TİCARİ POLİSTİREN KULLANILARAK DÜŞÜK MALİYETLİ PLASTİK SİNTİLATÖR ÜRETİMİ



Benzer belgeler
SINTILATOR ÜRETİMİ TÜRKİYE ATOM ENERJİSİ KURUMU

Yüksek Enerjili İyonlaştırıcı Radyasyon DedeksiyonundaKullanılmak Üzere Polimer Esaslı Sintilatör Üretimi

ÜRETİM YÖNTEMLERİ (Devam)

YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ

ALETLİ ANALİZ YÖNTEMLERİ

MALZEMELERİN MEKANİK ÖZELLİKLERİ

KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ MADEN MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ KAYA MEKANİĞİ LABORATUVARI

RADYASYON ÖLÇÜM YÖNTEMLERİ

NÖTRON RADYASYONU ZIRHLAMA MALZEMESİ OLARAK POLYESTER MATRİSLİ VERMİKÜLİT TAKVİYELİ NUMUNE HAZIRLANMASI VE ZIRHLAMA KABİLİYETİNİN ARAŞTIRILMASI

KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ MADEN MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ KAYA MEKANİĞİ LABORATUVARI

Mert KILINÇ, Göknur BAYRAM. Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Kimya Mühendisliği Bölümü, 06531, ANKARA ÖZET

1,3-bis-(p-iminobenzoik asit)indan Langmuir-Blodgett filmlerinin karakterizasyonu ve organik buhar duyarlılığı

ASC (ANDALUZİT, SİLİSYUM KARBÜR) VE AZS (ANDALUZİT, ZİRKON, SİLİSYUM KARBÜR) MALZEMELERİN ALKALİ VE AŞINMA DİRENÇLERİNİN İNCELENMESİ

A.Ü. GAMA MYO. Elektrik ve Enerji Bölümü GÜNEŞ ENERJİSİ İLE ELEKTRİK ÜRETİMİ 3. HAFTA

ECO Eriyik Filtresi. Polimer filtrelemenin bir adım ötesi. high tech for plastics extrusion

BÖLÜM 7. ENSTRÜMENTAL ANALİZ YÖNTEMLERİ Doç.Dr. Ebru Şenel

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Akreditasyon Kapsamı

CETP KOMPOZİTLERİN DELİNMELERİNDEKİ İTME KUVVETİNİN ANFIS İLE MODELLENMESİ MURAT KOYUNBAKAN ALİ ÜNÜVAR OKAN DEMİR

THE PRODUCTION OF AA5049 ALLOY SHEETS BY TWIN ROLL CASTING

ARD 500 P ARD 990 P ARDIÇ PVB P EMCEPREN 200 P EMCEPREN IG80 P

Mühendislik Birimleri Laboratuarları 1. İnşaat Mühendisliği Birimi Laboratuarları Yapı Malzemeleri ve Mekanik Laboratuarı

MALZEME BİLGİSİ DERS 7 DR. FATİH AY. fatihay@fatihay.net

MALZEME ANA BİLİM DALI Malzeme Laboratuvarı Deney Föyü. Deneyin Adı: Malzemelerde Sertlik Deneyi. Deneyin Tarihi:

PLASTİK ŞEKİLLENDİRME YÖNTEMLERİ

R RAMAN SPEKTROSKOPİSİ CAN EROL

DOKUMA BAZALT-CAM VE FINDIK KABUĞU TAKVİYELİ POLİMER KOMPOZİTLERİNİN EĞİLME DAYANIMI VE ISI GEÇİRGENLİKLERİNİN İNCELENMESİ

ALETLİ ANALİZ YÖNTEMLERİ

PÜSKÜRTME ŞEKİLLENDİRME (SPRAY FORMING / SPRAY DEPOSITION)

ZEMİN MEKANİĞİ DENEYLERİ

KARBON ELYAF TAKVİYELİ POLİAMİT 6 KARMALARIN ISIL VE MEKANİK ÖZELLİKLERİNİN İNCELENMESİ

YENİ BİR İLETKEN POLİMER: POLİ(3,8 DİAMİNOBENZO[c]SİNNOLİN) ELEKTROKİMYASAL ÜRETİMİ VE ELEKTROKROMİK ÖZELLİKLERİNİN İNCELENMESİ

ALETLİ ANALİZ YÖNTEMLERİ

Zeyfiye TEZEL Mehmet KARACADAĞ

Hasyiğit Isıcam Malzemeleri 2013 Katalogu

BÖLÜM 2. FOTOVOLTAİK GÜNEŞ ENERJİ SİSTEMLERİ (PV)

İLERİ SOL JEL PROSESLERİ

KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ MADEN MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MADEN İŞLETME LABORATUVARI

ELEKTROLİTİK TOZ ÜRETİM TEKNİKLERİ. Prof.Dr.Muzaffer ZEREN

Arkeolojik Yanmış Tuğla Örneğinin OSL Tekniği ile Tarihlendirilmesi

Sensörler. Yrd.Doç.Dr. İlker ÜNAL

BURULMA DENEYİ 2. TANIMLAMALAR:

Uygulamalar ve Kullanım Alanları

LABORATUVARDA YAPILAN ANALİZLER

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları

SANTRİFÜJLER. made in GERMANY

NITRON MG SERİSİ MEMBRAN AZOT JENERATÖRLERİ

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/6) Akreditasyon Kapsamı

KOLEMANİT FLOTASYON KONSANTRELERİNİN BRİKETLEME YOLUYLE AGLOMERASYONU. M.Hayri ERTEN. Orta Doğu Teknik Üniversitesi

Döküm Prensipleri. Yard.Doç.Dr. Derya Dışpınar. İstanbul Üniversitesi

KIZILÖTESİ KULAKTAN SICAKLIK ÖLÇEN TERMOMETRELERİN KALİBRASYONU

DİYARBAKIR MERMER TOZ ARTIKLARININ TAŞ MASTİK ASFALT YAPIMINDA KULLANILABİLİRLİĞİNİN ARAŞTIRILMASI

On-line Oksijen Tüketiminin Ölçülmesiyle Havalandırma Prosesinde Enerji Optimizasyonu

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/16) Akreditasyon Kapsamı

BESMAK MARKA BCO 113 SERİSİ TAM OTOMATİK BİLGİSAYAR KONTROLLÜ HİDROLİK BETON TEST PRESİ VE EĞİLME TEST SİSTEMİ

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/12) Akreditasyon Kapsamı

YMN62 SICAKLIĞA DUYARLI YENİ POLİMERLER İLE ÇAPRAZ BAĞLI HİDROJEL MATRİKS SENTEZİ VE KARAKTERİZASYONU

NÜKLEER REAKSİYONLAR II

TEST RAPORU ALCAS AF50E SİSTEM ( ) NUMUNESİ İÇİN TEST METODU

1 Tanıtım, ders içeriği, polimer işleme yöntemlerinin sınıflandırılması 2

2- Bileşim 3- Güneş İç Yapısı a) Çekirdek

OPTİK MALZEMELER ARAŞTIRMA GRUBU. Metal Oksit Nano Parçacıkların 3. dereceden Doğrusal Olmayan Optik Özellikleri. Tuğçe YİĞİT

MÜHENDİSLİK-MİMARLIK FAKÜLTESİ SİPER PERLİTLİ YALITIM SIVASI ANALİZ RAPORU

Araçlar: Çıkarma Parçaları şu şekilde etiketlenmiştir:

Yüzey Pürüzlülüğü Ölçüm Deneyi

Su Debisi ve Boru Çapı Hesabı

EK-B Gazlı Söndürme Sistemleri İçin Açıklayıcı Bilgiler

Maden Mühendisliği Bölümü. Maden Mühendisliği Bölümü Kaya Mekaniği Laborattuvarı. 300 tton Kapasitteli Hidrolik Pres

HIZU NÖTRON AKTİVASYON ANALİZİ YARDIMI ILE FOSFAT KAYALARINDA FLUOR TAYINI

YÜKSEK YOĞUNLUKLU POLİETİLEN VE POLİPROPİLEN ATIKLARIN AKIŞKAN YATAKTA PİROLİZİ

KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ MADEN MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MADEN İŞLETME LABORATUVARI. ( Bahar Dönemi) BÖHME AŞINMA DENEYİ

SPARK PLAZMA SİNTERLEME (SPS)

T.C. ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü A. GENEL BİLGİLER

AR-GE DAİRESİ BAŞKANLIĞI VE AR-GE BAŞMÜHENDİSLİKLERİ LABORATUVARLARI

Yarı ömrü ve radyoaktif denge

S. SÖNMEZ a, F.M. EMEN b, A. EGE c, E. EKDAL d, K. OCAKOĞLU e, T. KARALI d, N. KÜLCÜ a

PLASTİKLERİN MEKANİK ÖZELLİKLERİ Prof.Dr.Ayşegül AKDOĞAN EKER

Elektromanyetik Işıma Electromagnetic Radiation (EMR)

DEKORATĐF BOYALARI ÜRETĐM DEPARTMANI. Dekoratif boya üretiminde kullanılan ekipmanlar üretim aşaması göre su ve solvent bazlı

Akreditasyon Sertifikası Eki. (Sayfa 1/7) Akreditasyon Kapsamı

RADYASYON ÖLÇÜM YÖNTEMLERİ DERS. Prof. Dr. Haluk YÜCEL RADYASYON DEDEKSİYON VERİMİ, ÖLÜ ZAMAN, PULS YIĞILMASI ÖZELLİKLERİ

ÇEVRESEL TEST HİZMETLERİ 2.ENVIRONMENTAL TESTS

MALZEME BİLGİSİ DERS 8 DR. FATİH AY. fatihay@fatihay.net

KOMPOZİTLER Sakarya Üniversitesi İnşaat Mühendisliği

T.C. TRAKYA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ AŞIRI PLASTİK DEFORMASYON METOTLARININ ALÜMİNYUM ALAŞIMLARININ MEKANİK ÖZELLİKLERİNE ETKİSİ

100 TL/adet ISO TL/adet Metalik Malzemelerde. Standard Specification. 200 TL/adet 99. Elyaf takviyeli plâstik.

YTÜ Makine Mühendisliği Bölümü Termodinamik ve Isı Tekniği Anabilim Dalı Özel Laboratuvar Dersi Radyasyon (Işınım) Isı Transferi Deneyi Çalışma Notu

FİZİK ANABİLİM DALI. Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Fizik Anabilim Dalı ANS Kampüsü, Afyonkarahisar

RADYASYON DEDEKTÖR ÇEŞİTLERİ

Monolitik Refrakter Malzemelerde Temel Özelliklerin Detaylandırılması

GÜNEŞ PİLLERİ (FOTOVOLTAİK PİLLER) I. BÖLÜM

SK 50. MİMARİ KATALOG Alüminyum Pencere, Kapı ve Giydirme Cephe Sistemleri. Teknik Özellikler;

KRON KÖPRÜ REVATMANI

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/7) Akreditasyon Kapsamı

LDPE/EVOH Harmanlarının Hazırlanması, Karakterizasyonu ve Bazı Özellikleri

X-IŞINI FLORESANS SPEKTROSKOPİSİ. X-ışınları spektrometresi ile numunelerin yarı kantitatif olarak içeriğinin belirlenmesi.

LCD 4 Fantomu Üzerinde Sayım ve Görüntüleme Dedektörleri Kullanılarak Yapılan Kontrast Ölçümlerinin Karşılaştırılması

KESİKLİ İŞLETİLEN PİLOT ÖLÇEKLİ DOLGULU DAMITMA KOLONUNDA ÜST ÜRÜN SICAKLIĞININ SET NOKTASI DEĞİŞİMİNDE GERİ BESLEMELİ KONTROLU

Akreditasyon Sertifikası Eki. (Sayfa 1/4) Akreditasyon Kapsamı

Donma-Çözülmenin Farklı Kür Görmüş Kendiliğinden Yerleşen Betonlar Üzerindeki Etkisi

Transkript:

X. Ulusal Nükleer Bilimler ve Teknolojileri Kongresi, 6-9 Ekim 2009,214-228 jp^ ^ 00065 0 0ktar TİCARİ POLİSTİREN KULLANILARAK DÜŞÜK MALİYETLİ PLASTİK SİNTİLATÖR ÜRETİMİ Okan Oktar, Galip An, Ömer Gündüz, Halil Demirel, Ahmet Demirbaş Plastik sintilatör dedektörler nükleer ve yüksek enerji fiziği alanlarında uzun yıllardır kullanılmaktadır. Plastik sintilatörlerin avantajları arasında hızlı tepki vermeleri, kolay üretilmeleri, şekillendirilebilmeleri ve çeşitlilikleri gelir. En büyük dezavantajlan ise radyasyon dayanımları ve maliyetleridir. Plastik sintilatörler sertleştirilmiş bir polimer matriks içerisinde çözülmüş organik floresant bileşikler içeren katı malzemeler olarak tanımlanabilir. Işık sintilasyonu için en yaygın kullanılan transparant plastikler PS (veya polivinilbenzen) ve poliviniltoluen'dir (veya PVT, polimetilstiren). Bu çalışmada ekstürüzyon ve basınçlı kalıplama metodu ile ticari PS pelletler kullanılarak düşük maliyetli plastik sintilatör üretiminin ön çalışmalannın gerçekleştirilmesi hedeflenmiştir. Bu amaçla ticari floresant dopantlar içeren PS bloklar SANAEM'de bulunan ekstrüzyon aleti kullanılarak hazırlanmıştır. Ekstrüzyon aletine uygun kalıp tasarımı yapılarak aletinin çalışma sıcaklığı, basma hızı ve basıncı gibi optimum üretim parametreleri bulunmuştur. Hazırlanan plastik sintilatör blokların optik ve mekanik testleri yapılmış ve farklı radyoaktif kaynaklara karşı cevabı ölçülmüştür.bu çalışma, yurt dışından temin edilen plastik sintilatörlerin, SANAEM araştırma merkezindeki imkanlarla üretilebileceğini ve bu plastik sintilatörlerin yurt içinde ve sınır kapılarında radyoaktif malzemelerin tespiti amacıyla kullanılabileceğini göstermiştir. Anahtar Kelimeler: Plastik Sintilatör, Detektör, Polisitiren, Extriizyon, SANAEM Plastic scintillation detectors have been used in nuclear and high energy physics for many decades. Among their benefits are fast response, ease of manufacture and versatility. Their main drawbacks are radiation resistance and cost. Plastic Scintillators can be described as solid materials which contain organic fluorescent compounds dissolved within a polymer matrix. Transparent plastics commonly used for light scintillation are Polystyrene (or PS, poly-vinyl-benzene) and polyvinyl-toluene (or PVT, poly-methyl-styron). In this activity, preliminary studies for low cost plastic scintillator production by using commercial polystyrene pellets and extrusion method were aimed. For this purpose, PS blocks consist of commercial fluorescent dopant were prepared by an extruder in SANAEM. Molds suitable for extruder were designed and manufactured and optimum production parameters such as extrusion temperature profile, extrusion rate and pressure were obtained. Plastic blocks prepared were optically and mechanically tested and its response against various radioactive sources was measured.this study has shown that plastic scintillators imported can be produced in SANAEM domestically and be used for detection of radioactive materials within the country or border gates. Key words: Plastic Scintillator, Detector, Polystyrene, Extrusion, SANAEM 214

1.GİRİŞ Plastik sintilatör dedektörler nükleer ve yüksek enerji fiziği alanlarında uzun yıllardır kullanılmaktadır [1], İlk örnekleri yarım yüzyıldan önce üretilmiş olan Plastik sintilatörler sertleştirilmiş bir polimer matriks içerisinde çözülmüş organik floresant bileşikler içeren katı malzemeler olarak tanımlanabilir. Işık sintilasyonu için en yaygın kullanılan transparant plastikler PS (veya polivinilbenzen) ve poliviniltoluen'dir (veya PVT, polimetilstiren) [1-8]. Plastik sintilatörlerin kompozisyonları değiştirilerek ışık verimi, radyasyon direnci, decay süresi gibi bir takım özellikleri kontrol edilebilir. Plastik sintilatörlerin bir takım avantaj ve dezavantajlan bulunmaktadır. Avantajları arasında hızlı tepki vermeleri, kolay üretilmeleri, şekillendirilebilmeleri ve çeşitlilikleri gelir [9]. En büyük dezavantajlan ise radyasyon dayanımlan ve maliyetleridir [11-14]. Plastik sintilatörler alüminyum veya cam bir kalıp içerisinde yığın polimerizasyonu veya klasik basınçlı kalıplama tekniği ile hazırlanabilir. Yığın polimerizasyonu ile üretim yapıldığında polimerizasyon öncesi kullanılan tüm bileşenlerin saflaştınlması gereklidir. Polimerizasyon süreci en az dört beş günlük bir zaman dilimine ihtiyaç duyar. Aynca, monomerin tamamen polimere dönüşümünü sağlamak için yüksek sıcaklık ve ardından gerilimsiz malzeme üretimi için oda sıcaklığına kadar kontrollü bir soğutma gerektirmektedir [9-10]. Polimer ana gövdeye oksijen ve nem difüzyonu, çatlak/hata oluşumu ve sararma/bulanıklaşmaya neden olarak ana gövdenin ışık üretimini (sintilasyon verimini) ve dopantlann dönüştürdüğü ışığın iletimini/transmittansı düşürerek sintilatörün özelliklerinin kötüleşmesine neden olur. Bunun yanı sıra, plastik sintilatörlerdeki yaşlanmanın ana nedenlerinden birisi kalıntı monomerdir [15]. Plastik sintilatörler üzerine yapılan çalışmaların büyük çoğunluğu plastik sintilatörlerin temel özelliklerinin arttınlması üzerine yoğunlaşmakla birlikte bu malzemelerin daha düşük maliyetle ve daha kolay hazırlama teknikleri ile üretilmelerine yönelik çalışmalar son yıllarda önem kazanmıştır. Özellikle, çok büyük miktarlarda plastik sintilatöre ihtiyaç duyulan büyük araştırma projelerinde sintilatör maliyeti önemli bir parametre olmaktadır. Düşük maliyetli plastik sintilatörlerin üretilmesine yönelik çalışmalar 1970'li yıllann ikinci yansından itibaren hızlanmıştır. 1975 yılında akrilik bazlı sintilatör Plexipop geliştirilmiştir. Düşük maliyetine rağmen akriliğin aromatik yapıda olmaması nedeniyle Plexipop'un sintilasyon ışık verimi klasik plastik sintilatörlerin dörte biri kadar olmuştur. Yine de akrilik esaslı plastik sintilatörler üzerine yapılan çalışmalar ışık verimi ile ilgili problemlere katkı sağlamıştır [1,9]. Ancak, geliştirilen sintilatörlerde yavaş cevap süresi ve zayıf mekanik özelliklerinden kaynaklanan problemler devam etmiştir. Son on yıl içerisinde ekstürüzyon yöntemi düşük maliyetli yüksek kalitede plastik sintilatör malzemelerin hazırlanmasında son derece popüler hale gelmiştir. Bu çalışmada ekstürüzyon metodu ile ticari PS pelletler kullanılarak düşük maliyetli plastik sintilatör üretiminin ön çalışmalannın gerçekleştirilmesi hedeflenmiştir. Bu amaçla ticari floresant dopantlar içeren PS bloklar SANAEM Tenoloji Bölümü-Malzeme Birimi'nde bulunan ekstrüder ve ısıtmalı/soğutmalı pres cihazlan kullanılarak hazırlanmıştır. Ekstrüzyon aletine uygun kalıp tasanmı yapılarak aletinin çalışma sıcaklığı, basma hızı ve basıncı gibi optimum üretim parametreleri bulunmuştur. Hazırlanan plastik sintilatör bloklann mekanik testleri yapılmıştır. Plastik sintilatörün farklı radyoaktif 215

kaynaklara karşı cevabı ölçülerek mevcut kullanılan plastik sintilatörle karşılaştırması yapılmıştır. 2.0RGANİK PLASTİK SİNTİLATÖRLERİN ÇALIŞMA PRENSİBİ Sintilasyon Mekanizması Yüklü bir parçacık bir maddenin içerisinden geçtiği zaman arkasında içerisinden geçtiği maddenin uyarılmış moleküllerini bırakır. Belli tip moleküller bu eneıj inin küçük bir kesrini %3) optik fotonlar olarak yayarlar. Sintilasyon (ışıldama) olarak adlandırılan bu proses, özellikle aromatik halka içeren PS, poliviniltoluen ve naftalin gibi organik yapılarda belirgindir. Toluen ve ksilen içeren sıvılar da sintilasyon yaparlar. Floresans olayında ise bir fotonun absorpsiyonu sonucu uyarılmış seviyeye çıkan molekül, daha uzun bir dalga boyunda ışıma yaparak temel seviyeye döner. Lüminesant katkılar, sintilasyon ışığını daha uygun (kolay ölçülebilen) bir dalga boyuna kaydırmak için "dalga kaydıncı" (waveshifters) olarak kullanılırlar. Kompleks moleküller içinde meydana gelen absorpsiyon ve emisyon prosesi foton eneıjilerinin geniş bir bandı üzerine dağılabilir, emisyon ve absorpsiyon bantlarının bazıları örtüşür yani emisyon ışığının belli bir kesri tekrar absorplanabilir. Self absorpsiyon olarak adlandırılan bu olay attenuation uzunluğunun kısalmasına neden olduğu için dedektör uygulamalarında istenilmez. Ana absorpsiyon ve emisyon pikleri arasındaki dalgaboyu farkı "Stoke kayması" olarak adlandırılır. Bu nedenle daha büyük Stoke kayması self absorpsiyonun daha küçük olması anlamına gelir. Şekil l'de plastik sintilatörün çalışma prensibi şematik olarak gösterilmiştir. Ana plastik malzemenin radyasyonla uyarılması 10 m Eneıji transferi lo^m foton foton V UV -340 nm UV fotonun absorplanması Mavi bölgede ışıma ~41 Onm Ana plastik Birincil dopant İkincil dopant Detektör (PMT, foto diyot Şekil 1. Plastik Sintilatör Çalışma Prensibi Plastik sintilatörlerde iyonlaştıncı radyasyona duyarlı kısım ana plastik malzemedir. Dopantlann kullanılmadığı durumlarda ana plastik kısa sönüm (attenuation) uzunluğunda (birkaç mm) UV fotonlan yayacaktır. Daha uzun sönüm uzunluklan, ana plastiğin ışık geçirgenliğinin en fazla olduğu bir dalga boyunda soğrulan eneıjiyi kuvvetli şekilde tekrar yayabilecek birincil dopantın yüksek bir konsantrasyonda (~ %1 w/w) ana plastik içinde 216

çözülmesiyle elde edilir. Birincil dopantın ikinci önemli bir fonksiyonu daha vardır. Sintilatörün ana plastiğinin decay süresi uzun olabilir (örneğin PS için decay süresi 16 ns), bu durumda yüksek konsantrasyonda birincil dopantın eklenmesi ile decay süresi büyük oranda kısalır ve toplam ışık verimi artar. Dopantın kullanılan konsantrasyonlarında % 1 ve daha fazla), bir dopant molekülü ile uyarılmış ana birim arasındaki ortalama mesafe 100 A civarındadır ve bu mesafe bir ışığın dalga boyundan oldukça azdır. Bununla birlikte bir dopant tam olarak emisyon dalga boyu veya sönüm uzunluğunun istenilen düzeyde olmasını sağlamaz ve çok düşük bir ağırlık kesrinde diğer bir dalga boyu kaydırıcının (ikincil dopant) kullanılmasına ihtiyaç duyulur. Nadiren de olsa üçüncü bir dopant kullanılır. Tablo l'de plastik sintilatörlerde en çok kullanılan birincil (primary) ve ikincil (secondary) dopantlar verilmiştir. Tablo 1. Plastik sintilatörlerde kullanılan dopant maddeler Scintillator Butyl PEG > < t^/f.ı-iyl^l 'J. )4-fı*<! t*ıt/- 1,3,4 owazo^) Order No. SFC*20 Structure u f. î Emission Wavelength 363nm Naphlhalenç [ \ 322nm Ord*f He, SFC-40 PPO Ort«fBo.SFC-10 \ İ' \ / p-terphenyl Order No. SFO50 "s. f \ \ 3S7nm 340nm >hv i <->. * * v BGQ j ni t»»n iirı ı m t e,-;?.t»î t JcscJtfrVi'rtcüıw«-7-«nf.} OfdwWo.SFC.t3 Bis-MSB 0<dwHo. SfC-M PÛPOP {1,4 fc*?f5 ptmltyftxak*? \ y:f> WÇf ' '' Of4*f Hfc SF«0 TP8 0.; T ] ) F "A >~\ } O" \ ) Oc4«Mo.$FC-1S f ''.I \ Ji - r j 477nm 420nm 41 Oran 455nm Ekstrüde Plastik Sintilasyon Dedektörler Plastik sintilatör detektörlerin üretiminde maliyet önemli bir faktördür. Özellikle, çok büyük miktarlarda plastik sintilasyon detektörüne ihtiyaç duyulan çalışmalarda maliyet unsuru önem kazanmaktadır. Kalıp yöntemi ile hazırlanan sintilatörlerde kg maliyeti yaklaşık olarak 40 USD iken ekstürüzyön metodu ile üretilen plastik sintilatörlerin kg maliyetlerinin yaklaşık olarak 5-8 USD olacağı hesaplanmıştır [9]. Bunun dışında döküm yöntemi ile plastik sintilatör üretimi oldukça zaman alıcı ve çok fazla iş gücü gerektirir. Ekstürüzyön işleminde kullanılan polimerler pellet veya toz halindedir. Ekstrüzyon metodunda kullanmak üzere ticari PS pelletler ucuz ve kolay bir şekilde elde edilebilir. Bu sayede monomerin saflaştırılması işlemleri ve bunun getirdiği maliyetler azalır. Ayrıca ekstrüzyon metodu, istenilen geometride üretim imkanı verdiğinden dolayı detektör geometrisi seçenekleri artar. Bununla birlikte, ekstrüde plastik sintilatör, seçilen ticari PS türüne bağlı olarak döküm sintilatörlere göre daha düşük optik kalitededir. Bunun nedeni PS taneciklerindeki yüksek parçacık konsantrasyonudur. Dolayısıyla ışığın soğrulması nedeniyle üretilen plastik sintilatörün boyu daha kısa olmak zorundadır. Bu sorunu aşmak için yukarıda bahsedilen WLS fiberler kullanılabilir. 217

3.0RGANİK PLASTİK SİNTİLATÖRLERİN HAZIRLANMASI Kullanılan Ham Maddeler PS ticari uygulamalarda oldukça fazla kullanılan ve kolay bulunan bir polimerdir. Piyasada farklı özelliklerde PS pellet veya toz ürün bulunabilmekte ise de sintilatör yapımında sadece çok iyi optik özelliklere sahip PS kullanılması gerekir. Ekstrüde edilmiş plastik sintilatör yapımında kullanılacak olan PS seçimi yapılırken seçilen hammaddenin oldukça yüksek optik özellikte olmasının yanı sıra ekstrüzyon prosesinin kolaylığı için uygun eriyik akış hızına (melt flow rate) sahip olması, fiyatı ve kolay bulunabilirliği göz önüne alınmalıdır. Yapılan çalışmada genel amaçlı Dow Styron 634 PS pelletler kullanıldı. Dow Styron 634 PS pelletlerin birim fiyatı 3,2 TL/kg dır. Dow Styron 634 PS pelletlerin teknik özellikleri Tablo 2'de verilmiştir. Birincil dopant olarak % 1,0-1,5 (w/w) PPO (Merck) ve ikincil dopant veya dalga boyu kaydırıcı olarak %0,01-0,03 (w/w) POPOP (Merck) kullanıldı. Kullanılan dopantlann açık yapıları Şekil 3'te, diğer özellikleri ise Tablo 3'de verilmiştir. Tablo 2. Dow Styron 634 PS pelletlerin teknik özellikleri Teknik Özellikler Değer Fiziksel Erime Akış Hızı (200 C/5 kg) g/10 dk. 3,5 Özgül Ağırlık (@ 23 C), kg/m3 1050 Yığın Yoğunluğu, kg/m 600 Mekanik Yield tensile strength, 5 mm/min., MPa 54 Ultimate tensile elongation, 5 mm/min., % 1-3 Flexural modulus (3-points bending), MPa 3500 Flexural strength (3-points bending), MPa 85 Termal Vicat yumuşama noktası (120 C/h, 1 kg), C 102 (50 C/h, 1 kg ), C 95 DTUL. annealed (120 C/h, 1.82 MPa), C 94 (120 C/h, 0.46 MPa), C 96 PPO 2,5-Diphenyloxazole POPOP 1,4-bis [5-phenyloxazol-2yl]benzene Şekil 2. Birincil ve ikincil dopant olarak kullanılan katkı maddelerinin açık yapılan 218

Tablo 3. Birincil ve ikincil dopantlann bazı fiziksel özellikleri Özellik PPO POPOP Kaynama noktası 360 C Veri yok Erime noktası 72-73 C 244-246 C Saflık % 99 % 99 Görünüş Beyaz toz Sarı kristalin fiber Kullanılan Ekipman Polisitiren plastik sintilatörün hazırlanmasında kullanılan deneysel düzenek Şekil 4'te gösterilmiştir. Yapılan çalışmada SANAEM Malzeme Biriminde bulunan FRUIL-FLIERE marka ESTRU 23 model 40 mm tek vidalı ekstürüder cihazı (Şekil 5) ve CEAST marka Type-6709 model pres (Şekil 5) kullanıldı. İlk basma kalıbı olarak kullanılan alüminyum kalıp SANAEM Mekanik Atölyesinde, paslanmaz çelik kalıp ise OSTİM'de yaptırıldı. Kullanılan kalıpların resimleri Şekil 6'da verilmiştir. / N 2 1 r s f PS+Dopantlar V ı r Besleme Hunisi N J Ekstruder Ara bağlantı vanası Pres Şekil 3. Deneysel Düzeneğin Şematik Görünümü 219

Şekil 4. Kullanılan Ekstruder ve Pres Ekstrüde PS blokların Hazırlanması Şekil 5. Kullanılan Kalıplar Ekstrüzyon işlemine başlamadan önce PS pelletler ve dopantlara 70 C'deki etüv içerisinde ön kurutma yapıldı. Dopant ve pelletlerin karıştırıldığı renklendirme işlemine geçmeden önce etüvden alman PS pelletler çözünmüş oksijen ve nemi uzaklaştırmak için 1-2 gün azot atmosferinde tutuldu. PS pellet ve dopantlar azot atmosferi altında bir karıştırma bidonu içerisinde karıştırıldı. Karıştırma esnasında dopantlann pelletler üzerine kaplanması ve daha homojen yayılmasını sağlamak için bir miktar silikon yağı eklendi. Ekstürüzyon işlemi boyunca ekstrüder besleme hunisi azot atmosferi altında tutularak besleme ortamının nemi en az seviyede tutulmaya çalışıldı. Ekstrüderden çıkan sıcak eriyik bir bağlantı vanası kullanılarak sıcak pres altında tutulan kalıp içerisine basıldı. Ekstrüder, ara bağlantı vanası ve kalıp sıcaklıkları son derece önemli olduğu için nihai basma sıcaklığı, basma hızı, kalıbın basma sonrası tekrar oda sıcaklığına soğutulma hızı gibi parametreler farklı kombinasyonlarda çalışılarak optimum deney şartlan belirlendi. 220

4.HAZIRLANAN PLASTİK SİNTİLATÖRLERİN ÖZELLİKLERİ Spektroskopik Ölçümler UV spektroskopik ölçümler Varian-Cary 100 model UV-Vis ve flöresans ölçümleri Varian-Cary Eclipse model Flöresans Spektrofotometrede ölçüldü. Flöresans ölçümleri 310 nm uyarılma dalga boyunda yapılmıştır. Birincil ve ikincil dopantlar içeren PS filmlerin spektroskopik karakteristikleri Şekil 8'de gösterilmiştir. Mavi ışık yayan sintilatörün abpsorpsiyon maksimumu yaklaşık olarak 400 nm de (1 cm optik yol uzunluğunda) ve emisyon maksimumu 420 nm de gözlenmiştir. Luminesant dopantlardan PPO /\, max :340-370 nm ve POPOP A, max :420 nm de emisyon yapar. Şekil 9'da ise orijinal LODLUM PVT ile SANAEM'de hazırlanan PS sintilatör bloklardan hazırlanan 5,00 mm kalınlığındaki disklerden ölçülen absorbans spektrumlan verilmiştir. 300 350 400 450 500 550 Dalgaboyu (nm) Şekil 6. PPO ve POPOP içeren PS sintilatörün flöresans ve % geçirgenlik spektrumlan 221

ı/ı.0 <t Malz.Bir Haz2008_1 \ ^ \ \ \ I r 200 300 400 500 600 Wavelength (nm) 700 800 Orijinal_USA_2 X. 1,30-1,25-1,20-1,15-1,35-1,30- cn < 1,25 r 1,20 200 300 400 500 600 Wavelength (nm) 700 800 Şekil 7. Orijinal LODLUM (PVT) (altta) ve SANAEM'de (üstte) hazırlanan PS blokların UV spektrumları Yukarıda verilen spektrumlardan da görüldüğü gibi orijinal sintillatörden alınan spektrum ile SANAEM de hazırlanan spektrumdaki absorbans maksimumları son derece uyumludur. Mekanik Testler ve Eriyik Akış İndisi (MFI) Ölçümleri Kalıplanan PS bloktan ve mevcut kullanılan plastik sintilatör bloğundan hazırlanan numunelerin Eriyik Akış İndisi (MFI) ve 3 nokta bükülme (3 points bending) testleri yapılarak bu çalışmada üretilen sintilatör bloğunun bir karşılaştırması yapılmıştır. Bükülme-kırılma testi için 10x15x140 mm boyutlarında test numuneleri hazırlanarak, SANAEM Malzeme Biriminde bulunan Instron marka 1011 model Üniversal mekanik test cihazı kullanılarak 3 nokta bükülme-kırılma testleri yapılmıştır. Test parametreleri şu şekildedir; Bending Gap = 100 mm Transducer = 5kN, Load Range = İkN, Cross-Head Hızı = 200mm/s MFI ölçümleri SANAEM Malzeme Biriminde bulunan CEAST marka cihaz kullanılarak yapılmış olup test parametreleri şu şekildedir; Sıcaklık = 200 C, Test Yükü = 5 kg, Kesme aralığı = 30 sn 222

Kalıplanan PS bloktan ve mevcut kullanılan plastik sintilatör bloğundan hazırlanan numunelerin mekanik test dirençleri Tablo 5'te, MFI sonuçları Tablo 6'da verilmiştir. Tablo 4. Sintilatör bloklarının mekanik direnci PS Blok (SANAEM DOW 634) PVT Blok (Orjinal LODLUM) Azami Bükülme, mm 6,52 7.10 Maksimum Bükülme Direnci, N 685,24 618,07 Kırılma Direnci, N 669,02 600,53 Tablo 5. Sintilatör bloklarının MFI değerleri MFI, g/10dk PS Blok (SANAEM DOW 634) 5,496 PVT Blok (Orjinal LODLUM) 1,421 Radyoaktif Kaynaklara Karşı Sintilatörün Cevabının Ölçülmesi (Sayım Sistemi) Hazırlanan PS sintilatör blokdan farklı aktivitelerdeki radyoatif kaynaklara karşı alınan ölçümler Şekil 10 da gösterilen sayım düzeneği kullanılarak alınmıştır. Ölçümlerde 10x5x40 cm (WxHxL) ebatlarında hazırlanan PS blok ile 13x8x120 cm (WxHxL) ebatlarında orijinal LODLUM plastik sintilatör kullanıldı. LODLUM sintilatörün ana plastik hammaddesi PVT'dir. Hazırlanan PS Bloğun (SANAEM numunesi) gördüğü katı açı, LODLUM'un gördüğü katı açının % 33'üdür. Ayrıca LODLUM, hazırlandığı malzeme açısından optik olarak başlangıçta daha üstündür (PS'e karşılık PVT). Buna karşılık SANAEM numunesi daha kısa olduğundan oluşan ışıldamanın sönümlenmesi daha azdır. LODLUM'un kalınlığı daha fazla olduğundan ışık verimi daha yüksektir. Ancak yaşlanmaya bağlı olarak LODLUM'un yapıldığı malzeme olan PVT'nin radyasyon direnci daha düşüktür. Sayım sırasında kullanılan kaynaklar ve aktiviteleri aşağıdaki Tablo 6'da verilmiştir Şekil 8. Sayım Sistemi 3 kanallı counter /timer ve PC 223

Tablo 6. Sayım sisteminde kullanılan kaynaklar Kaynak Aktivite 241 Am 25 mc 137 Cs 333 KBq (1986) Gamma referans seti Çıplak yüzey aktivitesi ~200mR/hr U 235 standart set Şekil 10'da görülebildiği gibi SANAEM numunesi orijinal LODLUM'un % 37-38'i mertebesinde bir ardalan sayımı yapmaktadır. Farklı aktivitede radyoaktif kaynaklar ile orijinal LODLUM sintilatör ve SANAEM'de hazırlanan PS sintilatörden alınan sayım sonuçları Şekil 11-16'da verilmiştir. 2500 Background Sayımı 2000 (O a o 1500 1000 LODLUM -SANAM 500 1 201 401 601 801 1001 1201 1401 Zaman, sn Şekil 9. SANAEM ve orijinal numuneden ölçülen ardalan sayım sonuçlan 224

Karma Kaynak ile Mesafe-Sayım 4000 3500 3000 2500 a. 2000 O 1500 -LODLUM -SANAEM 1000 500 2,5 2 1,5 0,5 Mesafe, metre Şekil 10. Mesafeye göre sayım sonuçlan (Karma kaynak) Cs 137 Kaynağı ile Mesafe-Sayım Mesafe, metre Şekil 11. Mesafeye göre sayım sonuçlan (Cs-137) Şekil 12. Mesafeye göre sayım sonuçlan (U-235 standart set) 225

X. Ulusal Nükleer Bilimler ve Teknolojileri Kongresi, 6-9 Ekim 2009,214-228 jp^ ^ 00065 0 0 ktar Şekil 13. Mesafeye göre sayım sonuçları (Karma kaynak, farklı mesafeler, kaynak açıp kapatılarak) Şekil 14. Mesafeye göre sayım sonuçları (Cs-137 ile farklı mesafeler, kaynak açıp kapatılarak) 226

U 235 Standart Set ile Rastgele Mesafe-Tepki LODLUM SANA»! Zaman, sn Şekil 15. Mesafeye göre sayım sonuçları (U-235 standart set kullanılarak kaynağa farklı mesafelerden kaynak açıp kapatılarak) Maliyet Üretimde kullanılan PS pelletlerinin fiyatı 3,2 TL/kg'dır. 10x5x100 cm ebatlarında bir sintilatör detektörü yapmak için; 5250 grps 5250 gr * %1 = 52,5 gr PPO 5250 gr * %0,03 = 1,575 gr POPOP gereklidir. PPO'nun katalogdan alınan maliyeti 500 gr'lık bir şişe için 1,1 $/gr'dır. Aynı şekilde POPOP için bulunan fiyat 1,5 $/gr'dır. Bu maliyetlere göre plastik sintilatör maliyeti.için malzeme maliyeti; 5,25kgx3,2TL/kg + [52,5grxl,l$/grx l,575grxl,5$/gr) x 1,571/$ = 106,97 TL olarak bulunmaktadır. Bu sintilatörün ektrüzyonu için bir ekstrüder, bir sıcak pres ve kalıp gereklidir. Ekstrüder ve sıcak pres SANAEM'de mevcut olduğundan hesaplamaya sadece kalıp dahil edilmiştir. Kalıp : 25.000 TL Üretim maliyeti olarak üretim sırasında kullanılan elektrik ve işçilik maliyeti eklenecektir. Günde 8 saat çalışan toplam 9 kw gücünde ekstrüder ve sıcak pres için hafta sonları hariç yılda; 9kWxS saat x (365 gün-110gün)xo,2tl/kwh = 3672TL elektrik maliyeti bulunur. Kesikli bir üretim düşünülür ve bir bloğun basma, soğutma, kalıptan çıkarma ve tekrar kalıp bağlama işlemi 90 dk. kabul edilirse, günde yaklaşık 5 adet blok üretilebilir. Bir yılda -1275 plastik Sintilatör üretilebilir (hafta sonlan hariç). 227

Sonuç olarak 10x5x100 cm boyutundaki 1275 adet plastik sintilatörün işçilik hariç, üretim maliyeti: [([(25.000 TL + 3672 TL) + (106,97 TL x 1275)] / 1275 = 129,46 TL olarak bulunur. Maliyetin 2/3'ünü malzeme gideri oluşturmaktadır. Kataloglardaki gram mertebesindeki malzemeler için verilen fiyatların daha da düşebileceği düşünülmektedir. 5.SONUÇ ve DEĞERLENDİRME SANAEM'deki ekstrüder ve sıcak pres kullanılarak, PS peletlerden plastik Sintilatör yapımı gerçekleştirilmiştir. Laboratuar ölçekli bu üretim sonucu elde edilen malzemenin spektroskopik ölçümleri LODLUM'la karşılaştırıldığında neredeyse aynıdır. Yapılan testler, SANAEM'de hazırlanan PS sintilatörün mekanik olarak LODLUM'a eşit veya daha iyi olduğunu göstermektedir. Eriyik Akış İndeksi daha yüksek çıkmıştır. Radyoaktif kaynaklara göre yapılan değerlendirmelere göre; Tüm sayımlarda SANAEM numunesinden, LODLUM'a göre kaynağı gören katı açı ile orantılı olarak benzer veya daha yüksek sayım alındığı görülmüştür. Hareketli bir şekilde yaklaştırılan kaynaklara karşı, orijinal LODLUM ile aynı anda ve belirgin bir artış/tepki vermektedir. Hazırlanan numune, radyasyonun tespiti veya ikaz amaçlı kullanılabilir. Bundan sonra yapılması düşünülen çalışma, hazırlanan plastik sintilatörden spektrum alınması olacaktır. 6.KAYN AKLAR [1] Birks, J.B., "The theory and practice of scintillation counting", Pergamon Press, The MacMillan Co., NY, 1964 [2] Beddar, A.S., et.al., Phys. Med. Biol. 1992a (37), 1883-1900 [3] Beddar, A.S., Phys. Med. Biol. 1994 (39), 253-263 [4] Flühs, D., et.al., Med. Phys. 1996(23), 427-434 [5] Beddar, A.S., et.al., IEEE Trans. Nucl. Sci. 2001 (48), 924-928 [6] Letourneau, D., et.al., Med.Phys., 1999(26), 2555-2561 [7] Pain, F., et.al., IEEE Trans. Nucl. Sci. 2000 (47), 25-32 [8] Pain, F et.al., Proc. Natl. Acad. Sci. 2002 (99), 10807-10812 [9] Pla-Dalmau, A., Nucl. Inst. & Met. In Phys. Res., A., 2001(466), 482-491 [10] Yashimura, Y., Nucl. Inst. & Met. In Phys. Res., A., 2001 (406), 435-441 [11] Clark, D., Nucl. Ins.Met. 1974 (117), 295 [12]Mukhopadhyay, S. [ 13] Jun-Suhk Suh, KNU/CHEP, Second Korean ILC Workshop, December 2004 [14] Dong Hee Kim, http://www.slac.stanford.edu/econf/c0508141/proc/pres/alcpg0701_talk.pdf., [15] V SENCHISHIN, et.al., "New Radiation Stable And Long-Lived Plastic Scintillator For The SSC", FERMILAB-TM-1866, Kasım 1993 228