulması gerçekleştirilebilir. Atölyelerde ise öncelikle üretim programlarında yaz aylarında bazı değişiklikler yapılarak, çoklukla turizme yönelik hediyelik-anı eşyası türünden küçük boyutlu üretim yapılması düşünülebilir. Hatta bazı atölyelerin özellikle çarkla üretim yapılan mekanlarının, izlemek isteyen turistlere açılarak buralarda şovlar düzenlenmeside mümkündür. Çünkü usta ellerin her hareketiyle biçimden biçime giren çamurdan binbir eşyanın üretildiğini izlemek gerçekten nefes kesici, denemek arzusu uyandıracak kadar da ilgi çekicidir. Geleneksel el sanatlarımızın en eskilerinden biri olan ve hala da işlevselliğini dolayısıyla güncelliğini koruyan emek yoğun bir uğraş olarak desteklenmesi ve yaşatılması gerekmektedir. Ancak pek çok yörede yüksek maliyetler ve onca zahmete karşılık toprak ürünlerinin akıl almaz ucuzluktaki fiatları nedeniyle bizzat çömlekçi ustaları çocuklarının bu mesleği sürdürmesini arzu etmemektedir. Dolayısıyla pek çok yörede son ustalarla birlikte çömlekçilik yok olmaktadır. 488

8 Halbuki Karacasu'daki atölyelerde istekli, hareketli ve canlı bir biçimde sürdürülen bu sanat ülkemizin maddi kültür varlıklarının korunması ve el sanatlarımızın tüm dünyaya tanıtılması için önemli bir fırsattır. Her bakımdan sevecen, insancıl ve özverili Karacasu çömlekçileri bu ilgi ve desteği fazlasıyla haketmektedir. 489

9 Resim 1 Afrodisias Müzesi nde yöre buluntuları Resim 2 Afrodisias Müzesi nde yöre buluntuları 490

10 Resim 3 Karacasu da çömlekçiler mahallesinden görünüm Resim 4 Çamur hazırlama ve süzme havuzları 491

11 Resim 5 Karacasu lu genç bir usta çarkının başında Resim 6 Bezenmiş, kurumaya bırakılmış testiler 492