İÇİNDEKİLER BİRİNCİ BÖLÜM: KALKINMA VE AZGELİŞMİŞLİK... 1 Kalkınma Ekonomisine Olan Güncel İlgi... 1 Kalkınma Kavramı ve Terminolojisi... 1 Büyüme ve Kalkınma... 1 Kalkınma Terminolojisi... 2 Dünyada Gelir Dağılımı... 4 Kalkınmanın Kaçınılmazlığı ve İstenirliği... 5 Azgelişmişliğin Tanımlanması Sorunu... 6 Azgelişmişliğin Uluslararası Gelişme Farklılıklarına Göre Tanımlanması.. 6 Azgelişmişliğin Kaynak Kullanım Durumuna Göre Tanımlanması... 6 Azgelişmişliğin Toplumsal ve Bireysel Temel İhtiyaçların Karşılanmasına Göre Tanımlanması... 7 Azgelişmişliğin Ölçülmesi ve Uluslararası Karşılaştırma... 7 Uluslararası Gelişme Farklılıklarına Göre Azgelişmişliğin Ölçülmesi... 8 Azgelişmişliğin Ölçülmesinde Kullanılan Parasal Ölçütler... 8 Azgelişmişliğin Ölçülmesinde Kullanılan Parasal Olmayan Ölçütler... 10 Kaynakların Kullanım Durumuna Göre Azgelişmişliğin Ölçülmesi... 10 Kaynak Kullanım Oranlarıyla Azgelişmişliğin Ölçülmesi... 11 Potansiyel Artık Kavramı ve Azgelişmişliğin Ölçülmesi... 11 Toplumsal ve Bireysel Temel İhtiyaçların Karşılanmasına Göre Azgelişmışliğin Ölçülmesi... 12 Azgelişmiş Ülkelerin Ekonomik ve Yapısal Özellikleri... 12 Giriş... 12 Makro Ekonomik Büyüklüklere İlişkin Özellikler... 13 Kişi Başına Düşük Gelir... 13 Dengesiz Gelir Dağılımı... 13 Tüketimin Bileşiminde Gıda Maddelerinin Yüksek Payı... 14 Tasarruf ve Yatırımların Düşüklüğü ile Yetersiz Sermaye Birikimi... 14 Ekonomik Kesimlerin Görünümü... 15 Tarım Kesiminin Özellikleri... 15 Sanayi Kesiminin Özellikleri... 16 v
Hizmet Kesiminin Özellikleri... 17 Pazar Yapısı ve Sorunları... 17 İkili Yapı Özelliği... 18 Azgelişmiş Ülkelerin Demografik, Sosyal, Siyasal ve Yönetsel Özellikleri... 20 Demografik Özellikler... 20 Hızlı Nüfus Artışı... 20 Yetersiz Beslenme... 23 Yetersiz Sağlık Koşulları... 24 Sağlıksız Kentleşme ve Yetersiz Barınma Koşulları... 24 Sosyal Özellikler... 24 Geleneksel Toplum Yapısı... 25 Kadının Sosyal Yaşamdaki Yeri... 25 Çocuk İşçilerin Fazlalığı... 25 Orta Sınıfın Azınlıkta Kalması... 25 Eğitim Düzeni... 26 Siyasal ve Yönetsel Özellikler... 26 Siyasal Özellikler... 26 Yönetsel Özellikler... 27 İKİNCİ BÖLÜM: AZGELİŞMİŞLİĞİ AÇIKLAYAN YAKLAŞIMLAR... 29 BİRİNCİ KISIM: EKONOMİK VE DEMOGRAFİK YAKLAŞIMLAR... 29 Giriş... 29 Azgelişmişliği Açıklayan Ekonomik Yaklaşımlar... 30 Geleneksel İktisada Dayalı Yaklaşımlar... 30 Kısır Döngü Kuramı... 31 Gelişme Aşamaları Kuramı... 33 Yapısalcı Yaklaşım... 35 Bağımlılık Yaklaşımı... 36 Azgelişmişliği Açıklayan Demografik Yaklaşımlar... 38 İKİNCİ KISIM: SOSYO-KÜLTÜREL VE COĞRAFİ-İKLİMSEL YAKLAŞIMLAR... 41 Giriş... 41 Azgelişmişliği Açıklayan Sosyo-Kültürel Yaklaşımlar... 41 İkilik Kuramı... 41 Sosyal İkilik Kuramı... 42 İkilik Kuramının Eleştirisi... 44 İnsanın Psikolojik-Düşünsel Yapısı... 45 Sosyal Değer Yargıları... 47 Dinsel Etkenler... 48 Azgelişmişliği Açıklayan Coğrafi-İklimsel Yaklaşımlar... 49 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: SERMAYE BİRİKİMİ VE TEKNOLOJİ... 53 BİRİNCİ KISIM: İKTİSADİ KALKINMA VE SERMAYE BİRİKİMİ... 53 Giriş... 53 İktisadi Kalkınma ve Sermaye İhtiyacı... 54 Kalkınma Hızı... 55 vi
Sermaye-Hasıla Katsayısı... 55 Sermaye İhtiyacının Saptanması... 57 Sermaye Talebi ve Bunu Etkileyen Unsurlar... 58 Sermaye Talebi Kısır Döngüsü... 58 Sermaye Talebini Etkileyen Unsurlar... 58 Pazarın Genişliğini Belirleyen Unsurlar... 59 İKİNCİ KISIM: KALKINMA VE TEKNOLOJİ... 61 Giriş... 61 Üretim Fonksiyonu ve Teknik Seçim... 61 Faktör Miktarları ve Teknik Tercih... 63 Faktör Fiyatları ve Teknik Tercih... 64 Sermaye-Yoğun ve Emek-Yoğun Teknik Tercih... 65 Teknoloji ve Ölçek Sorunu... 66 Optimum Ölçek... 66 İçsel Ekonomiler... 67 Teknoloji Aktarımı... 68 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM: KALKINMANIN FİNANSMANI... 71 BİRİNCİ KISIM: İÇ FİNANSMAN KAYNAKLARI... 71 Giriş... 71 İç Finansman Kaynakları... 71 Gönüllü Tasarruflar... 72 Zorunlu Tasarruflar: vergileme... 75 Bir Finansman Kaynağı Olarak Enflasyon... 78 İKİNCİ KISIM: DIŞ FİNANSMAN KAYNAKLARI... 81 Giriş... 81 Dış Finansman Kaynakları... 81 Dış Tasarrufların Dolaylı Yararları... 82 Kalkınma Politikalarının Uygulanmasını Kolaylaştırır... 82 İç Tasarrufların Yatırımlara Dönüşmesini Kolaylaştırır... 82 Teknolojik Bilgilerin Yayılmasına Olanak Sağlar... 83 Dış Tasarrufların İthali ve Kullanılması... 83 Dış Tasarruf Kaynakları... 84 Yabancı Özel Sermaye... 84 Dış Borçlar (Krediler)... 86 Hibe ve Yardımlar... 92 BEŞİNCİ BÖLÜM: İKTİSADİ KALKINMADA NÜFUS, İNSAN SERMAYESİ VE İSTİHDAM... 95 BİRİNCİ KISIM: İKTİSADİ KALKINMA VE NÜFUS... 95 Giriş... 95 Nüfus Artışını Belirleyen Faktörler... 95 Ölüm ve Doğum Oranları... 96 Yaş Bileşimi... 97 Dünya Nüfus Artışı ve Demografik Geçiş Süreci... 98 vii
Dünya Nüfusunun Gelişimi... 98 Demografik Geçiş Süreci... 102 Nüfus ve Gelir Artışı... 106 Malthusyen Nüfus Tuzağı... 106 Düşük Gelir Düzeyli Denge Tuzağı... 106 Optimum Nüfus... 108 Nüfus Politikası... 109 İKİNCİ KISIM: NÜFUS VE İNSAN SERMAYESİ... 112 Giriş... 112 İnsan Sermayesi ve İnsana Yatırım... 112 Kalkınma ve Eğitim... 114 Kalkınma ve Eğitim Yatırımları... 114 Eğitim Politikası... 116 Eğitim Planlaması... 117 Eğitim ve Sosyal Mobilite... 118 Gelir ve Eğitim Düzeyi... 118 ÜÇÜNCÜ KISIM: İKTİSADİ KALKINMA VE İSTİHDAM... 119 Giriş... 119 Sınırsız Emek Arzı ile Kalkınma... 119 İstihdam Sorunları... 123 Nüfus Artışı ve İş Olanakları... 123 Gizli İşsizlik ve Mevsimlik İşsizlik... 125 Azgelişmiş Ülkelerde Sanayi İlişkileri... 127 Azgelişmiş Ülkelerde Sendikacılık... 128 Azgelişmiş Ülkelerde Toplu Sözleşme Düzeni... 129 ALTINCI BÖLÜM: İKTİSADİ KALKINMA VE DIŞ TİCARET... 131 BİRİNCİ KISIM: İKTİSADİ KALKINMA VE ULUSLARARASI İŞBÖLÜMÜ... 131 İktisadi Kalkınma ve Uluslararası Ticaret... 131 İktisadi Kalkınma ve Klasik Dış Ticaret Kuramı... 132 Klasik Dış Ticaret Kuramına Yöneltilen Eleştiriler... 133 Kuramın Statik Denge Özelliği Göstermesi... 133 Faktör Fiyatlarının Farklılaşması... 134 İktisadi Gelişmenin Dışa Bağlı Kılınması... 134 Yabancı Sermaye Yatırımlarının Ekonomi ile Bütünleşmemesi... 134 Gösteriş Etkisi ile Tüketimin Artması... 135 Dış Ticaret Hadlerinin Tek Yanlı İşlemesi... 135 Karşılaştırmalı Üstünlükler Kuramı ve Değişen Koşullar... 136 Temel Model... 136 Üretim Faktörleri Arzındaki Değişmeler... 139 Etkisiz (Yansız) Faktör Değişmesi... 139 İhracat Artırıcı Faktör Değişmesi... 139 Ticaret Önleyici Faktör Değişmesi... 139 Süper İhracat Artırıcı Faktör Değişmesi... 140 viii
Süper Ticaret Önleyici Faktör Değişmesi... 140 Faktör Arzındaki Değişmelerin Toplu Gösterilişi... 140 Teknolojik Değişmeler... 141 Etkisiz (Yansız) Teknolojik Değişme... 142 Emek Tasarruf Edici Teknolojik Değişme... 142 Sermaye Tasarruf Edici Teknolojik Değişme... 143 Tüketim Değişmesi... 143 Etkisiz (Yansız) Tüketim Değişmesi... 144 Ticareti Artırıcı Tüketim Değişmesi... 144 Ticareti Azaltıcı Tüketim Değişmesi... 144 Üretim ve Tüketimin Ortak Etkileri... 144 İKİNCİ KISIM: AZGELİŞMİŞ ÜLKELER VE KARŞILAŞTIRMALI ÜSTÜNLÜKLER KURAMI... 146 Giriş... 146 Faktör Donanımı ile İlgili Özellikler... 147 Talep Yapısındaki Değişmeler... 148 Leontief Çelişkisi... 148 Kravis Modeli... 149 Linder Modeli... 149 Üretim Yapısı ve Teknolojik Değişmeler... 151 Dış Ticaret Hadleri... 152 Kavram... 152 Dış Ticaret Hadleri ve İktisadi Kalkınma... 152 Dış Ticaret Hadlerini Etkileyen Faktörler... 153 Dış Ticaret Hadleri ve İhracatın Satınalma Gücü... 154 Dış Ticaret Hadlerinin Gelişimi... 155 Dış Ticaret Hadlerinin Gelişimi ile İlgili Görüşler... 155 Dış Ticaret Hadlerinin Bozulma Nedenleri... 156 ÜÇÜNCÜ KISIM: İKTİSADİ KALKINMA VE KORUYUCU DIŞ TİCARET POLİTİKASI... 159 Giriş... 159 İktisadi Kalkınma ve Dış Ticaret Açığı... 160 Dış Açık... 160 Tasarruf Açığı ve Döviz Açığı... 162 Korumacılık ve İktisadi Kalkınma... 163 Dış Ticaret Hadlerinin İyileştirilmesi... 164 Yatırımların Arttırılması... 164 Yabancı Sermaye Yatırımlarının Arttırılması... 165 Yeni Kurulan Sanayilerin Korunması... 166 Sektörlerarası Faktör Fiyat Farklarının Giderilmesi... 166 Dışsal Ekonomilerden Yararlanılması... 167 Dış Ticarete Müdahale Araçları... 167 Gümrük Tarifeleri... 168 İthalat Kotaları ve Yasakları... 170 ix
Dünya Ticaretinin Yeni Yapısı ve Yeni Düzenleme Girişimleri... 171 Yeni Korumacılık... 171 Çok Taraflı Ticaret Görüşmeleri... 173 Ticaret Blokları ve Dünya Ticaret Örgütü... 173 6. Döviz Kuru Sistemi ve İktisadi Kalkınma... 174 YEDİNCİ BÖLÜM: KAYNAKLARIN DAĞILIMI SORUNU... 177 BİRİNCİ KISIM: KAYNAK DAĞILIMININ KURAMSAL TEMELLERİ... 177 Giriş... 177 Optimal Kaynak Dağılımı... 177 Temel Dağılım İlkesi... 179 Marjinal verimlilik Eşitliği İlkesi... 179 Sosyal Marjinal verimlilik İlkesi... 180 Pazar Fiyatlarının Yetersizliği... 180 Pazar Fiyatlarının Düzeltilmesi... 181 Kaynak Dağılımı Mekanizmaları... 182 Pazar Ekonomisinde Kaynak Dağılımı... 182 Rekabet Düzeninde Kaynak Dağılımı... 183 Tekel Düzeninde Kaynak Dağılımı... 185 Merkezi Yönetim Ekonomisinde Kaynak Dağıtımı... 187 Merkezi Yönetim Ekonomisi Düzeninin Anlamı... 187 Merkezi Yönetim Ekonomisinin Reforme Edilmesi... 188 Merkezi Kaynak Dağıtım İlkesinin Anlamı ve Yorumu... 188 Karma Ekonomi De Kaynak Dağılımı... 190 Karma Ekonomi Düzeninin Anlamı ve Niteliği... 190 Karma Ekonomide Devletin Etkinliği... 190 Kaynak Dağılımında Özel ve Kamu Kesimi... 191 İKİNCİ KISIM: AZGELİŞMİŞ ÜLKELERDE KAYNAK DAĞILIMI... 193 Giriş... 193 Pazar-Fiyat Mekanizması ve Kaynak Dağılımı... 194 Devletin Faktör Fiyatlarına Müdahalesi... 194 Faktör Mobiletisinin Düşük Olması... 195 Tekelci Eğilimler... 196 Dışsal Tasarruflar... 197 Pazar Dışından Doğan Dışsal Tasarruflar... 197 Pazara Bağlı Olarak Doğan Dışsal Tasarruflar... 197 Dışsal Tasarruflar ve Kaynak Dağılımı... 198 Fiyat Mekanizmasının Yol Gösterici Olmaması... 199 Pazar Mekanizması ve Temel Kalkınma Sorunları... 199 Yoksulluğun Kısır Döngüsü... 199 İkili Yapı... 200 Dış Ticaret Hadlerinin Olumsuz Gelişimi... 201 SEKİZİNCİ BÖLÜM: KALKINMA VE SANAYİLEŞME STRATEJİLERİ... 203 BİRİNCİ KISIM: KALKINMA STRATEJİLERİ... 203 x
Giriş... 203 Dengeli ve Dengesiz Kalkınma... 204 Dengeli Kalkınma... 204 Rosenstein-Rodan ın Görüşleri... 205 Nurkse ün Görüşleri... 207 Chenery nin Görüşleri... 208 Dengesiz Kalkınma... 209 Hirschman ın Görüşleri... 209 Sektörlerarası Bağlılık ve Dengesiz Kalkınma... 211 Kalkınma Kutupları... 214 Tarım Ya Da Sanayi Önceliği... 217 Tarım Önceliğinin Dayanakları... 217 Tarımsal Üretimin Daha Düşük Yatırımlarla Artırılabilmesi... 217 Azgelişmiş Ülkelerde Sınai Girişimci, Yönetici ve Teknik Bilgi Yetersizliği... 218 Tarımsal Yatırımların İthalat Gereği Çok Düşüktür... 218 Gıda Maddeleri Talebinin Karşılanması... 218 İhracat Gelirinin Arttırılması... 219 Sermaye Birikiminin Sağlanması... 220 Sanayi Ürünlerine Talep Yaratılması... 220 Sanayi Önceliğinin Dayanakları... 221 Üretim Yapısı Açısından... 221 Tamamlayıcı Gelişmeler Açısından... 222 Kalkınmada Sanayi ve Tarımsal Yapı İlişkileri... 222 Altyapı Yatırımları Ya Da Üretken Yatırımlar Önceliği... 225 Altyapı Yatırımları ile Üretken Yatırımlar Arasında Uyumsuzluk ve Kalkınma... 226 Altyapı Yatırımları ile Üretken Yatırımların Optimal Kullanımı... 228 Altyapı Yatırım Fazlası ve Açığı Analizi... 229 Altyapı Yatırım Fazlası... 229 Altyapı Yatırım Açığı... 231 Altyapı Yatırımları ile Üretken Yatırımlar Arasında Etkileşim... 232 Altyapı Yatırımları ile Üretken Yatırımlar Arasında Optimal Dağılımın İlkeleri... 233 İKİNCİ KISIM: SANAYİLEŞME STRATEJİLERİ... 235 Giriş... 235 İthal İkamesi Stratejisi... 235 Azgelişmiş Ülkelerde İthal İkamesıne Yönelme Nedenleri... 236 İthal İkamesinin Aşamaları... 237 İthal İkamesinde Ortaya Çıkan Sorunlar... 238 Dışa Dönük Sanayileşme Stratejisi... 241 İhracata Dayalı Sanayileşme Stratejisi... 241 Dışa Dönük Sanayileşme Stratejisine Yönelme Nedenleri... 241 xi
Dışa Dönük Sanayileşme Stratejisinin Araçları... 243 Makro Düzeyde Araçlar... 243 Mikro Düzeyde Araçlar... 244 Dışa Dönük Sanayileşme Stratejisinin Önkoşulları ve Sonuçları... 244 Piyasa Reformları, Merkezi Kontrol ve İhracat Teşvikleri... 244 Modelin Sonuçları ve Sınırlılıkları... 248 DOKUZUNCU BÖLÜM: SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA... 253 Giriş... 253 Sürdürülebilir Kalkınma Kavramı... 253 Sürdürülebilir Kalkınma Stratejisi... 254 Kalkınmada Doğal Kaynaklar ve Çevre... 255 Ekonomik Büyüme ve Doğal Kaynaklar... 255 Sürdürülebilir Kalkınma ve Doğal Kaynaklar... 257 Ekonomik Büyüme ve Çevre... 258 Çevre Sorunlarının Nedenleri... 259 Çevre Sorunlarının Doğurduğu Sonuçlar... 260 Sürdürülebilir Kalkınma ve Çevre... 262 Ekonomik Politika Reformu ve Çevre... 263 Fiyatların Rolü... 263 Çevresel Değerlerin Ulusal Hesaplara Sokulması... 263 Uygun İskonto Oranlarının Kullanılması... 264 Çevre Konusunda Uluslararası Gelişmeler... 264 Sürdürülebilir İnsani Kalkınma... 266 Kalkınmanın Değişen Anlamı... 266 Temel İhtiyaçlar Yaklaşımı... 267 İnsani Kalkınma Kavramı... 269 İnsani Kalkınma Endeksi... 270 KAYNAKÇA... 275 xii