III A yarımqrup elementlərinin ümumi xarakteristikası.

Transkript

1 III A yarımqrup elemenlərinin ümumi xarakerisikası. Ümumi xarakerisika. III A Yarimqrupuna, Al, İn, Te daxildir np elemenləridir. Normal halda hamısı bir valenlidirlər ( bir ək cüləşməmiş elekronları var həyə-canlı hala keçdikdə ns np 1 h ns 1 np olur. 1 1 ns np ns np h sp hibrid vəziyyəində olurlar. F, Cl, J, r, N Al Ga İn Te... u elemenlərin xarici elekron səviyyəsində elekron olduğundan + ok.d. və valeni olurlar. or - və + (q/m olduğu üçün) Te isə +1 və + ok.d. gösərir. Al Ga İn + ok.d. və sabi valenidirlər. Te sırası üzrə meallıq xassə reduksiyaedicilik arır(aom radiusu ardığı üçün) əksinə elekromənfilik və q/m xassə azalır. Aom r. E Red. Qr, Al, İn, Te Qr Qr -q/m Al İn-amfoer meallardır. P-elemləri adlanır. R ipli oksid R(H) ipli (-da başqa) hamısı hidroksid əmələ gəirirlər. və Tb dan başqa oksid və hidroksidləri amfoerdir 1. Təbii bir-i və alınması: Ga-D.Mendeleyevin əvvəlcədən yerini boş qoyduğu elemendir. Sərbəs halda apılmırlar, əsas əbii bir-i aş-dır: H sassolin, Na 7 10H soraks, Al korund, Al nh boksi, Na [AuF ]krioli, K S Al (S ) Al H aluni,cugas 7 qalli,cuins rekozi,te aviseni və s.ən çox yayılan Al o, meallar arasında sıfırıncı, elemenlər arasında isə -

2 cü yerdə ən çox ( Si-sonra) yayılan elemendir. Al ər-də Cr olduqda yaqu (yaşıl) Ti və Fe-oksidləri olduqda sapfir (göy) adlanır.. Alınmaları-Aşağıdakı üsullarla alınırlar Mg Mg Al Al u üsullarla amorf boru alırlar. Krisal boru almaq üçün aşağıdakı üsullardan isifadə edilir: r H Hr H H Al Al Azərbaycanda boksidən və alunidən Al alınır. Te S İn H Zn Te ZnS İn H Ga C Ga C. Fiziki xassələri: or amorf halda qonur krisal halda ünd qırmızı rəngdədir. Krisal halda borun bərkliyi almaza yaxındır. İsiliyi pis keçirir. Al gümüşü ağ yumşaq mealdır, is. elek. yaxşı keçirir, havada qaldıqda üzərində oksid əbəqəsi əmələ gəlir. Ga İn Te gümüşü ağ yumşaq Ga həa qırnaqla kəsilir. İsiliyi elekriki yaxşı keçirirlər. nları şüşə və ya plasik qablarda saxlayırlar. Al-1,İn,Te- izoopları var. olur.. Kimyəvi xassələri: adi şəraidə passivdir, qızdırdıqda bəsi və mürəkkəb maddələrlə q/-də H Cl P P Li X F N Mg Mg AlH H LiCl AlCl F N S S Cl Cl Mg HCl H H 10 bor-rı alınır, onları fraksiyalı disillə ilə ayrılır. MgCl

3 NH HN H S q N H q H NaH H H H H H N H S Na H bora ur u HN H H S d d H H H X H H N NaH H Na7 7H Na-erabora alınır, qələvi arıq göürülərsə meaboralar ə/g-ir. Na7 NaH Na H Al adi şəraidə passivdir, üzərindəki oksid əbəqəsini civə duzları ilə sürülərsə ayrılan civə Al-u həll edər və amalqırma alınır, belə halda Al adi şəraidə su və ilə reaksiya girir: Al H Al F Al N AlF AlN H Al Al Cl AlCl Al C Al C Al Alüminium mürəkkəb madd-ə qarşılıqla əsirdə olur. AlH Al HCl AlCl Al H S Al HN q q Al ( S ) H N ) H S N H Al H H Al NH S AlN H d Al H Al ( S ) Al S Al S H X 8Al 10HN d 8 N ) N 5H alılı bil r Al NaH H Na Al H H Al CuCl AlCl Cu u reak-dan relslərin qaynaq edilməsində o i/o. 8Al Fe 9Fe Al 500 C ermik qayn ı AlCl LiH AlH LiCl NH N Al və H) -amfoerdir. Al HCl AlCl H Al NaH NaAl H Al ağ rəngli, çəinəriyən suda həll olmayan maddədir. Al K C KAl C

4 H) suda həll olmayan ağ rəngli bərk maddədir, urşularla və qələvilərlə duzlar ə\g-rir. LiH AlCl HCl HCl AlCl NaH NaAl Al Li H Cl H H H İn və Te kimyəvi xassələri: H S duz X AlH LiCl kompleks birl. alılın Me Te Te : İn Te Ga və Te-elemenləri Al xassəlidirlər: Te HN q Me( N ) N H İn H X İn, Te HCl MeCl İn NaH H Na İn, Te H İnCl X LiH MeH TeH -məlum deyil. ( Me) İn HaL Te HaL TeHaL İn S Me S Te S Te S Te S Te H H LiCl MeHaL Me H HCl Cl S NaH Na H TeH H Al H H -reaksiya adi şəraidə baş verir. Təbiq sahələri: -xüsusi növ polad isehsalında (bərk polad) 10 9 izoopu nüvə reakorlarında sürəi azaldır. Temperaurun arırılması büün isilik carimə qabiliyyəini arırır (0 dəfə). undan İES-da i/e-lər. H -dən ibbdə dezinfeksiyaedici kimi isifadə olunur. Dərilərin aşılanmasında müxəlif boyaların alınmasında i/o-nur. Həmçinin ondan konserv isehsalında i/e-lər. oranların isilikkeçirmə qabiliyyəi müvafiq k/h dən çoxdur. na görə onlardan rake exnikasında yanacaq kimi isifadə olunur. Hamısı zəhərlidir. əlkə bu onların quruluşunun mürəkkəbliyi ilə əlaqədardır. Al-isifadəsinə görə meallar içərisində Fe sonra ikinci yerdədir. Məişədə işlədilən qab-qacaq isehsalında korroziya davamlılığına və yungullüyiinə görə

5 davamlı xəliələr hazırlanır. Süni peyklərdə, əyyarə isehsalında əvəzsizdir. Sərbəs halda elekrik naqılı (məfil). Piromeallurgiyada mealları almaq üçün isifadə olunur. Al Cr Al Cr Al W Al W Al -dən bəzək əşyaları və iiliyici alələr hazırlanır. AlN- foşferemsiya xassəsinə malikdir. AlCl dən üzvi reaksiyalarda kaalizaor kimi isifadə edilir. (akiv mərkəzləri var) üün meallardan fərqli olaraq qalliumun ərimə emperauru kiçik (9,8 0 S), qaynama emperauru isə böyük (0 0 S) olduğundan ondan yüksək emperaur şəraiində əbiq edilən ermomerlərin hazırlanmasında isifadə olunur. Şüşə ilə adgeziya (yapışma qabiliyyəi) yaxşı olduğuna görə yüksək keyfiyyəli güzgü isehsalında əbiq edilir. Tərkibində qallium olan şüşənin şüasındırma əmsalı böyük olur. Ca əsaslı şüşə isə infraqırmızı şüaları yaxşı keçirir. Aom reakorlarında qalliumun isifadə olunması onun isilik uumunun böyük olması ilə əlaqədardır. İndiumun qurğuşunla ərinisindən podşipniklər hazırlanır. Üzərinə indium əbəqəsi çəkilən meal xarici mühiin əsirinə qarşı davamlı olur. İndiumun qrafilə qarışından daxili yanacaq mühərrikləri üçün sürkü yağları hazırlanır, qalayla ərinisi isə eleviziya exnikasında lehim kimi əbiq olunur. İndiumun ərimə emperauru kiçik olan ərinisindən qalvanoplasikada isifadə olunur ərinidən məmulaın forması hazırlanır və onun səhi-elekrokimyəvi üsulla isə-nilən mealla örülür hazır məmulaı qızdırdıqda indium əriyərək formadan ayrılır. İndiumun İnAs, İnSb birləşmələri yarımçirici xassə daşıyır. Talliumun əriniləri urşu və sürünməyə qarşı davamlı olur. unlardan podşibniklər hazırlanır. 9,9% alliumun civə ilə amalqaması adi şəraidə S yədək maye halda olur. undan soyuq iqlimli yerlərdə və aşağı emperaurda aparılan proseslərdə işlədilən ermomerlər hazırlanır. Talliumundan nirobenzolun hidrogenlə reduksiyasında kaalizaor kimi isifadə olunur. Te CH 5 N H CH 5 NH H Alüminium və borun bioloji rolu. 5

6 Alüminium-əvəzedilməz həya üçün zəruri olan 10 mikroelenmenlərdən (Al, r, J, Cr, Si, Co, Mn, Mo, Zn, F) biridir. Hansıkı orqanizmdə cüzi miqdarda olur ancaq mühüm fizioloji əsirə malik olurlar. Al-insanın və heyvanın büün (məməlilərin ən çox) üzv, oxuma və ifrazalarının ərkibinə daxildir. Ağciyərin, qaraciyərin, sümüyün və beynin ərkibində Al-miqdarı daha çoxdur. Al-bioloji əhəmiyyəi ondan ibarədir ki, o birləşdirici və epidel oxumaların qurulmasında işirak edir. orun bioloji rolu az öyrənilmişdir. Ancaq müəyyən edilmişdir ki, onun çaışmamazlığı heyvandarlıqda süd məhsuldarlığının aşağı düşməsinə səbəb olur. Torpaqda onun azlığı bikilərin am inkişafına mənfi əsir gösərir. Ancaq borun orqanizmdə arıqlığı proeoliik fermenlərin (sadə zülal quruluşlu-ripsin, papain ureaza və s.) akivliyini pozur və nəicədə maddələr mübadiləsinə mənfi əsir gösərir.