1.1. Görevleri ve Çe itleri

1. KES LER 1.1. Görevleri ve Çe itleri Yüksek gerilimli ve büyük ak ml ebeke ve tesislerde, yük ak mlar açmaya ve kapamaya yarayan alt cihazlar na kesici (disjonktör) denir. 1.1.1. Kesici Kullan lma Sebepleri Yüksek gerilimli ve büyük ak ml ebekelerde devre açma i lemleri basit yap alterlerle yap lamaz. Yük alt nda yap lan ak m kesme i lemi esnas nda arklar olu maktad r. Bu arklar, kontaklara zarar vererek k sa zamanda kullan lamaz hale getirmektedir. Bu sebeple yüksek gerilimli ve büyük ak ml ebekelerde devre açma ve kapama i lemleri kesicilerle gerçekle tirilir. 1.1.2. Kullan lan Gerilime Göre Kesiciler Kullan ld gerilime göre kesiciler; > Alçak gerilim (AG) kesicileri > Orta gerilim (OG) kesicileri 1

Yüksek gerilim (YG) kesicileri, olmak üzere üç çe ittir. 1.1.3. Kesici Üretim Standartlar Kesicilerin üretimi ulusal ve uluslararas belirli standartlara göre yap lmaktad r. Bu standartlar; TS (Türk Standartlar ), EN (Europe Norm Avrupa Normu), VDE (Verband Deutscher Elektrotechniker Alman Elektroteknik Birli i), IEC (International Elektrotechnical Commission Uluslararas Elektroteknik Komisyonu) ve Kuvvetli Ak m Tesisleri yönetmeli idir. STANDARTLAR TS EN 62271-100 TS-ISO 9001, 9002, 9003 IEC 56 (1987) TS 2686 TS 2687 TS 2688 TS 2689 TS 2690 TS 2691 TS 3039 TS 3008-3009-3010/IEC60 IEC 71 TS 855 IEC 267 IEC 376 TS 3438/IEC 480 IEC 694 IEC/17A (CO)156-1982 KONUSU Yüksek Gerilim Kesici Standartlar Kalite Güvencesi Standartlar Alternatif Ak m Yüksek Gerilim Kesicileri Genel Kurallar ve Tan mlar Anma de erleri Tasar m ve Yap m li kileri Deneyler Kesici Seçim Esaslar Ta ma, Montaj, Bak m Kurallar ve artname, Teklif ve Sipari lerde Verilmesi Gereken Bilgiler. Alternatif Ak m Yüksek Gerilim Kesicileri (Genel Ko ullar çin) Yüksek Gerilim Deney Yöntemleri Yal m Koordinasyonu Yal m Koordinasyonu Kesicinin Faz Uyumsuzlu unda Açmas yla ilgili Deneylerde Kullan lacak K lavuz Yeni SF6 Gaz n Kabulü ve artnamesi Elektrik Ekipman ndan Al nan SF6 Gaz n Kontrolü için lavuz Yüksek Gerilim alt Cihaz ve Kumanda Cihaz Standartlar için Ortak Hükümler De iklik: IEC 56'da Yüksek Gerilim Alternatif Ak m Kesicilerin Kapasitif Ak mda Açma ve Kapamas Tablo 1.1: Kesici standartlar Bu standartlarda kesicilerin çal ma gerilimleri, ak mlar, ark söndürme yöntemleri vb. teknik özellik ve artlar yer almaktad r. 1.1.4. Alternatif Ak n Aç lmas ve Ark Olay Alternatif ak m iletiminde devreyi kesmek için kontakl anahtarlar kullan r. Kapal kontaklar aç lmak suretiyle ak m kesilir. Bu esnada alternatif ak n zamana göre yönü ve iddetinin de mesi özelli ine göre k lc mlar olu ur. Bu k lc mlara ark ya da erare ad 2

verilir. Kontaklarda olu an bu arklar söndürülmedi i (yok edilmedi i) takdirde kontaklara ve ba bulundu u anahtara zarar verir. Resim 1.1: 500 kv luk haval kesicinin açma i lemi s ras nda olu an ark 1.1.5. Yap ve Bölümleri Kesicilerin yap olu turan bölümler ve özellikleri a daki gibidir. 1.1.5.1. Sabit ve Hareketli Kontaklar Kesicide ak n iletimi ve kesimi için sabit ve hareketli olmak üzere iki tip kontak grubu vard r. Kesici devreye girdi inde hareketli kontak sabit kontaktan ayr larak enerjiyi keser. 1.1.5.2. Ark Söndürme Bölümü ( Hücresi ) Kontaklarda meydana gelen ark n söndürüldü ü k md r. Üretim a amas nda belirlenen yöntemlerle bu k mda, olu an arklar söndürülerek kontaklar n ve kesicinin zarar görmesi önlenerek ömrü uzat r. 1.1.5.3. letme Mekanizmas Çe itleri Kesicilerde i letme ve çal ma esnas nda açma ve kapama i lemleri çe itli mekanizmalarla gerçekle tirilir. Bu mekanizmalar unlard r; Elle kurmal yayl Motorla kurmal yayl Bas nçl haval Elektromanyetik bobinli 3

1.1.6. Ark n Söndürüldü ü Ortama Göre Kesici Çe itleri ve Özellikleri Kesicilerin üretimi ve çe itleri ark n söndürüldü ü ortama göre belirlenir. Kesicilerin grupland rmas öyledir; > SF 6 gazl kesiciler > Vakumlu kesiciler > Bas nçl hava üflemeli kesiciler > Tam ya kesiciler > Az ya kesiciler > Manyetik üflemeli kesiciler 1.1.6.1. SF 6 Gazl Kesiciler Kontaklarda meydana gelen ark n özel bir gaz ile söndürüldü ü kesicilerdir. Elektro negatif bir gaz olan SF 6 ( Kükürt Hekzaflorür ) kullan r. Ark söndürme i lemi, SF 6 gaz n hareketli kontaktaki piston yard ile s p ark üzerine püskürtülmesi ile gerçekle ir. Hacimlerinin küçük olmas, özellikle kapal mekanlarda kullan ma uygun olmas, SF 6 gaz n iyi bir yal tkan olmas, çok s k bak m gerektirmemesi gibi nedenlerden dolay OG ve YG sistemlerinde çok kullan lan bir kesici çe ididir. Resim 1.2: SF 6 gazl kesici 4

1.1.6.2. Vakumlu Kesiciler Bu tip kesicilerde ark söndürme i i, havas tamamen bo alt lm ( 10-6 10-9 ) bir vakum tüpünün içinde olmaktad r. Vakum tüpü bulunan hareketli konta n sabit kontaklardan ayr lmas ile kontaklar aras nda bir metal buhar ark olu ur. Bu metal buhar ark sönünceye kadar devam eder ve ak m s ra dü ünce ark söner. Kondanse olan (s hale dönü en) metal zerrecikleri tekrar kontaklara döner ve böylece kontak malzemesinin nmas önlenmi olur. Yüksek performans, az bak m gerektirmesi ve elektriksel özelliklerinden dolay OG ebekelerinde yayg n olarak kullan lmaktad r. 1.1.6.3. Bas nçl Hava Üflemeli Kesiciler Resim 1.3: Vakumlu kesici görünü leri Kesicilerin açma ve kapamas an nda hareketli ve sabit kontaklarda meydana gelen ark n bas nçl hava yard ile so utulmas esas na göre çal rlar. OG ve YG sistemlerinde dahili ve harici olarak kullan rlar. Bas nçl havan n temini için hava kompresörleri, yüksek bas nçl havan n da, depolanmas, hava tank, boru tesisat gibi ek donan mlar gerektirir ve çok pahal r. Ayr ca açma ve kapama i lemleri de çok gürültülüdür. Bu sak ncalar ndan dolay imalattan kald lmaktad r. 1.1.6.4. Tam Ya Kesiciler Resi m 1.4: Bas nçl hava üflemeli kesici Bu kesicilerde kontaklar, trafolarda oldu u gibi içi ya ile dolu bir kazana yerle tirilmi tir. Fazlar n hepsi ayn ya kazan içerisindedir. Ya n görevi yal tkanl k sa lamaktan ziyade kontaklar n aç p kapanmas s ras nda olu an ark söndürmektir. Hareketli kontak sabit kontaktan ayr rken devreyi açar ve bu anda meydana gelen ark ya buharla r (Resim 1. 5). 5

Resim 1. 5: Tam ya kesici Olu an gaz bas nçla etraf iter ve ya da bir kar ma meydana gelir. Bu suretle iki kontak aras na taze ya girerek ark n sönmesi sa lan r. Büyük güçlü olanlarda ya bir pompa ile devir daim ettirilir. Ya kesicilerde kullan lan ya, trafo ya na benzemekte olup yanma noktas 150 0 C, donma noktas ise -40 0 C t r. Tam ya kesiciler hantal ve çok fazla izolasyon ya na ihtiyaç gösterdi inden hacimleri büyük ve a rd r. Kullan mlar pratik olmad ndan günümüzde kullan m alan kalmam r. 1.1.6.5. Az Ya Kesiciler Tam ya kesicilerin geli tirilmi eklidir. Bu tip kesicilerde her faza ait kontaklar, ayr izolatör ve hava aral ile birbirinden ayr bulunmaktad r. Ayr ca her faza ait ya hücreleri de ayr r. Boyutlar n küçük ve maliyetlerinin ucuz olmas ndan dolay her gerilim kademesinde yayg n olarak kullan lmaktad rlar. Resim 1.6: Az ya kesici 6

1.1.6.6. Manyetik Üflemeli Kesiciler Bu tip kesicilerde, açma s ras nda demir karkas kullan larak ak n tabii m knat s alan iddetlendirilir ve ark bir yöne itilir. Bu alan n üfleme etkisiyle ark levhalar aras na itilerek d ar at r. Burada ark konveksiyonu ve türbulansla so utulmu olur. Ark iletken bir yap oldu undan manyetik alanla yönü de tirilebilir. Böylece manyetik kuvvet ark n boyunu uzat r, dü ürür ve söndürür. Manyetik üfleme bobinleri, hat ak na ba olarak devreye al r veya ç kart r. Kontaklar aras ndaki ark, bobin sistemine transfer edilerek söndürülmesi sa lan r. Hava üflemeli kesiciler bugün 150 kv a kadar ç kabilmektedir. Hava üflemeli kesiciler ilk bulunan kesicilerdir. Günümüzde nadiren kullan rlar. ekil 1.1: Manyetik üflemeli kesici prensip emas 1.1.7. Kesicilerin Birbirlerine Üstünlükleri Ark n söndürüldü ü ortama göre kesicilerin birbirlerine göre baz üstünlükleri vard r. Bu üstünlükleri öyle s ralayabiliriz; 1.1.7.1. SF 6 Gazl Kesicilerin Üstünlükleri Dielektrik dayan m gerilimi, ayn bas nçtaki havaya göre üç kat de erdedir, Kay p faktörü çok küçüktür, Is iletim kat say n yüksek olmas, alçak iyonizasyon nedeni ile çok çabuk da r ve ark n çok çabuk so umas sa lar, Devre kesilirken olu abilecek tutu malar ve buna ba a gerilimleri önler, SF 6 gaz metallerle kimyasal tepkimeye girmez, SF 6 gaz renksiz, kokusuz ve zehirsizdir, Yüksek ark sonucunda kimyasal olarak ayr an gaz, tekrar eski haline döndü ü için uzun süre ilave edilmeden kullan labilir, Onar, bak kolay ve masraf azd r, Sahada yal m testi için özel cihaz gerektirmez, 7

Boyutu küçüktür, Mekanik dayan yüksektir (10. 000 açma kapama). 1.1.7.2. Vakumlu Kesicilerin Üstünlükleri Mekanizmalar basittir, Açma i lemi için ek teçhizat gerektirmez, Kesme hücresi d ndaki teçhizat n bak m ve onar kolayd r, Boyutlar küçüktür, Mekanik dayan yüksektir (30. 000 açma kapama), Özellikle kapasitif devrelerin kesilmesinde daha uygundur, Yan ve patlay ortamlarda rahatl kla kullan labilir. 1.1.7.3. Bas nçl Hava Üflemeli Kesicilerin Üstünlükleri Açma ve kapama süratli oldu u için kontaklarda nma ve yanma olmaz, Fazla bak m gerektirmez, Basit yap r, OG ve YG ebekelerinde dahili ve harici olarak kullan r. 1.1.7.4. Tam Ya Kesicilerin Üstünlükleri Kullan lan ya, ark söndürme i levi yan nda yal da sa lar, Kontaklar aras ndaki atlama gerilimi yüksektir, Ark söndürme süresi k sad r. 1.1.7.5. Az Ya Kesicilerin Üstünlükleri Boyutu küçüktür, Bak mlar kolayd r, Saha yal m testi için özel cihaz gerektirmez, Fiyat ucuzdur, Mekanik dayan yüksektir (10. 000 açma kapama). 8

1.1.7.6. Manyetik Üflemeli Kesicilerin Üstünlükleri Elektrik ak n manyetik etkisi ile çal r, Yap basit ve ucuzdur, Fazla bak m gerektirmez. 1.1.8. Kesicilerde Aranan Özellikler deal bir kesicide aranan özellikler unlar olmal r, Devre açma esnas nda olu an arklar ani olarak söndürmelidir, Kontaklar n açma kapama h çok iyi olmal r, Arka arkaya seri olarak açma kapama yapabilmelidir, Kontaklar aras atlama gerilimi yüksek olmal r, Yang n, patlama ve benzeri tehlikeli durumlara sebebiyet vermemelidir. 1.1.9. Kesici Etiket De erleri Kesicilerin üzerinde teknik özelliklerini belirten çe itli de erler vard r. Örnek olarak verilen kesicinin etiket de erleri öyle aç klanabilir; Anma gerilimi ; U n = 10/12 kv Sürekli anma ak ; I n = 630 A Anma simetrik kesme ak ; 14, 2/12 ka Anma kesme kapasitesi ; 250 MVA Anma k sa zaman ak ; 14, 5 ka (1s sürekli) Anma kapama ak ; 37/31 ka (tepe de eri) Besleme gerilimi ; 110V (DC), 220V (AC) 1.1.10. Kesici Seçiminde Anma De erleri Her türdeki kesici için a daki anma de erlerine dikkat edilmelidir; Anma gerilimi : Kesicinin kullan laca ebekenin tam yük alt ndaki gerilim de eridir. Fazlar aras etkin de er olarak verilir. TS 2687 ye göre 50Hz için gerilim kademeleri; 3, 6 7, 2 12 17, 5 24 36 kv olarak belirlenmi tir. Anma yal m seviyesi : Anma ebeke frekans nda; kesicinin topra a göre, fazlar ve aç k kontaklar aras ndaki elektriksel zorlamalara kar yal belirten darbe dayanma gerilimi de erleridir. Tablo 1. 2. de TS 2687 ye göre OG kademesinde kullan lan kesicilerin anma yal m seviyesiyle ilgili de erler verilmi tir. 9

Anma Gerilimi ld m Darbesi Dayanma Gerilimi ebeke Frekansl Anma Dayanma kv (etkin de er) Liste-1 Liste-2 Gerilimi kv (tepe de er) kv (tepe de er) kv (1dk süreli) 3, 6 20 40 10 12 60 75 28 24 95 125 50 36 145 170 70 Tablo 1.2: Kesicilerde anma yal m seviyesi Anma frekans : Kesicinin çal ebekenin anma frekans olup Türkiye için 50Hz dir. Sürekli anma ak : Bir kesicinin, bozulmadan sürekli olarak olarak içinden geçebilecek anma frekansl ak n etkin de eridir. TS 2687 ye göre bu de erler; 400-630- 800-1250-1600-2000-2500-3150-4000A olarak verilmi tir (U n 36kV). sa devre anma kesme ak : Bir kesicinin anma gerilim de erinde, içinde AC ve DC bile enleri bulunan kontaklar n hasar görmeden kesebilece i ve kesici kutbunda ark n olu tu u andaki ar za ak n etkin de eridir. Anma k sa zaman ak ve süresi: Bir kesicinin anma k sa zaman ak, kesici kapal iken, k sa devre anma kesme ak na e it bir ak n geçirebildi i ve s cakl k yükselmesinden hasar görmeden dayanabilece i süredeki ak m de eridir. Bu sürenin standard 1 sn. dir. Anma k sa devre kapama ak : Ar za üzerine kapamada olu an ak n tepe de eri, kapama i lemi s ras nda, ak n olu tu u an izleyen geçici rejimde, kesicinin bir kutbundaki ak n ilk büyük yar dalgas n tepe de eridir. Bu de er, kesici plakas nda ka olarak ve tepe de eri olarak verilir. Açma süresi : Kesicinin gerilimsiz ve kapal durumda iken, açma mekanizmas na verilen kumandan n al nd andan, bütün kutuplarda ark kontaklar n ayr lmas na kadar geçen süredir. Kesme süresi: Bir kesicinin açma süresinin ba lang ile ark süresinin bitimi ve ortam n de iyonizasyon olmas aras nda geçen zaman olarak tan mlan r. Bu de erler, yap mc firma taraf ndan verilir. OG de açma ve kesme zamanlar birbirine çok yak nd r. Kesme ak veya gücünün hesab nda bu zaman de eri kullan r. Tekrar kapal çal ma: Kullan lan kesici, ba oldu u ebekede istenilen bir tekrar kapama düzenine göre çal lacaksa, üretici firmaya bildirilmelidir. Bo ta hat anma kesme ak : Hatt n bo ta aç lmas nda olu an kapasitif ak mlar, 72, 5kV ve daha yukar anma gerilimleri için etkili oldu undan TS ye göre 36kV ve daha alt gerilimli kesicilerde sorun yaratmaz. sa hat ar zalar : TS ye göre anma gerilimi 52kV ve daha yüksek ebekeler için verildi inden, OG ebekeleri için sorun yaratmaz. 10

Bo ta kablo anma kesme ak : Kesicinin kullan ld ebeke, yayg n bir kablo sistemi ise veya önt kondansatörlerin devresinde kullan lacaksa üretici firmaya bu özellik bildirilmelidir. Tablo 1. 3 te OG seviyesindeki bo ta kablo anma kesme ak m de erleri verilmi tir. Anma Gerilimi (kv) Bo ta Kablo Kesme Ak (kv) 3, 6 10 7, 2 10 12 25 17, 5 31, 5 24 31, 5 36 50 Tablo 1.3: Bo ta kablo anma kesme ak standart de erleri Buna göre örne in, 24kV anma gerilimli ebekedeki bir kesici, en fazla 31, 5A lik bir kapasitif ak m de erini güvenilir bir ekilde kesmelidir. Kesicinin çal ortam: Kesicinin çal aca ortam, seçilmesi için önemli bir etkendir. Kapal yerde veya aç k havada çal laca belirtilmelidir. 1.2. Kesicilerin Montaj(Kullan m) Yerleri Kesiciler, kullan m amaçlar na ve özelliklerine göre de ik yerlerde kullan lmaktad r. imdi bunlar s ras yla aç klayal m. 1.2.1. alt Merkezlerinde Üretilen elektrik enerjisinin topland ve da n yap ld elektrik tesislerine alt merkezleri denir. alt merkezlerinde devre açma ve kapama i lemlerinde kesiciler kullan r. 1.2.2. Uzun Havai Hatlar n Bölünmesinde Santrallerde üretilen enerji; uzak mesafelere havai hatlarla ta r. Bu havai hatlar n bölgelere göre ayr lmas gerekir. Bu noktalarda, havai hatlar n bölünmesi ve birbirinden ayr lmas amac yla kesiciler kullan r. 1.2.3. Havai Hat Bran man Noktalar nda Elektrik enerjisinin havai hatlarla iletimi s ras nda, o hattan beslenen trafo merkezlerinden son al ya kadar ula an hatlara bran man hatlar denir. Bu bran man hatlar n çekildi i noktalar n enerji beslemesi veya kesilmesi amac yla kesiciler kullan r. 1.2.4. Direk Tipi Trafo Merkezlerinin OG Anahtarlama ve Sekonder Korumalar nda 11

Bilindi i gibi havai hatlarla ta nan yüksek gerilim, trafo merkezleri ile orta gerilime dü ürülür. Direk tipi trafo merkezlerinde enerjinin aç p kapanmas nda ve trafolar n sekonder sarg lar n a ve k sa devre ak mlar na kar korumalar nda kesiciler kullan r. 1.2.5. Geçici Ar zalar n S kl kla Ya and Havai Hat ebekelerinde Elektrik enerjisinin havai hatlarla iletimi çok farkl yap daki co rafi bölgelerde olmaktad r. Buralarda co rafi bölgenin yap na ve hava artlar na ba olarak çe itli ar zalar meydana gelmektedir. Bu ar zalar n giderilmesi an nda güvenli olarak çal ma yap labilmesi için enerjinin kesilmesi gerekir. Bu tür özelli i olan bölgelerde ve buralardan geçen havai hat ebekelerinde kesiciler kullan lmaktad r. 1.2.6. Bina Tipi Trafo Merkezleri OG Modüler Hücrelerinde Enerjinin da için çe itli trafo merkezleri kullan lmaktad r. Bunlardan biri de bina tipi trafo merkezleridir. Bu merkezler bina eklinde olabilece i gibi, modüler(kolayca monte edilebilen) hücreler eklinde de olabilir. Bu tip trafo merkezlerinde de hem enerjinin kesilmesi ve verilmesi hem de k sa devre ak mlar na kar koruma amac yla kesiciler kullan r. 1.3. Kesicilerin Çal ma Testi (Devreye Alma-Ç karma) Uygulamam z, atölye artlar dü ünülerek, orta gerilim SF 6 gazl kesici için yap lacakt r. Kesiciyi i letmeye almadan önce birkaç kez yüksüz çal rmak hem kesiciyi kontrol aç ndan hem de sisteminizin kar la aca aksakl klar önlemek aç ndan önemlidir. Nakliye s ras nda olu abilecek baz aksakl klar n tespit edilmesi için kesicinizi a daki lemleri takip ederek çal rman z yani açma-kapama yapt rman z gerekir. 1.3.1. Çal ma Testi lem ras Elle Kurma Elle kurma i lemine ba lamadan önce, yard mc devre gerilimi kesilmelidir. Kurma i lemi bittikten sonra, kurma kolu yerinden ç kart r. Resim 1.7: Kesicinin aç k konumu 12

leme ba lamadan önce Kesici "AÇIK" ve "YAY BO TA" konumuna getirilir. (Kesici fabrikadan "YAY BO TA" ve "O" (AÇIK) konumda sevk edilir. ). Kesiciyi kurmadan önce perde, elimizle kendimize do ru çekilmeli ve sola do ru itilmelidir. bitiminde perde ayn ekilde kapat lmal r (Resim 1. 8). Resim 1.8: Kesicinin konumu Resim 1.9: Kesicinin kurulmas Kesiciyi kurma i leminde, kolu tak p mekanizma üzerinde bulunan ok i areti yönünde hareket ettirilmelidir (Resim 1. 9). Kurma i lemi sona erince kesici "YAY KURULU" konuma geçer ve kesici "O" (AÇIK) konumda kal r. Kesici bu durumda kapama yapacak ekilde konumlanm r (Resim 1. 10). Elle Kapama Resim 1.10: Kesici kuruldu Elle ya da motorla kapama yay kurulmadan kesici kapamaz. Kapama yay n kurulmu olmas gerekir. "I" kapama butonuna basarak kesici kapat r (Resim 1. 11). 13

Kumanda panosunda yay konumu "YAY BO TA", kesici ise "I" (KAPALI) konumuna gelecektir (Resim 1. 12). Resim 1.11: Kesicinin kapat lmas... Resim 1.12: Kesici kapal Elle Açma Kesiciyi açmak için kesicinin kapama yapm olmas yeterlidir. Çünkü açma yay kapama esnas nda otomatik olarak kurulmaktad r. "O" açma butonuna basarak kesici aç r (Resim 1. 13). II Kumanda panosunda yay konumu "YAY BO TA", kesici ise "O" (AÇIK) konumuna gelecektir (Resim 1. 14). Resim 1.13: Kesicinin aç lmas Resim 1.14: Kesici aç k Uzaktan Açma Kapama Kesicide uzaktan açma-kapama i lemi yani uzaktan kumanda, bobinler ile yap r. > Kapama i lemi, kapama bobininin uzaktan verilen sinyalle kapama yay bo altmas, > Açma i lemi ise açma bobininin uzaktan verilen sinyalle açma yay bo altmas ile olur. Kapama yay kurma i lemi seri motor taraf ndan yap r. Kapama yay, motor taraf ndan tekrar kurulduktan sonra kesici, açma-kapama-açma yapabilecek konumdad r. 14

15

Resim 1.15: Kesicinin kapamaya kar kilitlenmesi Kesiciyi AÇIK konumda iken kapamaya kar kilitlemek için bir anahtar bulunmaktad r. Kesici "O" konumuna al nd ktan sonra anahtar, etiket üzerindeki ok yönünde çevrilip operatör taraf ndan al nmal r (Resim 1. 15). 1.3.2. Çal ma Testinde Dikkat Edilecek Hususlar leme ba lamadan önce kesici "AÇIK" ve "YAY BO TA" konumuna getirilmelidir, Kesici olabilecek pisliklerden temizlenmelidir, Kesicinin çelik yap, oturma ve yerinden oynama yönünden kontrol edilmeli, gev ek ba lant lar s lmal ve kesici kas nt çal mamal r, Giri ve ç lardaki baralar n kesiciye ba lant lar kontrol edilmeli ve baralardan kesiciye mekanik yük gelmemesi sa lanmal r. 1.4. Kesicilerin Bak m Onar Tesislerde kullan lan kesicilerin üretici firma taraf ndan belirtilen periyotlarda kontrol ve bak ile gerekti inde onar mlar yap lmal r. Bu i lemlerde takip edilmesi gereken lem s ras ve dikkat edilecek hususlar öyledir; 1.4.1. lem ras Bak yap lacak kesici önce d ar dan gözle kontrol edilerek sökülmelidir, Gev eyen parçalar ve ba lant lar s lmal r, Çatlayan veya k lan eleman ve malzemeler yenisi ile de tirilmelidir, Bozulan veya a nan kontaklar yenisi ile de tirilmelidir, 16

Temas etmeyen kontaklar n temas sa lanmal r, Ark söndürme yöntemine göre; gaz, ya ve hava miktarlar kontrol edilip varsa kaçaklar önlenir ve eksilenler tamamlan r, Kumanda ve kurma düzenekleri kontrol edilerek olu an problemler giderilir. 1.4.2. Dikkat Edilecek Hususlar Öncelikle bak ma al nacak kesici enerjisi kesilerek yede e al nmal r, Sökme i lemi yaparken ç kar lan parçalar n, bir yerde toplanarak kaybolmas önlenmelidir, kma i lemi yaparken c vata ve somunlar fazla s larak yalama yapt lmamal r, Ark söndürme malzemelerinin miktarlar muhakkak kontrol edilmelidir, Yap lan bak m ve onar mlar kaydedilmelidir, El aletleri ile çal rken kesinlikle i güvenli i kurallar na uyulmal r. 1.5. Kuvvetli Ak m Tesisleri Yönetmeli i 1) Elektrik kuvvetli ak m tesisleri: nsanlar, di er canl lar ve e yalar için baz durumlarda (yakla ma, dokunma vb. ) tehlikeli olabilecek ve elektrik enerjisinin üretilmesini, özelli inin de tirilmesini, biriktirilmesini, iletilmesini, da lmas ve mekanik enerjiye, a, kimyasal enerjiye vb. enerjilere dönü türülerek kullan lmas sa layan tesislerdir. 2) Alçak gerilim: Etkin de eri 1000 volt ya da 1000 voltun alt nda olan fazlar aras gerilimdir. 3) Yüksek gerilim: Etkin de eri 1000 voltun üstünde olan fazlar aras gerilimdir. 4) Tehlikeli gerilim: Etkin de eri, alçak gerilimde 50 voltun üstünde olan, yüksek gerilimde hata süresine ba olarak de en gerilimdir. 5) letme eleman : Elektrik enerji tesislerini olu turan jeneratör, motor, kesici, ay, anahtarlama (ba lama) hücresi vb. cihazlard r. 6) Santral: Elektrik enerjisinin üretildi i tesislerdir. 7) (enterkonnekte) ebeke: Santrallerin birbiri ile ba lant sa layan gözlü ebekedir. 17

8) letim ebekesi: Yerel ko ullar nedeniyle belli yerlerde üretilebilen ve a ebeke ile en üst düzeyde toplanan enerjiyi tüketicinin yak na ileten kablo ve/veya hava hatt ebekeleridir. 9) Da m ebekesi: letilerek tüketilecek bölgeye ta nm olan enerjiyi, tüketiciye kadar götüren ebekedir. 10) Ana indirici merkez: Gerek enterkonnekte ebekeden al nan enerjiyi daha küçük seviyeli iletim ebekelerine, gerekse iletilerek da m bölgesine ta nan enerjiyi seçilmi da m gerilimi seviyesine dönü türen transformatör merkezleridir. 11) Ara indirici merkez: ki veya daha fazla yüksek gerilim seviyesi kullan lan ebekelerde enerjiyi bir yüksek gerilim seviyesinden di erine dönü türen transformatör merkezleridir. 12) Da m transformatör merkezi: Yüksek gerilimli elektrik enerjisini alçak gerilimli elektrik enerjisine dönü türen transformatör merkezleridir. b) Elektrik tesislerinde a gerilimlere ili kin tan mlar: 1)A gerilim: Genellikle k sa süreli olarak iletkenler aras nda ya da iletkenlerle toprak aras nda olu an, i letme geriliminin izin verilen en büyük sürekli de erini a an fakat letme frekans nda olmayan bir gerilimdir. 2) ç a gerilim: Toprak temaslar, k sa devreler gibi istenilen ya da istenilmeyen ba lama olaylar ya da rezonans etkileriyle olu an bir a gerilimdir. 3)D a gerilim: ld ml havalar n etkisiyle olu an bir a gerilimdir. 4)Ba ka ebekelerin etkisi ile olu an a gerilim: Ba ka ebekelerin, sözü edilen ebekeye etkisi sonucunda olu an gerilimdir. c) Hava hatlar na ili kin tan mlar: 1)Hava hatt : Kuvvetli ak m iletimini sa layan mesnet noktalar, direkler ve bunlar n temelleri, yer üstünde çekilmi iletkenler, iletken donan mlar, izolatörler, izolatör ba lant elemanlar ve topraklamalardan olu an tesisin tümüdür. 2) letkenler: Gerilim alt nda olup olmamas na ba olmaks n bir hava hatt n mesnet noktalar aras ndaki ç plak ya da yal lm örgülü ya da tek tellerdir. 3)Yal lm hava hatt kablolar : Yal lm hava hatt kablolar, yal lm faz iletkenleri ile yal lm ya da yal lmam nötr iletkeni birbirine ya da ta bir tele bükülerek sar lm tek telli, s larak yuvarlat lm çok telli ya da örgülü iletkenlerden olu an kablolard r. 11) letken donan : letkenle do rudan do ruya temasta olan ve iletkenlerin ba lanmas, gerilmesi ve ta nmas na yarayan parçalard r. 12) zolatör ba lant elemanlar : zolatörleri mesnet noktalar na ve iletken donan mlar na, izolatör elemanlar birbirine ba lamaya yarayan parçalard r. Topraklamalar, Koruma Yöntemleri, Sigorta, Minyatür Kesici ve Kesiciler Madde 8-a) Topraklamalar ve endirekt temasa kar di er koruma yöntemleri: 18

Elektrik kuvvetli ak m tesislerinin topraklanmas nda elektrik tesislerinde topraklamalar yönetmeli i hükümleri uygulan r. Endirekt temasa kar ebeke tiplerine göre uygulanabilecek di er koruma yöntemleri ve ebeke tip s flamalar için Elektrik ç Tesisleri Yönetmeli i'nde belirtilen ilgili hükümler de göz önüne al r. b) A gerilimlerin olu mas önlemek veya a gerilimleri zay flatmak için al nacak önlemler: 1) ç a gerilimlerde 1. 1) Toprak temas sonucunda olu acak a gerilimlere kar al nacak önlemler: 3 amperden küçük kapasitif toprak temas ak mlar nda ark, özel bir önlem al nmadan kendi kendine söner. Toprak temas ak n daha büyük de erlerinde ebekenin ld z noktas a da belirtildi i gibi topraklanmal r. i) Söndürme bobini üzerinden topraklama: Uygun de erli bir reaktans bobini ile temas noktas ndaki ak n kal ak m de erine dü mesi ve ark n sönmesi sa lanmal r. Geni ebekelerde kal ak m, ark n sönmeyece i kadar büyükse ebekeyi bölerek sönme sa lanmal r. ii) Dirençsiz ya da küçük bir omik ya da reaktif direnç üzerinden topraklama: Bu durumda ark otomatik tekrar kapama ile söndürülebilir. Bu yöntem hava hatlar nda kullan r. Kablolu ebekelerde tekrar kapama rölesi kullan lmaz ve tekrar kapama yap lmamal r. 1. 2) Ba lama olaylar sonucunda olu acak a gerilimlere kar al nacak önlemler: i) Bu konuda ba lama tekni i ile ilgili olarak a daki önlemler al nabilir: - Bo ta çal an transformatörlerin devrelerinin ayn anda iki taraftan kesilmesi önlenmelidir. - Transformatörler ile reaktans bobinlerinde oldu u gibi seri ba endüktif dirençler, sa devre durumu d nda hep birlikte devre d edilmemeli, ayr ayr devreden kar lmal r. ii) Ba lama olaylar sonucunda olu acak a gerilimleri küçültmek için en uygun önlem, transformatörlerin y ld z noktalar dirençsiz olarak ya da küçük omik dirençler üzerinden topraklamakt r. iii) stenilerek ya da kendili inden olan açma ve kapamalar sonucunda olu an a gerilimler kesici, ay ve sigortalarda al nacak yap msal (konstrüktif) önlemlerle de küçültülebilir. A gerilimler, örne in ak mlar n s rdan geçme an nda kesilmesi, kontaklar aras nda tekrar atlamalar n önlenmesi ya da devre aç r veya kapat rken uygun dirençlerin ba lanmas yla küçültülebilir. 2. 1) A gerilimlerin olu mas önleyen ya da bunlar s rlayan yap msal önlemler: i) Hatlar ve transformatör merkezleri için yer seçiminde hava ko ullar iyi olan ve ld m tehlikesi az olan yerler seçilmelidir. Hatlar, geçecekleri yerin do al koruyucu özelliklerinden yararlanabilmek için olabildi ince yamaç ve vadi gibi yerlerden geçirilmelidir. 19

ii) Hava hatlar n iletkenleri, gerekli durumlarda üzerlerindeki yeter say daki toprak iletkenleri ile korunmal ve i letme ak m devresindeki elemanlara y ld m dü mesini önlemek için gerekli önlemler al nmal r. Y ld m yo unlu unun fazla oldu u yerler hariç 36 kv'a kadar olan hava hatlar nda toprak iletkeni kullan lmayabilir. 2. 2) Elektrik tesis ve ayg tlar y ld m etkisinden korumak için parafudur, eklatör (atlama aral ) gibi koruyucu ayg tlar kullan lmal r. Özellikle 400 kva'ya kadar olan tesislerde eklatör kullan lmas tavsiye edilir. 3) Ba ka ebekelerin etkisi ile olu an a gerilimlerde: 3. 1) Elektrostatik ve elektromagnetik etkilerle olu an a gerilimler için al nacak önlemler: i) Birbirini etkileyecek ak m devreleri aras ndaki aç kl k olabildi ince büyük tutulmal r. Ak m devrelerinin birbirine elektromagnetik etkilerini yok etmek için bu devreler çaprazlanmal r. ii) Birbirini etkileyecek kablo hatlar nda endüklenecek gerilim, özel metal z rh kullan larak ve kabloyu yal m transformatörleri ile k sa parçalara bölerek küçültülebilir. c) A ak m etkilerine kar al nacak önlemler: Tesislerin bütün bölümleri, i letme ko ullar nas l olursa olsun, k sa devre ak n kesilmesine ve bu kesilme an da dahil olmak üzere, en büyük k sa devre ak n etkisiyle insanlar için herhangi bir tehlike olu mas na, yang n ç kmas na, ya da tesislerin zarara ramas na engel olacak biçimde düzenlenmeli ve boyutland lmal r. Her koruma eleman hemen önündeki i letme eleman n korunmas sa layacak ekilde, bu eleman n anma de erlerine göre ayarlanmal, gerekirse daha sonraki i letme elemanlar için de yedek koruma görevi görebilmelidir. Koruma rölelerinin toplam kademe zamanlar, kullan lan i letme elemanlar n tip deneyleri ile kan tlanm anma k sa devre ak na dayanma sürelerinin üzerinde ayarlanmamal r. ak m koruma rölelerinin faaliyete geçme ak, olu acak minimum ar za ak na göre ayarlanmal r. Toprak ar zas gibi hallerde ar za ak n yük ak ndan küçük oldu u tesislerde röleler bu iki ak ay rt edecek ölçme düzenleriyle donat lmal veya tesisin toprak direnci, minimum hata ak yük ak ndan büyük olacak ekilde tesis edilmelidir. Sigorta, Minyatür Kesici ve Kesiciler Madde 9- Tesislerdeki elektrik donan mlar n a ak mlara kar korunmas genel kural olarak sigortalarla ya da kesicilerle yap lacakt r. Sigortalar minyatür kesiciler ve kesiciler bulunduklar yerde ula labilecek en büyük k sa devre ak güvenlikle kesebilecek de erde seçilmelidir. ak mlara kar koruma düzeni, ar za oldu unda tehlike alt nda kalan iletkenlerin ak n kesilmesini sa layacak biçimde yerle tirilmelidir. Buna kar k topraklanm 20

U sistemlerde, a ak mlara kar koruma düzeninin çal mas s ras nda topraklama tesisleri sistemden ayr lmamal ; topraklama tesisleri direnci yükseltilmemelidir. Ayg tlar n Kumanda Düzenleri Madde 15- Elektrik ayg tlar n kumanda bölümleri, kullanma s ras nda olu abilecek ve ar za halinde ise iç zorlamalara zararl bir biçim de ikli i olmaks n ilgili standartta belirtildi i ekilde dayanmal r. Bunlar ayr ca, ar za durumunda gerilim alt ndaki bölümlere dokunmayacak biçimde düzenlenmelidir. Ta ma organlar na ili kin kollar, tel halatlar ve zincirler kopma halinde gerilim alt nda bulunan tesis bölümlerine dokunmayacak biçimde düzenlenmeli ve korunmal r. Kesici, Ay ve Yük Ay lar n Konumlar Madde 16- Kesiciler ve ay lar aç k konumlar nda her türlü hava ko ullar nda, devreyi tam ve güvenli bir biçimde ay rm olmal r. Burada ana kontaklar n konumlar n gözle görülmesi art de ildir. Bu ayg tlar n aç k ve kapal konumlar güvenli bir düzenle konum göstergesi ile fark edilmelidir. Özellikle son konumlar yan lmaya yer vermeyecek biçimde i aretlenmelidir. Bak m ve onar m Madde 27- Tesislerin ve ayg tlar n teknik belgelerinde belirtilen aral klarda bak m ve onar mlar yap lmal r. Yap lan bak m ve onar mlar kal bir ekilde kaydedilmelidir. 2.1. Görevleri ve Çe itleri 2. AYIRICILAR Orta ve yüksek gerilim ebeke ve tesislerinde devre yüksüz iken açma kapama i lemi yapabilen alt cihazlar na ay denir. Ay lar n di er bir ad da seksiyoner dir. Ay lar ile kesinlikle yük alt nda açma kapama i lemi yap lmaz. Aksi takdirde Ay ve i lemi yapan ki i zarar görür. 2.1.1. Ay Üretim Standartlar Ay lar n üretimi ulusal ve uluslararas belirli standartlara göre yap lmaktad r. Bu standartlar; TS (Türk Standartlar ), EN (Europe Norm Avrupa Normu), VDE (Verband Deutscher Elektrotechniker Alman Elektroteknik Birli i), IEC (International Elektrotechnical Commission Uluslararas Elektroteknik Komisyonu) ve Kuvvetli Ak m Tesisleri yönetmeli idir. Bu standartlarda ay lar n çal ma gerilimleri, ak mlar vb. teknik özellikler ve artlar yer almaktad r. 21

STANDARTLAR TS 565/IEC 129 IEC 694 TS 2042/IEC 273 TS 556/IEC 168 TS 4237/IEC 660 KONUSU Alternatif Ak m Ay lar ve Topraklama Ay lar Yüksek Gerilim alt ve Kumanda Tesis Standartlar çin Ortak hükümler Anma Gerilimi 1000 Volt'tan Yüksek ç ve D Tesisatta kullan lan Mesnet zolatörlerinin Özellikleri Bina içinde ve bina d nda nominal gerilimi 1000 V'un üstündeki sistemlerde kullan lan seramik veya cam malzemeden yap lm mesnet izolatörleri için deney metotlar Nominal gerilimi 1000 V'tan 300 kv'a kadar sistemlerde kullan lan organik malzemeden yap lm dahili mesnet izolatörlerinin deneyleri Tablo 2.1: Ay standartlar 2.1.2. Yap ve Bölümleri 2.1.2.1. ase zolatörler ve açma kapama mekanizmas n monte edildi i, kö ebent veya profilden yap lan aksamd r. Ay aseleri genellikle, galvanizli veya elektrostatik toz boyal demirden imal edilir. 2.1.2.2. Mesnet zolâtörleri Sabit ve hareketli kontaklar tutturmak ve elektriki olarak aseden ay rmak amac yla kullan lan izolatörlerdir. Bunlar 6 adet olup harici tip ay larda porselenden, dahili tip ay larda ise porselen, reçine veya epoksi reçineden üretilir. 2.1.2.3. Sabit Kontaklar Açma kapama s ras nda hareketsiz kalan kontaklard r. Anma ak mlar na ve k sa devre ak mlar na uygun ekilde elektrolitik bak rdan imal edilir. 3 faz için 3 adet sabit kontak vard r. 2.1.2.4. Hareketli Kontaklar Açma kapama s ras nda ba bulundu u mekanizma ile harekete geçerek, sabit kontaklardan ayr lan veya birle en kontaklard r. Anma ak mlar na ve k sa devre ak mlar na uygun ekilde elektrolitik bak rdan imal edilir. 3 faz için 3 adet hareketli kontak vard r. 2.1.2.5. Mekanik Düzen Ay lar n çe itlerine göre de mekle beraber, kontaklar n açma kapama i lemi için gerekli hareketi sa layan düzeneklerdir. 22

2.1.2.6. Kilit Tertibat çakl ay larda, hat ay ile toprak b ça aras nda bulunan ve her ikisinin ayn anda aç p kapanmas engelleyen elektrikli veya mekanik düzeneklerdir. Her ay da yoktur, sadece hat ay lar nda bulunur. 2.1.2.7. Yaylar Yaylar açma kapama i leminin h zl yap lmas sa lar. Elektrolitik malzemeden yap r ve sadece yük ay lar nda ve özel tip ay larda kullan r. Resim 2.1: Ay n yap olu turan bölümler 2.1.3. Ay Kontaklar nda yi Temas n Önemi Ay n sabit ve hareketli kontaklar kapal iken iyi temas etmelidir. Aksi takdirde yük alt nda çal rken kontaklar aras nda arklar olu ur. Kesicilerdeki gibi ark söndürme düzenekleri olmad için kontaklar ve di er ba lant elemanlar zarar görebilir. Bu hususa bak m onar m i lemleri s ras nda özellikle dikkat edilmelidir. 2.1.4. Monte Edildikleri Yerlere Göre Ay lar ve Teknik Özellikleri 2.1.4.1. Dahili Tip Ay lar Bina içi, kapal hücre ve alt sahalar nda kullan lan ay lard r. 2.1.4.2. Harici Tip Ay lar Direk üzerinde ve aç k hava alt sahalar nda kullan lan ay lard r. 23

2.1.5. Yap Özeli ine Göre Ay lar, Yap lar ve Kullan m Yerleri 2.1.5.1. B çakl Ay lar Hareketli kontaklar b çak eklinde olan ay lard r. Dahili veya harici olarak kullan labilir. Açma kapama i lemi yap rken emniyetli mesafede durmak gerekir. B çakl ay lar; Dahili tip b çakl ay lar, Harici tip b çakl ay lar, Toprak ay, Sigortal ay lar olmak üzere 4 çe ittir. Dahili Tip B çakl Ay lar Dahili tip b çakl ay lar bina içine ve hücrelere yerle tirilirler. Kumanda kolu, emniyetli mesafede hücre d na ç kar r. Baralar bölmek için ve kesici giri ç lar nda kullan r. ekil 2.1: Dahili tip b çakl ay ekil 2.2: Dahili tip b çakl ay (alttan topraklamal ) 24

Harici Tip B çakl Ay lar Harici tip b çakl ay lar bina d nda aç k alanda kullan r. Bundan dolay kullan lan malzemeler hava artlar na göre, nem ve rüzgara dayan kl olmal r. Kumanda kollar emniyetli mesafede ve belli bir yükseklikte tutulur. Bu ekilde ancak yetkili ki ilerin aç p kapamas na müsaade edilir. Toprak Ay ekil 2.3: Harici tip b çakl ay (alttan topraklamal ) Bu ay lar enerji nakil hatlar n giri veya ç uçlar na yerle tirilir. Toprak ay n di erlerinden fark, alttan ç uçlar n topraklanm olmas r. Ay aç rken, toprak b ça kapanarak enerjisiz hatt n topraklanmas sa lan r. Bunlarda enerji ve toprak b çaklar bir mekanizma ile ters olarak birbirine ba lan r. Biri aç rken di eri kapan r. Dahili ve harici olmak üzere iki tipte de imal edilirler. Resim 2.2: S çramal tahrik mekanizmal toprak ay 25

Sigortal Ay lar Ba bulundu u sistemde olu an a ak mlar n ebekeye aktar lmas önlemek için kullan lan ve devreyi açan ay lard r. Bu ay larda kullan lan ve yanm olan sigortalara kesinlikle tel sar lmamal yenisi ile de tirilmelidir. Sigortal ay lar; > Köy sapmalar nda, > Küçük güçlü abone beslemelerinde, > Küçük güçlü trafo giri lerinde(400kva ya kadar), > Trafo merkezlerinin servis trafolar n giri lerinde, > Ak m ve gerilim ölçü trafolar n giri lerinde kullan lmaktad r. 2.1.5.2. Döner zolatörlü Ay lar Resim 2.3: Dahili tip sigortal ay Hareketli kontaklara ba izolatörleri kendi ekseni etraf nda dönebilen ay lard r. Yüksek ve çok yüksek gerilimli trafo merkezlerinde kullan r. Genelde harici tipte imal edilir ve kullan rlar. Döner izolatörlü ay lar; Tek döner izolatörlü Çift döner izolatörlü olmak üzere iki çe ittir. imdi bunlar aç klayal m; 26

Tek Döner zolatörlü Ay lar Bu tip izolatörlü ay larda izolatörlerden sadece biri dönebilmektedir. Di erleri sabittir. Döner izolatörün üzerinde ç nt bir kontak bulunur. Döner izolatör kendi ekseni etraf nda 90 döndürülerek sabit izolatörlerdeki girintili kontaklarla kenetlenir ve ay da kapanm olur. Tek döner izolatörlü ay lar a daki gibi gurupland r; Döner izolatörü ortada Döner izolatörü kenarda Mafsals z dü ey kapanan Pantograf o Hareketli kontaklar dü ey pantograf ay o Hareketli kontaklar yatay pantograf ay Resim 2.4: Tek döner izolatörlü ay Resim 2.5: Pantograf ay Çift Döner zolatörlü Ay lar ki adet döner izolatörü olan ay lard r. Bu döner izolatörler kendi eksenleri etraf nda 90 döndürülerek kapatma i lemi yap r. Daha çok k n sert geçti i yerlerde, kontaklar üzerine biriken kar ve buzlar k rarak açma kapama i lemi yapar. Dolay yla so uk bölgelerde çok tercih edilen bir ay çe ididir. 27

2.1.5.3. Yük Ay lar Resim 2.6: Çift döner izolatörlü ay Di er ay lardan farkl olarak normal yüklü devrelerde açma kapama i lemi yapabilen ay lard r. Kesicilerden tasarruf etmek amac yla kullan r. Tek bara sistemlerinde, tek güç ay n bulundu u durumlarda seri bir yüksek gerilim sigortas ile birlikte kullan r. Birden fazla güç ay n bulundu u yerlerde ise bir de kesici vard r. Bu kesici ile güç ay lar aras nda açma kapama i lemleri için ekstra röleler gerektirir. sa devre kesme özelli i olan tiplerinde sigortalardan herhangi birinin devreyi açmas halinde ay üç faz n birden enerjisini keser. Bu durumda önce ana kontaklar açar, bunlara paralel ba çubuk kontaklar k sa bir süre yükü üzerine al r. Açma hareketi an nda meydana gelen çarpma ile çubuk kontak harekete geçer ve yay düzene i sayesinde hemen açma i lemi gerçekle ir. Bu esnada sabit kontaklar aras nda olu an ark, ark söndürme hücresinde söndürülür. Resim 2.7: Yük ay 28

2.1.6. Görevlerine Göre Ay lar, Yap ve Kullan m Yerleri Görevlerine göre ay lar, Hat ay Bara ay Toprak ay Bypas ay Transfer ay Bara bölümleyici ay lar olmak üzere 6 grupta toplanabilir. imdi bunlar aç klayal m; 2.1.6.1. Hat Ay Enerji nakil hatlar n giri inde veya ç nda, kesici ile hat aras na ba lanan ay lard r. Beraber kullan ld kesici aç k iken açma kapama yapabilen ay lard r. 2.1.6.2. Bara Ay letim ve da m hatlar n baralara giri inde ve ç nda kesici ile bara aras na ba lanan ay lard r. 2.1.6.3. Toprak Ay Enerjisi kesilmi devre veya ebekelerin üzerinde kalan art k enerjiyi topra a aktarmaya yarayan ay lard r. 2.1.6.4. Bypas Ay Tek bara sisteminde, kesiciye paralel ba lanan ve yük alt nda açma kapama yap labilen ay lard r. Kesicinin ar za yapt veya bak ma al nd durumlarda baraya enerji vermeye yarar. 2.1.6.5. Transfer Ay Çift bara sisteminde, ana bara ile transfer baray (yedek bara) birle tirmeye yarayan ay lard r. Ait oldu u kesici kapal iken açma kapama yap labilir. 2.1.6.6. Bara Bölümleyici Ay lar Ayn gerilimli baralar n birle tirilmesinde veya ayr lmas nda kullan lan ay lard r. 29

ekil 2.4: Çift bara sisteminde ay lar ve kullan m yerleri 2.1.7. Kumanda ekillerine Göre Ay lar Ay lar n açma kapama i lemi yani kumandas de ik ekillerde olabilir. Bunlar; Elle kumandal Mekanik kumandal Elektrik motoru ile kumandal Bas nçl hava ile kumandal olmak üzere 4 çe ittir. 2.1.8. Ay Etiket De erleri Ay lar n özeliklerini belirten de erler üzerindeki etiketlerde gösterilmi tir. Etikette belirtilen de erler ve anlamlar öyledir; T : Trifaze A : Ay H : Harici D : Dahili S : Sigortal T : Toprakl 4 : Nominal Ak 400A 6 : Nominal Ak 630A 12 : Nominal Ak 1250A 10 : Anma Gerilimi 10kV 15 : Anma Gerilimi 17, 5kV 30 : Anma Gerilimi 30 kv 45 : Anma Gerilimi 52kV Örnek : TAH 4/10 etiketli bir ay n özellikleri nelerdir? Cevap : Trifaze, harici ay, anma de erleri 400A/10kV. Örnek : Etiketinde TADST 4/30 yazan ay n özellikleri nelerdir? Cevap : Trifaze, dahili, sigortal ve toprakl ay, anma de erleri 400A/30kV. 30

2.1.9. Ay Açma Kapama lem S ras Ay lar ile yük alt nda açma kapama yap lmaz. Yap rsa zararl etkiler do urabilir. Bunu önlemek için açma kapama yaparken u i lem s ras takip edilmelidir; lk önce kesici aç r, Daha sonra kesicinin giri ve ç ndaki ay lar aç r, Kapat rken ise bu i lemin tersi olarak ilk önce ay lar kapat r, Daha sonra kesici kapat larak devreye enerji verilir, er kesici yoksa al lar n yükü devreden ç kar r, sonra ay aç r. 2.1.9.1. Ay Montaj(Kullan m) Yerleri alt Sahalar nda Üretilen elektrik enerjisinin topland ve da n yap ld elektrik tesislerine alt sahalar denir. Ay lar, alt sahalar nda devre açma ve kapama i lemlerinde kesiciler ile birlikte kullan r. Hat ve Trafo Direklerinde Enerji da n yap ld hatlarda ve direk tipi trafo postalar nda devreyi açma kapama amac yla ay lar kullan r. OG Modüler Hücrelerinde Enerjinin da için çe itli trafo merkezleri kullan lmaktad r. Bunlardan biri de bina tipi trafo merkezleridir. Bu merkezler bina eklinde olabilece i gibi, modüler(kolayca monte edilebilen) hücreler eklinde de olabilir. Ay lar, bu tip trafo merkezlerinde devre açma ve kapama i lemlerinde kesiciler ile birlikte kullan r. Trafo Merkezlerinde Enerji iletimi ve da nda de ik tiplerde trafo merkezleri tesis edilmektedir. Bu trafo merkezlerinde devre açma ve kapama i lemlerinde kesiciler ile birlikte ay lar da kullan r. 31

2.1.9.2. Ay Çal ma Testi Yap lmas (Devreye Alma Ç karma) Ay Açma Kapama lem S ras Ay lar yük alt nda açma kapama i lemini yapamazlar. Bu yüzden ba olduklar kesicinin mutlaka aç k olmas gerekir, Daha sonra kesicinin giri ve ç ndaki ay lar aç r, Ay lar aç ld ktan sonra, enerji devresinin minimum mesafede güvenli bir biçimde ayr ld kontrol edilir, Ay n güvenli ay rma mesafesinin, tesis edilen mekanik kumanda düzeni ile ilgili olaca unutulmamal, kumanda kolunun aç k konuma gelmi ve ay b çaklar n güvenli mesafede uzakla oldu u gözle kontrol edilir, Kapat rken bu i lemin tersi olarak ilk önce ay lar kapat r, Ay kapat ld nda, kontaklar n temas etti inden emin olunmal r, Daha sonra kesici kapat larak devreye enerji verilir, er kesici yoksa al lar n yükü devreden ç kar r, sonra ay aç r. Ay Açma Kapama leminde Dikkat Edilecek Hususlar Kesinlikle yük alt nda çal lmamal r, güvenli i tedbirleri elden b rak lmamal r. 2.1.9.3. Ay Bak m Onar Tesislerde kullan lan ay lar n üretici firma taraf ndan belirtilen periyotlarda kontrol ve bak ile gerekti inde onar mlar yap lmal r. Bu i lemlerde takip edilmesi gereken lem s ras ve dikkat edilecek hususlar öyledir; lem S ras Ay larda en çok görülen ar za, hareket düzenlerindeki s malard r. Bunu önlemek için düzenli olarak mekanizma ya lanmal ve pasl k mlar mparayla temizlenmelidir, 32

Sabit ve hareketli kontaklar birbiriyle iyi temas etmelidir. Bunu sa lamak için kontak yüzeyleri belli aral klarla temizlenmeli, ince bir tabaka vazelin sürülmelidir, Hareketli b çaklar ta yan izolatör serbestçe dönebilmeli, zaman zaman hareketli izolatörün taban ndaki gresörlü e ya s lmal r, Açmakapama hareketi, elektrik motorundan sa lanan ay larda (çift döner izolatörlü), mekanizman n rahatça dönmesi sa lanmal r. Bunun için düzenek kontrol edilmeli ve ya lanmal r, Açma-kapamada çabukluk ve s temas sa layan yaylar kontrol edilmeli, deforme olanlar de tirilmelidir, Mesnet izolatörleri temizlenmeli, k k ve çatlak olanlar varsa yenisiyle de tirilmelidir. Dikkat Edilecek Hususlar Öncelikle bak ma al nacak ay enerji alt nda olmamal r, Sökme i lemi yaparken ç kar lan parçalar bir yerde toplanarak kaybolmas önlenmelidir, larak yalama yapt lmamal r, kma i lemi yaparken c vata ve somunlar fazla Ya lama i leminde gerekti i ya kadar kullan lmal r, Yap lan bak m ve onar mlar kaydedilmelidir, El aletleri ile çal rken kesinlikle i güvenli i kurallar na uyulmal r. 2.2. Kuvvetli Ak m Tesisleri Yönetmeli i Kuvvetli ak m tesisleri yönetmeli inde ay larla ilgili maddeler a da verilmi tir. Madde 10- Kuvvetli ak m elektrik ayg tlar, kullan lmalar ya da i letilmeleri s ras nda olu acak ark ve k lc mlar, insanlar ve e yalar için tehlikeli olmayacak biçimde yap lmal ya da düzenlenmelidir. Bu durum kullan lan her ayg t için yürürlükteki TS'da (yok ise s ras yla EN, HD, IEC, VDE'de) belirtilen tip deneyleri ile do rulanm olmal r. Yang n tehlikesi bulunan yerlerdeki sigortal ay larda olu abilecek arklar n yarataca yang n tehlikesini en aza indirmek üzere, bu tip ay lar n bulundu u direklerin alt na 10 cm kal nl nda ve 3 metre yar çap nda bir bölgeye m r dökülecek veya grobeton at lacakt r. 33

Madde 14- letme s ras nda üzerinde manevra yap lacak ayg tlar ve okunacak ölçü aletleri kolayca ve tehlikesizce ula labilen yerlere konulacak ve kullan olacaklard r. Ba lama tesislerinde kullan lacak olan elle ya da yal tkan pensler ve benzer aletlerle kumanda edilen sigortalar, ay lar ve kesicilerin kumanda kollar n tutma noktalar, uygun bir yüksekli e yerle tirilecektir. Ancak bu yükseklik, manevra s ras nda bas lan zeminden en az 50 cm ve en fazla 170 cm yükseklikte olacakt r. Aç ktaki tesislerde bu yükseklik gerekti i kadar art labilir. Madde 16- Kesiciler ve ay lar aç k konumlar nda her türlü hava ko ullar nda, devreyi tam ve güvenli bir biçimde ay rm olmal r. Burada ana kontaklar n konumlar n gözle görülmesi art de ildir. Bu ayg tlar n aç k ve kapal konumlar güvenli bir düzenle konum göstergesi ile fark edilmelidir. Özellikle son konumlar yan lmaya yer vermeyecek biçimde i aretlenmelidir. Madde 39- Her güç transformatörü, primer ve sekonder taraflar na sekonder korumal kesici ile teçhiz edilecektir. Bu kesicinin gerilimden ayr lmas için gerekli düzenlemeler yap lmal r. Transformatör merkezlerinde baraya giren tüm hat fiderleri topraklanabilmelidir. Aç k ve kapal çal an ring sistemlerde, bu topraklama düzeni ba ms z çal an topraklama ay lar olmal r. Bu topraklama ay lar hat gerilimli iken toprak temas önleyecek elektriksel ve/ veya mekanik kilitleme düzenlerini ihtiva etmelidir. Bu düzenler sa lanamad takdirde hatt n gerilimsiz oldu unun anla lmas sa lanarak topraklama ay kapat lmal r. Kesicilerle kendi ay lar aras nda kilitlenme düzenleri bulunmal, bu durumda kesiciler kapal konumda iken ay lar aç p, kapat lamamal r. Bu kilitlenme düzenleri mekanik, elektriksel ya da mekanik - elektriksel tipte olabilir. Madde 40-a) Anma gücü 400 kva'ya kadar (400 kva dahil) olan da m transformatörlerinin giri taraf na sigortal ay tesis edilerek transformatör korunmal r. Mümkün olabilen hallerde primerdeki sigortal yük ay ile sekonderdeki ana alter aras nda kilitleme düzeni sa lanmal r. Anma gücü 400 kva'dan büyük da m transformatörlerinin besleme taraf nda röleli bir kesici kullan larak transformatör k sa devre ve a yüke kar bütün kutuplar nda korunabilece i gibi, anma gücü 1600 kva'ya kadar (1600 kva dahil) olan da m trafolar nda k sa devre kesme gücü uygun sigortalar ile donat lm sigortal yük ay bile ik cihazlar da kullan labilir. b) 36 kv kademesine kadar trafo merkezlerinde, gerilim transformatörleri baraya sigortal ay üzerinden ba lanmal r. Madde 61- letme sorumlular genellikle yap lacak i ler için görevlendirilen ki ilere in süresi, yeri, cinsi ve önemine ili kin yaz yönergeler vereceklerdir. Kuvvetli ak m tesislerinde yap lacak bak m-onar m çal malar s ras nda çal anlar n hayat n korunmas aç ndan mutlaka al nmas gereken önlemler a da aç klanm r: 34

a) Gerilimin Kesilmesi Bak m ve onar m yap lacak yere enerji sa layan tüm kesicilerin aç lmas ve bunlara ait ay lar ile ay rma i leminin emniyet alt na al nmas gerekir. b) Tekrar Gerilim Verilmesinin Önlenmesi Gerilimin kesilmesi için aç lm olan kesici ve ay lar n bir ba kas taraf ndan yanl kla kapat lmas önlemek üzere gerekli önlemlerin al nm olmas gerekir. Bu maksatla, bu ayg tlar n varsa tahrik ve kumanda kilitleme düzenleri kilitlenebilmeli, ayg tlar n üzerine "kapamak yasakt r", "hat üzerinde çal yor" gibi yaz lar as lmal r. Bu önlemler, örne in kesicilerin kapanmas önleyici anahtarl kilitleme düzeninin anahtar n yetkili ki i taraf ndan al nmas ile de daha emin ekilde sa lanabilir. Bir çal ma yeri birden fazla noktadan besleniyorsa, (a) ve (b) bentlerinde belirtilen önlemler her besleme noktas için uygulanacakt r. c) Çal lacak Yerde Gerilim Olmad n Kontrolü Tesislerin bir bölümünde çal ma yapmak için gerilimin kald lmas gerekiyorsa devre kapama ve açmalar n belirli bir zamanda yap laca bildirmek yeterli de ildir. Çal lacak yeri besleyen tüm kesicilerin aç lm olmas na ra men söz konusu tesis bölümünün gerilim alt nda olup olmad gerekli ölçü veya gösterge cihazlar ile denetlenmeli ve denetleyen kimse gerilim olmad kan na vard ktan sonra çal maya ba lanmal r. Üzerinde çal lacak bir tesisin gerilim alt nda olmad n saptanmas nda, yaln z devresi kesildikten sonra ölçü ayg tlar n göstergelerinin geri gitmesi, anahtar kapat lan lambalar n sönmesi ya da transformatör gürültülerinin kesilmesi gibi özelliklere güvenilmemelidir. bitti inde çal anlar n tehlikeyle kar la mayacaklar na kesinlikle inan ld ktan sonra tesisler gerilim alt na al nmal r. d) Çal lan bölüme yak n yerlerde, i letme esnas nda gerilim alt nda bulunmas gerekli ba ka bölümler varsa, bu bölümlerdeki gerilimli k mlara dokunmay önleyecek önlemler al nmal r. Örne in bir anahtarlama hücresi içinde çal rken, kesici aç ld halde, tesisin di er bölümlerinde i letmeye devam edildi i için, baralarda gerilim bulunabilir. Bölmelendirilmemi hücrelerde, hücre içine, hücre kap kapal iken sokulmu bulunan bir ay rma plakas ile bu koruma önlemi al nm olmal r. Böyle bir önlem al nam yorsa, baralar n gerilimlerinin mutlaka kesilmesi gerekir. e) K sa Devre Etme ve Topraklama Gerilimi kesilmi yüksek gerilim tesislerinde çal lacaksa, çal lacak bölüm önceden topraklanm olan bir düzenek üzerinden k sa devre edilecektir. letmelerin sorumlu kimseleri, i süresince çal anlar n tehlikeyle kar la abilece i hiçbir devre kapama i lemi yap lmamas sa layacakt r. K sa devre ve topraklama, ancak bütün çal malar bittikten ve bunlar yapanlar n hepsine haber verildi i kesin olarak ö renildikten sonra kald labilir. Topraklama düzenleri, hücrelere girmeden topraklama tesislerine ba lanabilmelidir. Hücre kap ba lama s ras nda aç k olabilir ancak bu durumda kap n aç labilmesi için mutlaka kesicinin aç k olmas art gerekli kilitlemelerle sa lanm olmal r. Topraklama ve k sa devre etme i i, çal ma yap lan yerin yak nda ve olabilirse buras ile ak m kaynaklar aras nda yap lacakt r. Topraklama ve k sa devre etme düzenleri, 35

yap lan çal malardan dolay ve çal ma süresince hiç kald lmayacak biçimde tesis edilecektir. Bir elektrik enerji tesisinde, yukar da belirtilen önlemler al nmadan hiçbir bak m ve onar m çal mas yap lmamal r. Bu arta ra men tesisin yap lacak i ler s ras nda geriliminin kesilmesi imkâns z ise birisi i ten sorumlu tutulan en az iki ki i görevlendirilmelidir. 2.3. Topraklamalar Yönetmeli i Topraklamalar çe itlerine, amaçlar na ve ekillerine göre ay rt edilirler: 7. 1) Topraklaman n Çe itlerine Göre Tan mlar i) Dolays z topraklama: Topraklama direncinden ba ka hiçbir direnç içermeyen topraklamad r. ii) Dolayl topraklama: Topraklama iletkeni üzerine ek olarak ba lanan omik, endüktif veya kapasitif dirençlerle yap lan topraklamad r. iii) Aç k topraklama: Topraklama iletkeni üzerine bir parafudur veya eklatör ba lanan topraklamad r. 7. 2) Topraklaman n Amaçlar na Göre Tan mlar i) Koruma topraklamas : nsanlar tehlikeli dokunma gerilimlerine kar korumak için, letme ak m devresinde bulunmayan iletken bir bölümün topraklanmas r. ii) letme topraklamas : letme ak m devresinin bir noktas n, cihazlar n ve tesislerin normal i letilmesi için topraklanmas r. Bu topraklama iki ekilde yap labilir: - Dirençsiz (do rudan do ruya) i letme topraklamas : Bu durumda, topraklama yolu üzerinde normal topraklama empedans ndan ba ka hiçbir direnç bulunmamaktad r. - Dirençli i letme topraklamas : Bu durumda, ek olarak omik, endüktif ya da kapasitif dirençler bulunmaktad r. iii) Fonksiyon topraklamas : Bir ileti im tesisinin veya bir i letme eleman n istenen fonksiyonu yerine getirmesi amac yla yap lan topraklamad r. Fonksiyon topraklamas, topra dönü iletkeni olarak kullanan ileti im cihazlar n letme ak mlar da ta r. Not: Bir ileti im tesisinin fonksiyon topraklamas, eskiden kullan lan ileti im tesisi letme topraklamas ile ayn r. Fonksiyon topraklamas deyimine, örne in "yabanc gerilim bile eni az olan topraklama" gibi adland rmalar da dahildir. vi) Y ld ma kar topraklama: Y ld m dü mesi durumunda, i letme gere i gerilim alt nda bulunan iletkenlere atlamalar (geri atlamalar) geni ölçüde önlemek ve y ld m ak topra a iletmek için, i letme ak m devresine ili kin olmayan iletken bölümlerin topraklanmas r. 36

b) Topraklamaya ili kin tan mlar: 1) Toprak: Elektrik potansiyelinin her noktada s r oldu u yeryüzünün madde ve yer olarak ifadesidir. Örnek: humuslu toprak, killi toprak, kumlu toprak, çamur, kayal k arazi. 2) Referans topra (nötr toprak): Topraklay dan yeterince uzak bulunan ve topraklama tesisinin etki alan d nda kalan yeryüzü bölümüdür. Bu bölümdeki herhangi iki nokta aras nda, topraklama ak n neden oldu u gerilim ihmal edilecek kadar küçüktür 3) Topraklama iletkeni: Topraklanacak bir cihaz ya da tesis bölümünü, bir topraklay ya ba layan topra n d nda veya yal lm olarak topra n içinde dö enmi bir iletkendir. Nötr iletkeni veya ana iletken ile topraklay aras ndaki ba lant ya bir ay rma ba lant, bir ay ya da bir topraklama bobini veya direnç ba lanm sa, bu durumda sadece topraklay ile belirtilen cihazlara en yak n toprak taraf ndaki ba lant ucu aras ndaki ba lant, topraklama iletkenidir. 4) Topraklama baras (topraklama birle tirme iletkeni): Birden fazla topraklama iletkeninin ba land bir topraklama baras r (iletkenidir). 3. PARAFUDURLAR 3.1. letim ve Da m Hatlar nda Olu an Yüksek Gerilim Nedenleri YG tesislerinde ve havai hatlarda meydana gelen ar zalar n pek çok nedeni vard r. Bunlar n ba nda da a gerilimler gelir. A gerilimler, iç ve d a gerilimler olmak üzere ikiye ayr r. Devre açma ve kapamada toprak ve faz k sa devrelerinde ve rezonans olaylar nda meydana gelen a gerilimlere iç a gerilimler, atmosferik etkilerden dolay meydana gelen a gerilimlere de d a gerilimler denir. 3.1.1. ç A Gerilimler Alternatör yükünün kalkmas Kapasitif devrenin aç lmas Toprak temas veya sa devre ar zalar 37

3.1.2. D A Gerilimler Yüksek gerilimli hatt n koparak alt ndaki dü ük gerilimli hatla temas ld n faz hatt na dü mesi ld n dire e dü mesi ld n koruma hatt na dü mesi Etkiyle elektriklenmeyle olu an a gerilimler 3.2. Parafudurlar 3.2.1. Koruma Görevleri Yüksek gerilim tesislerinde hat ar zalar, y ld m dü meleri ve kesici açmas gibi manevralar sonucu meydana gelen a ve zararl çok yüksek gerilim oklar önleyen koruma elemanlar na parafudur denir. Parafudurlar n ayr ca iletim hatlar nda meydana gelen yürüyen dalgalar n tahrip etkisini önleme, emniyet süpab gibi çal ma, a gerilim dalgalar topra a aktarma gibi görevleri vard r. 3.2.2. Yap Parafudurlar yüksek gerilim iletkeni ile toprak aras na ba lan r. Yap, bir direnç ile buna seri ba bir ark söndürme eklatöründen meydana gelmi tir. 3.2.3. Yap lar na Göre Parafudur Çe itleri Yap lar na göre parafudurlar; De ken dirençli, Metal oksit, Borulu, De arj tüplü olmak üzere 4 çe ittir. imdi bunlar s rayla aç klayal m; 3.2.3.1. De ken Dirençli Parafudurlar Parafudurun izolasyon seviyesini a an bir gerilimde, de ken direncin de eri dü er ve ayn zamanda atlama aral klar aras ndaki izolasyon delinerek ark ba lar. De arj an nda a gerilim de eri azald kça de ken direncin de eri yükselir ve ak rlar. Bu nedenle birkaç mikro saniye sonunda seri atlama aral klar aras ndaki ark sönerek de arj i lemi tamamlanm olur. 38

ekil 3.1: De ken dirençli parafudurun iç yap ve d görünü ü 3.2.3.2. Metal Oksit Parafudurlar Metal oksit parafudurlarda aktif eleman olarak de ken direnç yerine yar iletken malzeme olan çinko oksit (ZnO) bloklar kullan r. Bu tipte seri eklatör yoktur. Dolay yla de ken dirençlilere göre daha basit ve güvenli çal rlar. Metal oksit parafudurlar n ana eleman olan metal oksit direnç elemanlar, ba ta çinko oksit olmak üzere (ZnO) bizmut oksit (Bi 2 O 3 ), mangan oksit (MnO 2 ) ve antimon oksit (Sb 2 O 3 ) malzemelerinden olu ur. ekil 3.2: Metal oksit parafudurun iç yap ve d görünü ü 39

3.2.3.3. Borulu Parafudurlar gerilimleri bir ark üzerinden dirençsiz bir ba lant yard ile topraklayarak rlayan parafudurlard r. De arj ak boru içinde meydana gelen bas nçl gaz ile kesilir. 3.2.3.4. De arj Tüplü Parafudurlar gerilimleri bir ark üzerinden dirençsiz bir ba lant yard ile topraklayarak rlayan parafudurlard r. Fakat bunlarda boru yerine özel bir de arj tüpü kullan r. De arj ak n kesilmesi ayn zamanda ebeke gerilimine de ba r. 3.2.4. Kullanma Gerilimlerine Göre Parafudur Çe itleri Parafudurlardan uzun süre faydalanabilmek için kullan ld devrenin özelliklerine göre seçilmelidir. Bu konuda daha çok parafudur nominal ak m ve gerilim de erlerinin bilinmesi gerekir. Bir parafudurun anma gerilimi, parafudur etiketinde yaz olan ve bunun hat ucu ile toprak ucu aras nda bulunmas na müsaade edilen en yüksek alternatif gerilimin etkin de eridir. Kullan lan gerilime göre parafudurlar 3 e ayr r. 3.2.4.1. Faz Parafudurlar Faz iletkeni ile toprak aras na ba lanan parafudurlard r. 3.2.4.2. Y ld z Noktas Parafudurlar Trafolar n y ld z noktas ile toprak aras na ba lanan parafudurlard r. 3.2.4.3. Özel Amaçl Parafudurlar Özel hallerde ve özel yerlerde kullan lan parafudurlard r. 3.3. Parafudur Montaj(Kullan m) Yerleri 3.3.1. alt Sahalar nda Üretilen elektrik enerjisinin topland ve da n yap ld elektrik tesislerine alt sahalar denir. alt sahalar nda devre açma ve kapama i lemlerinde ay lar ile birlikte kullan rlar. 3.3.2. Hat ve Trafo Direklerinde Enerji da n yap ld hatlarda ve direk tipi trafo postalar nda koruma amac yla parafudurlar kullan r. 40

3.3.3. Trafo Merkezlerinde Enerji iletimi ve da nda de ik tiplerde trafo merkezleri tesis edilmektedir. Bu trafo merkezlerinde a gerilimlere kar koruma amaçl olarak ay ile birlikte parafudur da kullan r. 3.3.4. Hava Hatt Devam Kablo ki Ucunda Enerji nakil havai iletkenlerinin iki ucunda a gerilimlere kar koruma amac yla parafudur kullan r. 3.3.5. Panolarda (AG Parafudur) OG tesislerindeki da m panolar nda da a gerilimlere kar koruma amac yla parafudur kullan r. Resim 3.1: Direk tipi trafo postas nda parafudurlar n ba lant 3.4. Kuvvetli Ak m Tesisleri Yönetmeli i b) Elektrik tesislerinde a gerilimlere ili kin tan mlar: 1)A gerilim: Genellikle k sa süreli olarak iletkenler aras nda ya da iletkenlerle toprak aras nda olu an, i letme geriliminin izin verilen en büyük sürekli de erini a an, fakat letme frekans nda olmayan bir gerilimdir. 2) ç a gerilim: Toprak temaslar, k sa devreler gibi istenilen ya da istenilmeyen ba lama olaylar ya da rezonans etkileriyle olu an bir a gerilimdir. 41

3)D a gerilim: Y ld ml havalar n etkisiyle olu an bir a gerilimdir. 4)Ba ka ebekelerin etkisi ile olu an a gerilim: Ba ka ebekelerin, sözü edilen ebekeye etkisi sonucunda olu an gerilimdir. 1. 2) Ba lama olaylar sonucunda olu acak a gerilimlere kar al nacak önlemler: i) Bu konuda ba lama tekni i ile ilgili olarak a daki önlemler al nabilir: - Bo ta çal an transformatörlerin devrelerinin ayn anda iki taraftan kesilmesi önlenmelidir. - Transformatörler ile reaktans bobinlerinde oldu u gibi seri ba endüktif dirençler, sa devre durumu d nda hep birlikte devre d edilmemeli, ayr ayr devreden kar lmal r. ii) Ba lama olaylar sonucunda olu acak a gerilimleri küçültmek için en uygun önlem, transformatörlerin y ld z noktalar dirençsiz olarak ya da küçük omik dirençler üzerinden topraklamakt r. iii) Yeralt kablolu ebekelerde, uygulanabildi inde iç a gerilimlere kar parafudr veya arktan dolay zarar olu mayacak yerlerde eklatör kullan lmas tavsiye edilir. 2) Hava ko ullar n etkisiyle olu an d a gerilimlerde: 2. 1) A gerilimlerin olu mas önleyen ya da bunlar s rlayan yap msal önlemler: i) Hatlar ve transformatör merkezleri için yer seçiminde hava ko ullar iyi olan ve ld m tehlikesi az olan yerler seçilmelidir. Hatlar, geçecekleri yerin do al koruyucu özelliklerinden yararlanabilmek için olabildi ince yamaç ve vadi gibi yerlerden geçirilmelidir. ii) Hava hatlar n iletkenleri, gerekli durumlarda üzerlerindeki yeter say daki toprak iletkenleri ile korunmal ve i letme ak m devresindeki elemanlara y ld m dü mesini önlemek için gerekli önlemler al nmal r. Y ld m yo unlu unun fazla oldu u yerler hariç 36 kv'a kadar olan hava hatlar nda toprak iletkeni kullan lmayabilir. 2. 2) Elektrik tesis ve ayg tlar y ld m etkisinden korumak için parafudr, eklatör (atlama aral ) gibi koruyucu ayg tlar kullan lmal r. Özellikle 400 kva'ya kadar olan tesislerde eklatör kullan lmas tavsiye edilir. 42

U 4. S GORTALAR 4.1. Yüksek Gerilim Tesislerinde A Ak mlar n Olu Nedenleri Hatlarda olu an k sa devreler, Dengesiz yüklenmeler, gerilimler (y ld m dü mesi gibi atmosferik olaylar), Hatlarda olu an sal mlar. 4.2. Yüksek Gerilim Sigortalar 4.2.1. Görevi YG ebekelerinde olu an ar zalar n, di er k mlardaki elemanlara zarar vermesini önlemek amac yla kullan lan koruma elemanlar r. 4.2.2. Yap Sigortalar genel olarak iki ana parçadan olu ur. Bunlardan biri bu on, di eri de bu onu tutan gövde veya bu on tutucudur. Bu on tutucu yüksek gerilimin topra a kaça önlemek için madeni alt çerçeveye izolatörle tutturulur. Bu on k sm ise kapal ve ço u zaman silindirik bir ekilde yap r. Sigortalar, da m trafolar, güç trafolar ve baz durumlarda da hatlar korumak için kullan r. 43

Resim 4.1: YG sigortalar 4.2.3. Çe itleri ve Özellikleri 4.2.3.1. Eriyen Telli YG Sigortalar Eriyen telli yüksek gerilim sigortalar, sigorta gövdesi ve de tirme elemanlar ndan olu maktad r. Gövde; altl k, izolatör, ba lant uçlar ve görev yap elemanlar içerir. De tirme eleman nda da eleman ta ve kontaklar vard r. Bu onun içinde eriyici bir tel vard r. Eriyici telin erimesine yeterli bir ak m geçmeye ba lad andan, ark n olu tu u ana kadar geçen zamana erime süresi denir. Ark n olmas ndan tam olarak söndü ü ana kadar geçen zamana da sigortan n çal ma süresi denir. ekil 4. 1: Eriyen telli YG sigortas n yap 4.2.3.2. Doldurulmu Kartu lu YG Sigortalar Bu tip sigortalarda bu on içinde kartu vard r. Kartu un içinde eriyici tel ve uygun büyüklükteki taneciklerden olu an kuvars tozu ile doldurulmu tur. Büyük k sa devre ak mlar nda, h zla eriyen tel metal buhar haline gelmekte ve bir bas nç yükselmesi 44

olmaktad r. Kuvars tozu bu metal buhar n çabuk s la mas sa layarak kartu içindeki tehlikeli bas nçlar n do mas önlemektir. 4.2.3.3. Pimli Sigortalar ekil 4.2: Doldurulmu kartu lu YG sigortas n yap Bu tip sigortalarda bu on uçlar nda birer pim vard r. Sigorta att nda pim kuvvetle ar do ru itilir. Böylece atan sigorta belirlenebildi i gibi, serbest kalan pimin enerjisi ile mekanik bir sistemin çal lmas da (mesela bir alterin açt lmas ya da bir ihbar sisteminin çal lmas ) mümkün olur. Resim 4.2: Pimli sigorta 45

4.2.4. YG Sigortalar n Montaj (Kullan m) Yerleri > Santrallerde > alt sahalar nda > Kesicilerden önce > Ay larla birlikte > Da m trafolar nda > Enerji nakil hatlar nda 4.2.5. YG Sigortalar Üretim Standartlar Sigortalar n üretimi ulusal ve uluslar aras belirli standartlara göre yap lmaktad r. Bu standartlar; TS (Türk Standartlar ), EN (Europe Norm Avrupa Normu), VDE (Verband Deutscher Elektrotechniker Alman Elektroteknik Birli i), IEC (International Elektrotechnical Commission Uluslar aras Elektroteknik Komisyonu) ve Kuvvetli Ak m Tesisleri yönetmeli idir. Bu standartlarda sigortalar n çal ma gerilimleri, ak mlar vb. teknik özellikler ve artlar yer almaktad r. YG sigortalar IEC-282-1, IEC-287, DIN 43625 ve VDE 0670-402 standartlar na göre üretilirler. 4.2.6. Standart Gerilim ve Ak m De erleri, Boyutlar OG ve YG sigortalar n standart gerilim ve ak m de erleri ile boyutlar a daki tablo ve ekillerde gösterilmi tir (tablo 4. 1. tablo 4. 2. ). 46

Tablo 4.1: 7,2kV luk sigorta ak m ve boyut de erleri ekil 4.3: Örnek sigorta ölçüleri 47

Tablo 4.2: 12kV luk sigorta ak m ve boyut de erleri ekil 4.4: Örnek sigorta ölçüleri 48

Tablo 4.3: 17,5kV luk sigorta ak m ve boyut de erleri Tablo 4.4: 24kV luk sigorta ak m ve boyut de erleri 49

Tablo 4.5: 36kV luk sigorta ak m ve boyut de erleri 4.2.7. Sigorta Tak lmas nda Dikkat Edilecek Hususlar Sigortalar en son al dan ebekeye do ru en küçükten büyü e do ru devreyi s ras ile kesebilecek ekilde seçilmeli ve tak lmal r. Buna selectivite (seçicilik) denir. Ayr ca sigortay takan teknik personel özellikle hatta enerji olmamas na, bu onun gövdeye tam olarak oturmas na dikkat etmelidir. Aksi takdirde istenmeyen can ve mal güvenli i sorunlar ile kar la labilir. 4.3. Kuvvetli Ak m Tesisleri Yönetmeli i Sigorta, Minyatür Kesici ve Kesiciler Madde 9- Tesislerdeki elektrik donan mlar n a ak mlara kar korunmas genel kural olarak sigortalarla ya da kesicilerle yap lacakt r. Sigortalar, minyatür kesiciler ve kesiciler bulunduklar yerde ula labilecek en büyük k sa devre ak güvenlikle kesebilecek de erde seçilmelidir. Üzerine tel sar larak köprülenmi veya yamanm sigortalar kullan lmamal r. ak mlara kar koruma düzeni, ar za oldu unda tehlike alt nda kalan iletkenlerin ak n kesilmesini sa layacak biçimde yerle tirilmelidir. Buna kar k topraklanm sistemlerde, a ak mlara kar koruma düzeninin çal mas s ras nda topraklama tesisleri sistemden ayr lmamal, topraklama tesisleri direnci yükseltilmemelidir. Bu tip ayg tlar n kabul görmü, tarafs z (akredite edilmi ) laboratuvarlardan al nm bütün tip deney raporlar n bulunmas gereklidir. 50

5.1. Transformatörler 5.1.1. Transformatörlerin Önemi 5. GÜÇ TRAFOSU Elektrik enerjisinin en önemli özelliklerinden biri de üretildi i yerden çok uzak mesafelere kolayca ta nabilmesidir. Ta man n verimli olabilmesi için gerilimin yeteri kadar yüksek olmas gerekir. Santrallerde jeneratörler vas tas yla üretilen gerilim, alternatif gerilimdir. Jeneratörlerde üretilen gerilim uzak mesafelere ta nacak de erde de ildir. Jeneratör ç gerilimleri 0, 4-3, 3-6, 3-10, 6-13-14, 7-15, 8 ve 35kV mertebesindedir. Tabii bu de erler yeterli olmad ndan yükseltilmeleri gerekir. Bu alternatif gerilimin yükseltilmesi i lemi transformatörler yard yla çok kolay bir ekilde gerçekle tirilir. Uzak mesafelere ta nan elektrik enerjisi, abonelerin kullan na sunulabilmesi için dü ürücü trafolar yard yla orta ve alçak gerilime dü ürülür. Yukar da anlat lan sebeplerden dolay enerji iletimi ve da nda transformatörlerin önemi büyüktür. 51

5.1.2. Genel Yap Transformatörler, enerjinin çe idini ve frekans de tirmeden, genli ini de tiren elektrik makinesi olarak tan mlan r. Ba ka bir ifadeyle, giri ine uygulanan alternatif gerilimin frekans de tirmeden, gerilim de erini de tirerek ç ta veren elektrik makinesidir diyebiliriz. Transformatörler, ince silisyumlu saclardan olu an nüve ile bunun üzerine, yal lm iletkenlerle sar lan sarg lardan olu ur. 5.1.2.1. Nüve Yap ve Çe itleri Trafolar n yap olu turan nüveler de ik tiplerde üretilmektedir. Bunlar; Çekirdek tipi Mantel tipi Da lm tip olmak üzere 3 çe ittir. imdi bunlar inceleyelim; Çekirdek Tipi Nüve Trafo sarg lar n manyetik nüveyi saracak veya kavrayacak ekilde yerle tirildi i nüveye çekirdek tipi nüve denir. Çekirdek tipi nüvede primer ve sekonder sarg lar birbirinden ba ms z makaralar üzerine sar r ve nüvenin iki ayr baca üzerine yerle tirilir. Ayr ca çekirdek tipi nüvede kesit her yerde ayn r. Mantel Tipi Nüve Manyetik nüve, sarg lar ku atacak ekilde yap lm sa bu tip nüvelere mantel tipi nüve denir. Mantel tipi nüvede primer ve sekonder sarg lar tek bir makara üzerine sar r ve nüvenin bir baca üzerine yerle tirilir. Bunun sonucunda k sa devreler s ras nda olu an dinamik kuvvetlerin sarg lara olan etkisi azal r. Mantel tipi nüvede ortalama manyetik alan yolu, çekirdek tipi nüveye göre daha k sad r. Bu da demir kay plar azaltmaktad r. Da lm Tip Nüve Çekirdek ve mantel tip nüveden ayr olarak de ik tipte nüveler de olu turulabilmektedir. Bunlardan biri de da lm tip nüvedir. Bu nüve ekli üstten bak ld nda + eklinde görülmektedir. Sarg lar mantel tipinde oldu u gibi tek makara üzerine sar larak, orta baca a yerle tirilmi olup dört d bacak taraf ndan ku at lm r. Bu tip nüvede kaçak ak mlar minimum de erde oldu undan bo çal ma ak çok küçüktür. Orta baca n kesiti di erlerine göre daha büyüktür ve manyetik ak yo unlu u da di er bacaklardan fazlad r. Bu da verimi art rmaktad r. 52

5.1.2.2. Sarg Çe itleri ekil 5.1: Manyetik nüve çe itleri Trafolarda giri ve ç sarg olmak üzere iki sarg vard r. Bunlara primer (birincil) ve sekonder (ikincil) sarg lar denir. Bu sarg lar n birbiriyle elektriki bir ba lant yoktur. Primer Sarg Primer sarg, trafonun giri geriliminin uyguland sarg r. Dü ürücü trafolarda primer sarg ince kesitli çok sipirli olarak, yükseltici trafolarda ise kal n kesitli az sipirli olarak yap r. Sekonder Sarg Sekonder sarg, trafodan ç geriliminin al nd sarg r. Dü ürücü trafolarda sekonder sarg kal n kesitli az sipirli olarak, yükseltici trafolarda ise ince kesitli çok sipirli olarak yap r. 5.1.3. Genel Çal ma Prensibi 5.1.3.1. Alternatif Gerilim Uyguland nda ekil 5. 2 de görülen trafonun primer sarg lar na alternatif gerilim uyguland nda, bu sarg da de ken bir manyetik alan olu ur. Bu alan, manyetik nüve üzerinden devresini tamamlar. Primere uygulanan alternatif gerilimin zamana ba olarak yönü ve iddeti de ti inden, olu turdu u manyetik alan n da yönü ve iddeti de ir. Bu alan sekonder sarg lar keserek alternatif bir gerilim indükler. Dikkat edilirse sarg lar n elektriki bir ba lant olamamas na ra men, manyetik indüksiyon yolu ile gerilim indüklemesi olmaktad r. 53

5.1.3.2. Do ru Gerilim Uyguland nda ekil 5.2: Trafonun yap Transformatörün primer sarg lar na do ru gerilim uyguland nda, demir nüve üzerinde yine bir manyetik alan olu ur. Fakat bu manyetik alan sabit bir aland r. Bu alan n zamana göre yönü ve iddeti de medi inden, sekonder sarg lar nda bir gerilim indüklemesi olmaz. Çünkü manyetik indüksiyon prensibine göre, de ken manyetik alanlarda gerilim indüklemesi olur. Dolay yla, transformatörler do ru gerilimde çal maz ve kullan lmaz. 5.1.4. ndüklenen Emk De eri Lenz kanununa göre bir iletkende indüklenen elektromotor kuvvet (emk), saniyede kesilen kuvvet çizgisi say ile do ru orant r. Kesme h ne kadar fazla ve kesilen kuvvet çizgisi ne kadar çoksa indüklenen emk da o kadar büyük olur. Transformatörün sekonder sarg nda indüklenen emk n n de erini, E = 4, 44. f. N. M eklinde formüle edebiliriz. Bu formülde kullan lan büyüklükler ve birimleri; E : Sarg larda indüklenen emk n n etkin de eri (Volt) f : Frekans (Hz) N : Sarg lar n sipir say (sipir) M : Manyetik ak n maksimum de eri (Weber) ndüklenen emk formülü içindeki manyetik ak da M = B M. Sn formülü ile bulunur. Buradaki büyüklükler ve birimleri ise; B M : Manyetik ak yo unlu u (Tesla ya da Weber/m 2 ) S n : Manyetik nüvenin kesiti (m 2 ) 54

Not: Burada yaz lan formüller ve birimler yeni uluslararas birim sistemine göre verilmi tir. Daha önceleri kullan lan eski formüller ve birimler art k kullan lmamaktad r. 5.1.5. Dönü türme Oran Transformatörlerin dönü türme oran, primer sarg da indüklenen gerilimin sekonder sarg da indüklenen gerilime oran olarak tan mlan r. ndüklenen gerilimler sipir say ile do ru orant oldu undan, dönü türme oran sipir say lar n oran na da e ittir. Ayr ca ideal bir trafoda verim %100 dür. Buna göre primer gücü ile sekonder güçleri it olur. Bu e itlikten yola ç karak, Güçler S 1 = S 2, S 1 = U 1.I 1 ve S 2 = U 2.I 2 ise buradan U 1.I 1 = U 2.I 2 olur. U 1 I 2 Bu itlikten = oran elde edilir. U 2 I 1 Dönü türme oran k, a, n ve ü harfleri ile gösterilebilir. Fakat genelde k harfi kullan r. Dönü türme oran, trafo hesaplamalar nda kullan lan sabit bir katsay oldu undan birimi yoktur. Buna göre dönü türme oran ; E 1 U 1 N 1 I 2 k= = = = formülü ile bulunur. E 2 U 2 N 2 I 1 5.1.6. Transformatörlerde Kaçak Ak lar 5.1.6.1. Önemi Bir transformatörün primer sarg na gerilim uyguland nda, bu sarg dan geçen ak n olu turdu u manyetik ak n tamam sekonder sarg iletkenlerini kesmez. Ak n küçük bir k sm devresini havadan tamamlar. Devresini havadan tamamlayan bu ak lara kaçak ak lar denir. Kaçak ak lar, trafonun verimini dü ürmesine kar n uygun büyüklükte tutuldu u takdirde zarar ndan çok yarar vard r. 5.1.6.2. Kaçak Ak Azalt Önlemler Trafolarda olu an kaçak ak lar azaltmak için çe itli yöntemler vard r. Bunlar; > Primer ve sekonder sarg lar iyi ve kaliteli bir ekilde sar lmal r, > Nüve için kullan lan saclar n manyetik geçirgenlik katsay ( ) yüksek olmal r 55

Primer ve sekonder sarg lar üst üste sar larak nüvenin ayn baca na yerle tirilmelidir 5.1.6.3. Kaçak Ak dan Faydalan lan Yerler Kaçak ak lar n zarar yan nda faydalar da vard r. Bunlar öyle aç klayabiliriz; Trafolar için tehlikeli olan k sa devre ak mlar azaltmada, Paralel çal may kolayla rmada, Ark f nlar nda kullan lan trafolarda, Kaynak makinelerinde kullan lan trafolarda. 5.1.7. Transformatörlerin Çal ma Durumlar 5.1.7.1. Bo Çal mas ve Vektör Diyagram Primer uçlar na gerilim uygulanan trafonun sekonder uçlar na herhangi bir yük ba lanmazsa (yani aç k devre yap rsa) bu çal ma ekline trafonun bo çal mas denir. Bo ta çal mada trafo faydal güç vermez. Bu nedenle ebekeden çekilen gücün tamam manyetik nüve üzerinde demir kay plar olarak tüketilir. Demir kay plar fukolt ve histeresiz kay plar olmak üzere ikiye ayr r. Bo çal mada çekilen ak m çok küçük oldu undan, bu ak n sekonder sarg da olu turdu u bak r kay plar ihmal edilebilir. Ancak istenirse sarg direnci ölçülerek bu sarg daki bak r kayb kolayca hesaplanabilir. Bu durumda transformatörün demir kay plar daha do ru olarak bulunmu olur. ekil 5. 3 te trafonun bo çal ma vektör diyagram verilmi tir. Burada bo çal ma ak I 0, primere uygulanan gerilim U 1, fukolt ve histerisiz ak mlar n toplam I (f+h) olarak gösterilmi tir. Manyetik ak m ve nüveden geçen m knat slanma ak da I m dir. Vektör diyagram na bak rsa bo çal mada çekilen I 0 ak, I m m knat slanma ak ile I (f+h) fukolt ve histeresiz ak mlar n bile kesine e ittir. Bo çal mada çekilen ak m çok küçük oldu undan, bu ak n olu turdu u bak r kay plar ihmal edilebilir ve harcanan güç de demir kay plar (P Fe ) verir. 56

5.1.7.2. Yüklü Çal mas ekil 5.3: Trafonun bo çal mas vektör diyagram Primer uçlar na gerilim uygulan p, sekonder uçlar na yük ba lan rsa bu çal ma ekline trafonun yüklü çal mas denir. Trafolarda demir kay plar sabit olmas na ra men bak r kay plar yüke göre de ir. Çünkü trafo yüklendikçe, sekonder sarg ak ve burada meydana gelen bak r kay plar da artar. Bu sebeple trafonun tam yükteki toplam kay plar, demir ve bak r kayb ndan olu ur (P TK = P Fe + P Cu ). Bundan dolay trafonun yüklü çal mas ndaki amaç, trafonun toplam kay plar n (P TK ) bulunmas r. 5.1.7.3. K sa Devre Çal mas Primer uçlar nominal geriliminin %3 ü ila %14 ü aras nda bir gerilimle beslenip sekonder uçlar k sa devre edilirse bu çal ma ekline trafonun k sa devre çal mas denir. Burada uygulanacak gerilimin yüzdesi, sekonder uçlar ndan dola acak ak n tam yükteki ak sa layacak derecede seçilmesi gerekir. Bu esnada uygulanan gerilime k sa devre gerilimi ve sekonder uçlar ndan geçen ak ma da k sa devre ak denir. Sekonder uçlar ndan geçen k sa devre ak manyetik nüveden dola an ak ma göre çok büyüktür. Dolay yla manyetik nüvede olu an demir kay plar da sarg larda olu an bak r kay plar na göre çok küçüktür ve ihmal edilebilir. Buna göre, k sa devre çal ma ile elde edilen kay plar bak r kay plar (P Cu ) verir. 5.1.8. Trafo Sarg Direncinin Ölçülmesi 5.1.8.1. Trafolarda Polarite Trafolar n primer ve sekonder sarg n uçlar alternatif ak n frekans na ba olarak sürekli i aret de tirir. Bu i aretlere polarite denir. 5.1.8.2. Polarite Önemi Trafo sarg lar n polaritelerinin bilinmesi, trafolar n birbirleri ile paralel ba lanmalar nda veya çe itli sarg lar n kendi aralar nda ba lanmalar nda büyük kolayl klar 57

sa lar. Trafo uçlar n polariteleri dikkate al nmadan yap lacak ba lant lar çok tehlikeli sonuçlara neden olabilir. Trafolar n sar m yönü ekillerine göre uç i aretleri iki çe it olmaktad r. Bu uç i aretleri ekil 5. 4 te verilmi tir. Buna göre, primerin herhangi bir andaki yönü P 1 ucu (+), P 2 ucu (-) olacak ekilde kutuplanm ise indüklenen gerilimin yönü S 2 den S 1 e do rudur. Bu durumda P 1 in kar ndaki uç S 1, P 2 nin kar ndaki uç S 2 olmas gerekir. Bu isimlere göre de klemenslere ba lant lar yap r. Trafo klemensinde P 1 in kar nda S 2, P 2 nin kar nda S 1 bulunuyorsa bu tip trafolara (+) polariteli trafo, aksi durumdakilere de (-) polariteli trafo denir. Tek ba lar na çal rken trafolar n (+) ya da (-) polariteli olmas çal malar etkilemez. Ancak paralel ba lant durumlar nda önemlidir. 5.1.8.3. Polarite Tayini ekil 5.4: Trafolar n polariteleri Polarite tayini için çe itli yöntemler kullan labilir. Biz burada bir fazl trafonun polarite tayini deneyini anlataca z. ekil 5. 5 te görüldü ü gibi primer ve sekonder uçlar birle tirilir. Birine voltmetre ba lanarak primerine anma gerilimi uygulan r. Voltmetreden okunan de er U 1 -U 2 kadarsa trafo (-) polaritelidir. Voltmetreden okunan de er U 1 +U 2 kadarsa (+) polaritelidir. Trafonun (+) ya da (-) polariteli olmas na ve ekil 5. 4 e göre uç i aretleri belirlenir. 58

ekil 5.5: Trafonun polarite tayini 5.1.9. Trafolar n Gerilimine Göre Çe itleri Trafolar kullan laca gerilim s na göre seçilir ve üretilir. Buna göre trafo çe itleri; Alçak gerilim trafolar (0-1kV) Orta gerilim trafolar (1-34, 5kV) Yüksek gerilim trafolar (34, 5-154kV) Çok yüksek gerilim trafolar (154kV ve yukar ) 5.1.10. Gerilimi Yükseltme veya Alçaltmas na Göre Çe itleri Alçalt trafolar (Ç gerilimi giri geriliminden küçüktür) > Yükseltici trafolar (Ç gerilimi giri geriliminden büyüktür) 5.1.11. Trafolarda Regülasyon Trafolar n primer gerilimleri sabit tutulup trafo yüklendikçe, sekonder geriliminin de ti i görülür. Bu de ime gerilim regülasyonu denir. U 20 -U 2.100 formülü ile bulunur. Regülasyon, %Re g U 2 %Reg : Trafonun gerilim regülasyonunun % olarak de eri U 20 : Bo taki sekonder gerilimi (V) U 2 : 59

Tam yükteki sekonder gerilimi (V) 60

5.1.12. Trafolarda Verim : Verim Trafolarda verim, al nan gücün verilen güce oran na e ittir. Buna göre verim; formülü ile bulunur. Burada; P A : Trafodan al nan güç(w) P V : Trafoya verilen güç(w) ifade eder. Trafolar n güçleri büyüdükçe verimleri de artar. Demir kay plar bo ta ve her çe it yükte ayn kalmas na ra men, bak r kay plar yüke göre de ti inden trafonun verimi de yüke göre de mektedir. Trafonun verimi, trafo tam yük veya tam yüke yak n yüklerde çal zaman büyük olur. 5.2. Oto Trafolar 5.2.1. Görevi Primer ve sekonder sarg lar n elektriksel olarak birbirleri ile temasta oldu u trafolara oto trafosu denir. 5.2.2. Yap Oto trafolar da manyetik nüve ve sarg lardan olu ur. Primer ve sekonder sarg tek sarg üzerindedir. Gerilim dönü ümü bu sarg üzerinden yap labilece i için ayr ca bir sekonder sarg ya gerek yoktur. Oto trafosu sarg lar n de ik yerlerinden uçlar ç kar larak çe itli gerilimler elde edilir. Sarg lar n ayn manyetik nüve üzerinde bulunmas sebebi ile bu trafolar n kaçak reaktanslar azd r. 5.2.3. ki Sarg Trafo le Fark ekil 5.6: Oto trafosunun prensip emas Oto trafolar ile iki sarg trafo aras ndaki farklar öyle s ralayabiliriz; 61

Oto trafolar tek sarg dan olu ur, Oto trafolar sarg lar n toplam sipir say, iki sarg ya göre daha azd r, Oto trafolar nda primer ve sekonder devre ayn sarg üzerinde oldu undan, manyetik devreleri de ayn r, Oto trafolar ndan farkl ç gerilimleri al nabilir. 5.2.4. Kullan ld Yerler > Gerilim azaltarak asenkron motorlara yol vermede, > Gerilim yükseltmekte, > Enerji nakil hatlar ndaki gerilim dü ümlerini kar lamakta, > Baz üç fazl yüksek gerilimli sistemlerin birbirine ba lanmas nda oto trafolar kullan r. 5.2.5. Üstünlükleri ve Sak ncalar 5.2.5.1. Üstünlükleri Nüve kesitleri küçük oldu u için demir kay plar azd r Gerilim dü ümleri azd r Sarg n toplam sipir say az oldu undan bak r kay plar da azd r Kullan lan demir ve bak r az oldu u için hafif ve maliyet de dü üktür. 5.2.5.2. Sak ncalar > Primer ve sekonder uçlar n birer tanesi ortak oldu undan, yanl klara ve tehlikelere sebep olabilir, sa devre ak mlar çok büyüktür, ba lanmalar çok güçtür. 5.3. Güç Trafolar (Üç Fazl ) sa devre gerilimleri çok dü ük oldu undan sa devre gerilimleri zor ayarland ndan paralel 3 fazl sistemde kullan lan güç trafolar, üç adet 1fazl trafonun birle iminden olu abilece i gibi tek bir nüve üzerine sar larak da yap labilir. 62

5.3.1. Üç Adet Bir Fazl Trafodan Meydana Gelen Trafolar Büyük güç çeken sistemlerde, bir adet 3 fazl trafo yerine 3 adet bir fazl trafo kullanmak daha uygundur. Bu nedenle 3 fazl trafolar n üretiminde büyük öneme sahip olan ba lant ekilleri çok iyi bilinmelidir. imdi bunlar inceleyelim; 5.3.1.1. Ba lant ekilleri gibidir. Gerilimleri ve güçleri e it olan 1 fazl trafolar n ba lant tipleri ekilleri a daki > Y ld z-y ld z Ba lant Primer ve sekonder uçlar n y ld z ba oldu u tiptir. ekil 5. 7. a da görüldü ü gibi öncelikle primerlerin birer uçlar birle tirilir, di er uçlar da 3 fazl ebekeye ba lan r. Bu ekilde primer y ld z ba lanm olur. Burada manyetik nüveler farkl oldu u için polaritelerin bir önemi yoktur. Yine ekil 5. 7. b de görüldü ü gibi sekonder sarg lar ndan iki tanesinin birer uçlar birle tirilir. Di er uçlar aras na ba lanan voltmetre 1 faz geriliminin 3 kat gösterirse ba lant do rudur. E er voltmetre 1 faz gerilimini gösterirse ba lant yanl r ve yaln z bir sekonder sarg n uçlar de tirilmelidir. Daha sonra iki sarg ucunun birbirine ba land noktaya 3. trafonun sekonder uçlar ndan biri ba lan r. Bu trafonun bo ta kalan ucu ile daha önce ba lanan trafolar n bo taki uçlar aras na voltmetre ba lanarak gerilimler ayr ayr ölçülür. Ölçülen bu gerilimler 1 faz geriliminin 3 kat göstermelidir. Aksi takdirde 3. trafonun uçlar de tirilmelidir. Son olarak sekonderin bo ta kalan uçlar yüke ba lanarak sekonderin y ld z ba lant tamamlan r. ekil 5. 7: 3 adet 1 fazl trafonun y ld z-y ld z ba lant Üçgen-Üçgen Ba lant Primer ve sekonder uçlar n uçlar n üçgen ba oldu u tiptir. ekil 5. 8. a da görüldü ü gibi öncelikle primerlerin bütün uçlar birbiri ile birle tirilir. Birle im yerleri ebekeye ba land nda primerin üçgen ba lant tamamlanm olur. 63

Yine ekil 5. 8. b de görüldü ü gibi sekonder sarg lar ndan iki tanesinin birer uçlar birle tirilir. Di er uçlar aras na ba lanan voltmetre 1 faz gerilimini gösterirse ba lant do rudur. E er voltmetre 1 faz geriliminin 3 kat gösterirse ba lant yanl r ve yaln z bir sekonder sarg n uçlar de tirilmelidir. Daha sonra 3. trafonun bir ucu 2. trafoya di er ucu da voltmetre üzerinden 1. trafoya ba lan r. Bu voltmetre s gösterirse ba lant do rudur. Aksi durumda 3. trafonun uçlar yer de tirilir. Son olarak voltmetre ç kar larak bo taki uçlar ba lan r. Sekonderlerin birle im yerleri yüke ba lanarak üçgen ba lant tamamlan r. ld z-üçgen Ba lant ekil 5.8: 3 adet 1 fazl trafonun üçgen-üçgen ba lant Primerin y ld z, sekonderin üçgen ba oldu u tiptir. Primerin y ld z ba lant ekil 5. 7. a da, sekonderin üçgen ba lant ekil 5. 8. b de anlat ld gibidir. Üçgen-Y ld z Ba lant Primerin üçgen, sekonderin y ld z ba oldu u tiptir. Primerin üçgen ba lant, ekil 5. 8. a da, sekonderin y ld z ba lant ekil 5. 7. b de anlat ld gibidir. 5.3.2. Bir Nüveli Üç Fazl Trafolar 5.3.2.1. Görevi Tek bir nüve üzerine üç faz sarg n birlikte yerle tirildi i trafolara bir nüveli üç fazl trafolar denir. 5.3.2.2. Standart Gerilim De erleri Primer standart anma gerilim de erleri 3, 3-6, 3-10, 5-15, 8-31, 5-34, 5-154 ve 380kV tur. 5.3.2.3. Standart Güç De erleri Primer standart anma güç de erleri 25-50-100-200-315-200-315-500-800-1000 -1250-2500 ve 5000kVA dir. 64

5.3.2.4. Yap Nüve Tipleri 3 fazl trafolar n manyetik nüveleri genellikle, mantel nüve ve çekirdek nüve olmak üzere iki tipte imal edilir. Mantel Tipi Nüve Mantel tipi 3 fazl trafonun ortada bulunan bacaklar n kal nl yanlarda bulunan bacaklar n kal nl n iki kat r. Bundan dolay fazlar n manyetik devreleri birbirlerine göre simetrik ve ayr olmaktad r. Çekirdek Tipi Nüve Çekirdek tipi 3 fazl trafonun orta baca n manyetik ak yolu yanlardaki di er bacaklara göre daha k sad r. Bu nedenle ortadaki baca n bo çal ma ak yanlardaki bacaklara göre daha az olur. Sarg lar a- Çekirdek tçi iive b. Manfcl tçi iive ekil 5.9: 3 fazl trafo manyetik nüve çe itleri 3 fazl trafolarda sarg lar üzerinde olu abilecek kaçak ak lar ve kay plar önlemek için ayn faza ait primer ve sekonder sarg lar üst üste sar r. 1 fazl trafolar n tersine bunlarda sarg lar ile manyetik nüve aras nda elektriksel atlama olmamas için dü ük gerilim sarg alta, yüksek gerilim sarg ise üste sar r. Alt ve üst gerilim sarg lar n da birbiri ile yal lmas için aralar na presbantlar yerle tirilir. 65

Sarg lar n gerilim ve ak mlar na göre kesitleri yuvarlak veya dikdörtgen eklinde iletkenler kullan r. 3 fazl trafolar n sarg lar, yap lar na göre silindirik ve dilimli olmak üzere iki çe ittir. Silindirik Sarg Silindirik sarg lar büyük ak ml trafolarda alt gerilim sarg olarak kullan r. Dikdörtgen eklindeki büyük kesitli elektrolitik bak r iletkenlerden sar r. Trafo baca boyunca basit ve çift silindirik sarg olarak sar r. zolasyonu kolayla rmak, trafo yüksekli ini dü ürmek ve bobinin manyetik direncini azaltmak için çift silindirik sarg lar tercih edilir. Dilimli Sarg ekil 5.10: Silindirik sarg kesitleri ve sarg yap Orta güçteki trafolar n üst gerilim sarg n yap nda kullan lan bir sarg çe ididir. Kullan lan iletkenler yuvarlak veya lama eklindeki elektrolitik bak rdan yap r. ekil 5. 11 de görüldü ü gibi önce çift bobinli dilimler sar r. Dilimlerin içinde birbiri ile ba lant çok katl iki ayr bobin bulunur. Sar lan çift bobinli dilimler halindeki sarg lar n sar m yönleri, manyetik alanlar n yönleri ayn olacak ekilde sar lmal r. Trafolarda dilimli sarg kullanmak suretiyle izolasyon kolayl sa lan r. 66

ekil 5.11: Dilimli sarg kesiti 5.3.2.5. So utma Trafolarda So utman n Önemi Bütün elektrik makinelerinde oldu u gibi trafolar da çal malar s ras nda elektrik ak n etkisi sebebiyle rlar. Bu nma özellikle trafonun sarg lar nda ve demir nüvesinde olu an kay plar n kay plar n sonucudur. Trafolarda art belirli bir s a mamal r. Bunun içinde iyi bir so utmaya sahip olmal r. So utma ekilleri Seçim Faktörleri Trafolarda uygulanacak so utma ekilleri u kriterlere göre seçilir; Trafonun çal aca yer ve i letme ko ullar, Trafodan uzakla lmas gereken miktar, Trafonun yap m ve ta ma güçlükleri, Maliyeti, letme giderleri. So utma Çe itleri Hava le So utma Trafolarda kullan lan hava ile so utma; Do al hava so utmal, 67

> Zorlamal hava so utmal olmak üzere iki ekilde yap lmaktad r. Anma gücü 300kVA ya kadar olan kuru trafolar n so utulmalar, ek donan ma ihtiyaç duymadan do al hava so utmal olarak yap r. Bu tip so utmada kullan lan trafolar n sarg lar aç kta oldu undan meydana gelen, ortamdaki havan n do al sirkülasyonu ile sa lan r. Orta ve büyük güçlü trafolar ise zorlamal haval so utma sistemi ile so utulur. Bu ekildeki so utmada iki yöntem kullan r. Birinci yöntemde hava, vantilatörler yard ile trafo ya kazan ve radyatör cidarlar na üflenir. Radyatörler trafo ya kazan na do rudan tak labildikleri gibi ayr bir grup olarak da yerle tirilebilir. Bu so utma türünde trafo, anma gücünün %60 kadar bir güçte çal yorsa do al olarak so ur. %60 n üzerindeki güçlerde vantilatörler otomatik olarak devreye girerek so utmay sa lar. kinci yöntemde, trafo ya n dola m h art rmak için radyatörle kazan aras na pompa konur. Trafo nd nda kazan n üst k sm ndan emilen s cak ya, vantilatörle so utulan radyatörler içinden geçirilir. So uyan ya, dola m yolunda bulunan pompa ile kazan n alt k sm na yeniden bas r. Bu tür so utma çok büyük güçlü trafolarda kullan r. Ya ile So utma Resim 5.1: Hava so utmal YG trafosu Trafo kazan içinde kullan lan ya so utma görevi de yapar. Trafo içinde kay plar n olu turdu u, nan yüzeylerden kolayl kla ya a geçer. Böylece sarg lara ve nüveye temas eden ya n s cakl artar. Is nan ya genle ir, yo unlu u azald için hafifler ve genle me 68

tank na do ru ç kar. Bu ekilde sirküle olan ya so utmay sa lar. Genel olarak OG trafolar nda bu yöntem kullan lmaktad r. Su ile So utma Su ile so utma, i letme süresince sürekli olarak su sa lanabilen yerlerde kullan labilir. Örne in, termik ve hidroelektrik santrallerde santralin so utma suyundan faydalan larak so utma yap r. Su ile so utma iki ekilde yap r; Trafo ya kazan n üst k sm na, ya n en s cak oldu u bölgeye sipiral eklinde su borular yerle tirilir ve içlerinden so utma suyu geçirilir. Trafo ya kazan borularla, içinde ya n su ile so utuldu u bir so utucuya ba lan r. Küçük bir pompa ya n dola sa lar. Bu tür so utmada so utucu kazan n ndad r. So utucudaki so utma su borular ile sa lan r. Su borular çelik, alüminyum, bak r veya bak r ala mlar ndan yap rlar. ekil 5.12: Trafolarda su ile so utma sistemi prensip emas 5.3.2.6. Güç Trafosu Etiket De erleri Her trafonun etiketinde anma büyüklükleri ve i letmeye al nabilmesi için gereken di er bilgiler verilir. Makinenin boyutland anma büyüklüklerinin i letmede özellikle dikkate al nmal r. Trafo etiketinin iyi görülebilen bir yere konmas ve her türlü hava ko ullar na dayan kl olmas gerekir. Etiket üzerindeki bilgiler silinmeyecek ekilde ve 69

standartlara uygun olmal r. Etikette belirtilen anma büyüklükleri daki gibidir; > Anma görünür gücü > Anma frekans > Anma gerilimleri > Anma ak mlar > Ba lant ekli > Ba l anma k sa devre gerilimi > Trafonun türü > Uyulan standartlar > malat tip ve numaras > mal y > Azami k sa devre süresi, > So utma türü > Yal tkan s ve verilen bilgiler Ba lant ekilleri < Üçgen Ba lant ekli Üçgen ba lant için her faz sarg n giri ucu öteki sarg n ç ucu ile birle tirilir. Ba lant noktalar ndan al nan uçlar, 3 fazl gerilim hatt na ba lan r. Ba lant n yap hem primer hem de sekonder için ayn r. ekil 5.13: Üçgen ba lant ld z Ba lant ld z ba lant yapmak için trafonun her faz sarg n ç uçlar birbirine ba lan r. Buna y ld z noktas denir. Bu y ld z noktas da ebekenin y ld z noktas ile birle tirilir. Bo ta kalan uçlar, 3 fazl gerilim hatt na ba lan r. 70

Zikzak Ba lant ekil 5.14: Y ld z ba lant Bu ba lant trafonun sekonder sarg lar nda uygulan r. Ba lant için sekonderde ayn faz n e it gerilimli iki sarg bulunmal r. Zikzak ba lant da sekonderin her faz n bir sarg, öteki fazlardan birinin ba ka bir sarg ile seri ba lan r. 2 nu.lu sarg lar n birer uçlar ld z noktas olu turacak ekilde birbirleri ile ba lan r. 1 nolu sarg lar n bo taki uçlar yüke ba lanarak zikzak ba lant tamamlan r. Güç Trafosu Gerilim Ayar Düzene i ekil 5.15: Zikzak ba lant Güç trafolar n sekonder sarg yüklenecek olursa sekonder geriliminin de ti i görülür. Al lar n sabit gerilim istemeleri, i letme s ras nda trafo sekonder gerilimlerinin sabit bir gerilim de erine ayarlanmas gerekir. Primer sarg lar sabit bir ebekeden besleniyorsa gerilim ayar dönü türme oran n de tirilmesi ile sa lan r. Bunun için de trafo sarg lar n sipir say ayarlanmal r. Bu amaçla sarg lardan birçok uç ç kar r. Bu sarg lara gerilim ayar bobinleri denir. Trafolarda yap lacak gerilim ayar na göre bobinlerin say hesaplan r ve yüksek gerilim sarg lar buna göre sar r. Gerilim ayar için özel kademe de tirici alter kullan r. Örnek kademe de tirici alter ekil 5. 16. a da gösterilmi tir. I. konumda C ve D uçlar alter taraf ndan birle tirilerek iki sarg bobini seri ba lanmaktad r. Böylece sarg n tamam devreye girer. II. konumda ise B ve D uçlar birle tirilmektedir. Bu anda B-C uçlar aras ndaki %2, 5 71

oran ndaki sipirler devre d kalmaktad r. Devredeki toplam sipir say ise %97, 5 tir ekil 5. 16. b de alterin öteki konumlar nda devrede kalan sipir say yüzdeleri görülmektedir. Bu alterler, trafo kapa alt na, boyunduruk üzerine veya trafo ayaklar aras na konabilir. Paralel Ba lant lar ekil 5.16: Gerilim ayar alteri Paralel Ba lama Nedenleri Elektrik santrallerinde, transformatör merkezlerinde ve postalar nda genel olarak birden fazla trafo bulundurulur. Bu trafolar n besledikleri yüklerde bir artma olursa trafolar paralel ba lanarak artan yükü kar lamalar sa lan r. Yük azald nda paralel çal an trafolardan baz lar devreden ç kart larak verimli çal ma elde edilir. Paralel ba laman n ba ka bir nedeni de i letmedeki trafo ar za yapar veya bak m gerektirirse yedekteki trafolar beslemenin süreklili ini sa lar. Paralel Ba lama artlar Paralel ba lanacak trafolar n bo ta primer ve sekonder gerilimleri birbirine it olmal r. Anma güçleri birbirine e it ya da güçleri aras ndaki oran 1/3 ten büyük olmamal r. Paralel ba lanacak trafolar n k sa devre gerilimleri (U K ) birbirine e it ya da aralar ndaki fark %10 dan büyük olmamal r. Paralel ba lanacak trafolar n ayn polariteli uçlar birbirine ba lanmal r. Paralel ba lanacak trafolar n ba lant gruplar uyumlu olmal r. 72

Paralel Ba lant emas ekil 5.17: Trafolar n paralel ba lant emas Trafo Bak m Onar lem S ras Trafolar n bak kullan laca yere ta nmas ndan ba lar, i letme esnas nda devam eder. yi bir bak m trafonun ömrünü uzatt gibi ar zalar da azalt r. Trafolar n bak ; ta ma i leminden sonra ve montaj an nda yap lacak bak m ve i letme s ras ndaki bak m olmak üzere iki k mda gerçekle ir. Ta ma i leminden sonra ve montaj an nda yap lacak bak m i lemi s ras öyledir; zan veya eksilen ya tamamlanmal r. Gev eyen c vata ve somunlar s lmal r. zolatör, bu ing, s cakl k göstergesi vb. ek donan mlar n kontrolü yap larak k ya da çatlak olanlar yenisi ile de tirilmelidir. 73

Monte edildi i yerin havaland rma ve çal ma artlar na uygunlu u kontrol edilerek, gereken tedbirler al nmal r. letme s ras ndaki bak m i lemi s ras öyledir; Ya seviye göstergesi kontrol edilerek, eksilen ya takviye edilmelidir. Ya dan belli bir miktar (1 litre) numune al narak yal tkanl k kontrolü yap lmal r. Yard mc ölçü ve kontrol aletleri ile ek donan mlar kontrol edilerek gereken tamir ve de iklikler yap lmal r. Dikkat Edilecek Hususlar Yukar da say lan bak mlar n haricinde dikkat edilmesi gereken hususlar da unlard r; Trafolar temiz tutulmal r. Hava filtresi sökülüp, genle me tank nda bulunan ve trafo ya n nemini alan silicagel maddesi kurutulmal ya da de tirilmelidir. Boyas bozulan madeni k mlar yeniden boyanmal r. Bu i lemleri yaparken mutlaka trafonun enerjisi kesilerek yede e al nmal r. Resim 5.2: Trafo hava filtresi ve bu ingi 74

Resim 5.3: Trafo kapak contalar eskimi ve ya kaç yor Kuvvetli Ak m Tesisleri Yönetmeli i Transformatör merkezleri; a) Transformatör ya çukurlar : Ya hacmi 1500 1itreye kadar olan ya transformatörler için, transformatörün bulundu u bölümde bu ya n tümünü alabilecek büyüklükte bir ya toplama haznesi yap labilir ya da uygun yükseklikte e i bulunan ve ya geçirmeyen zemin bu amaçla kullan labilir. Ya hacmi 1500 litreden fazla olan ya transformatörler için transformatör bölmesinin alt na veya d na s zd rmaz betonarme olmak ko uluyla ya çukuru yap lacakt r. Bu çukurun galvanizli çelik zgaran n alt ndaki ya toplanan bölümünün hacmi en az transformatör ya hacmi kadar olmal ve ya zgaras n üzerinde en az 5 cm. kal nl kta çak l bulunmal r. Yap n içindeki veya d ndaki ya çukurlar n kanalizasyon ebekesine, topra a, akarsu, göl ve denize ba lanmas kesinlikle yasakt r. b) Transformatör odalar : 1) Transformatörler duvarlarla en az 60 cm mesafe olacak ekilde yerle tirilmelidir. er transformatörün tüm boyu boyunca iki tarafl aç lan kap (kapaklar) var ise bu mesafe (hava sirkülasyonu sa lamas için) 30 cm'ye indirilebilir. 36kV'a kadar transformatörlerin en üst noktas ile tavan aras nda en az 60 cm mesafe bulunmal r. Kompakt trafo merkezleri için bu bent (c. 1) geçerli de ildir. lgili standartlar ve özel artnamelerde belirtilen ko ullara göre düzenlenir. 2) Transformatör odalar nda dö emede kademe bulunmas yasakt r. Odan n iç yüzeyleri toz yapmayacak bir malzeme ile kaplanmal r. Tavanlara kesinlikle boya yap lmayacakt r. c)transformatörlerin elektriksel ba lant lar tesadüfen temas edilmeyecek ekilde yap lacakt r. 75

d) Yap içinde kullan lan transformatörlerin yüksek gerilim geçit izolatörlerinin elektriksel ba lant lar n yal, uygulama gerilimine uygun bir malzeme veya geçmeli tip ile sa lanmal r. e) Transformatörler yer alt na, bodrumlara ve yüksek katl yap lar n üst katlar nda da tesis edilebilir. Yer alt ve bodrumlardaki transformatörlerde, rutubet, havaland rma ve su bask na kar önlemler al nmal r. Transformatörlerin yerine konulmas ve gere inde de tirilmesi durumlar nda a rl ve en büyük boyutlar göz önünde bulundurulmal ve gerekli önlemler al nmal r. f) nsanlar n yo un bulundu u pani in ya anabilece i tüm yap lar, bodrumlar, yüksek katl binalar, hastaneler, tiyatrolar, al -veri merkezleri, okullar gibi yap lar ba ms z olarak yüksek gerilimle enerjilendirildi inde ana bina içindeki transformatörler güvenlik aç ndan kuru tip olmal r. g) Yönetmelik de ikli inin yürürlü e girdi i tarihten itibaren iki y ll k geçi süresini müteakip, primer gerilimi 36 kv'a kadar transformatörlerin (transformatörle ayr lmaz bir bütün olu turan donan mlar dahil) en büyük d tan d a (d ) boyutlar ; A (cm) transformatörün boyu, B (cm) transformatörün eni, C (cm) transformatörün yüksekli i olmak üzere; gücü 630 kva'ya kadar olan transformatörler için A = 170 cm, B = 135 cm, C = 195 cm; gücü 1600 kva'ya kadar olan transformatörler için A = 210 cm, B = 185 cm, C = 245 cm; gücü 2500 kva'ya kadar olan transformatörler için A = 230 cm, B = 215 cm, C = 265 cm'yi amaz. h) Deprem yükleri: Transformatör merkezlerinin yap nda yatay deprem yükleri göz önüne al nacakt r. Da m transformatörlerinin ba lama ( alt) düzeni Madde 38- Her da m transformatörünün alçak gerilim ç na termik manyetik aç ana kesici konulmal r. Alçak gerilim besleme hatlar ç lar na mutlaka koruyucu düzenler ve en az ndan yük alt nda açma kapama yapabilen düzenler konulmal r. Madde 39- Her güç transformatörü*, primer ve sekonder taraflar na sekonder korumal kesici ile techiz edilecektir. Bu kesicinin gerilimden ayr lmas için gerekli düzenlemeler yap lmal r. Transformatör merkezlerinde baraya giren tüm hat fiderleri topraklanabilmelidir. Aç k ve kapal çal an ring sistemlerde, bu topraklama düzeni ba ms z çal an topraklama ay lar olmal r. Kesicilerle kendi ay lar aras nda kilitlenme düzenleri bulunmal, bu durumda kesiciler kapal konumda iken ay lar aç p, kapat lamamal r. Bu kilitlenme düzenleri mekanik, elektriksel yada mekanik - elektriksel tipte olabilir. *Güç transformatörü, yükseltici-indirici merkezler aras enerji iletiminde kullan lan YG/YG transformatörüdür. 76

Trafo Bina Havaland rma Sistemi Madde 37-a) Da m transformatörlerinin havaland lmas : 1) Transformatörlerin havaland lmas için gerekli önlemler al nmal r. Da m transformatörlerinin havaland lmas için özel ko ullar d nda (kompakt transformatör merkezleri vb. ) örnek bir ekil a da verilmi tir. Bu çözümün uygulanamayaca yerlerde (özel ko ullarda) cebri veya özel do al havaland rma yap lmal r. Hava giri i kuranglez (havaland rman n ya çukuru vas tas yla alttan yap lmas ) ile de sa lanabilir. Yang n Söndürme Düzeni Yang n tehlikesi büyük olan yap larla, özel i letmelerdeki da m trafolar nda, yan olmas nedeni ile madensel trafo ya n kullan lmas yasakt r. Bunun yerine yan olmayan sentetik ya lar kullan r. Büyük güç trafolar harici olarak yap r. Trafonun d nda olu acak yang n tehlikelerinde bol miktarda su püskürtmek için etraf na bas nçl su f skiye düzenekleri yerle ririlir. Ya kazan içindeki ya n yang ndan korunmas için ço unlukla nitrojen gaz (azot) enjeksiyon sistemi kullan r. Bir yang n s ras nda, ya n tamam n s cakl 180 C n çok alt nda olmas na kar n, ya n yüzey s cakl çok artar. Ya n yüzeyi so utularak yanma önlenir. Bu i lem yap rken, kazan içinden 5-10cm kadar ya bo alt r ve azot, kalan ya n yüzeyine s larak so utulur. Bu sistemde trafo tank üzerine bir bo altma valfi, iki tane azot enjeksiyon valfi ve bir de kazandaki ya n bo alt esnas nda genle me kab ndaki ya n kazana akmas önleyen otomatik valf kullan r. ELEKTR KOF www.elektrikofisi.com www.elektrikofisi.tr.cx 77