ŞANGHAY MENKUL KIYMETLER BORSASI

Transkript

1 T.C ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI ŞANGHAY MENKUL KIYMETLER BORSASI Yüksek Lisans Tezi Rena Nuri Tez Danışmanı Doç. Dr. Yalçın Karatepe Ankara-2004

2 İÇİNDEKİLER Giriş...1 I. ÇİN İN SERMAYE PİYASASI VE BORSALARIN TARİHİ Çin deki Borsaların Tarihi Hong Kong Menkul Kıymetler Borsası (HMKB) Hong Kong un Genel Durumu Hong Kong Menkul Kıymetler Borsası Şanghay Menkul Kıymetler Borsası (ŞMKB) Şenzen Menkul Kıymetler Borsası (ŞZMKB) Çin deki Borsaların Farkı ve Benzerlikleri Alım Satım İşlemleri İşlem Saatleri İşlem Masrafları İşlem Türü Takas ve Ödeme İşlemleri Muhasebe Sistemi Vergilendirme..23 II. ŞANGHAY MENKUL KIYMETLER BORSASI NIN KURULUŞU VE GELİŞİMİ Şanghay Menkul Kıymetler Borsası nın Kuruluşu Şanghay Menkul Kıymetler Borsası nın Gelişimi ŞMKB İşleyiş Mekanizması 28 i

3 Alım Satım Sistemi Takas ve Ödeme İşlemleri Kotasyon Limited Şirketlerin Kotasyona Alınması İçin Gereken Koşullar Devlet Bonolarının Kotasyonunda Gereken Şartlar Halka Arz Yatırımcılar Yabancı Yatırımcılar Yabancı Yatırımcıların Başvuru Koşulları Kurumsal Yatırımcılar Üyeler Üyelerin Hak Ve Yükümlülükleri ŞMKB Menkul Kıymetler Piyasası Ticari İşlem Sistemi ŞMKB Menkul Değer Kategorileri Alım Satım Birimleri Alım Satım Bilgileri ŞMKB Hisse Senedi Endeksleri B Tipi Hisse Senedi Endeksi Siparişle Alım Satım Yöntemleri Kabin Siparişleri Self-Servis Siparişler Alım Satım Yöntemleri Bildirme Yöntemleri..59 ii

4 Alım Satım Öncelik Kuralları Belirlenen Alım Satım İşlemi Toptan ve Normal Alım Satım İşlemleri Toptan Alım Satım İşlemi Normal Alım Satım İşlemi ŞMKB Açılış ve Kapanış Fiyatları Eski Hakların ve Eski Temettülerin Alım Satım İşlemi Hisse Senedi İhracı İçin Garanti İşlemi..66 III. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME 68 ÖZET..74 KAYNAKÇA 78 Ek 80 iii

5 Giriş Çin Halk Cumhuriyeti son yıllarda çok büyük değişimlerden geçerek, merkezi planlamaya dayalı kapalı bir ekonomik düzenden, sosyalist pazar ekonomisine yönelik başarılı bir dönüşüm gerçekleştirmiştir. Gerçi bu dönüşüm aslında yine merkezi planlamaya dayalı bir politikanın sonucunda ortaya çıkmıştır. Ancak, yapılan reformlar sayesinde, özellikle dış yatırımcıların karşı karşıya kaldıkları bürokratik işlemler büyük oranda kolaylaştırılmış, Çin ekonomisi uluslararası piyasalara açılmış ve iç piyasada da devrimci bir canlanma baş göstermiştir. Tezin birinci bölümünde, Çin in menkul kıymetler piyasasının gelişim süreci üç aşama halinde ele alınarak anlatılmaya çalışılacaktır. Ayrıca Çin deki borsaların durumu hakkında genel bir bilgi verilecek ve bu borsalar arasındaki farklılıklar ve benzerlikler ele alınacaktır. İkinci bölümde, ana kıta Çin deki ilk ticaret ve borsa merkezi olan Şanghay Menkul Kıymetler Borsası nın kısa tarihçesi verilecek ve kuruluşundan bu yana sağladığı başarılar irdelenecektir. Yine bu bölüm kapsamında, Şanghay Menkul Kıymetler Borsası nın işleyiş mekanizması ele alınacak ve daha sonra kurulmuş olan borsalara yaptığı etkiler ele alınacaktır. Son bölümde ise, 1978 yılından bu yana sürdürülmekte olan reformlar süresince kaydedilen aşamalar neticesinde gelinmiş olan nokta ele alınmış, günümüze kadar uygulanmış olan politikaların, ekonomik ve yasal düzenlemelerin başarısı sorgulanmıştır. Özel sektöre daha çok fırsatlar tanıyan ve planlamacı merkezi ekonomi yönetiminin sınırlarını daraltmayı hedef alan bir ekonomik yapı oluşturulması amacıyla gerçekleştirilen reformlara rağmen, merkezi yönetiminin ve 1

6 kamu işletmelerinin ÇHC ekonomisi üzerindeki ağırlığının hala büyük ölçüde devam etmekte olduğu gözlenmektedir. Bu bağlamda, söz konusu ekonomik yapının oluşmasında ve özellikle yasal ve diğer hukuksal düzenlemelerin gerçekleşmesi ve uygulanması hususlarında karar alma yetkisine sahip olan merkezi hükümetin bir anlamda yine merkezi bir kontrol sürdürmekte olduğu görülmektedir. Merkezi hükümetin yabancı yatırımcıları çekmeye yönelik birçok radikal uygulamaları ve yasal düzenlemeleri hayata geçirmekte olmasına rağmen yine de kontrolü elinde tutmaktan geri kalmaması nedeniyle, yerel idareler ve bakanlıklar arasındaki hukuksal ilişkilerde bürokratik engeller ortaya çıkmakta ve bu engeller uygulamalardaki mevcut uyumsuzluklarla birleşerek, ülkedeki yabancı sermaye yatırımları açısından belirsizlikler ve tutarsızlıklar yaratmaktadır. 2

7 Giriş Çin Halk Cumhuriyeti son yıllarda çok büyük değişimlerden geçerek, merkezi planlamaya dayalı kapalı bir ekonomik düzenden, sosyalist pazar ekonomisine yönelik başarılı bir dönüşüm gerçekleştirmiştir. Gerçi bu dönüşüm aslında yine merkezi planlamaya dayalı bir politikanın sonucunda ortaya çıkmıştır. Ancak, yapılan reformlar sayesinde, özellikle dış yatırımcıların karşı karşıya kaldıkları bürokratik işlemler büyük oranda kolaylaştırılmış, Çin ekonomisi uluslararası piyasalara açılmış ve iç piyasada da devrimci bir canlanma baş göstermiştir. Tezin birinci bölümünde, Çin in menkul kıymetler piyasasının gelişim süreci üç aşama halinde ele alınarak anlatılmaya çalışılacaktır. Ayrıca Çin deki borsaların durumu hakkında genel bir bilgi verilecek ve bu borsalar arasındaki farklılıklar ve benzerlikler ele alınacaktır. İkinci bölümde, ana kıta Çin deki ilk ticaret ve borsa merkezi olan Şanghay Menkul Kıymetler Borsası nın kısa tarihçesi verilecek ve kuruluşundan bu yana sağladığı başarılar irdelenecektir. Yine bu bölüm kapsamında, Şanghay Menkul Kıymetler Borsası nın işleyiş mekanizması ele alınacak ve daha sonra kurulmuş olan borsalara yaptığı etkiler ele alınacaktır. 1

8 Son bölümde ise, 1978 yılından bu yana sürdürülmekte olan reformlar süresince kaydedilen aşamalar neticesinde gelinmiş olan nokta ele alınmış, günümüze kadar uygulanmış olan politikaların, ekonomik ve yasal düzenlemelerin başarısı sorgulanmıştır. Özel sektöre daha çok fırsatlar tanıyan ve planlamacı merkezi ekonomi yönetiminin sınırlarını daraltmayı hedef alan bir ekonomik yapı oluşturulması amacıyla gerçekleştirilen reformlara rağmen, merkezi yönetiminin ve kamu işletmelerinin ÇHC ekonomisi üzerindeki ağırlığının hala büyük ölçüde devam etmekte olduğu gözlenmektedir. Bu bağlamda, söz konusu ekonomik yapının oluşmasında ve özellikle yasal ve diğer hukuksal düzenlemelerin gerçekleşmesi ve uygulanması hususlarında karar alma yetkisine sahip olan merkezi hükümetin bir anlamda yine merkezi bir kontrol sürdürmekte olduğu görülmektedir. Merkezi hükümetin yabancı yatırımcıları çekmeye yönelik birçok radikal uygulamaları ve yasal düzenlemeleri hayata geçirmekte olmasına rağmen yine de kontrolü elinde tutmaktan geri kalmaması nedeniyle, yerel idareler ve bakanlıklar arasındaki hukuksal ilişkilerde bürokratik engeller ortaya çıkmakta ve bu engeller uygulamalardaki mevcut uyumsuzluklarla birleşerek, ülkedeki yabancı sermaye yatırımları açısından belirsizlikler ve tutarsızlıklar yaratmaktadır. 2

9 BÖLÜM I ÇİN İN SERMAYE PİYASASI VE BORSALARIN TARİHİ Dünya ekonomisindeki rolü giderek artan ve Asya nın önemli ekonomilerinden biri olan Çin, tamamen merkezî planlamaya dayalı olan ekonomisinde 1978 yılından itibaren temel reformlar gerçekleştirmeye başlamıştır. Bu tarihe kadar dünya ekonomisinden soyutlanmış bulunan ekonomisini dışa açmaya başlamıştır. Özellikle 1980 li yıllarda sağladığı ekonomik büyüme ve ekonomisine getirdiği canlılık ile Çin, eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) ile Doğu ve Orta Avrupa ülkelerinin yaşadığı türden bir krize girmeden, ekonomisini piyasa ekonomisine, Çin de yaygın olan deyişle Çin Tarzı Sosyalist Pazar Ekonomisi ne dönüştürme sürecinde önemli mesafeler kaydetmiştir. 1 Dünyanın en eski medeniyetlerinden biri olan Çin, 1978 yılında başlatılan dışa açılma ve reform sürecinden bugüne kadar önemli ilerlemeler kaydetmiş ve 1995 yılına kadar olan 17 sene içerisinde GSMH sı yıllık ortalama % 9.3 oranında büyümüştür. Çin'in büyüme hızı 1992 yılında % 13.0, 1993'de %13.4, 1994'de % 11.8 olarak gerçekleşmiştir yılının ilk altı ayında ise, Çin ekonomisi bir önceki yılın aynı dönemine göre % 10.3 oranında büyüyerek, 1995 yılı için hedeflenmiş olan % 8.9'luk büyüme hedefi aşılmıştır. Bu dönemde kişi başına gelir 6.7 kat artış göstermiştir. Yüksek tasarruf oranı kalkınmanın itici gücü olmuştur. Çin'de reform ve dış dünyaya açılma politikası, kültür devriminden hemen sonra, 1978 yılında uygulanmaya başlamıştır ve 1995 yılına kadar olan 17 senelik süreç, köy reformundan, şehir reformuna, ekonomik sistem 1 TEZCAN, Ramazan, Gelişen Asya-Pasifik Bölgesi ve Çin, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı Matbaası, Ankara, 1993,s.6 3

10 reformundan çeşitli alanlardaki reformlara ve iç piyasada canlanmadan, dış dünyaya açılmaya doğru bir yol izlemiştir. Ekim 1992'de, sosyalist piyasa ekonomisi ulusal politika haline gelmiştir. Ekonomisindeki gelişmelerle birlikte, Çin'in ticaretinin yapısı değişmiş, hammaddeye dayalı ticaretten, teknoloji üreten ve ihraç eden bir konuma gelmiştir. Ayrıca Çin, bilinçli bir ileri teknoloji transferi politikası izlemektedir. Belli sektörlerde dünya pazarlarında payını gittikçe artırarak büyük bir rakip haline gelirken, diğer yandan da ekonomisindeki hızlı büyümenin gerektirdiği büyük boyutta ithalat ve yatırımı ülkeye çekmektedir. Bu nedenle, büyük bir potansiyele sahip Çin pazarında en çok paya sahip olabilme yarışındaki gelişmiş ülkeler, Çin i yatırım yapmak için cazip bir ülke olarak görmektedirler. Bu gelişmelerle birlikte Çin in finans piyasası da biçimlenmeye başlamıştır. Hisse senetleri, bonolar, devredilebilir büyük miktarda uzun vadeli mevduat sertifikaları ve ticari senetler gibi çeşitli finans dalları geliştirilmiştir. Ticari senetlerin kabulü ve iskontosu, 1981 yılından 1995 yılına kadar deneme amacıyla kullanılmış ve sermaye piyasasının oluşumu için gerekli koşulları sağlamıştır. Sermaye ikrazı ve devredilebilir menkul kıymetler 1985 yılından sonra aşamalı olarak oluşturulmuştur yılında 27 bölgesel menkul kıymetler borsa merkezi, 97 menkul kıymet şirketi ve 300 den fazla menkul kıymet alım satımı yapan kuruluş bulunuyordu 2. Bu kuruluşlar, bölgeler ve bankalar arası bir finansal ağ oluşturuyorlardı. Sermaye ikrazı piyasasının gelişmesi, sermaye devir süratini hızlandırmış ve kullanma oranını artırmıştır. Menkul kıymetler piyasasında özellikle hazine tahvilleri, mali tahviller, işletme tahvilleri ve hisse senetleri işlem görmektedir. Çin in ekonomik alanda hızlı bir şekilde gelişmesiyle birlikte, işletmelerin halka hisse senedi ve tahvil ihraç etmek suretiyle doğrudan borçlanma eğilimi 2 TAİ, Shi, ÇİN, Xin Xing Chu Ban She, 2.Ban, Bei Jing, 1997, s.145 4

11 de gittikçe artmıştır yılında Çin in büyük ve orta büyüklükteki kentlerinde hazine tahvillerinin devri için piyasalar kurulmuştur. Sermaye piyasalarının ve ülke ekonomisinin daha sağlam gelişmesi için, Aralık 1990 da Şanghay Menkul Kıymetler Borsası, Temmuz 1991 de de Şenzen Menkul Kıymetler Borsası kurulmuştur yılında iç tahvillerin değeri 37 milyar ABD Doları olmuştur. 43 milyar ABD Doları değerindeki hisse senedi piyasasını temsil eden 323 şirket bulunuyordu. Çin in menkul kıymet piyasasının gelişme süreci üç aşamada ele alınabilir. Birinci aşama, 1981 den 1990 a kadar olan bir dönemi kapsamaktadır. Bu dönemin en önemli özelliği, devletin 22 yıllık bir aradan sonra, 1981 yılında hazine bonosu ve devlet tahvili çıkarmaya başlamasıdır. Bu dönemde, devlet hazine bonosu çıkartırken, işletmeler, hisse senedi veya tahvil ihraç etmek suretiyle sermaye ihtiyaçlarını karşılamaya başlamıştır. Bununla birlikte, çıkarılan bono ve tahviller, tamamen resmi kararlara dayanarak çıkarılmıştır. Üstelik bu dönemde ihraç edilen bono ve tahvillerin piyasada serbest dolaşımına da müsaade edilmemiştir. Buna rağmen, bu gelişmeler Çin Menkul Kıymetler Piyasası nın oluşumunda ve gelişmesinde bir başlangıç noktası olarak kabul edilmektedir. Sermaye ve menkul kıymet piyasalarında meydana gelen olumlu gelişmeler nedeniyle, Çin Merkez Bankası (ÇMB) 1986 yılından itibaren devlet tahvili ve hazine bonolarının el değiştirilmesine izin vermiştir. Aynı yılın Ekim ayında, ÇMB nın onayıyla, Çin Ticaret Bankası Şanghay Yatırım Şirketi (Trust and Invest Company) kurulmuş ve menkul kıymet alım satım işlemleri için aracılık hizmeti sunmaya başlamıştır. 11 Nisan 1988 de, ilk defa Şenzen Gelişme Bankası nın hisse senetleri, Şenzen Özerk Bölgesi Menkul Kıymetler Borsası nda halka arz edilmiştir. 5

12 1990 yılında Şanghay Menkul Kıymetler Borsası kurulmuştur. Şanghay Menkul Kıymetler Borsası kurulduktan sonra, ÇMB 1985 ve 1986 yıllarında, çıkarılan devlet tahvillerinin alım satımını tamamen serbest bırakmıştır. Bu dönemde sadece, Şenzen Serbest Bölgesi Menkul Kıymetler Şirketi ve Şanghay Wan Guo Menkul Kıymetler Şirketi gibi, kayıtlı sermayesi 1 ila 6 milyon ABD Doları arasında olan birkaç şirket faaliyet göstermiştir. İkinci aşama, 1990 dan 1996 a kadar olan bir süreci içermektedir. 90 lı yıllarda anonim ortaklık şirketlerinin gittikçe yaygınlaşması nedeniyle, menkul kıymet piyasalarında hisse senedi alım satım işlemlerinde büyük bir patlama meydana gelmiştir. Bunun en belirgin göstergesi, Şanghay ve Şenzen menkul kıymetler borsasının kuruluşudur. Bu iki menkul kıymetler borsasının kuruluşundan sonra menkul kıymetler piyasası hızlı bir gelişme kaydetmiş ve işlem hacmi gittikçe artmıştır. Yine bu nedenle, borsa aracılığıyla sermaye toplayan şirket sayısı da çoğalmış, dolayısıyla menkul kıymet şirketlerinin kurulması ve gelişmesi de çok hızlı bir artış göstermiştir. Ülke çapında sermaye piyasası aracılığıyla gereken sermayeyi finanse eden şirket sayısı 1990 yılında sadece 13 iken, 1996 yılında bu sayı 530 a yükselmiştir. 3 Bu dönemde, Çinli yatırımcıların alıp satabildiği A tipi hisse senetlerinin yanı sıra, yabancıların yatırım yapabildiği B tipi senetleri de işlem görmektedir. A tipi hisse senedi ihraç eden işletmeler yeniden hisse senedi ihraç etme yoluyla 20 milyar Doları tutarında ek kaynak elde etmiştir. Yine bu dönemde, 97 işletme B tipi hisse senedi çıkararak 364 milyon ABD Doları tutarında bir kaynak elde etmiştir. Yurt dışı borsalara hisse senedi ihraç eden 29 işletme de toplam 5.9 milyar dolar sermaye elde etmiştir. Öte yandan, yurt içindeki menkul kıymet şirketleri, yatırım şirketleri ve bankalar, toplam 78 milyar ABD Doları tutarında tahvil ihraç etmiştir. 8 inci 5 yıllık plan döneminde toplam 9.7 milyar ABD Doları tutarında şirket tahvili çıkarılmıştır. Şirket tahvili ihracı gittikçe artış göstermiş ve yalnızca 1996 yılında çıkarılan şirket tahvili tutarı 3.03 milyar ABD Doları düzeyinde gerçekleşmiştir. 3 TAİ, Shi, ÇİN, Xin Xing Chu Ban She, 2.Ban, Bei Jing, 1997, s.200 6

13 Ayrıca, 1996 yılın başında Çin Menkul Kıymetler Sigorta Şirketi kurulmuştur. Kurulduğu günden itibaren, önceleri Çin Halk Sigorta Şirketi ne ait olan menkul kıymetler sigortası hizmetini üstlenmektedir yılı sonunda, şirketin toplam geliri 38,1 milyar Yunan a 4 ulaşmıştır. Bu rakam 1997 yılındaki bütün menkul kıymet sigorta gelirinin %79,9 unu teşkil etmektedir. 5 Bunun içinde, işletme, inşaat şirketleri ve aile menkul kıymet sigorta geliri 11,39 milyon Yuan, motorlu taşıt sigortası geliri 20,77 milyon Yuan, yük taşıma sigorta geliri 3,39 milyon Yuan olarak gerçekleşmiştir. Çin Menkul Kıymetler Sigorta Şirketi, ülke çapındaki denizcilik taşımacılığı sigorta işlem hacminin %80 nini elinde bulundurmaktadır yılında şirket, toplam yük gemisinin sigorta işlemini üstlenmiştir. Tarımla ilgili sigorta işleminden 580 milyon Yuan gelir elde etmiştir. Şirket, 16,9 milyon dolar hacminde havacılık sigorta işlemi gerçekleştirmiştir. Ayrıca, şirket kara yolu ve petrol taşımacılık sigorta işleminin büyük bir kısmına sahiptir. Tüm bu gelişmeler aynı zamanda ülke ekonomisi ve şirketlerin büyümesinde de önemli ölçüde katkı sağlamıştır. Takip eden yıllarda ülke çapında faaliyet gösteren büyük çaplı menkul kıymet şirketleri kurulmuştur. Bu şirketler sadece birinci el piyasalarında faaliyet göstermekle birlikte, ikinci el piyasalarında da aracılık yapmaya başlamıştır. Ayrıca işletmeler için danışmanlık, piyasa analizi, hisse senedi ihracına aracılık, işletme sermaye yapısının yeniden yapılandırılması, yurt dışında B ve H tipi hisse senetleri olarak anılan, Çin Halk Cumhuriyeti (ÇHC) şirketlerinin hisse senetlerinin ihracına aracılık etme gibi hizmetler de sunmuştur. Üçüncü aşama, 1997 den günümüze kadar olan süreci kapsamaktadır. Bu dönemin özelliği ise, menkul kıymetler piyasası işlem hacminin genişlemesi ve menkul kıymetler piyasasındaki işletmelerin sayısının çoğalmasıdır. Hisse senedi piyasasının işlem hacmi, 1996 yılında Çin Halk Cumhuriyeti Para Birimi 5 Rong Yi, Çin de Sigortacılık (Çince), Jin Rong Chu Ban She, 1.Ban, Bei Jing, 1999, s.110 7

14 milyar ABD Doları iken, Ağustos 1999 a kadar geçen süre içerisinde milyar ABD Doları düzeyine ulaşmış ve yaklaşık % 301 oranında bir artış göstermiştir. Bu dönemde menkul kıymetler piyasasında faaliyet gösteren işletme sayısı 920 ye yükselmiştir Tahvil ihracı da büyük oranda artmıştır ve 1998 yıllarında çıkarılan tahvillerin tutarı her bir yıl için ayrı ayrı 30 milyar ABD Doları ve milyar ABD Doları düzeyinde olmuştur. Bu rakamlar bir önceki senelere göre ayrı ayrı % 25 ve % 57 oranlarında bir artış göstermiştir. 6 Yine bu dönemde, menkul kıymetler borsasındaki bireysel yatırımcıların sayısı da hızlı bir şekilde artmıştır. Borsada hisse senedi alım satım işlemi yapan bireysel yatırımcı sayısı 43 milyon kişiye ulaşmıştır. Toplam tutarı 4.24 milyar ABD Doları olan 15 yatırım fonu ihraç edilmiştir. Aynı zamanda, bu piyasada ortaya çıkan sorunları zamanında gidermek ve menkul kıymet piyasalarının daha da etkin olması amacıyla, 1997 yılından itibaren menkul kıymet piyasalarında bir takım düzenlemeler yapılmıştır. Sermaye piyasası kurulunun denetim ve kontrol gücü artırılmıştır. Başka kanun ve yasalar da sermaye piyasası yasalarına göre yeniden düzenlenmiştir. Hisse senedi ihracına ilişkin yasalar gözden geçirilmiş ve hisse senetlerinin borsa dışı alım satımına son verilmiştir. Faaliyetleri uygun olmayan 20 civarındaki menkul kıymet şirketi kapatılmıştır. 6 YAN, Wu, Çin Yatırım Bankacılığı ve Gelişmesi (Çince), Jing Ji Chu Ban She, 1.Ban, Bei Jing, 2000, s. 35 8

15 Tablo-1: Çin deki SPK na Kayıtlı Bazı İşletmeler ve Kayıtlı Sermayeleri Tutarı Ekim 1999 Yılına Kadar Miktarı (100MilyonYuan ) Xiang Cai Menkul Kıymet Şirketi 10,02 Hu Bei Menkul Kıymet Şirketi Zhong Xin Menkul Kıymet Şirketi Chang Cheng Menkul Kıymet Şirketi Xing Ye Menkul Kıymet Şirketi Guang Fa Menkul Kıymet Şirketi Da Peng Menkul Kıymet Şirketi Jiang Su Menkul Kıymet Şirketi Guo Xin Menkul Kıymet Şirketi Guo Tong Menkul Kıymet Şirketi 10, ,5 Guo Tai Jün An Menkul Kıymet 37,5 Şirketi Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 1999, Bei Jing, s Uzak Doğu Krizinden önce Çin ekonomisi yıllık %10 nun üzerinde bir sürekli büyüme göstermiştir. Günümüzde Çin, 1,2 milyar nüfusluk bir iç pazar, 1,1 trilyon dolarlık bir GSYİH, 560 milyar dolarlık bir dış ticaret hacmi ve 160 milyar dolarlık bir döviz rezervine sahip olup dünyanın yedinci ekonomisi durumundadır. Çin vatandaşlarının 2001 yılındaki bireysel tasarruf miktarı 900 milyar doların üzerindedir Çin deki Borsaların Tarihi Hong Kong ve Hong Kong Menkul Kıymetler Borsası (HMKB) Hong Kong un Genel Durumu 9

16 Asya-Pasifik Bölgesinde önemli bir ticaret merkezi olan Hong Kong,1 Temmuz 1997 tarihinden sonra Çin Halk Cumhuriyeti Hong Kong Özel İdari Bölgesi Çin in Güneydoğusunda yer alan irili ufaklı yaklaşık 230 adadan oluşan bir şehir devletidir. Hemen hemen hiç bir tabii kaynağa sahip olmayan 1000 km² den biraz büyük yüzölçümü ve 7 milyon civarındaki nüfusuyla Hong Kong, dünyanın en fazla nüfus yoğunluğuna sahip şehir ekonomileri arasında yer almıştır. Hong Kong stratejik coğrafi konumu ve sahip olduğu derin su limanı ile Asya Pasifik bölgesinde önemli bir ticaret merkezi haline gelmiştir. Hong Kong son derece liberal bir dış ticaret mevzuatına sahiptir. Uluslararası bağımsız kuruluşlarca yapılan değerlendirmeler çerçevesinde Hong Kong ekonomisi, dünyanın en serbest ekonomisi olarak gösterilmektedir. 19 Aralık 1984 tarihinde, Çin Halk Cumhuriyeti ve İngiltere Başbakanları Hong Kong da biraraya gelerek Hong Kong un egemenliğinin 1997 yılında ÇHC ne devredilmesine ilişkin prosedürün kurallarını belirlemiş ve üzerinde mutabakat sağladıkları Ortak Deklarasyonu imzalamıştır. Ortak Deklarasyon, Hong Kong un ÇHC ne devir tarihinden sonraki 50 yıllık süre içinde Tek Ülke İki Ayrı İdari Sistem esası çerçevesinde kendi idari bağımsızlığını ve yapısını koruması ve sadece dışişleri ve savunma konularında doğrudan ÇHC Hükümetine bağlı olmak suretiyle ayrı bir Özel İdari Bölge şeklinde yönetilmesini öngörmektedir yılında, Hong Kong un idaresinde uygulanacak esasları belirleyen bir Temel Kanun yürürlüğe girmiştir. Bu kanun ile devirden sonra ülkenin özerkliği büyük ölçüde garanti altına alınmıştır. Buna göre: 7 Hong Kong Özel İdare Bölgesi, Ülke Raporu, 2002, s.2 10

17 1) Sosyalist sistem ve politikalar Hong Kong da uygulanmayacaktır; 2) Hong Kong daki mevcut kapitalist ekonomik sistem ve serbest ticaret politikası en az 50 yıl süreyle muhafaza edilecektir; 3) Özel mülkiyet hakları kanunla korunacaktır; 4) Yabancı ülkelerin Hong Kong da yatırım yapmalarına veya ticari faaliyette bulunmalarına ilişkin mevzuat aynen korunacaktır; 5) Hong Kong kamu maliyesi ÇHC kamu maliyesinden bağımsız olacaktır; 6) Ülkenin resmi dili İngilizce olmaya devam edecektir. 7) Hong Kong Dolarının uluslararası mali piyasalardaki konvertibilitesini sürdürülecek ve kambiyo sınırlamalarına gidilmeyecektir; 8) Hisse senedi borsaları ile altın ve döviz piyasaları faaliyetlerine devam edecektir; 9) Ülke, serbest ticaret bölgesi olma özelliğini koruyacak, ticareti engelleyici düzenlemeler yapılmayacaktır; 10) Hong Kong, ayrı bir gümrük bölgesi olarak muhafaza edilecek ve ÇHC ile olan sınırı korunacaktır; 11) Bir Nihai İtiraz Mahkemesi (Yargıtay) kurulacak ve üyelerden biri İngiliz Milletler Cemiyeti mensubu olacaktır; 11

18 12) Yargıda, İngiliz sistemi uygulanmaya devam edecektir; 13) Ülke, uluslararası kuruluş ve organizasyonlara olan bağımsız üyeliğini Hong Kong Özel İdari Bölgesi adı altında olmak kaydıyla sürdürecek, kendi menşe şahadetnamelerini düzenlemekte serbest olacaktır; 14) Ülkenin adı Çin Halk Cumhuriyeti Hong Kong Özel İdari Bölgesi olacaktır; 1997 yılının 30 Haziran gecesi el değiştirme gerçekleşmiş ve bugüne kadar ÇHC Hükümeti Hong Kong a müdahale etmeme politikasını başarılı bir biçimde yürütmektedir yılında, Heritage Vakfı ve Wall Street Jurnal Gazetesi nin ortaklaşa yaptığı bir araştırmaya göre ticaret engellerinin yokluğu, vergilerin düşüklüğü ve mülkiyet haklarının güçlülüğü son dokuz yıldır sürekli birinci sıra yer alan Hong Kong un konumu, bütçe açıklarının giderek artması ve ekonomiye daha fazla ölçüde devlet müdahalesi beklentisi çerçevesinde zayıflatmıştır Hong Kong Menkul Kıymetler Borsası (HMKB) 1866 yılından itibaren menkul kıymet işlemlerinin bulunduğunu gösterir kayıtlar bulunan Hong Kong da, resmi olarak ilk işlem 1891 yılında gerçekleşmiştir yılında faaliyete geçen Simsarlar Birliği, Hong Kong Menkul Kıymetler Borsasının oluşmasına zemin oluşturmuş ve 1914 yılında bu birlik isim değiştirerek Hong Kong Menkul Kıymetler Borsası adını almıştır yılında, Hong Kong Menkul Kıymetler Aracı Kurumu adı altında ikinci bir kurum faaliyete geçmiştir yılında bu iki kurum birleşerek Hong Kong Menkul Kıymetler Borsası Limited Şirketi ni oluşturmuştur. 8 Hong Kong Özel İdare Bölgesi, Ülke Raporu, 2002, s

19 1969 yılına kadar tek borsa olarak faaliyet gösteren bu kurumun yeni üye katılımlarına sıcak bakmaması nedeni ile, 1969 yılında Çin işadamları tarafından Uzak Doğu Menkul Kıymetler Borsası kurulmuştur. Bu kuruluş, iş hacminin artmasını ve koloniye taze para gelmesini sağlamıştır. 9 Bu gelişmelerden sonra Hong Kong da iki yeni menkul kıymetler borsası daha kurulmuştur. Bunlar sırası ile, 1971 yılında Çin kıymetli metaller girişimcileri tarafından kurulan Kam Ngan Menkul Kıymetler Borsası ve 1972 yılında özel girişimciler tarafından kurulan Kowloon Menkul Kıymetler Borsası dır. Bu aşamada devlet yeni kuruluşların ortaya çıkmasını engelleyici tedbirler almıştır. 2 Nisan 1986 da, söz konusu bu dört borsa, Hong Kong Menkul Kıymetler Borsası Limited Şirketi (HMKB) adı altında birleşmiştir yılı itibariyle Hong Kong Menkul Kıymetler Borsası nın kayıtlı üye sayısı, 329 u kurumsal ve 230 u şahıs olmak üzere, toplam 559 üye olarak gerçekleşmiştir. Hong Kong Menkul Kıymetler Borsası nın yönetiminde 31 üyeli komisyon en yüksek mercii oluşturmakta olup, söz konusu komisyon şahıs ve kurumsal üyelerden oluşmaktadır. Bütün kararların hayata geçirilmeden önce bu komisyon tarafından ve, denetleme kurumunu teşkil eden, Hong Kong Menkul Kıymetler ve Vadeli İşlemler Komisyonu tarafından onaylanması gerekmektedir. Hong Kong Menkul Kıymetler Borsası nda 1995 yılı sonu itibarı ile toplam 1033 kağıt işlem görmüş olup, bunlardan 542 si hisse senedi, 244 ü hisse senedine çevrilebilir tahvil, 52 si ise fon ve değişik diğer cins tahvillerden oluşmakta idi. 542 hisse senedinden 518 i yerel, 24 adedi yabancı ve 17 si ise, H tipi hisse senetleri olarak anılan, Çin Halk Cumhuriyeti (ÇHC) şirketlerinin hisse senetlerinden oluşmaktaydı. Ancak bu aşamada hiçbir 9 NİU, Tiehang, Stock Market Integration in China and Hong Kong (İngilizce ce), Harvard Law School Journal, 1996, s

20 Hong Kong hisse senedi, ÇHC de işlem görmüyordu. Hisselerin piyasa değeri 1994 yılı sonunda 270 milyar ABD Doları düzeyinde iken, 1995 yılı sonunda 304 milyar ABD Doları düzeyine çıkmıştır. Aynı yıl içinde işlem gören toplam hisse senedi adedi milyar olup, toplam milyar ABD Doları ile dünyada 6 ncı sıraya yerleşmiştir. Hong Kong Borsası için kullanılan en önemli endeks Hang Seng Endeksi olup, 33 şirketten meydana gelmiştir. Endeksin hesaplanmasında piyasa değerleri ortalamasının alınması yaklaşımı kullanılmaktadır. Bu şirketlerden bazıları, aynı ABD Dow Jones Endeksinde olduğu gibi, Blue Chip yani en değerli ve güvenilir şirketler olarak kabul edilmektedir. Blue Chip ler iyi kar eden ve sürekli kar etme potansiyeline sahip şirketler olduğu için, bu şirketlerin hisse senetlerine her zaman talep gelmektedir. Gelişen ülkelerde altyapı yatırımlarına ağırlık verildiğinden, bu alanda faaliyet gösteren şirketler uzun ve orta vadeli finansman temini için borsaya yönelme yoluna gitmektedir. Bu nedenle, bu ülkelerde önce altyapı ile ilgili sektörlere ait hisselere, daha sonra ise banka ve finans sektörüne ait hisselere talep önem kazanmaktadır. Gelişen borsalara yatırım yapan uluslararası yatırımcılar için bu sektörlerin kağıtları önem arzetmekte olduğundan, bu tür hisse sentleri Blue Chip olarak kabul edilmektedir. Blue Chip, içinde bulunduğu sektörün lideri durumunda olan, geçmişte devamlı kar elde eden ve temettü veren şirket demektir. Dolayısıyla, riski çok az olan bu tür bir şirket yatırımcılar açısında daha çok rağbet görme potansiyeline sahiptir. 10 Hang Seng Orta Sermaye Endeksi, en fazla işlem gören 50 hisse senedinden oluşmakta, her şirketin ortalama piyasa değeri 4 milyar Hong Kong Doları (HKD) civarında bulunmaktadır. Hang Seng Çin Kurumlar Endeksi ise sadece H tipi şirket senetlerinden oluşmaktadır ve 1993 yılından 10 ÜNAL, Targan, Dünya da ve Türkiye de Menkul Kıymet Borsaları, İTO Yayını, İstanbul, 1991, s

21 itibaren hesaplanmaya başlanmıştır yılı sonu itibarı ile HMKB da 17 H tipi hisse senedi işlem görüyordu. Yabancı şirketler hariç tüm diğer şirketleri kapsayan endeks, 1989 yılından itibaren Tüm Şirketler Endeksi (AOI) adı altında hesaplanmaktadır. Bu şirketlerden 39 tanesi Red Chips yani kızıl şirketler adıyla anılmaktadır. Bunlar Hong Kong da kayıtlı olup, çoğunluğu ÇHC elinde bulunan şirketler grubudur. Bu şirketler H türü şirketlerden ayrı bir grubu oluşturmaktadır. Bu grup için Bloomberg in başlattığı Endeks, Hang Seng Endeksi ile kıyaslandığında, bir yılda yaklaşık iki misli artış göstermiştir. 11 HMKB da, 1996 yılında yapılan bir araştırmaya göre işlem hacmi kurumlar ve şahıslar arasında eşit miktarda gerçekleşmiş, zaman içinde ise kurumların işlem hacmi % 60 a kadar yükselmiştir. Ayrıca Uluslararası yatırımcıların katılımı devamlı bir artış göstermiştir. Yabancı katılımcıların % 70 i İngiltere, Avrupa ve ABD kaynaklıdır. Bunun dışında ÇHC nin önemli ölçüde yatırımları bulunduğu tahmin edilmektedir. 12 Çin Halk Cumhuriyeti son yıllarda çok büyük değişimlerden geçerek, planlanmış bir merkezi ekonomik düzenden, sosyalist pazar ekonomisine dönüşümü gerçekleştirmiştir. Buna karşın Hong Kong, bir asrın üstünde bir serbest piyasa deneyimine sahiptir. Ticari olarak her iki taraf için de karşılıklı verimli ilişkilerin mevcut bulunmasına ve bunların devam ettirilmesi isteklerine karşın, taraflar arasında gözardı edilemeyecek farklılıklar mevcuttur. Hong Kong, 7 milyon nüfusuna karşın, daha önce aktif olan dört menkul kıymetler borsasının birleşimi ile, 2 Nisan 1986 da Hong Kong Menkul Kıymetler Borsası adı altında dünyanın önemli borsalarından birini oluşturmuştur. Buna karşın 1.2 milyarlık nüfusu ile Çin, 1990 Kasım ve Aralık 11 NİU, Tiehang, Stock Market Integration in China and Hong Kong (İngilizce ce), Harvard Law School Journal, 1996, s HONG, Ma, Hong Kong Ekonomisi (Çince), Xiang Gang Chu Ban She, 1.Ban, Xiang Gang, 2001, s

22 aylarında Şanghay, Şenzen ve menkul otomasyon kıymetler olmak üzere üç borsayı işleme açmıştır. Hong Kong, uluslararası saygınlığı olan ve ÇHC li firmaların yabancı sermaye ihtiyacının karşılandığı önemli bir uluslararası finans merkezi iken Şanghay, ÇHC deki ulusal fonları ülke ekonomisinde yapılan reformlara ve dolayısı ile milli ekonominin gelişmesine katkıda bulunacak şekilde yönlendiren bir ulusal finans merkezi halindedir. Hong Kong un İngiliz idaresinden Çin e devri ile yapılan anlaşma çerçevesinde, Hong Kong 50 yıl boyunca mevcut olan İngiliz yasalarına göre yönetilecektir. Bu nedenle, bu iki ayrı düzendeki menkul kıymetler borsalarının entegrasyonu sürecine baktığımız zaman, dünyanın diğer bölgelerinde, örneğin Avrupa da görülenden çok farklı bir ortamın incelenmesi söz konusu olmaktadır. Hong Kong sınırları içerisinde İngiliz hukukunun geçerli olmasına karşın, Çin tarafına geçtiğimiz zaman, iş ve ticaret dünyasında hukuksal düzenlemelerden çok ahlaki değerlerin öncelik taşıdığını görebiliriz. İş ve ticaret alanlarındaki bu anlayış farklılığı, Hong Kong ile Çin arasındaki entegrasyonda da farklı ortamlar oluşmasına neden olmuştur. 13 Bununla birlikte, bütün bu algısal ve kurumsal farklılıkların yanı sıra, aynı dilin paylaşılıyor olması, borsaların aynı zaman diliminde işlem yapıyor olması ve yerleşmiş felsefe ve yaklaşımların benzerliği gibi olumlu taraflar da mevcuttur. Bu olumlu benzerliklerin, Çin ve Hong Kong Borsaları arasındaki entegrasyon sürecinde olumlu katkılarda bulunmuştur. Ekim 2003 itibariyle Hong Kong borsasında işlem gören "H" hisseleri 2002 yılına oranla %94 artış göstermiştir. Çinli yatırımcıların Hong Kong'da yatırım yapmasını kolaylaştıracak "Qualified Domestic Institutional Investor 13 NİU, Tiehang, Stock Market Integration in China and Hong Kong (İngilizce ce), Harvard Law School Journal, 1996, s.20 16

23 QDII" nin 2003 yılı itibariyle uygulamaya geçmesi, Hong Kong'un ekonomik performansının iyi gitmesine katkıda bulunan ve HMKB nı olumlu etkileyen önemli unsurlardan biridir Şanghay Menkul Kıymetler Borsası (ŞMKB) Şanghay Menkul Kıymetler Borsası 26 Kasım 1990 da kurulmuş ve ilk işlem aynı yılın 19 Aralık tarihinde gerçekleşmiştir. Şanghay Menkul Kıymetler Borsası böylelikle ÇHC nin ilk menkul kıymetler borsası ünvanını almıştır. Borsa, kar amacı gütmeyen birer kurum olup yerel olarak 550 nin üzerinde ve 25 yurtdışı aracı kuruluşu üye olarak barındırmaktadır. ŞMKB da, Çinli yatırımcıların alıp satabildiği A tipi hisse senetlerinin yanı sıra, yabancıların yatırım yapabildiği B tipi senetleri de işlem görmektedir. ŞMKB nda 1995 yılı itibariyle piyasa değeri milyar ABD Doları olan 184 A tipi hisse senedi ve yine piyasa değeri 1.12 milyar ABD Doları olan 36 B tipi hisse senedi işlem görmüştür. ŞMKB nın 23 yerel borsayla elektronik bağlantısı mevcuttur. ŞMKB nin en üst düzey yönetim kademesini, üyelerin genel kurul toplantısı ile yönetim kurulu oluşturmaktadır. Denetleyici komite günlük işlemlerin kontrol ve takibini yapmaktadır. Önemli endekslerin başında Şanghay Menkul Kıymetler Borsası Endeksi (ŞMKBE) gelmektedir. Bu endeks, ŞMKB daki işlem gören tüm hisselerin ağırlıklı ortalamasından oluşmaktadır. Bunun dışında ŞMKB ve Şenzen Menkul Kıymetler Borsası nda bulunan tüm hisse senetlerini kapsayan Çin Endeksi vardır. 14 AKYEL, Didem, a,g,e. 17

24 Şanghay Menkul Kıymetler Borsası (ŞMKB) tezin III.Bölümde ayrıca ele alınmıştır Şenzen Menkul Kıymetler Borsası (ŞZMKB) Şenzen Menkul Kıymetler Borsası (ŞZMKB), Hong Kong un yaklaşık 50 km kuzeyinde bulunmaktadır. Şenzen Menkul Kıymetler Borsası, Şanghay Menkul Kıymetler Borsası model alınarak geliştirilmiştir. ŞZMKB, kısa bir tarihe sahip olması nedeni ile, daha çok Çin Ana Kıtasında bulunan şirketlerin hisselerinin işlem gördüğü bir borsa konumundadır. ŞZMKB Çin de birinci borsa olmak için ŞMKB ile mücadele halindedir. ŞZMKB nın Otomatize Edilmiş Kıymetler Kotasyon Sistemi (STAQ), kurumların elektronik olarak birbirleri ile işlem yapmasını sağlamak üzere kurulmuştur. Sistem, yaklaşık 350 üyesine fiyatları, alım satım işlemlerini ve satış sonrası hizmetlerini anında ulaştırma görevi yapmaktadır. Ancak işlem hacmi oldukça düşük seyretmektedir Çin deki Borsaların Farkı ve Benzerlikleri Alım Satım İşlemleri İşlem Saatleri Şanghay Menkul Kıymetler Borsası, Şenzen ve Hong Kong Menkul Kıymetler Borsaları ile aynı zaman diliminde bulunduğundan, işlem saatleri genelde birbirine yakındır. Bu üç borsanın işlem saatleri arasında, açılış, seans ortası ve kapanışa ilişkin olarak küçük farklar bulunmaktadır. Hong Kong Borsası hem İngiliz hem de Çin tatillerini takip ettiği için, tatil günleri nedeni ile yıl içerisinde diğer borsalara kıyasla daha fazla kapalı olmaktadır. Hong Kong Borsasında, Kraliçe Elizabeth in doğum gününü kutlama tarihi yerini, 1997 den sonra ÇHC nin Ekim 1 deki Ulusal Bayramına devretmiştir. 18

25 ŞMKB resmi açılış ve işlem saatleri sabah 9:30 dan 11:30 a ve öğlenden sonra 13:00 den 15:00 a kadardır. Hisse senedi işlemleri sabah 10:15 den 11:45 e kadar ve 13:00 den 15:00 a kadar devlet tahvilleri ve öğlenden sonra 13:00 den 15:00 a kadar devlet tahvilleri vadeli piyasaları işlem görmektedir. ŞMKB, yılbaşında, 16 Şubat ta, Çin Yeni Yılında, 1 Mayıs ta, 1-2 Ekim ve ulusal bayramlarda kapalıdır. ŞMKB ile benzer biçimde, ŞZMKB nin resmi açılış ve işlem saatleri 9:30 dan 11:30 a ve 13:00 den 15:00 a kadardır. Hong Kong ile karşılaştırıldığında çok az farklılık göstermektedir. ŞZMKB ve ŞMKB aynı günlerde tatil için kapalıdır. HMKB nin resmi açılış ve işlem saatleri sabah 10:00 dan 12:30 a ve öğlenden sonra 14:30 dan 15:55 e kadardır. Noel zamanı öğlenden sonra, yılbaşında ve Çin yeni yılında tatil uygulanmaktadır. Tablo-2: Borsaların Karşılaştırmalı Açılış Kapanış Saatleri Borsalar İlk Seans İkinci Seans Şanghay Menkul Kıymetler Borsası 09:30 11:30 13:00 15:00 Şenzen Menkul Kıymetler Borsası 09:30 11:30 13:00 15:00 Hong Kong Menkul Kıymetler Borsası 10:00 12:30 14:30 15: İşlem Masrafları HMKB da alıcı ve satıcılar yapılan işlem değeri üzerinden % 0.25 den az olmamak koşuluyla aracı komisyonu ödemektedirler. Hong Kong da en düşük komisyon masrafı 50 HK Dolarıdır. Ayrıca hem alıcıdan hem de satıcıdan % 0.15 miktarında pul masrafı alınmaktadır. Bunun dışında transfer edilen senetlere, 5 HK Doları miktarında damga pulu eklenmektedir. Yurt dışı 19

26 müşteriler, aracı bankaların masraflarını ve diğer hizmet bedellerini ödemekle yükümlüdürler. ŞMKB için masraflar işlem değerinin yaklaşık % 1.05 i tutarında gerçekleşmektedir. ŞZMKB da ise işlem masrafları işlem değerinin yaklaşık % 1 ine tekabül etmektedir İşlem Türü ŞMKB da B tipi hisse senetleri kağıtsız bir ortamda işlem görmektedir. Bunun için otomatik transfer gerçekleştiren bir bilgisayar sistemi kullanılmaktadır. Alım ve satım siparişleri, fiyat ve zaman önceliği verilerek karşılaştırılıp işlem görülmekte ve yatırımcılara işlem ile ilgili konfirmasyon gönderilmektedir. Özel yer sahibi aracı kurumlar, siparişlerini direkt olarak tamamlama olanağına sahiptir. Böylece 1993 öncesi yaptıkları şekilde diğer aracılar vasıtası ile işlem yapmak zorunda kalmamaktadırlar. HMKB sipariş sistemi ile çalışmaktadır. Müşteriden gelen belirli fiyat veya işlem fiyatı siparişine göre işlem salonunda alım satım icra edilmektedir. Ofis içindeki alım satımlar yedek işlemler olarak yürütülmektedir. Müşteriler genel olarak aracı kurumdaki müşteri temsilcilerini arayarak siparişlerini vermektedirler. Bu siparişler işlem salonunda bulunan broker e aktarıldıktan sonra, broker bölümünde bulunan terminal aracılığı ile sipariş bilgisayara girilmektedir. HMKB da, 1 Kasım 1993 tarihinden itibaren yeni bir otomasyon sistemi eski sistemin yerini almış bulunmaktadır. Bu yeni sistem alım satımlarda aynı fiyattan olan siparişleri karşılaştırmak suretiyle otomatik olarak işlemi tamamlayabilmenin yanında, eski modelden gelen siparişleri de desteklemektedir. İşlemler ile ilgili bilgiler elektronik ortamda veya yazıcılar aracılığı ile ilgili piyasa kurumlarına ve şahıslarına aktarılmaktadır. 20

27 Şirket içi imtiyazlı bilgiden yararlanarak yapılan işlemler kanunen yasak olmamasına rağmen, denetleme kurumları bu tür ispatlanmış vakalarda ağır cezalar uygulamaktan kaçınmamaktadır. Hong Kong bu konu ile mücadele için daha gelişmiş bir sisteme sahiptir. Şirket içi bilgiye sahip kişiler bu bilgiyi kendileri veya eş ve dostları için finansal çıkar sağlamak amacıyla kullanmaktan men edilmişlerdir. Kanunların bu hususlarda kesin ve yeterli uygulamalar getirmemiş olmasına rağmen, bu amaçla oluşturulmuş denetleme komisyonu geniş yetkiler ile donatılmış olup, böyle bir durumla karşılaşıldığında aşağıdaki işlemleri yapabilmektedir: a) Yöneticiyi, yöneticilik de dahil olmak üzere şirkette çalışmaktan azami 5 yıllık bir süreye kadar men etmek. b) Yukarıdaki suçu işlemiş olan kişiyi elde edeceği tahmin edilen kar veya önlediği tahmin edilen zarar tutarındaki meblağı devlete ödemeye mecbur etmek. c) Aynı kişiye, yukarıda belirtilen miktara ilaveten bu miktarın 3 misline kadar olmak üzere ceza uygulamak. d) Soruşturma ile ilgili tüm masrafları bu kişinin karşılamasına karar vermek Takas ve Ödeme İşlemleri ŞMKB da takasın gerçekleşmesi ve ödeme işlemlerinin tamamlanması A tipi hisse senetleri için Borsa Günlük Bülteni nde ilan edilen başlangıç tarihini(t) takip eden işlem gününün üçüncü işgünü sonrası (T+3) olarak belirlenmiştir, B tipi hisse senetleri için Borsa Günlük Bülteni nde ilan edilen başlangıç tarihini (T) takip eden işlem gününün bir iş günü sonrası (T+1) olarak belirlenmiştir. 21

28 ŞZMKB aşağı yukarı ŞMKB ile aynı konumda olup, bu borsada yabancılar sadece B tipi hisse senedi alıp satabilmektedirler. Ödemeler HK Doları üzerinden yapılmakta ve serbest olarak yurt dışına transfer edilebilmektedir. Yabancı yatırımcıların işlem yapabilmek için özel bir koda ihtiyaçları olup bu kod olmadan işlem gerçekleştiremezler. Hong Kong takas ve ödeme işlemlerinde ise G30 ülkelerinin anlaşmış oldukları zaman birimlerine uymayı taahhüt etmiştir. Bunun için borsa mevcut sistemlerini yenileme girişiminde bulunmakta olup, bölgede yarattığı teknolojik üstünlüğünü devam ettirmeyi amaçlamaktadır. Yeni sistem, teknik açıdan olduğu kadar finansal açıdan da riskleri en aza indirgeyecek şekilde düzenlenmiştir. Eylül 1999 tarihinde imzalanan anlaşmayla Güney Kore Menkul Kıymetler Takas ve Saklama Limitet Şirketi ve Hong Kong Takas ve Saklama Limitet Şirketi arasında karşılıklı bağlantı kurulmuştur. Bu anlaşmayla, Hong Kong Takas ve Saklama Limitet Şirketi ile Güney Kore arasında borçlanma menkul kıymetlerinin takası gerçekleştirilebilecektir. 15 Ayrıca, 1999 yılı sonunda Hong Kong Takas ve Saklama Limitet Şirketi, NASDAQ Hisse Senetleri için takas hizmeti sunmaya başlamıştır Muhasebe Sistemi ÇHC 1950 yılından beri hisse sahiplerinin türüne göre değişik muhasebe kuralları benimsemiş durumdadır. Bunlar hisselerin devlet tarafından veya kolektif olarak ya da şahıslar tarafından sahip olunmasına göre 15 Güney Kore ile Hong Kong Arasında Takas Köprüsü, KSD newsletter, Ekim, NASDAQ Hisse Senetleri için Takas Hizmeti Sunuyor, Hong Kong Clearing, Eylül,

29 değişmektedir yılında ÇHC yeni muhasebe kuralları koyarak bu 3 değişik sistemi bir araya toplamıştır. Bu tarihten sonra sistem bir çok değişiklik geçirmesine rağmen yine de Hong Kong ile veya uluslararası muhasebe uygulamaları ile karşılaştırılınca belli eksiklikleri göze çarpmaktadır. Bu çalışmalar neticesinde ortaya çıkan 2 mevzuat, Şirket Finansmanı ile İlgili Birleştirilmiş Muhasebe Kuralları ve ÇHC nin Değiştirilmiş Muhasebe Kuralları adı altında yayınlanmıştır. Bu değişiklikler H tipi hisse senetlerinin piyasaya çıkmasından hemen önce yapılmıştır. Şirketler son 3 yılın muhasebe kayıtlarını Hong Kong kurallarına uygun olarak hazırlamak suretiyle bunun üstesinden gelmişlerdir. Hong Kong denetimcileri, bu yeni duruma 1994 te değiştirilen Hong Kong Yeni Şirketlerin Menkul Piyasalarda İşlem Görme Yasasında gerekli değişiklikleri yapmak suretiyle hemen adapte olmuşlardır. Hong Kong yasalarına göre HMKB da işlem gören şirketlerin Hong Kong muhasebe kurallarına veya uluslararası muhasebe kurallarına uygun olarak kayıtlarını tutma zorunluluğu bulunmaktadır. Aynı şekilde 19A.08 ve 19A.11 ÇHC menşeli şirketlerin de muhasebe kayıtlarını Hong Kong kurallarına veya uluslararası standartlarda hazırlamaları gerekmektedir. 19A.08 ve 19A.11 ci maddeler ile, yukarıdakilerin dışında ayrıca ÇHC menşeli şirketlerin H tipi hisse senedi başvurusu için ÇHC standartlarına uygun muhasebe kayıtları ile başvuruda bulunulabileceklerdir Vergilendirme ÇHC de hisse senetlerine 2 türlü vergi uygulanmaktadır. Bunlar temettülere uygulanan stopaj ile hisse senetlerinde fiyat artışlarına uygulanan vergilerdir. Çin de ikamet etmeyen şahıs ve kurumlara stopaj veya fiyat artışı vergisi uygulanmamaktadır. Ancak ÇHC diğer yatırımlardan elde edilen 23

30 sermaye artışı üzerinden % 20 vergi almasına rağmen menkul kıymetleri bu vergiden geçici bir süre için muaf tutmaktadır. Bu muafiyetin uzatılması ve devamlılık arz etmesi istenilmektedir. Hong Kong da ise temettüler hali hazırda vergilendirilmiş kazançtan ödendiği için tekrar vergilendirilmesi söz konusu olmamaktadır. Özellikle yabancı yatırımcılara temettüler için stopaj uygulaması yapılmamakta ve Hong Kong şirketlerine dağıttıkları temettüler için herhangi bir stopaja tabi tutulmamaktadırlar. Ayrıca hisse senetlerinden doğan karlar vergiye tabi değildir. 24

31 BÖLÜM II ŞANGHAY MENKUL KIYMETLER BORSASI NIN KURULUŞU VE GELİŞİMİ 2.1. Şanghay Menkul Kıymetler Borsası nın Kuruluşu Ana Kıta Çin deki ilk ticaret ve borsa merkezi Şanghay dır. Buradaki borsanın gelişimi 1860 lara ve 1891 yılında Ana Kıta Çin borsasının ilk halini oluşturmuş olan Borsa Simsarları Birliği Derneğinin kuruluşuna bağlanabilir. Daha sonra, 1920 ve 1921 yıllarında, Şanghay Menkul kıymetler ve Ticari Mallar Borsası ile Şanghay Hua Shang Menkul Kıymetler Borsası açılmıştır lu yıllarda, Şanghay, Çinli ve yabancı yatırımcıların, Çinli ve yabancı şirketlerin hisse senetlerini, anonim şirket bonolarını, devlet bonolarını ve vadeli emtialarını işlettiği bir uzak doğu finans merkezi haline gelmiştir yılında, Hua Shang Menkul Kıymetler Borsası temelinde, Şanghay Menkul Kıymetler Limited Şirketi kurulmuştur yılında Çin komünist partisinin iktidara gelmesi ile bütün borsalar kapatılmış ve menkul kıymetler feshedilmiştir. Ancak 1980 li yıllarda ekonomik reformlar ile birlikte menkul kıymet alım satımı tekrar oluşmaya başlamıştır de hükümet bonoları tekrar ortaya çıkarılmıştır yılında Şanghay ve diğer bölgelerde hisse senetleri ve anonim şirket bonoları çıkarılmaya başlanmıştır. 26 Kasım 1990 da Şanghay Menkul Kıymetler Borsası oluşturulmuş ve 19 Aralık ta resmi bir kurum olarak işletmeye açılmıştır. 17 WANG, Kai Guo, Çin Menkul Kıymetler Piyasası Gidişatı Ürerinde İncelemeler (Çince), Shang Hai Ren Min Chu Ben She, 1.Ban, Shang Hai, 2003, s

32 Devlet şirketlerinin alım satımına izin verildikten sonra, yerli yatırımcılar için A tipi, yabancı yatırımcılar için B tipi hisse senedi çıkartılmıştır yılında H tipi hisse senetlerinden sonra N tipi olarak tanımlanan New York, Singapur ve Avustralya da işlem gören hisse senetleri çıkartılmıştır. Bunu, Londra Menkul Kıymetler Borsası nda yapılan halka arz takip etmiştir. Zaman içinde hem HMKB da, hem de diğer yabancı borsalarda işlem görmek için ÇHC şirketlerinin halka açılışı planlanmıştır. ÇHC Menkul kıymetler piyasalarındaki oluşumun en büyük özelliği, birincil piyasalarda yeni piyasaya çıkan şirket adedinin çokluğu ve bu piyasanın oldukça aktif olması ve ikincil piyasaların nispeten derinliğinin bulunmamasıdır. Sonuç olarak bu durum yüksek fiyat dalgalanmalarına neden olmuştur. Bir borsada, her şartta ve istenilen miktarlarda hisse senetlerinin alımı ve satımı yapılabiliyorsa bu borsada derinlik var demektir. Başka bir ifadeyle çok büyük fiyat düşüşlerinde bile hisse senetleri alıcı bulabiliyor, çok büyük fiyat yükselişlerinde ise hisse senedi alınabiliyorsa, yani hisseler paraya her an çevrilebiliyorsa o borsa derindir. Bu ise, büyük ölçüde gerek işlem miktarı, gerekse işlem hacminde belirli büyüklüğe ulaşmakla mümkündür. 18 Birincil Piyasa, hisse senetlerini halka arz eden şirketler ile alıcıların, yani tasarruf sahiplerinin, doğrudan doğruya karşı karşıya oldukları piyasadır. Birincil piyasada uzun vadeli fonların, tasarruf sahibinden ihraççı şirkete akışı söz konusudur ve birincil piyasada yapılan hisse senedi satışları sonucunda ihraççı şirkete nakit sermaye akışı gerçekleşmektedir. 18 KILINÇ, Kazım, 200 SORUDA A dan Z ye BORSA (Türkçe), Egemen Matbaası, 1.Baskı, İstanbul, 1991, s.31 26

33 Ancak, birincil piyasada menkul kıymetleri ihraçtan satın alanlar, yani menkul kıymeti çıkartan şirket tarafından yapılan satıştan doğrudan almış bulunan yatırımcılar bunları tekrar paraya çevirmek istediklerinde, hisse senetlerinde hiçbir zaman, tahvillerde ise vadesinden önce ihraç eden kuruluşa müracaat edemezler. İkincil piyasa bu durumdaki menkul kıymetlerin paraya çevrilmesini sağlayan bir piyasadır ve menkul kıymet borsaları bu tür piyasalara en iyi örnektir. İkincil piyasada el değiştiren menkul kıymetlerden sağlanan fonların bunları çıkaran şirketle bir ilgisi yoktur. İkincil piyasa, menkul kıymetlerin likiditesini arttırarak birincil piyasaya talep yaratmakta ve gelişmesini sağlamaktadır Şanghay Menkul Kıymetler Borsası nın Gelişimi (ŞMKB) ŞMKB, Çin Menkul Kıymetler Düzenleme Kurulu (ÇMKDK) tarafından doğrudan yönetilen, kâr amacı gütmeyen bir üye kuruluştur. 20 ŞMKB, menkul kıymetlerin alım satımı için piyasa ve tesis sağlamak, işlem kurallarını belirlemek, kotasyona kabul etmek ve kotasyonları düzenlemek, menkul kıymetler ticaretini organize etmek ve izlemek, üyeleri ve istenilen şirketleri düzenlemek, piyasa bilgilerini yönetmek ve yayınlamak gibi çeşitli işlevleri gerçekleştirmektedir. ŞMKB da, dijital bir veri ağı tarafından desteklenen bir uydu iletişim sistemi sayesinde saniyede e yakın alım satım işlemi yapabilen bir bilgisayarlı otomatik işlem sistemi kurulmuştur. Kote edilmiş şirketler ve 19 İMKB, Hisse Senetlerinin Borsada İşlem Görmesi, s MA, Qing Quan, Çin nin Menkul Kıymetler Tarihi (Çince), Zhong Xin Chu Ben She, 1.Ban, Peking, 2003, s

34 üyeler üzerinde, resmi denetleme araçları vasıtasıyla, kendi kendini düzenleme teşvik edilmiştir ŞMKB İşleyiş Mekanizması Alım Satım Sistemi ŞMKB halihazırda 3600m² lik bir ticari çalışma alanına sahiptir. Bu fiziksel çalışma alanı, bilgisayarlı bir erişim ağıyla desteklenmektedir. ŞMKB nın kağıtsız ticaretini saniyede 8000 işlem hızına sahip bilgisayarlı alım satım sistemi desteklemektedir. Siparişler fiyat ve zaman önceliği ilkesine göre bilgisayar sistemi tarafından otomatik olarak eşleştirilebilmektedir. ŞMKB alım satım sistemi, yetkili temsilciler tarafından borsa salonundaki kullanıcı terminallerinden girilen ya da üye merkez ofislerindeki yetkili üye temsilcileri tarafından telefonla piyasa eksperlerine bildirilen emirlerin fiyat ve zaman önceliğine göre eşleşmesi esasıyla çalışmaktadır. Siparişler tesislerdeki veya üye firmalardaki terminaller yoluyla ŞMKB nın ana bilgisayarına gönderilmektedir. ŞMKB nın işlem günleri, Pazartesi ve Cuma günleri arasındadır. Sabah oturumunda 9:15 9:25 saatleri merkezi rekabetçi fiyatlandırma zamanıdır. 9:30 11:30 arasındaki süre ise müteakip pay sürme zamanıdır. Öğleden sonraki oturum ise 13:00 15:00 saatleri arasında gerçekleşmekte olup yine müteakip pay sürme zamanı olarak işlem yapılmaktadır. Cumartesi ve Pazar günleri ve ŞMKB tarafından bildirilen diğer tatil günlerinde ise Borsa tüm işlemlere kapalıdır Takas ve Ödeme İşlemleri Sermaye piyasalarında piyasanın gelişme derecesine göre çok değişik şekillerde takas merkezleri bulunmaktadır. Sadece satıcının teslim edeceği 28

35 kıymetleri alıp, alıcıya teslimini sağlayan, alıcıdan aldığı parayı satıcıya ödeyen veya hesabına geçiren basit takas odalarından, tam bir otomasyonla ve sürekli cari hesap mekanizması ile çalışan takas merkezlerine kadar takas hizmetini değişik derecelerde yerine getiren çeşitli organizasyonlar bu işi yürütmektedirler. Gelişmiş piyasalarda takas hizmeti borsadan bağımsız çalışan kurumlar tarafından yapılmaktadır. Örneğin Londra da TALISMAN, Paris te SICOVAM, Güney Kore de Korea Securities Settlement Corporation gibi kuruluşlar takas hizmetini borsalardan bağımsız olarak yerine getirmektedir. Takas hizmeti kısaca, borsa üyelerinin sattıkları menkul kıymetleri takas merkezine teslim etmeleri, aldıkları menkul kıymetleri de takas merkezinden almaları; ödemelerini ve tahsilatlarını da burada gerçekleştirmeleri gibi işlemleri kapsamaktadır. 21 Çin Menkul Kıymetler Merkezi Takas ve Ödeme Şirketi, menkul kıymetlerin merkezi olarak eşlenmesinden ve Takas ve Ödeme işlemlerinden sorumludur. A tipi hisse senetleri için T+1 ve B tipi hisse senetleri için T+3 uzlaşmalarını yürütmektedir. 22 Borsa Yönetim Kurulu'nca kapsam dışında tutulanlar hariç olmak üzere, bütün Borsa işlemlerinin takasının Takas Merkezi'nde yapılması zorunlu tutulmaktadır Kotasyon Menkul kıymet borsalarında sürekli işlem görmeyi talep eden, sermaye piyasası araçlarının, ilgili yönetmenlik koşullarını taşıması durumunda Pazar listesine alınması ve işlem görmesine izin verilmesine Kotasyon denir. 21 İMKB, Hisse Senedi İşlemlerinde Takas Ve Saklama, s TONG, Feng, Çin Sermaye Piyasası Şirketlerinin Denetimi (Çince), Bei Jing Da Xue Chu Ben She, 1.Ban, Pekin, 2003, s İMKB, Merkezi Takas Prensibi, s

36 Menkul kıymetlerin borsada işlem görmesi için Kotasyon şarttır. Menkul kıymetlerin gerekli şartları yerine getirmesi demektir. 24 Kote edilmeyen menkul kıymetler özel pazarlarda (kot dışı Pazar) işlem görebilir. ŞMKB, 2003 yıl sonu itibari ile, kote edilmiş toplam 828 menkul değer ve 715 şirket senedine sahip olmuştur. Buna yeni listelenen 69 şirket de dahildir yılı itibariyle ŞMKB nin toplam piyasa kapitalizasyonu 303 milyar ABD Dolarını bulurken, transfer edilebilir piyasa kapitalizasyonu 90.5 milyar ABD Doları düzeyine ulaşmıştır yılında ŞMKB piyasasında kaynaklanan sermaye tutarı 7.44 milyar ABD Dolarını geçmiştir, hesabı olan yatırımcı sayısı da e ulaşmıştır. 25 Kote edilen şirketlerin toplam öz sermayesi milyar ABD Dolarına ulaşan bir meblağ oluşturmaktadır. Transfer edilebilir öz sermaye meblağı 12 milyar ABD Doları tutarında olup, toplam öz sermaye hissesinin % ünü oluşturmaktadır. Ana sanayilerden, altyapı ve ileri teknoloji sektörlerinden çok sayıda şirket yalnızca sermaye artırmakla kalmayıp aynı zamanda Şanghay Menkul Kıymet Borsası nda kote edilmek yoluyla kendi işletme mekanizmalarını da geliştirmiştir. 24 YÜCEL, İsmail Ayhan, Menkul Kıymet Borsalarında Kotasyon, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Para Banka Bölümü Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, TONG, Feng, Çin Sermaye Piyasası Şirketlerinin Denetimi (Çince), Bei Jing Da Xue Chu Ben She, 1.Ban, Peking, 2003, s.5 30

37 Tablo-3 : 2003 Yılı Halka Açık Olarak Kote Edilmiş Şirketlerin Coğrafi Olarak Dağılımı Eyalet Adı Kotaya Alınan Şirket Sayısı Toplam İçindeki Tutarı (%) 2003 Yılı Kote Edilmiş Şirket Sayısı Değişim Oranı (%) Şanghay Jiangsu Zhejiang Pekin Shandong Sichuan Hubei Guangdong Liaoning Fujian Heilongjiag Anhui Jilin Xinjiang Henan Tianjin Hebei Jiangxi İçmoğulya Hunan Shanxi Chongqing Shanxi Yünnen Gansu Guangxi Guizhou Hainan Qinghai Tibet Ningxia Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 2003, Bei Jing, s.15 31

38 Limited Şirketlerin Kotasyona Alınması İçin Gereken Koşullar ŞMKB hisse senedi kotasyonuna kaydolmak için başvuruda bulunan limited şirketlerin, Çin Halk Cumhuriyeti Menkul Kıymetler Yasası ve Çin Halk Cumhuriyeti Şirketler Yasası hükümleri uyarınca aşağıda belirtilen koşullara uyması zorunlu tutulmaktadır: a) Hisselerin, Devlet Konseyi Menkul Kıymetler Yönetim Dairesi tarafından onaylandıktan sonra halka açılmış olması gerekmektedir. b) Şirketin toplam hisse sermayesi en az 6.06 milyon ABD Doları düzeyinde olmalıdır. c) Şirket 3 yıldan fazla bir zamandan beri faaliyette bulunuyor olmalı ve son üç yıl içinde kesintisiz olarak kazanç sağlamış olmalıdır. Başvuruda bulunan şirketlerin yasaya uyarınca yeni kurulmuş bir şirket olması durumunda, veya yasanın uygulanmaya başlamasından sonra kurulmuş olan eski bir kamu kuruluşu yahut büyük veya küçük ölçekli kamu kuruluşu olması durumunda, hesaplama aşağıdaki şekilde yapılabilir: 121 ABD Dolarından fazla değerdeki hisseleri elinde tutan hissedarların sayısı en az 1000 kişi olmalıdır. Halka açık hisseler, şirketin toplam hisse sermayesinin %25 i aşmamalıdır. Toplam hisse sermayeleri tutarı 48.5 milyon ABD Dolarından fazla olan şirketler için ise, halka açık hisse oranı %15 den fazla olmalıdır. d) Başvuruda bulunan şirket son 3 yıl içerisinde herhangi bir yasadışı faaliyetten veya muhasebe kayıtları sahtekarlığından dolayı suçlu bulunmuş olmamalıdır TONG, Feng, Çin Sermaye Piyasası Şirketlerinin Denetimi (Çince), Bei Jing Da Xue Chu Ben She, 1.Ban, Peking, 2003, s.21 32

39 Diğer koşullar Devlet Konseyi tarafından belirlenmektedir. Yüksek ve yeni teknoloji getiren limited şirketlerin hisse kotasyonuna kaydedilmek için yapacakları başvuruların koşulları ise Devlet Konseyi tarafından ayrıca belirlenmektedir Devlet Bonolarının Kotasyonunda Gereken Şartlar Devlet Bonoları, kote edilmek için ŞMKB nın onayından ve doğrulamasından muaf tutulmaktadır. Takas ve Saklama Limited Şirketi, ŞMKB nda işlem gören Devlet Bonosu için takas ve saklama işlemini yürütmektedir. 27 Buna göre, devlet bonolarının kotasyonu için aşağıdaki şartlara uyulması gerekmektedir: 1. Devlet Konseyi tarafından yetkili birimlerce onaylanmalı ve bu kamuya duyurulmalıdır. 2. Anonim olmayan şirket net değerlerinin 3.64 milyon ABD Dolarından az olmaması ve limitli sahip olunan net değer 7.27 milyon ABD Dolarından fazla olmalıdır. 3. İşlemi yapılan tahvillerin toplam değeri, şirketin net değerlerinin % 40 ını aşmamalıdır. 4. Ortalama dağıtılabilir kar, geçmiş yıllar içinde dağıtılan kar ile içerisinde bulunulan yıl için dağıtılacak kar açısından istikrarlı olmalıdır. 27 TONG, Feng, Çin Sermaye Piyasası Şirketlerinin Denetimi (Çince), Bei Jing Da Xue Chu Ben She, 1.Ban, Peking, 2003, s.27 33

40 Halka Arz Halka arz, sermaye piyasası araçlarının satın alınması için her türlü yoldan halka çağrıda bulunulmasını; halkın bir anonim ortaklığa katılmaya veya kurucu olmaya davet edilmesini; hisse senetlerinin borsalar veya diğer teşkilatlanmış piyasalarda devamlı işlem görmesini; halka açık anonim ortaklıkların sermaye artırımları dolayısıyla hisse senetlerinin satışını ifade eder yılında ŞMKB da A tipi hisse finansmanı toplam 7.43 milyar ABD Dolarına ulaşmıştır. Buna yeni A tipi hisse ihraç ederek sağlanan 6.26 milyar ABD Doları dahil olup, önceki yıla göre % 3.24 lük bir artış göstermiştir. Yeniden ihraç edilen menkul kıymetler yani ilave hisse ihracı, hak ihraçları, devlet hisselerinin satışları yoluyla 1.16 milyar ABD Doları sağlanmış, ve bu tutar önceki yıla göre % lık bir artış göstermiştir Yatırımcılar 2003 yılında ŞMKB da açılan yatırımcı hesap sayısı e ulaşmıştır. Bunun 34,411,400 ü A tipi hisse hesabı, 964,100 ü B tipi hisse hesabı ve 181,000 i ise kurumsal yatırımcılardan oluşmaktadır MA, Qing Quan, Çin Menkul Kıymetler Tarihi (Çince), Zhong Xin Chu Ben She, 1.Ban, Peking, 2003, s

41 Tablo-4: A Tipi Hisse Senedi Yatırımcılarını Coğrafi Olarak Dağılımı Eyaletler Toplam Hesap Sayısı Toplam İçindeki Tutarı (%) 2003 Yılı Yeni Açılan Hesap Sayısı Yeni Hesapların Artış Oranı(%) Guangdong Şanghay Jiangsu Shandong Zhejiang Sichuan Pekin Hunan Hebei Liaoning Fujian Hainan Henan Hubei Heilongjiang Shanxi Anhui Jiangxi Tianjin Guangxi Shanxi Chongqing Jilin Yünnan Xinjinag Gansu Guizhou İçmoğulya Qinghai Ningxia Tibet Topalm Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 2003, Bei Jing, s.16 35

42 Eğitim Düzeyi Tablo-5: ŞMKB Yatırımcılarının Eğitim Açısından Yapıları Orta Okul Altı Orta Okul Düzeyi Lise Düzeyi Üniversite Düzeyi Yüksek Lisans Ve Üzeri Yüzde %39.18 %26.74 %21.55 %8.51 %4.02 Oranı Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 2003, Bei Jing, s.18 Tablo-5 de görüldüğü gibi, ŞMKB da orta öğrenim düzeyindeki yatırımcılar tüm yatırımcıların yaklaşık %82 gibi büyük bir çoğunluğunu oluşturmaktadır. Yapılan ampirik araştırmalara göre, eğitim düzeyi yükseldikçe, yatırımcıların beklenti ve analiz yetenekleri de gelişme göstermektedir. Dalgalanmalar veya kriz dönemlerinde, eğitim düzeyi yüksek yatırımcılar daha dirayetli ve daha sabırlı davranırlar ve değişmelere karşı stratejilerini daha iyi belirleyebilirler. Eğitim düzeyi düştükçe, beklentiler ve stratejik önlemler de o oranda azalmaktadır. Tablo-6: ŞMKB Yatırımcılarının Yaşa Göre Yapısı Yaş 30 Yaş Altı Yaş Arası Yaş Arası Yaş Arası 60 Yaş Üstü Yüzde %27.29 %33.54 %22.66 %9.42 %7.09 Oranı Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 2003, Bei Jing, s.18 Tablo-6 de görüldüğü gibi, ŞMKB da yaş arası yatırımcılar sayısı %33.54 lük bir oranı teşkil etmektedir. Yapılan ampirik araştırmalar yaşlı yatırımcılarla genç yatırımcıların riski üstlenmek konusunda farklı bakış açılarına sahip olduklarını göstermektedir. Genç yatırımcılar, daha yüksek kazancı ve buna paralel olarak daha yüksek riski göze alabilmektedirler. Oysa yaş düzeyi yükseldikçe, risk almaya tahammül de azalmaktadır. 36

43 Tablo-7: ŞMKB daki Yatırımcıların Cinsiyete Göre Dağılımı Cins Erkek Kadın Yüzde Oranı %54.82 %45.18 Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 2003, Bei Jing, s.18 Tablo-7 da, ŞMKB na ilişkin olarak yapılan ampirik araştırmalar sonucunda elde edilen veriler görülmektedir. Buna göre, yatırımcı olarak kadınlar, erkeklere oranla nispeten daha sağlamcı ve risk üstlenmeyen bir profil çizmektedirler. Buna karşılık erkek yatırımcıların, daha riskli ve daha maceracı bir eğilim içinde oldukları söylenebilir. Tablo-8: ŞMKB da Açılan Yatırımcı Hesapları (Tarihsel Veriler) Yıl Banka Hesabı (10 Bin) Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 2003, Bei Jing, s.21 Tablo-8 de görüldüğü gibi, Şanghay Menkul Kıymetler Borsasındaki yatırımcı hesapları, kuruluş yılı olan 1991 yılındaki hesap sayısına oranla 2003 yılında yaklaşık % 331 düzeyinde artış göstermiştir. Kuruluş yılını takip eden 1992 yılında çok yüksek bir oranda artış kaydedilmişken, sonraki 37

44 yıllarda artış oranlarının daha istikrarlı bir yükselme göstermekte olduğu gözlenmektedir Yabancı Yatırımcılar yılları arasında hükûmet, Çin ve yabancı firmaların oluşturdukları ortak yatırımların artmasını teşvik etmek ve bu firmaların ihraç malları üretmesini sağlamak amacıyla 4 özel ekonomik bölgenin kurulmasını sağlayan Çin Halk Cumhuriyeti Ortak Yatırım Kanunu nu çıkarmıştır. Hükümet zaman içinde bu kanunun, tümüyle yabancıların mülkiyetlerinde firmaların kurulmasına izin verecek şekilde yorumlaması imkânını getirmiştir. Yabancılara ait firmaların yeni kurulan döviz piyasasında döviz ticareti yapmasına imkân sağlamıştır TEZCAN, Ramazan, Gelişen Asya-Pasifik Bölgesi ve Çin, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı Matbaası, Ankara, 1993, s6. 38

45 Tablo-9: ŞMKB ndaki B Tipi Hisse Senedi Yatırımcılarının Coğrafi Olarak Dağılımı Ülke veya Bölge ÇHC Toplam Hesap Sayısı Toplam İçindeki Tutarı (%) 2003 Yılı Yeni Açılan Hesap Sayısı Değişim Oranı(%) ABD Tayvan Hong Kong Japonya İngiltere Kanada Singapur Denizaşırı Çin Avustralya Güney Kore Fransa Hollanda Macao Almanya Diğer Toplam Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 2003, Bei Jing, s.17 Tablo-9 de görüldüğü gibi Çin e gelen yabancı sermayenin büyük çoğunluğunu Deniz Aşırı Çinliler oluşturmaktadır. Çin Halk Cumhuriyeti dışında yaşayan ve bulundukları ülke ekonomilerinde önemli rolleri olan Çin asıllı yatırımcılar, ana vatanları olan Çin e büyük miktarlarda sermaye akışı gerçekleştirmişlerdir. Özellikle Tayland, Singapur, Malezya ve Endonezya da yaşayan Çin asıllılar yatırımlarını bulundukları ülkelerde de tutmaya devam etmekle beraber, elde ettikleri kârları Çin e aktarmaktadırlar. Bu oluşumun, sadece ana yurda duyulan manevî bağ olarak algılanmaması gerekmektedir. 39

46 Çin deki düşük üretim maliyetleri, artan iç talep ve gelişen ihracat koşullarına sahip piyasalarda yatırım yapmanın kârlılığı ve rasyonelliği dikkate alınmalıdır. Bu kesimin başlıca yatırım sahaları ise sulama, liman yapma, hayvancılık ve motosiklet üretimidir Yabancı Yatırımcıların Başvuru Koşulları Yurtdışı menkul kıymet firmaları B Tipi hisse özel sandalyesi için başvuru yapmadan önce CSRC tarafından verilen B Tipi Hisse İş İzni almak zorundadır. Bu başvuru için aşağıdaki koşullar gerekir: a) Yerel yasalara göre menkul kıymet simsarlık işi yapmaya uygun olması; b) Yerel düzenleme kuruluşu tarafından etkin bir şekilde gözetime sahip tutulması; fazla olması c) Net varlıklarının 6.06 milyon ABD Doları veya daha d) veya CSR tarafından kabul edilen bir kuruluş tarafından verilmiş, yerel yasalara uygun bir beyanname vermesi; e) Son iki yıl boyunca uluslar arası menkul kıymetler işinde deneyimli olması; f) Son iki yıldaki mali performansının yerel düzenleme kuruluşunun risk kontrol gereklerine uygun olması; g) Geniş bir iş ağına sahip olması; 30 TEZCAN, Ramazan, a.g.e., s

47 h) Müdürlerinin ve diğer kıdemli yöneticilerinin son 5 yılda menkul kıymetler işinde çalışmış ve uygun bir kariyere sahip olması; i) Son iki yıl içerisinde ilgili mevzuatı ciddi biçimde ihlal nedeniyle yerel menkul kıymetler düzenleme kuruluşundan ceza almamış olması; j) Çin Halk Cumhuriyeti yasa ve yönetmeliklerine uyması; k) İkiden fazla profesyonel yöneticisinin Çin Menkul Kıymetler pazarını, ilgili politikaları ve yasaları bilmesi; l) CSRC nin istediği diğer dokümanlar; 41

48 Kurumsal Yatırımcılar Tablo-10: Kurumsal Yatırımcıların Sektörlere Dağılımı Sektörler Kurumsal Yatırımcı Hissesi () Oranı(%) Madencilik Elektrik-Doğal Gaz-Su Taşımacılık-Ulaşım Otomobil Petro-Kimyası Elektronik Eczacılık Hayvancılık Emlak Beyaz Eşya Kimya İnşaat Tekstil Makine Alkol ve Gıda Turizm Elektronik Makine Genel Finans Kağıtçılık Diğerleri Toplamı 1,275.9 Kaynak: Çin Aracı Kurumlarının Denetlemesi (Çince), 2003, Bei Jing, s.184 Tablo-10 da görüldüğü gibi kurumsal yatırımcıların Madencilik, Petro- Kimyası ve Taşımacılık-Ulaşım sektöründeki hissesi 10 milyar dan fazladır. kurumsal yatırımcıların sadece bu üç sektörde teşkil ettiği hisse payı toplam 42

49 53,530 milyar ı yanı sektör dağılımının %42 sini teşkil etmektedir. Ayrıca Kimya, Emlak, Otomobil, Elektrik-Doğal Gaz-Su ve Turizm sektöründeki kurumsal yatırımcıların payı 5 ila 10 milyar civarındadır. Kurumsal yatırımcıların bu beş sektördeki toplam payı da 33,850 milyar civarındadır. Sektörler içinde kurumsal yatırımcıların payın en az olduğu sektörse finans sektörüdür ve toplam 5.7 milyar ile %0.5 i teşkil ettiği görülmektedir. Tüm bunlardan kurumsal yatırımcıların sayısının az olmamasına rağmen sektörler üzerinde payının eşit olmadığı sonucuna varabiliriz Üyeler Borsa üyeleri Sermaye Piyasası Kurulu ndan yetki belgesi ve Borsa dan üyelik belgesi almış aracı kuruluşlardır yılı sonu itibariyle ŞMKB 177 kayıtlı üyeye sahip olup bunların 135 i menkul kıymet firması ve geri kalan 42 si ise menkul kıymet dışı firmalardır. Bu üye kuruluşlar toplam 4522 alım satım sandalyesine sahip olup, bunların 4222 si A tipi hisse alım satım sandalyesi ve 300 ü B tipi hisse alım satım sandalyesidir. Tüm menkul kıymet üyeleri arasında 50 sinin tescilli sermayesi 121 milyon ABD Dolarının, 17 sinin sermayesi milyon ABD Dolarının ve 5 inin sermayesi de milyon ABD Dolarının üzerindedir Üyelerin Hak Ve Yükümlülükleri Borsa kuruluş yasasına göre borsa üyesi demek, yasaya göre kurulmuş olan ve Çin Menkul Kıymetler Düzenleme Kurulu tarafından onaylanan, ayrıca ŞMKB tarafından üye olarak kabul edilen, yasal bir statü edinmiş bir menkul kıymetler firması demektir. 31 Yan Wu, Çin in Yatırım Bankaları ve Geliştirilmesi (Çince), Jing Ji Chu Ban She, 1.Ban, Bei Jing, 2000, s

50 ŞMKB ndaki üyelerin hakları aşağıda sıralanmıştır: 1) Üye toplantılarına katılmak; 2) Seçmek ve seçilmek; 3) Borsa işleri hakkında önerilerde bulunmak ve oy kullanmak; 4) Borsa tesislerinde menkul kıymet ticaretine katılmak ve Borsa nın sağladığı hizmetlerden yararlanmak; 5) Borsa işlerine ve diğer üyelerin işlerine nezaret etmek; 6) En az bir sandalye tutmak koşuluyla sandalyelerini devretmek; ŞMKB ndaki üyelerin yükümlülükleri de aşağıdaki gibi sıralayabiliriz: 1) Yasalara, yönetmeliklere, tüzüklere ve politikalara uymak ve bunlara uygun olarak menkul kıymet etkinliklerini yürütmek; 2) Borsanın kuruluş yasasına, çalışma kurallarına ve ilgili diğer yönetmeliklere uymak ve Borsa nın kararlarını uygulamak; 3) Borsa nın tesislerinde menkul kıymet ticareti yapmaları için kalifiye temsilciler göndermek; 4) Ticaret ve çözümleme yükümlülüklerine uymak; 5) Yatırımcıların yasal çıkarlarını korumak; 6) Piyasanın istikrarını sürdürmek ve gelişimini sağlamak; 44

51 7) Gerekli tüm ücretleri ödemek ve ilgili bilgi ve materyali sağlamak; 8) Borsanın gözetimini ve denetimini kabul etmek; ŞMKB üyelerinden aşağıdaki niteliklere uyması istenilmektedir: 1) Yasa uyarınca kurulmuş olmak ve Çin Menkul Kıymetler Düzenleme Kurulu tarafından onaylanmak suretiyle yasal statüye kavuşmuş bir menkul kıymetler firması olmak; 2) Yüksek güvenilirliğe ve iş performansına sahip olmak; 3) Çin Menkul Kıymetler Düzenleme Kurulu ve ŞMKB tarafından yeterlilik verilmiş bir kuruluş yapısına ve işletme yöneticilerine sahip olmak; firmanın teknik risklere karşı aldığı önlemlerin ŞMKB gereklerine uygunluğunu sağlamış bulunmak; 4) Borsa nın kuruluş yasasını ve iş tüzüğünü kabul etmek; üyelerin ücretlerini, sandalye ücretlerini ve gerekli diğer ücretleri ödemek; Aşağıdaki hususlardan birisinin gerçekleşmesi durumunda ise, ŞMKB tarafından üyeliğin sona erdirilmesi mümkün olmaktadır: 1) Bir üyenin üyeliğini sona erdirmek için başvuruda bulunması ve bu talebin Borsa Yönetim Kurulu tarafından onaylanması; 2) Üyeliğe kabul edildikten sonraki 3 ay içerisinde hazırlıklarını tamamlamaması veya Borsa da işleme başlamaması; 3) Feshedilmesi veya iflas etmesi ; 4) Borsa yasasında belirtilen üyelik niteliklerine uymaması; 45

52 5) Düzenli ticaret ve uzlaşma yükümlülüklerini yerine getirmemesi ; 6) Ulusal yasa ve yönetmelikleri ihlal eden diğer davranışlarda bulunması ŞMKB Menkul Kıymetler Piyasası Ticari İşlem Sistemi ŞMKB nin ticari işlem süreci Pazartesi den Cuma ya kadardır. Sabah oturumu merkezi rekabetsel fiyatlandırma için, 9:15 ten 9:25 e kadar, ve ardıl işlem yapma için 9:30 dan 11:30 a kadardır. Öğleden sonra oturumu ardıl işlem yapma için, 13:00 dan 15:00 a kadardır. Bu piyasa sistemi, ŞMKB tarafından Cumartesi ve Pazar günlerinde ve diğer tatillerde kapatılmaktadır. ŞMKB ndaki tüm menkul kıymetler piyasa işlemleri için merkezi rekabetsel fiyatlandırma kullanılmaktadır. Tüm kote edilmiş şirketlerin ticari işlemleri ana bilgisayarca yürütülmektedir. Ana bilgisayar daha sonra otomatik olarak, önceki fiyat ve önceki zaman ile kıyaslama yaparak işlemleri tamamlamaktadır. Siparişler, değişik sevk talebi tarzlarına göre şekillenir. Bu siparişler de maddi ve gayri maddi olarak ikiye ayrılır. ŞMKB ana sistemi ile yürütülen talepler, maddi siparişlerdir. ŞMKB da işlem yapacak olan tüm yatırımcıların, ŞMKB ticari işlem sistemine uygun nitelikte üyeler olmaları ve bu üyeler ile Düzenlenmiş Ticari Anlaşma (Designated Trading Agreement) imzalanması gerekmektedir. Yatırımcıları işlem yapabilmesi ancak, kendi menkul değerler hesabını açtırdıktan sonra mümkündür. ŞMKB menkul değerlerin ticari işlemleri için, genel anlamda şu şekilde ifade edilen bir politika izlemektedir: Şu an tüm A tipi ve B tipi hisse senetleri ve fonlar günlük %10 luk düşüş ve yükselme ile limitlidir. ST hisse senetleri günlük % 5 lik düşüş ve yükselme ile limitlidir. ŞMKB, üyelerine ve yatırımcılara, güncel piyasa ve ticari işlem bilgi ve verilerini ulaştırır. Günlük 46

53 gerçek zamanlı piyasa kotlandırmaları, çeşitli hisse senedi fiyatları ve göstergeleri, ana veriler, uydu sistemi ile elde edilen günlük işlem verileri bunlara dahildir. Ticari işlemler, her üyeye, iki yönlü uydu sistemli fiber optik iletişim sistemi yoluyla anında iletilmektedir. Ve günlük olarak bu detaylı verilerin sunumu ışığında, fonlar ve hisse senetleri içinde en çok para kazandıranlar duyurulmaktadır. ŞMKB, 10 Ocak 2003 ten bu yana Borsa üyelerinin manuel olarak yaptığı, geçici blok ticareti başvurularını kabul etmeye başlamıştır. Blok satış, bir firmanın sermayesinin yüzde 10'undan daha fazla hisse satışını ifade eder. Söz konusu sandalye verilen üye işlemci, blok ticareti için başvuru koşullarına uygun şekilde başvurur. Başvuru formu incelendikten sonra, işlem yürütme konusunda yetkisi kendisine ulaştırılmaktadır. Bu manuel kabul sürecinde, transfer aşamasında olan, konvertibıl borçlar ile blok ticari işlem tipinin yapılması mümkün olmamaktadır ün ikinci yarısından itibaren, ŞMKB elektronik yolla da blok ticaretini kabul etmeye başlamıştır. Alıcı ve satıcı anlaşmaya vardıktan sonra, üye, ŞMKB nı işlem konusunda bilgilendirmek zorundadır. 32 Blok ticaret için açıklama ve kabul süreci, her gün 15:00 ile 15:00 arasıdır. Açıklanan fiyat, kesinlikle o gün içinde belirtilen en alt ve üst fiyat arasında olmalıdır. Eğer o gün içinde işlem yapılmazsa, o senet ertesi gün kapandığı değerden açılır. Geniş çaplı bu tip ticari işlemler ŞMKB tarafından medya yoluyla duyurulmaktadır. Ayrıca, ŞMKB, piyasa verilerini her gün web sitesinde yayınlamaktadır ŞMKB Menkul Değer Kategorileri ŞMKB da kote edilmiş menkul değerleri üç kategoriye ayırabiliriz: hisse senetleri, bonolar ve fonlar. Hisse senetleri de A tipi ve B tipi olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. İlk B tipi hisse senedi 1990 yılında kote edilmiştir. Bunu 32 TAİ, Shi, Çin Ülke Raporu (Çince), Xin Xing Chu Ban She, 2. Ban, Bei Jing, 2003, s

54 takiben çok sayıda devlet kurumunun, yüksek kaliteli özel kuruluşların ve yabancı ortaklı şirketlerin kote edilmesiyle, Şanghay Menkul kıymetler piyasası ulusal ekonomideki barometre konumundaki önemli rolünü ortaya koymuştur yılı tahvil piyasasında çalkantılı geçen bir yıl olmuştur. ŞMKB, bono piyasasına ivme kazandırmak için, bir Bono Departmanı oluşturmuştur. ŞMKB bono işlemlerindeki komisyon oranını düşürmüş, kısa vadeli T tipi bonoların geri satın alımı gibi yeni ürünler oluşturmuştur. T tipi bono sigortalaması için, uzaktan idareli bir sistem kurulmuştur. ŞMKB 21 Ekim ve 17 Aralık 2002 tarihlerinde, T tipi bononun bir günlük ve 4 günlük geri satın alımını başlatmıştır Aralık 2002 tarihinde ise, anonim şirket bonoları için bir günlük, üç günlük ve yedi günlük geri satın alımını başlatmıştır. Yine, 2002 yılında, ÇHC Maliye Bakanlığı 5 adet T tipi bono çıkarmıştır. Bu, toplam 14.6 milyar ABD Dolarlık bir artış sağlamıştır. Bu meblağ, 2001 yılındakinden % 25.4 oranında daha fazladır. ŞMKB platformunda milyar ABD Doları T tipi bonoya ayrılarak peşin işlem olarak değerlendirilmiş ve bu meblağ 2002 yılı sonunda milyar ABD Dolarına ulaşmıştır. T tipi bono geri satın alımı ise 296 milyar ABD Doları olarak gerçekleşmiştir yılı, ŞMKB da anonim bonolar açısından dikkat çekici bir yıl olarak kaydedilmiştir yılında, 3.88 milyar ABD Doları tutarında anonim şirket bonosu onaylanmış ve halka arzedilmiştir. Böylece, 2001 yılına oranla yaklaşık 1.09 milyar ABD Dolarlık bir net artış elde edilmiştir yılının en dikkat çekici bonoları, 606 milyon ABD Dolarlık Three Georges Bonosu ve 33 MA, Qing Quan, Çin nin Menkul Kıymetler Tarihi (Çince), Zhong Xin Chu Ben She, 1.Ban, Peking, 2003, s MA, Qing Quan, a.g.e., s

55 970 milyon ABD Doları tutarındaki Çin Mobil A.Ş. bonosudur. Bir günlük, üç günlük ve yedi günlük geri satın alma gibi ürünleri ile de piyasada ciddi bir rekabet ortamı oluşmuştur yılı sonunda ŞMKB da 11 anonim şirket bono işlemi ve 3 anonim şirket bono geri satın alma işlemi gerçekleşmiştir yılı sonu itibariyle ŞMKB nda işlemde bulunan toplam bono sayısı 17 ye ulaşmıştır. Tablo-11: Yılları İtibariyle ŞMKB Hisse Senedi, Fon Ve Tahvillerin İşlem Hacmi Yıllık İşlem Hacmi Hisse Senedi (100 Milyon ABD$) Fon (100 Milyon ABD$) Tahvil (100 Milyon ABD$) Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 2002, Bei Jing, s.4 Tablo-11 de görüldüğü gibi, ilk B tipi hisse senedi 1990 yılında kote edilmiştir. Bunu takiben çok sayıda devlet kurumunun, yüksek kaliteli özel kuruluşların ve yabancı ortaklı şirketlerin hisse senetleri kote edilmeye başlanmıştır. Hisse senedi işlem hacmi ilk yıllarda ılımlı bir artış oranı göstermekteyken, 1993 yılı ve sonrasında belirgin bir artış kaydetmiş ve 2000 yılında 3.8 trilyon ABD Doları düzeyine ulaşmıştır. Tahvil piyasasındaki işlem hacmi de benzer bir paralellik göstermesine rağmen, fon piyasasındaki işlem hacminin daha temkinli bir artış kaydetmekte olduğu görülmektedir. 49

56 Tablo-12: Yılları İtibariyle ŞMKB Hisse Senedi İhracı A Tipi Hisse Senedi İhracı (100 Milyon Adet) B Tipi Hisse Senedi İhracı (100 Milyon Adet) Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 2002, Bei Jing, s.4 Tablo-12 da görüldüğü gibi, 1993 den itibaren hisse senedi ihracında ani dalgalanmalardan uzak, istikrarlı bir artış trendi kaydedilmektedir. A Tipi Hisse Senedi ihracının yıllara göre oransal olarak düzenli bir artış gösterdiği, ancak miktar olarak 1993 yılındaki milyon adet düzeyinden 2000 yılında milyon adet gibi yüksek düzeylere çıktığı gözlenmektedir. B Tipi Hisse Senedi ihracında da benzeri bir düzenli artış görülmektedir. 50

57 Tablo-13: 2003 Yılında En Çok Ticari Değere Sahip Kote Edilmiş 35 Şirket Sıra Hisse Adı Piyasa Değeri Toplam Piyasa Değeri ( Yuan) İçindeki Tutarı(%) 1 Çin Ticaret Bankası Çin Petro-Kimya A.Ş Harbin Grup Bao Çelik A.Ş China Unicom Changhong Elektronik A.Ş Pudong Kalkınma Bankası Xinjiang Tunhe A.Ş Şanghay Otomobil A.Ş Shenhua Grup Minsheng Bankası Şanghay Havayolları A.Ş Dongfeng Otomobil A.Ş Qingdao Haier A.Ş Qinghua Tongfang A.Ş Şenzen Enerji A.Ş Feilo A.Ş Changchun Changling A.Ş Raw Water Sup A.Ş SH Nakliyat A.Ş Dongdian B Tipi Hissesi Meiyan A.Ş Beijing Kapital A.Ş Fangzheng Teknoloji A.Ş Zhangjiang Yüksek-Teknoloji A.Ş Huaneng Uluslar Arası A.Ş Lujia Zui B Tipi Hisse Senedi AJ Grup Guangdian Elektronik A.Ş Pijiuhua Biracılık A.Ş Aishi Grup Guangzhou Grup Guodian Güç A.Ş Şanghay Beiling A.Ş Orient Grup Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 2003, Bei Jing, s. 51

58 Tablo-13 de görüldüğü gibi, 2003 yılının sonuna kadar, en üst konumdaki 35 şirketin ticari değere sahip hisselerinin piyasa değeri milyar ABD Dolarına ulaşmıştır. Bu meblağ, kote edilmiş tüm şirketlerin ticari değere sahip hisselerinin toplam piyasa değerinin % ine tekabül etmektedir yılında kote edilen Çin Ticaret Bankası, ticari değere sahip hisseler içinde en büyük piyasa payına sahiptir. İkinci sırada ise, 2002 yılında kote edilmiş olan Çin Petro-Kimya Şirketi yer almaktadır. 52

59 Tablo-14: 2003 Yılı İtibariyle Piyasa Kapitalizasyonu Açısından Sıra En Üst Sırada Bulunan Kote Edilmiş 30 Şirket Hisse Adı Piyasa Değeri ( Yuan) Toplam Piyasa Değerine Göre Tutarı(%) 1 Çin Petro-Kimya A.Ş Bao Çelik A.Ş Huaneng Uluslararası Taşımacılık A.Ş Bao Çelik Sanayi A.Ş Jiangsu Express Taşımacılık A.Ş Çin Ticaret Bankası Pudong Kalkınma Bankası Minsheng Bankası Lujia Zhui A.Ş Shenneng Enerji A.Ş Şanghay Otomobil A.Ş Şanghay Pechem A.Ş Yunzhou Kömür İşletmeleri A.Ş SH Konteynır A.Ş Dongfeng Otomobil A.Ş Çin Doğu Hava Yolları A.Ş Changhonh Elektronik A.Ş Shangdong Hava Yolları A.Ş Magang Çelik A.Ş Guangzhou Dev A.Ş Harbin Ecza Grubu Şanghay Hava Yolları A.Ş Raw Water Supplies A.Ş Şenzen İleri Teknoloji A.Ş Beijing Kapital A.Ş Xinjiang Dunhe A.Ş Yizheng Kimya Fabrikası Oriental Pearl A.Ş Wuhan Çelik A.Ş Guodian Enerji A.Ş Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 2003, Bei Jing, s.28 53

60 Tablo-14 da görüldüğü gibi, 2003 yılının sonuna doğru en büyük piyasa kapitalizasyonuna sahip en üst konumdaki 30 şirket, 2002 yılı piyasa değerinin % puan üzerinde bir artış kaydederek, toplam milyar Yuan tutarında bir piyasa değerine ulaşmıştır. Özetlemek gerekirse, en üst konumdaki 30 şirket, Şanghay Menkul Kıymetler Borsası nın piyasa kapitalizasyonunda % puanlık önemli bir oranı oluşturmaktadır. Şanghay Borsası tarafından 2001 yılında kote edilmiş olan Çin Petro- Kimya Şirketi, piyasa kapitalizasyonu bakımından en büyük şirket olmak konumunu korumaktadır. Bao Çelik Sanayi piyasa kapitalizasyonu bakımından ikinci sırada yer almaktadır Alım Satım Birimleri ŞMKB B tipi hisse senetleri alım satım fiyatları ABD Doları cinsinden hesaplanmaktadır. Hisse alımları veya satımları için fiyatlandırma, tek bir hissenin fiyatına dayanır ve bir alım veya satım fiyatı için asgari değişim birimi ABD Dolarıdır. Alım satım hacmi 100 hisselik lotlara veya bunların tam katlarına dayanır. 100 hisseden az olan tek sayılı lotlar alım satım zamanında alınamaz, ama satılabilir Alım Satım Bilgileri ŞMKB da B tipi hisse senetleri kağıtsız bir ortamda işlem görmektedirler. Bunun için otomatik transfer gerçekleştiren bilgisayar sistemi kullanılmaktadır. Alım ve satım siparişleri fiyat ve zaman önceliği verilerek karşılaştırılıp işlem görülmekte ve yatırımcılara işlem ile ilgili konfirmasyon gönderilmektedir. Özel yer sahibi aracı kurumlar, siparişlerini direk olarak tamamlama olanağına sahiptirler. Böylece 1993 öncesi yaptıkları şekilde diğer aracılar vasıtası ile işlem yapmak zorunda kalmamaktadırlar. 54

61 Her gün ŞMKB B tipi hisselerinin alım satımı, hisse endeksleri, bilgi ifşaları, askıya alma ve devam etme bildirimleri, ticari değer dönüşleri ve diğer menkul kıymet piyasa bilgilerini anında ve zamanında bildirir. B tipi hisseleri ile ilgili günlük ani piyasa bilgileri elektronik iletişim sistemi yoluyla ilgili üye şirketlere iletilir ve üye şirketler bu bilgileri kendi menkul kıymet kısımlarına vermek zorundadır. ŞMKB, B tipi hisselerinin ticari değer dönüşünü anında elektronik iletişim sistemi yoluyla üye şirketlerin menkul kıymet bölümlerine bildirir. B tipi hisse yatırımcıları üye şirketlerin ilgili satış bölümlerinden bu tür ani ticari dönüş değerlerini alabilir ŞMKB Hisse Senedi Endeksleri Endeks, borsada işlem gören hisse senetlerinin fiyat ve getirilerinin bütünsel ve sektörel bazda performanslarının ölçülmesi amacıyla oluşturulmuştur. Borsa endeksleri hisselerdeki fiyat hareketlerinden yola çıkılarak borsanın genel trendlerinin belirlenmesinde kullanılır. Belirli şartlara göre ve sektörel temsil kabiliyeti göz önünde bulundurularak seçilen hisseler endekslerin hesaplanmasında kullanılır. Hisse senedi piyasasının genel bir göstergesi olan hisse senedi endeksleri, endeks kapsamındaki hisse senetlerinin fiyatları baz alınarak "piyasa performansı" hakkında genel bir bilgi verir. Hisse senedi endeksleri, genellikle piyasanın anlık durumunu yansıtır. 55

62 Tablo-15: ŞMKB da Mevcut Endeks Türleri Endeks Başlangıç Tarihi Başlangıç Değeri ŞMKB ŞMKB Bileşik Endeksi A Tipi Hisse Senedi Endeksi B Tipi Hisse Senedi Endeksi Endüstriyel Endeks Ticari Endeks Gayrimenkul Endeksi Kamu Endeksi Fon Endeksi Devlet Tahvili Endeksi Şirket Hisse Senetleri Endeksi Kaynak: Çin SPK Yayınları (Çince), Eylül 2002, Bei Jing, s.12 SSE 180 endeksi, 2002 yıl sonu itibari ile en yüksek ve en düşük olmak üzere de açılmış ve da kapanmıştır. Yıl boyunca, endeks %31.43 lük bir dalgalanma ile %16.53 aktarmıştır. SSE bileşik endeksi en yüksek ve en düşük olmak üzere, il açılmış ve ile kapanmıştır. Bileşik endeks, yıl içinde, luk ile dalgalanma ile % düşmüştür. Yıl boyunca, B tipi senet endeksi, en yüksek ve en düşük olmak üzere, il açılmış ve ile kapanmıştır. Bu da % lük bir oranla, % oranında düşmüştür B Tipi Hisse Senedi Endeksi Hisse senedi fiyat hareketlerini yansıtmak üzere ŞMKB tarafından değerlendirilen B Tipi Hisse Endeksi, menkul kıymet alım satımı ile birlikte yayınlanır. Şanghay B Tipi Hisse Senedi Endeksi, listede kayıtlı tüm B Tipi Hisse Senetlerinin hisse sayılarına göre belirlenen ağırlıklı ortalama hisse fiyatıdır. Bu endeks 21 Şubat 1992 tarihinden itibaren değerlendirmeye 56

63 alınmaya başlanmış olup, 21 Şubat 1992 den itibaren resmen yayınlanmaktadır. ŞMKB seri endeksinin belirlenmesinde, Bölünmeli Düzenleme Metodu kullanılmaktadır. Birleşen hisse senedi kotasında değişiklikler olduğu zaman, birleşen senetlerin senet sermaye yapısında da değişim olur veya birleşen hisse senetleri piyasa değerinde ticari işleme dayalı hiçbir dalgalanma olmaz. Bölünmeli Düzenleme Metodu tamamıyla önceki sabit değerlere oranla istikrarı sağlamak için kullanılmaktadır. Düzenleme formülü aşağıda verildiği şekildedir : Toplam piyasa ön düzenlemesi / orijinal bölünme = önceki toplam piyasa düzenlemesi / yeni bölünme Modifikasyona ihtiyaç duyulan bazı durumlar aşağıda verildiği şekildedir : a) 23 Ekim 2002 tarihinden beri, yeni kote edilmiş hisse senetleri, ŞMKB 180 endeksi hariç, göstergelerin hesaplanmasına dahil edilmektedir. b) Belirli hisse senetlerinin işlemi ertelendiğinde, göstergelerin hesaplanmasında son kapanma fiyatının hesaplanması normaldir. c) Birleşen hisse senetlerinin kote edilmemiş olması halinde (ticari işlem kapanmıştır), çıkarılmış senedin, kotasyon kapanma önceki işlem gününe göre endeks düzenlemesi yapılır. d) Eğer herhangi bir hisse senedi ciro edilebilir hisse senedi artışları gibi değişim gösterirse, göstergeler bir önceki güne göre düzenlenir. 57

64 e) A tipi veya B tipi hisse senedi işlemlerinin ertelenmesi durumunda, göstergeler normal olarak hesaplanır. Ancak, hem A tipi hem de B tipi hisse senedi işlemlerinin ertelenmesi durumunda, göstergeler hesaplanmaz. Kote edilmiş şirketlerin tahvilsel sermaye yapısı hesaplandıktan sonra her ay verilen bu bilgi Kayıt ve Takas Şirketince yayınlanmaktadır Siparişle Alım Satım Yöntemleri B tipi hisse senedi yatırımcıları kendi menkul kıymet temsilcilerinin sağladığı sipariş yöntemine göre bir veya birkaç tür siparişi seçebilir. Genellikle sipariş yöntemleri aşağıdakileri içermektedir Kabin Siparişleri kabin siparişleri yönteminde yatırımcıların kendileri veya görevli temsilcileri şahsen menkul kıymet bölümünün B Tipi Hisse alım satım kabinine giderek siparişi verebilirler Self-Servis Siparişler Bu sipariş yöntemi, telefon siparişi, online sipariş ve self servis terminal siparişi olmak üzere sınıflandırılmaktadır. Yatırımcıların kendileri veya görevli temsilcileri menkul kıymet alım satımı için bir simsara telefon, faks, teleks veya diğer iletişim araçları ile talimatlarını verebilirler. Bu tür siparişler genellikle çağrılı telefon siparişi ile tamamlanır. Bir simsarın self-servis terminal sistemi yoluyla menkul kıymet ticareti için talimat vermesine selfservis terminal siparişi denir. Telefon siparişleri B Tipi Hisseler için yaygın olarak kullanılmakta olan bir sipariş yöntemidir. Bu nedenle, bu tür siparişlerin alınmasında telefon veya faks kayıtlarının tutulması son derece önem arzetmektedir. Genellikle bu kayıtların uzun bir süre tutulması da ayrı bir gerekliliktir. 58

65 2.10. Alım Satım Yöntemleri Bildirme Yöntemleri ŞMKB bilgisayarlı açık artırım yöntemiyle B tipi hisselerin alım satımını yürütür ve sipariş alım satışları yapıldıkları gün geçerli olur. Teklif verme ŞMKB tarafından belirlenen menkul kıymet kodlarına göre yapılmalı ve işlem tipini, miktarları, fiyatları ve belirlenen diğer faktörleri içermelidir. Siparişler alım satım sistemi ana bilgisayarına aktarıldıktan sonra, ana sistem bilgisayarı fiyat önceliği ve zaman önceliği ilkelerine göre grup halinde açık artırmaya dayalı olarak her sipariş için ayrı ayrı işlem yapar. Sipariş fiyatlarıyla ilgili kurallar da şöyledir: B tipi hisse senedi alım satımında fiyat değişiklik limiti varsa, sadece fiyat değişiklik limiti içinde olan siparişler geçerli olur. Fiyat değişiklik limitini aşan siparişler geçersizdir. B tipi hisse senetlerinin alım satımında fiyat değişiklik limiti yoksa, merkezi grup açık artırma işlemi yapılırken sipariş fiyatı sınırsız olur. Daha sonraki tekliflerde ise aşağıdaki koşulları gerektiren siparişler geçerli olur : (1) Hali hazırda gösterilen en düşük veya en yüksek satış sipariş fiyatından daha yüksek veya daha düşük olmayan bir hissenin alım ya da satım sipariş fiyatı. (2) Satış veya alış sipariş fiyatı yoksa, hali hazırda gösterilen en yüksek veya en düşük satış sipariş fiyatından daha yüksek ya da daha düşük olmayan bir hissenin alım ya da satım sipariş fiyatı. (3) Hisselerin ne alışı ne de satışı olmadığı zaman, en son ortaya çıkan fiyatın tanımlanan miktarından daha yüksek olmayan bir hissenin alım ya da satım sipariş fiyatı. O gün en son ortaya çıkan bir fiyat olmaması halinde ise, limit fiyat daha önceki kapanış 59

66 fiyatına göre hesaplanır. Gerekiyorsa ŞMKB yukarıdaki kapsamlarda ayarlamalar yapabilir ve bunları halka açıklar. Sipariş sayısı ile ilgili kurallar şöyle özetlenebilir: B tipi hisse siparişleri birim olarak bir hisse ile yapılmaktadır. Her hissenin nominal bir RMB değeri vardır. Yayınlanan fiyatlar ABD doları cinsinden hesaplanır ve daha sonraki listeleme, alım satım ve takas işlemleri, ABD doları cinsinden yapılır. Sipariş alımlarının 100 hissenin tam katları halinde yapılması zorunludur. 100 den az hisse alım satım siparişleri tek sayılı lot işlemi olarak adlandırılır. Halihazırda ŞMKB, sipariş alımlarının tek sayılı lot olarak yapılamayacağını, ama tek sayılı lot satışlarının yapılabileceğini belirlemiştir. Ayrıca, siparişler yalnızca yapıldıkları gün geçer olmaktadır. Bir sipariş bir kerede tam olarak tamamlanamadığı zaman, tamamlanamayan kısımları gün boyunca grup halinde açık artırıma katılmaya devam edebilir ve ayrıca iptal de edilebilir Alım Satım Öncelik Kuralları ŞMKB da fiyat ve zaman önceliği ilkesine göre B tipi hisse senetleri için verilen bir emrin karşı bir emir tarafından karşılanması sırasında, sistemin alım satım ile ilgili olarak uyguladığı işlem kuralları vardır. B tipi hisse senedi almak veya satmak isteyen üye temsilcisi, bir emrin içermesi gereken tüm bilgileri bilgisayar aracılığıyla sisteme aktarır. İşlemler hisse senetleri piyasası için belirlenen öncelik kurallarına uygun şekilde sistem tarafından otomatik olarak gerçekleştirilir. Bu kurallar, fiyat ve zaman önceliği kurallarıdır. a) Fiyat Önceliği: Daha düşük fiyatlı satış emirlerinin, yüksek fiyatlı satış emirlerinden; daha yüksek fiyatlı alım emirlerinin, düşük fiyatlı alım emirlerinden önce işlem görmesini sağlayan öncelik kuralıdır. b) Zaman Önceliği: İşlem türü ve sipariş fiyatları aynı ise, önce alınan siparişe verilir. Siparişlerin önceliği, ŞMKB ana işlem 60

67 bilgisayarı tarafından kabul edilen sipariş zamanına göre teyit edilir. c) Müşteri Emirlerinin Önceliği: Fiyat ve zaman öncelikleri açısından eşitliğin söz konusu olduğu emirler arasında müşteri emirleri, Borsa üyelerinin kendi nam ve hesaplarına verdikleri Borsa emirlerinden önce sisteme girilir. ŞMKB nda B tipi hisse senetleri için yapılan alım satım işlemleri, merkezi grup açık artırma ve müteakip alım satım olarak sınıflandırılabilir. Merkezi grup açık artırma, belirli bir sürede alınan siparişleri bir araya getiren ve eşleştiren bir grup açık artırma yöntemidir. Merkezi grup açık artırma ilkeleri aşağıdaki gibidir: 1) Ticaret hacminin en büyük fiyat düzeyi; 2) Ortaya çıkan fiyattan yüksek alım siparişleri ve ortaya çıkan fiyattan düşük satış siparişleri sonuçlandırılır; 3) Alıcı veya satıcılardan en az birisinin ortaya çıkan fiyat olarak aynı fiyattan buluşmaları halinde ve iki veya daha fazla fiyat düzeyinin yukarıdaki koşullara uyması halinde ise, ortalama fiyat cari fiyat olarak alınır. Müteakip alım satım işlemleri için ortaya çıkan fiyat ilkeleri şunlardır : 1) Alım fiyatı ile satım fiyatı aynıdır; 2) Alım veya satım siparişi en düşük veya en yüksek alım ya da satım siparişinden daha yüksek veya daha düşük ise, fiyat düzeyi halihazırda gösterilen en düşük veya en yüksek alım ya da satım siparişine göre belirlenir. 61

68 Belirlenen Alım Satım İşlemi ŞMKB da B tipi hisse alım satımı ile uğraşan yerel Çin yatırımcıları, önceden belirlenmiş bir üye aracılığıyla sipariş vermek zorunda olup bu üye takas ve teslimatı tamamlamaktan zorunludur. B tipi hisseler için belirlenmiş alım satımın tescili ve değişikliği, ŞMKB ana işlem bilgisayarına doğrudan rapor veren belirlenmiş alım satım talimatlarından ziyade, ilgili takas üyeleri yoluyla takas ve tescil kuruluşlarına yapılacak bir başvuru ile yapılmaktadır. Tescil başvuruları ve belirlenmiş işlem değişiklikleri genel olarak T+1 gününden sonra geçerli olur Toptan ve Normal Alım Satım İşlemleri Toptan Alım Satım İşlemi Toptan alım satım, belirlenmiş bir alıcı ile belirlenmiş bir satıcının bir menkul kıymetler şirketi yoluyla aynı menkul kıymetler için aynı fiyatlar üzerinden pazarlık yapmalarından oluşan bir işlemdir. Toptan alım satım genellikle B tipi hisselerin blok halinde alım satım siparişleri için kullanılır. Halihazırda ŞMKB toptan alım satım işlemleri için aşağıdaki işletme provizyonlarını kullanmaktadır: 1) Toptan alım satım miktarı genel olarak hisseden daha fazla hisse üzerinden kontrol edilir. 2) Toptan alım satım fiyatlandırması genel olarak günün en yüksek ve en düşük fiyatı arasında denetlenir. O gün sadece bir fiyat var ise, toptan fiyat aralığı bu fiyat ile önceki kapanış fiyatı arasında 62

69 olur. O gün sonuçlandırılmış bir işlem yoksa, önceki kapanış fiyatı toptan fiyat olarak kullanılır. 3) Toptan alım satım siparişlerinin asıl tüccarlar tarafından verilmesi gerekir ve yukarıdaki ilkelere göre ŞMKB gözetmenleri tarafından teyit edildikten sonra sonuçlanır. Sipariş işlem süresi, alım satım açılışı ve kapanışından sonra 15 dakikadır Normal Alım Satım İşlemi B tipi hisse alım satımlarında T+3 uzlaşma sistemi kullanıldığı için, normal alım satım yöntemi B tipi hisseler için belirlenen bir ticaret yöntemidir. Bu tür işlemlerde, yatırımcıların alım için sipariş verdikleri ve alım satım sistemi tarafından onaylanan ancak uzlaşmaya varılmamış ve teslim edilmemiş B tipi hisseler, teslimattan önce T+1 tarihi ile T+3 tarihi arasındaki sürede tamamen veya kısmen satılabilir. Ancak, bir hisse ister alınsın isterse satılsın yatırımcılar ancak sonuca bağlandıktan sonraki üçüncü alım satım gününde bu işlemlerin uzlaşmasını yapabilirler. Bu tür alım satım işlemleri yapılırken aşağıdaki kurallara dikkat etmek gerekmektedir: 1) Bir yatırımcının menkul kıymet hisse bakiyesi yoksa, sadece aldıktan sonra satım yapabilir. 2) Bir yatırımcının sonuca bağlanmamış teslimat ve uzlaşma hisse bakiyesi varsa, teslimat ve uzlaşma tamamlandıktan sonraki satış yerine bu hisseleri satabilir. 3) Bir yatırımcının bir kerede satabileceği toplam menkul kıymet tutarı, halihazırda teslim edilmiş ve uzlaşmaya varılmış menkul kıymet bakiyesi artı henüz teslim edilmemiş ve uzlaşmaya varılmamış menkul kıymet bakiyesine eşittir. 63

70 4) Farklı alım satım günlerinde yatırımcıların aldığı veya sattığı menkul kıymetler sadece ayrı ayrı onaylanabilir ve birbirine mahsup edilemez. 5) Farklı alım satım günlerinde sonuca bağlanan işlemler, sonuca bağlandıktan sonra üçüncü alım satım gününde uzlaşmaya bağlanıp teslim edilebilir. 6) Normal alım satım aynı zamanda toptan alım satıma da uygulanabilir Açılış ve Kapanış Fiyatları B tipi hisselerin açılış fiyatı demek, o gün menkul kıymetlerin ilk sonuca bağlanan fiyatı demektir. B tipi hisselerin açılış fiyatı, grup açık artırmasında merkezi alım satım yoluyla oluşur ve bu oluşum sağlanamamışsa o zaman daha sonraki alım satım yoluyla oluşturulur. Merkezi pay sürmeye göre açılış fiyatı oluştuktan sonra sonuca bağlanmayan siparişler hala geçerli olup siparişlerin ilk sırasına göre bir sonraki pay sürme işlemine otomatik olarak katılır. B tipi bir hissenin kapanış fiyatı demek, o gün bu menkul kıymetin en son alım satım işleminden önceki (son işlem dahil) bir dakika içerisinde oluşan tüm alım satımların ağırlıklı ortalama fiyat hacmi demektir. O gün sonuca bağlanmış işlem yoksa, günün kapanış fiyatı olarak bir önceki kapanış fiyatı yayınlanır Eski Hakların ve Eski Temettülerin Alım Satım İşlemi B tipi hisselerde T+3 uzlaşma sistemi uygulandığı için, eski temettü alım satım işletme yöntemi, T+1 sistemi kullanan A tipi hisselerin işletme yönteminden farklıdır. Önce üç tarihin ve bunların önemlerinin açıklığa 64

71 kavuşturulması gerekmektedir. Bu üç tarih son alım satım günü, eski temettü alım satım günü ve hakların tescil günü dür. Son alım satım günü, temettü hakkına sahip hisselerin alınıp satıldığı son gündür. Eski temettü alım satım günü, son alım satım gününü izleyen alım satım günü olup, ŞMKB menkul kıymetler için eski temettü prosedürlerini uygulayacaktır. O günden önce alınan veya tutulan hisseler temettü hakkına sahip hisselerdir. Son alım satım gününden sonraki üçüncü alım satım günü hakların tescil günü olup, yatırımcı hisse haklarının tescili sadece o gün tamamlanabilmektedir. Eski temettü fiyatı, aşağıdaki formüle göre hesaplanmaktadır: Eski temettü fiyatı = son alım satım günü kapanış fiyatı hisse başına nakit temettü. Eski hakların alım satımı için de yine 3 ayrı tarihin belirlenmesi gerekmektedir. Bu tarihler, son alım günü, eski hakların alım günü ve hakların tescil günüdür. Bu üç tarih için hesaplama yöntemleri ve ilkeleri, eski temettü alım satımındakinin aynısıdır. Eski hakların fiyatı aşağıdaki yöntemle hesaplanmaktadır: Kazanç hisseleri için eski hak fiyatı = son alım satım günün kapanış fiyatı / (1+kazanç hisse oranı ) Hakların ihracı için eski hak fiyatı = ( son alım satım günü kapanış fiyatı + hak ihraç hisselerinin fiyatı x hak ihraç oranı ) / (1+ hak ihraç oranı ) Kazançlı hisse ve hak ihracı işlem ortalama zamanı için eski hak fiyatı = (son alım satım günü kapanış fiyatı hak ihraç fiyatı x hak ihraç oranı ) / (1+ hak ihraç oranı + kazançlı hisse oranı) 65

72 Eski temettü, hak ihracı ve kazançlı hisse işlem oranı ortalama süresi için eski hak ve eski temettü fiyatı = ( son alım satım günü kapanış fiyatı - hisse başına nakit temettü + hak ihraç fiyatı x hak ihraç oranı) / ( 1+ kazançlı hisse oranı + hak ihraç oranı ) Hisse Senedi İhracı İçin Garanti İşlemi B tipi hisse yatırımcılarının çoğu yabancı yatırımcılar olup B tipi hisseler genellikle özel plasmanlar yoluyla önerilmektedir. Ancak pek çok ülkenin menkul kıymet yasalarında özel olarak plase edilen bu hisseler halka açık hisse sermayesi olarak tanımlanmaktadır. 35 Bu nedenle pek çok ülkenin yatırımcısı B tipi hisse listesine girmiş şirketlerin hisse senedi ihraçlarına katılamamaktadır. Hisse senedi ihraçları için garanti verilmesi, yabancı B tipi hisse yatırımcılarının yasal haklarını ve çıkarlarını korumak için önemli bir önlemdir. Hisse senedi ihracı garanti işlemleri için aşağıdaki konulara dikkat edilmesi gerekmektedir: Hisse senedi ihracının tescil gününden sonra, eski ihraç gününden önce hisse alan veya elinde tutan yatırımcıların hisse hesapları, hisse senedi ihraç oranına göre hisse senedi ihraç teminat hakkı haline gelecektir. Yani hisse senedi ihraç oranı 2 / 10 ise, 1000 hisseli bir hesap, 200 garanti hakkı haline gelmektedir. 1) Hisse sahibi hisse senedi ihracı elde etmek için ödeme yapmak istemiyorsa, yine de garantisine sahip olmaktadır. Hisse senedi ihraç garantileri sadece genellikle 5-10 alım satım günü süren belirlenmiş bir süre esnasında alınıp satılabilmektedir. 35 MA, Qing Quan, Çin nin Menkul Kıymetler Tarihi (Çince), Zhong Xin Chu Ben She, 1.Ban, Peking,

73 2) Hisse senedi ihraç garantisine sahip yatırımcılar hisselerine sahip olmak isterse, belirlenen süre içerisinde hisse senedi ihracı karşılık bedelini ödeyebileceklerdir. 3) İhraç edilen hisselerini elde etmek isteyen yatırımcılar için aracı kuruluşlar bir hisse alım satım hesabı açarken, yatırımcı tarafından bildirilen adrese bir bildirim gönderir. Başvuruyu tamamladıktan sonra yatırımcı bunu kendi belirlenmiş takas üyesine göndermeli ve son ödeme tarihinden bir gün önce kendi hisse hesabında plase edilen hisseler için yeterli parayı hazırlaması gerekmektedir. Bunların temsilcileri son ödeme günü bu parayı hisseleri için ödenmek üzere aracı kuruluşa havale ederler. 4) Yeni plase edilen hisselerin alım satımı, sadece yeni hisselerin belirlenen listeye giriş tarihinde başlayabilmektedir. 5) Plase edilen hisselerin teorik fiyatı = son alım satım günü kapanış fiyatı eski hakların fiyatı. 67

74 BÖLÜM III SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Dünyada pek çok alanda hızlı bir değişime ve gelişme süreci yaşanmış ve yaşanmaktadır. Yıllardır süren bu devrimin; kültürel, sosyal, fiziksel, finansal vb. alanlarda etkisini sürekli ortaya koymuş ve yeni bir değişim sürecinin başlangıç sebebi olmuştur. Dünya ekonomik sisteminde köklü değişiklikler yaşanırken, finansal piyasaların bir entegrasyon ve globalleşme içine girdikleri gözlenmiştir. Yeni sistem ve kurumların ortaya çıkması zorunluluğu doğmuştur. Finansal piyasaların alt sistemleri olan para ve sermaye piyasaları da sürekli bir etkileşime tabi kalmıştır. Bu gelişmelerin en bariz şekilde etkisinin görüldüğü sermaye piyasası kurumu ise menkul kıymet borsalarıdır. Bu gelişmeler ışığında kurulan Şanghay Menkul Kıymetler Borsası nın 13 yıllık tarihi, Çin reformunun dünyaya açılma ve piyasa ekonomisine dönüşme çabalarının somut bir göstergesidir. 2003'ün üçüncü çeyreğindeyse Çin ekonomisi 2002yılı na oranla %9.1 büyüyerek beklentilerin üzerinde performans sergilemeye devam etmiştir. Rekor seviyedeki büyümeyi sağlayan başlıca faktörler arasında Dünya Ticaret Örgütü'ne (DTÖ) giriş süreci dahilinde uygulanan reformların ve doğrudan yabancı yatırımların ekonomik hareketliliği artırması ve yurtiçi kredilerde görülen yükseliş sayılabilir. Ekonomiyi olumsuz etkilemesi beklenen SARS hastalığı nedeniyle 2003 başında düşüş gösteren tüketim toparlanmış ve perakende satışlar 2003'ün üçüncü çeyreğinde geçen yıla oranla %11 yükselmiştir AKYEL, Didem, Kredi Analiz, Araştırma Ve Yurtdışı Koordinasyon, Finansal Kurumlar Müdürlüğü, Makale,

75 2003 Ekim sonu itibariyle Çin'in döviz rezervleri yılbaşına oranla %30 artış göstermiştir. Bu artışın nedenleri arasında ülkeye yüksek miktarda doğrudan yabancı yatırım (FDI) yapılması, gittikçe daha fazla sayıda şirketin ithal mal alımlarında döviz kredisi kullanması ve Yuan'ın uluslararası baskılar nedeniyle revalüe edileceği beklentisi ile bireylerin dövizlerini Yuan'a çevirmesi sıralanabilir. Ocak-Eylül döneminde brüt FDI geçen yılın aynı dönemine oranla %12 artarak 40 milyar ABD Dolarına ulaşmış, yeni taahhütlerde ise %36 artış görülmüştür ve bu toplam 76 milyar ABD Doları tutarındadır. Bunun sonucu olarak da yabancı yatırım girişlerinin önümüzdeki dönemlerde de devam etmesi beklenmektedir. 37 Çin otoriteleri tarafından baktığımızda da Yuan'ın değerinin er ya da geç artması gerektiği görülmektedir. Düşük değerli Yuan enflasyon riskini körüklemektedir. Nitekim Çin Merkez Bankası'nın çabalarına karşılık ülkedeki para arzı yıllık bazda %20 civarı artmaya devam etmektedir ki bu da otoritelerin ya Çin ekonomisinin fazla ısınmasına (ve enflasyonun artmasına) izin vereceği ya da Yuan'ı revalüe etmek zorunda kalacağı anlamına gelmektedir. Bu gelişmeler ışığında Çin in sermaye piyasasına baktığımızda ise son dönemde oldukça durgun olduğu gözlenmektedir. Örneğin Şanghay "A" hisse senedi borsasında 2003 Eylül ayı için ortalama günlük işlem değeri 0.9 milyar ABD Doları olarak açıklanmıştır; yine Eylül itibariyle borsada işlem gören hisselerin toplam değeri ise 472 milyar ABD Doları civarındadır. Bütün bu gelişmelere rağmen, Çin deki finansal kurumlar da çok önemli sorunlarla karşı karşıyadır. Örneğin: ülkenin ekonomik hayatında çok önemli bir yere sahip olan dört büyük devlet bankası, devlet işletmelerine verdiği 37 AKYEL, Didem, a,g,e. 69

76 kredilerinin geri alınmasında büyük sıkıntı yaşamaktadır. Bazı yabancı uzmanlar bu bankaların verdiği kredilerinin yaklaşık %25 nin batık kredi olduğunu iddia etmektedirler. Politik bankalar da Çin in DTÖ ne geri dönmesiyle birlikte, yabancı finans kurumlarının büyük bir rekabetiyle karşılaşmaktadırlar. Ülke ekonomisi içinde en dinamik olan bölgesel anonim ortaklık şeklinde kurulan finansal kurumlar ise, bölge dışı faaliyetlerinde çok büyük sıkıntılar çekmektedirler. ÇHC, DTÖ üyeliğine kabulü çerçevesinde imzalanan anlaşma ve protokoller uyarınca, ÇHC de yabancı firmaların faaliyette bulunması konusunda daha serbest bir yapının oluşturulmasına yönelik olarak hukuki ve idari yapısında birçok reformu gerçekleştirmek ile yükümlüdür. Geçen yirmi yıl süresince, planlamacı merkezi ekonomi yönetiminin sınırlarını daraltıcı ve özel sektöre daha çok fırsat tanıyan bir ekonomik yapı oluşturulması için gerçekleştirilen reformlara rağmen hala merkezi yönetiminin ve kamu işletmelerinin, ÇHC ekonomisindeki ağırlığı büyük ölçüde devam etmektedir. Söz konusu ekonomik yapı ve özellikle kanun ve diğer hukuki düzenlemelere ilişkin karar alma yetkisine sahip merkezi hükümet, yerel idareler ve bakanlıklar arasındaki hukuki düzenlemeler ve uygulamalardaki mevcut uyumsuzluklar, ülkedeki yabancı sermaye yatırımları için belirsiz ve tutarsız anlamına gelmektedir. Bugünkü ÇHC ulusal hukuk sisteminde, ülkeye yabancı sermayenin girmesini engellemeye ve yabancı sermaye ortaklığı ile kurulmuş şirketlerin faaliyetlerine müdahale etmeye imkan veren ancak, DTÖ kural ve prensipleri ile ÇHC nin DTÖ üyesi olmasına ilişkin olarak imzalanan anlaşma ve protokollerin maddelerine aykırı olan çok sayıda kanun, düzenleme ve idari kural bulunmaktadır. DTÖ üyeliği çerçevesinde, ÇHC hükümeti, iç pazarı yeniden düzenleyen ve ekonomik yapıyı DTÖ kural ve prensiplerine göre yeniden şekillendiren özel kanun ve kuralların kabulü ve uygulanmasına dayalı bir yeni anlayış geliştirmek zorundadır. 70

77 ÇHC de nüfusun 900 milyonu kırsal bölgelerde bulunmakta ve önemli bir kısmı da fakirlik sınırının altında yaşamaya devam etmektedir. Nispeten daha gelişmiş güney ve doğu sahilleri ile ülkenin yoksul kuzey ve batıdaki fakir bölgeler Şinjiang (Uygur Özerk Bölgesi), Shanxi, Gansu, Qinghai, Ningxia (Döngen Özerk Bölgesi), Sıchuan, Chongching, Yunnan, Guizhou, Xizang (Tibet Özerk Bölgesi) gibi 10 eyalet, şehir ve özerk bölgeleri arasındaki ekonomik gelişmişlik ve gelir farklılığı uçurumu giderek açılmaktadır. Bu durumun, ülkede siyasal ve toplumsal sonuçları ağır gelişmelere yol açması etnik ya da dinî esaslara dayalı bölünme ihtimali, siyasî sistemin geleceği, bazı komşu ülkelerle olan ilişkilerindeki gerginlik bu ülkeye milyarlarca dolar akıtmış olan yabancı yatırımcıları artan ölçüde tedirgin edebilmektedir. 38 Döviz kurlarındaki belirsizlik, enflasyon, siyasi sistemin geleceği, komşu ülkelerle ilişkilerindeki gerginlik, fikri haklar ve patent haklarının yeterince korunmaması, insan haklarına yeterli önemin verilmemesi gibi unsurlar önemli sorunlar olarak ortaya çıkmakta ve bu ülkeye yatırım yapmış ya da yapacak olan ülkeleri tedirgin etmektedir. Ayrıca dış fonların verimsiz kullanılması, dış kredi kullanan bazı kuruluş ve işletmelerin zarar etmesi dış borçların daha da artmasına neden olmuştur. Çin'de istatistik toplama ve işleme sürecinin hala güven vermeyen eski usullerle yürütülüyor olması, rakamların siyasi amaçlarla abartılabilmesi nedenleriyle, elde edilen istatistiksel verilerin her zaman doğru olmayabileceği Çinli yöneticiler tarafından da kabul edilmektedir. 38 TEZCAN, Ramazan, Gelişen Asya-Pasifik Bölgesi ve Çin, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı Matbaası, Ankara, 1993, s

78 Çin hükümeti, makro düzeyde mali ve parasal istikrarı sağlamada kullanabileceği yeterli araçlara ve güce sahip değildir. Hükümet, hem kentli hem de tarım nüfusunu tatmin etmek, bu sayede sosyal barışı sağlayabilmek için sürekli olarak para basmakta ve enflasyonu düşürebilmek amacıyla azaltılan krediler, kısa bir süre sonra tekrar eski düzeyine çıkarılmaktadır. Devlet işletmeleri sermayeyi verimsiz olarak kullanmakta ve zarar etmektedirler. Devlet işletmelerinin yatırımlarının hemen hemen hepsi banka kredileri ile finanse edilmekte ve bankalar bu kredileri geri almakta zorlanmaktadırlar. Hükümet, liberalizasyon hedeflerine ters düşen bir uygulamayla fiyat denetimlerini yeniden uygulamaya başlatmış, iç para hacminin artmasına neden olan sıcak döviz girişini kısıtlamaktadır. Aşırı talep, gelir farklılıkları, gizli işsizlik, rüşvet ve yolsuzluk, düşük kaliteli mal ve hizmet üretimi, stok fazlası gibi sosyalist merkezi planlamacı ekonomilerde sık sık görülen sorunlar, Çin'in birçok bölgesinde hala yaşanmaktadır. Bazı şehirlerde işsizlik oranı % 20'lere kadar yükselmiştir. Tüm bu sorunların, Şanghay Menkul Kıymetler Borsası nın ve genel olarak Çin sermaye piyasasının gelişmesinde bir handikap oluşturduğu ortadadır. Bu nedenle, piyasa gelişimini daha da hızlandırmak amacıyla Şanghay Menkul Kıymetler Borsası, yatırımcı güveninin artırılması, düzenlemelerin geliştirilmesi, piyasa disiplinini güçlendirmenin yanı sıra istikrarın sağlanması konularında ağır bir yük altındadır. Daha açık bir değişle Borsa nın düzenleme işlevinin öncelikle güçlendirilmesi zorunluluk arzetmektedir. İç işletme bakımından, ŞMKB nın daha rekabetçi bir ortamda daha iyi konum almasını sağlamak amacıyla yenilikçi reformlar yoluyla insan kaynakları gelişimine ve kurumsal etkinliğin geliştirilmesine odaklanması gerekmektedir. Ancak bu şekilde ŞMKB nın, güvenlik, şeffaflığa, etkinliğe, 72

79 açıklığa ve yeniliğe kendisini adamış bir Borsa olabilmesi mümkün olabilecektir. Borsanın piyasaya hizmetinin güçlendirilmesi ve mali piyasanın işletme etkinliğinin geliştirmesi için, Şanghay Menkul Kıymetler Borsası nın, Piyasa bilgilerini yayınlaması ve Internet stratejisini uygulama çalışmalarını hızlandırması ayrı bir zorunluluk olarak düşünülebilir. Bu yeni çalışmalar sonucunda ŞMKB mali sektör ve halk için güncel ve güvenilir bilgi verebilecek konuma gelmesi mümkün olabilecektir. 73

80 Özet Dünya ekonomisindeki rolü giderek artan ve Asya nın önemli ekonomilerinden biri olan Çin, tamamen merkezî planlamaya dayalı olan ekonomisinde 1978 yılından itibaren temel reformlar gerçekleştirmeye başlamıştır. O tarihten bugüne, Çin in ekonomik alanda hızlı bir şekilde gelişmesiyle birlikte, işletmelerin halka hisse senedi ve tahvil ihraç etmek suretiyle doğrudan borçlanma eğilimi de gittikçe artmıştır yılında Çin in büyük ve orta büyüklükteki kentlerinde hazine tahvillerinin devri için piyasalar kurulmuş, takip eden yıllarda hisse senetleri, bonolar, devredilebilir büyük miktarda uzun vadeli mevduat sertifikaları ve ticari senetler gibi çeşitli finans dalları geliştirilmiştir. Bu tez çalışmasında özellikle Çin in menkul kıymet piyasasının gelişme süreci üç aşama olarak ele alınarak anlatılmaya çalışılmıştır. Ayrıca Çin deki borsaların genel durumu, farklılık ve benzerlikleri de ele alınmıştır. Tezin ikinci bir bölümde, ana kıta Çin deki ilk ticaret ve borsa merkezi olan Şanghay Menkul Kıymetler Borsasının kuruluşundan bu yana elde ettiği başarı ve borsanın işleyiş mekanizması ele alınmıştır. Son bölümde ise, geçen yirmi yıl süresince, planlamacı merkezi ekonomi yönetiminin sınırlarını daraltıcı ve özel sektöre daha çok fırsat tanıyan bir ekonomik yapı oluşturulması için gerçekleştirilen reformlara rağmen, merkezi yönetiminin ve kamu işletmelerinin ÇHC ekonomisi üzerindeki ağırlığının hala büyük ölçüde devam etmekte olduğu işaret edilmiştir. Bu bağlamda, söz konusu ekonomik yapının ve özellikle kanun ve diğer hukuki düzenlemelere ilişkin karar alma yetkisine sahip merkezi hükümetin, yerel idareler ve bakanlıklar arasındaki hukuki düzenlemeler ve uygulamalardaki mevcut 74

81 uyumsuzluklarla birlikte, ülkedeki yabancı sermaye yatırımları açısından belirsizlik ve tutarsızlık ifade ettiği ortaya konmuştur. Kaydedilen tüm gelişmelere rağmen ÇHC de halkın önemli bir kısmı hala fakirlik sınırının altında yaşamaya devam etmektedir. Nispeten daha gelişmiş olan güney ve doğu sahilleri ile ülkenin kuzey ve batısındaki Şinjiang (Uygur Özerk Bölgesi), Xizang (Tibet Özerk Bölgesi), Shanxi, Gansu, Qinghai, Ningxia (Döngen Özerk Bölgesi), Sıchuan, Chongching, Yunnan, Guizhou gibi yoksul bölgeleri arasındaki ekonomik gelişmişlik ve gelir farklılığı uçurumu giderek açılmaktadır. Bu durumun ülkede siyasal ve toplumsal sonuçları ağır gelişmelere yol açması olasılığı, siyasî sistemin geleceği açısından gerginlik ve belirsizlik yaratmaktadır. 75

82 Summary China, having a significant role in the world economy as one of the most important economies of Asia, has, from 1978 onwards, begun to implement certain reforms in its economy, of which is totally controlled on centrally planned principles. Since then, in parallel with a rapid economical development of China, certain establishments have gradually had a tendency of providing public finance by means of publishing stock exchange bills and bonds. In 1988, for the purpose of facilitating the transfer of treasury bonds, in some big cities several markets have been founded, and, in subsequent years, certain financing instruments such as stock exchange bills, transferable long term bulk deposit certificates and tradable bills etc. have been developed. In this thesis, the development phase of the Chinese stock exchange market has been examined in three stages. In addition, the general situation, the differences and similarities between the Chinese stock exchange markets have also been taken into consideration. In the second part of the thesis, the success and operation mechanism of the Shanghai Stock Exchange Market since its foundation date, of which is the first trade and stock exchange center in China, has been taken into examination. The most important aspect pointed out in this study that, during the recent 20 years, in spite of several reforms implemented for the purpose of creating a consistent economical structure which aims providing much more opportunities to the private sector thus limiting the effects of the centrally planned economy, the disturbing effects of the central government as well as public enterprises have still been continuing at a rather great extent on the ROC economy. The stated economical structure and especially the central 76

83 government having an authority regarding laws and other legal regulations, certain legal regulations between regional governments and ministries, the present incompatibilities in the procedures leads to serious aspects that may have been taken as instability and inconsistency from the respect of foreign investments in the country. In spite of all those developments, a substantial amount of the population in ROC have today been living below the lower limit of poverty. The economical progression and income rate gap between the considerably more developed southern and eastern regions in comparison to the northern and western regions such as Sinkiang, (Uighur Autonomous Region), Xizang (Tibet Autonomous Region), Shansi, Kiangsu, Qinghai, Ningxia (Dungan Autonomous Region), Sichuan, Chongching, Yunnan, Guizhou has been gradually increasing. This situation leads to political and social disturbances as well as instability and indefiniteness from the respect of political future of the government. 77

84 KAYNAKÇA AKYEL, Didem, Kredi Analiz, Araştırma Ve Yurtdışı Koordinasyon, Finansal Kurumlar Müdürlüğü, Makale, CAO, Feng Chi, Çin Aracı Kurumlarının Denetlenmesi (Çince), Bei Jing Daxue Chu Ban She, 1.Ban, Bei Jing, 2003 CHINA STRATEGY, A Long March to Value, Issue cover-dated June 28, 2001 Clear Talk Hong Kong Securities Clearing Co. Ltd., Hong Kong Clearing, NASDAQ Hisse Senetleri için Takas Hizmeti Sunuyor, Eylül 1999 Çin Finans Yıllığı, s.400, Bei Jing, 2000 Çin Finans Yıllığı, s.345, Bei Jing, 2001 Çin Finans Yıllığı, s.400, Bei Jing, 2002 Çin SPK Yayınları (Çince), Bei Jing, Eylül 1999 Çin SPK Yayınları (Çince), Bei Jing, Eylül 2000 Hong Kong Özel İdare Bölgesi, Ülke Raporu, 2002 HONG, Ma, Hong Kong Ekonomisi (Çince), Xiang Gang Chu Ban She, 1.Ban, Xiang Gang, 2001 KILINÇ, Kazım, 200 SORUDA A dan Z ye BORSA (Türkçe), Egemen Matbaası, 1.Baskı, İSTANBUL, 1991 KSD newsletter, Güney Kore ile Hong Kong Arasında Takas Köprüsü,Ekim 1999 Lİ, Zhe Lin, Çin in Hisse Senedi Piyasası (Çince), Shang Hai San Lian Chu Ben She, 1.Ban, Shang Hai, 2001 Lİ, Zhe Lin, Çin in Hisse Senedi Piyasası (Çince), Shang Hai San Lian Chu Ben She, 1.Ban, Shang Hai, 2002 MA, Qing Quan, Çin in Menkul Kıymetler Tarihi (Çince), Zhong Xin Chu Ben She, 1.Ban, Peking, 2003 NİU, Tie Hang, Stock Market Integration in China And Hong Kong, Harward Law School Journal, 1996 Reşit Celil, Çin de Ekonomik Kalkınma Girişimleri ve Ekonomik 78

85 Reformlar39 [1], KÖK Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, Cilt III, Sayı 1, 2001 TAİ, Shi, Çin Ülke Raporu (Çince), Xin Xing Chu Ban She, 2. Ban, Bei Jing, 2003 TAİ, Shi, Çin, Xin Xing Chu Ban She, 2.Ban, Bei Jing, 1997 TEZCAN, Ramazan, Gelişen Asya-Pasifik Bölgesi ve Çin, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı Matbaası, Ankara, 1993 TOBB, Çin Raporu, Ankara, 2003 TONG, Feng, Çin Sermaye Piyasası Şirketlerinin Denetimi (Çince), Bei Jing Da Xue Chu Ben She, 1.Ban, Peking, 2002 TONG, Feng, Çin Sermaye Piyasası Şirketlerinin Denetimi (Çince), Bei Jing Da Xue Chu Ben She, 1.Ban, Peking, 2003 ÜNAL, Targan, Dünya da ve Türkiye de Menkul Kıymet Borsaları, İTO Yayını, İstanbul, 1991 Yan Wu, Çin in Yatırım Bankaları ve Geliştirilmesi (Çince), Jing Ji Chu Ban She, 1.Ban, Bei Jing, 2000 WANG, Kai Guo, Çin Menkul Kıymetler Piyasası Gidişatı Üzerinde İncelemeler (Çince), Shang Hai Ren Min Chu Ben She, 1.Ban, Shang Hai, www. chinacapitalmarketgrowing.htm ( international financial law review) China: Financial Position in the Fund World Development Indicators Database, April oecd.org

86 Ek: Şanghay Menkul Değerler Piyasasındaki 2002 yılında Gerçekleşen Başlıca Olayların Özeti 8 Ocak - Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu Menkul Değerler Şirketlerinin İdaresi Hakkındaki Kanunlar ı yayımladı. 10 Ocak - Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu ve Devlet Ekonomik ve Ticari Komisyonu beraber Kote edilmiş Şirketlerin İdaresi Hakkındaki Kanunlar ı yayımladı. 15 Ocak Üst Halk Mahkemesi, ülkedeki menkul değerler piyasasında sivil tazmin etmenin başlayışını işaret eden Menkul Değerler Piyasasında Yanlış Hükümlerle ilgili Sivil Haksızlık Davalarının Kabulüne ilişkin Sorunlarla ilgili Duyuru yu yayımladı. 25 Şubat Şenzen Menkul Kıymetler ve Şanghay Menkul Kıymetler, sırayla, Bölüm 10 Erteleme,Toplama ve Kote etmeyi Tamamlama nın Hisse senedi Kote etme Kuralları bölümünün revizyonunu tamamladı ve PT sistemi son buldu. 1 Nisan - Şenzen Menkul Kıymetler ve Şanghay Menkul Kıymetler, ileriki aşamalarda menkul değerlerin işlem etkinliği artıran rutin erteleme zamanını bir saate düşürmeyi ön gören yeni sisteme geçtiler. 5 Nisan - Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu, Devlet Planlama Komisyonu ve Devlet Vergilendirme İdaresi, Menkul Değerlerin Muamelelerinin Değiştirilmesi Duyurusu nu yayınladı ve 1 Mayıs tarihini menkul değerler komisyonu dalgalanmalı sistemin etkin kılınacağı zaman olarak açıkladı. 14 Nisan Shen Ying & Van Guo ilk defa hypothecation a karşı bir getiri elde ettiler. 80

87 19 Nisan - Shangdong eyaleti, Zaozhuang Şehrinin Zhang He si, Bohai Grubuna karşı, yanlış bilgi sağlama ve haksız kazanç nedeniyle, Jinan Belediyesi Orta Düzey Halk Mahkemesi nde bir dava açtı. Bu bir yatırımcının kote edilmiş şirkete açtığı ilk dava idi. 22 Mayıs - Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu, İkincil Piyasada Yatırımcılara verilen Yeni Hisselere ilişkin sorunlar hakkında Duyuru yayınladı ve ikincil piyasada yatırımcılara tahsis edilen tahvillerin yeniden başlatılmasına karar verdi. 24 Mayıs - Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu, Tahvil Tedavül Takip Komitesi altındaki Temel Yeniden Yapılandırma Komitesi nin çalışma prosedürlerini yayınladı ve böylelikle yeniden yapılandırma aktiviteleri şeffaflık kazanmış oldu. 4 Haziran - Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu, Çinli- Yabancı kaynaklı Menkul Değerler Şirketlerinin kurulması hakkındaki hükümleri yayınladı ve bu şekilde ülke sermayesini dışa açmadaki ilk önemli adımı atmış oldu. 24 Haziran Devlet Konseyi iç menkul değerler piyasasına giden devlet senetlerini azaltmayı durdurma kararı aldı. 28 Haziran Şenzen Borsası ve Şanghay Borsası kote edilmiş şirketlere ilk kote edilme gününde hiçbir alt ve üst limite kısaltılıp edilmememsine karar verdi. 1 Temmuz - Şenzen Borsası, ŞMKB na 180 endeksini eski 30 endeksi ile değiştirmeyi teklif etti. 25 Temmuz - Şenzen Borsası ve Şanghay Borsası sırayla, Deniz aşırı Özel Üyeler İdari Yönetmeliği ni yayınladı ve uyguladı. Buna ek olarak, Çin Halk Cumhuriyeti ndeki deniz aşırı menkul değerler şirketlerinin temsilcilikleri, 81

88 Şenzen Borsası ve Şanghay Borsası na özel üye olmak için müracaat edebileceklerdi. 26 Temmuz- Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu, kote edilmiş şirketleri körü körüne finanse etmeyi durdurmak için Kote edilmiş şirketler için yeni tahvil çıkarma ön şartları duyurusunu yayınladı. 13 Ağustos- Çin Mevduat ve Kliring Derneği, sınırlanmamış fon kayıt ve düzenleme sisteminin kullanılmasını önerdi. 20 Ağustos Dış Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Banklığı (MOFTEC), Yabancı Kaynaklı Borsa Şirketlerinin B tipine giren Kote edilmemiş sermaye hisse senetlerinin ciro edilmesi hakkındaki Yönetmeliğe Eklenti yi yayınladı. 5 Eylül Çin Menkul Değerler Ltd. Şti. Asya Menkul değerler Şti in hisse senetlerini aldı. Bu da ülke içinde ilk defa menkul değerler şirketlerinden birinin diğerinin geniş çaplı hissesine sahip olduğu durumdur. 14 Eylül Şanghay Borsası, yeni tahvillerin ilk kote edilme gününün, endeks hesaplamasında 23 Eylül olarak içerildiğini duyurdu. 24 Eylül - Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu, Temel Sigorta uygulamaların kaliteli uygulamasına yardım amaçlı önlemler i yayınladı ve puanları saklayarak, temel sigorta kalitesi uygulamasına yardımcı oldu. 7 Ekim 42. Dünya Borsa Federasyonu (WFE) yıllık toplantısında, Şenzen Borsası ve Şanghay Borsalarının bu federasyona alınması kararı verildi. 8 Ekim - Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu, Kote edilmiş şirketlerin kazancı hakkında idari önlemler i ve Kote edilmiş şirketlerin yapılan hisse senedi değişimlerine ilişkin, bilginin ifşa edilmesi hakkındaki idari önlemleri yayınladı. Bunlar 1 Aralık tarihinde etkinleşti. 82

89 10 Ekim Şanghay Borsası, işlem bonolarını, ücret oranı ve bir günlük devlet bonolarını geri aldığını ve diğer tipteki geri alımlarda bulunduğunu ve işletme bono geri alım işlemini eklediğini duyurdu. 17 Ekim - Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu, ilk Çin- Yabancı uyruklu fon yönetimini kurma hazırlıklarını onayladı Guo An fonları Guoati Ju an Menkul değerler Şti. ve Alman Allianz Grup la sponsorlar olarak birleşti. 21 Ekim - Şanghay Borsası bir günlük devlet bonoları gerialım hizmetini sundu. 23 Ekim Ülkenin ilk tahdit olunmamış işlem görmemiş bono fonları Huaxia Bono Yatırım Fon u kuruldu. 4 Kasım - Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu, Maliye Bakanlığı ve Devlet Ekonomik ve Ticari Komisyonu, beraberce, Kote edilmiş şirketlerin Ortak hisse senetlerinin ve Devlet tahvillerinin Yabancı Yatırımcılara transferine ilişkin Konularla ilgili açıklamaları nı duyurdu. 6 Kasım - Japon Nomuora Menkul Değerler, Şanghay şubesi, Şanghay Borsası nın, ilk özel üyesi oldu. 8 Kasım - Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu, 1 Aralık ta, ülkenin menkul değerler piyasasının, kaliteli dış yatırımcılara açılacağını duyurdu. 26 Kasım 11 yatırımcının Hongguang şirketine açtığı haksız kazanç davasında, RMB ödendi ve ilk sivil tazminat alınmış oldu. 2 Aralık, Şenzen Borsası ve Şanghay Borsası, sırayla, Kaliteli Yabancı Kurumsal Yatırımcılar ile Yapılacak Menkul değerler İşlemlerinin Kurallarının 83

90 Detaylı Uygulaması nı yayınladı ve Çin Menkul Değerler Kayıt ve Düzenleme Ltd. Şti., Kaliteli Yabancı Kurumsal Yatırımcıların İç menkul değerlere Yatırımının Kaydı ve Düzenlemesinin Detaylı Uygulaması nı yayınladı. 13 Aralık CITIC Menkul değerler Ltd. Şti., kamu tahvil promosyonunu yürüterek, ilk defa halk ile çıkartılan senetler ile çalışan kurum oldu. 16 Aralık - Çin Menkul Değerler Düzenleyici Komisyonu, Menkul değerler personelinin Kalitesinin Belirlenmesi Konusunda aldığı Önlemleri duyurdu. 20 Aralık Şanghay Borsası ve Tokyo Borsası, işbirliği memorandumu imzaladı. 30 Aralık Şanghay Borsası, 1-günlük, 3-günlük ve 7-günlük işletme işlem gerialım bonosu sundu. 31 Aralık Şanghay Borsası, Şanghay Borsası Blok işlemler Uygulaması Detaylı Kuralları nı duyurdu. 84

91 85

92 Özet Dünya ekonomisindeki rolü giderek artan ve Asya nın önemli ekonomilerinden biri olan Çin, tamamen merkezî planlamaya dayalı olan ekonomisinde 1978 yılından itibaren temel reformlar gerçekleştirmeye başlamıştır. O tarihten bugüne, Çin in ekonomik alanda hızlı bir şekilde gelişmesiyle birlikte, işletmelerin halka hisse senedi ve tahvil ihraç etmek suretiyle doğrudan borçlanma eğilimi de gittikçe artmıştır yılında Çin in büyük ve orta büyüklükteki kentlerinde hazine tahvillerinin devri için piyasalar kurulmuş, takip eden yıllarda hisse senetleri, bonolar, devredilebilir büyük miktarda uzun vadeli mevduat sertifikaları ve ticari senetler gibi çeşitli finans dalları geliştirilmiştir. Bu tez çalışmasında özellikle Çin in menkul kıymet piyasasının gelişme süreci üç aşama olarak ele alınarak anlatılmaya çalışılmıştır. Ayrıca Çin deki borsaların genel durumu, farklılık ve benzerlikleri de ele alınmıştır. Tezin ikinci bir bölümde, ana kıta Çin deki ilk ticaret ve borsa merkezi olan Şanghay Menkul Kıymetler Borsasının kuruluşundan bu yana elde ettiği başarı ve borsanın işleyiş mekanizması ele alınmıştır. Son bölümde ise, geçen yirmi yıl süresince, planlamacı merkezi ekonomi yönetiminin sınırlarını daraltıcı ve özel sektöre daha çok fırsat tanıyan bir ekonomik yapı oluşturulması için gerçekleştirilen reformlara rağmen, merkezi yönetiminin ve kamu işletmelerinin ÇHC ekonomisi üzerindeki ağırlığının hala büyük ölçüde devam etmekte olduğu işaret edilmiştir. Bu bağlamda, söz konusu ekonomik yapının ve özellikle kanun ve diğer hukuki düzenlemelere ilişkin karar alma yetkisine sahip merkezi hükümetin, yerel idareler ve bakanlıklar arasındaki hukuki düzenlemeler ve uygulamalardaki mevcut uyumsuzluklarla birlikte, ülkedeki yabancı sermaye yatırımları açısından belirsizlik ve tutarsızlık ifade ettiği ortaya konmuştur.

93 Kaydedilen tüm gelişmelere rağmen ÇHC de halkın önemli bir kısmı hala fakirlik sınırının altında yaşamaya devam etmektedir. Nispeten daha gelişmiş olan güney ve doğu sahilleri ile ülkenin kuzey ve batısındaki Şinjiang (Uygur Özerk Bölgesi), Xizang (Tibet Özerk Bölgesi), Shanxi, Gansu, Qinghai, Ningxia (Döngen Özerk Bölgesi), Sıchuan, Chongching, Yunnan, Guizhou gibi yoksul bölgeleri arasındaki ekonomik gelişmişlik ve gelir farklılığı uçurumu giderek açılmaktadır. Bu durumun ülkede siyasal ve toplumsal sonuçları ağır gelişmelere yol açması olasılığı, siyasî sistemin geleceği açısından gerginlik ve belirsizlik yaratmaktadır.

94 Summary China, having a significant role in the world economy as one of the most important economies of Asia, has, from 1978 onwards, begun to implement certain reforms in its economy, of which is totally controlled on centrally planned principles. Since then, in parallel with a rapid economical development of China, certain establishments have gradually had a tendency of providing public finance by means of publishing stock exchange bills and bonds. In 1988, for the purpose of facilitating the transfer of treasury bonds, in some big cities several markets have been founded, and, in subsequent years, certain financing instruments such as stock exchange bills, transferable long term bulk deposit certificates and tradable bills etc. have been developed. In this thesis, the development phase of the Chinese stock exchange market has been examined in three stages. In addition, the general situation, the differences and similarities between the Chinese stock exchange markets have also been taken into consideration. In the second part of the thesis, the success and operation mechanism of the Shanghai Stock Exchange Market since its foundation date, of which is the first trade and stock exchange center in China, has been taken into examination. The most important aspect pointed out in this study that, during the recent 20 years, in spite of several reforms implemented for the purpose of creating a consistent economical structure which aims providing much more opportunities to the private sector thus limiting the effects of the centrally planned economy, the disturbing effects of the central government as well as public enterprises have still been continuing at a rather great extent on the ROC economy. The stated economical structure and especially the central government having an authority regarding laws and other legal regulations, certain legal regulations between regional governments and ministries, the present incompatibilities in the procedures leads to

95 serious aspects that may have been taken as instability and inconsistency from the respect of foreign investments in the country. In spite of all those developments, a substantial amount of the population in ROC have today been living below the lower limit of poverty. The economical progression and income rate gap between the considerably more developed southern and eastern regions in comparison to the northern and western regions such as Sinkiang, (Uighur Autonomous Region), Xizang (Tibet Autonomous Region), Shansi, Kiangsu, Qinghai, Ningxia (Dungan Autonomous Region), Sichuan, Chongching, Yunnan, Guizhou has been gradually increasing. This situation leads to political and social disturbances as well as instability and indefiniteness from the respect of political future of the government.