ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DOKTORA TEZİ DİYARBAKIR, MARDİN VE ELAZIĞ İLLERİNDE TARIM VE TARIM DIŞI ALANLARDAKİ AĞAÇLARDA BULUNAN TINGIDAE (HEMIPTERA) TÜRLERİ İLE BUNLARIN PARAZİTOİT VE PREDATÖRLERİNİN SAPTANMASI VE ZARARI ÖNEMLİ GÖRÜLEN TÜRLERİN BİYOLOJİSİ VE POPÜLASYON GELİŞİMİNİN BELİRLENMESİ BİTKİ KORUMA ANABİLİM DALI ADANA, 2012

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DİYARBAKIR, MARDİN VE ELAZIĞ İLLERİNDE TARIM VE TARIM DIŞI ALANLARDAKİ AĞAÇLARDA BULUNAN TINGIDAE (HEMIPTERA) TÜRLERİ İLE BUNLARIN PARAZİTOİT VE PREDATÖRLERİNİN SAPTANMASI VE ZARARI ÖNEMLİ GÖRÜLEN TÜRLERİN BİYOLOJİSİ VE POPÜLASYON GELİŞİMİNİN BELİRLENMESİ DOKTORA TEZİ BİTKİ KORUMA ANABİLİM DALI Bu Tez../06/2012 Tarihinde Aşağıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oybirliği/Oyçokluğu ile Kabul Edilmiştir. Prof. Dr. M. Rifat ULUSOY Doç. Dr. Serdar SATAR Yrd. Doç. Dr. Pınar ÖZALP DANIŞMAN ÜYE ÜYE Doç. Dr. Bora KAYDAN ÜYE Yrd. Doç Dr. Halil BOLU ÜYE Bu Tez Enstitümüz Bitki Koruma Anabilim Dalında hazırlanmıştır. Kod No: Bu Çalışma Ç. Ü. Araştırma Projeleri Birimi Tarafından Desteklenmiştir. Proje No: ZF2009D44 Prof. Dr. M.Rifat ULUSOY Enstitü Müdürü Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, çizelge ve fotoğrafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir.

ÖZ DOKTORA TEZİ DİYARBAKIR, MARDİN VE ELAZIĞ İLLERİNDE TARIM VE TARIM DIŞI ALANLARDAKİ AĞAÇLARDA BULUNAN TINGIDAE (HEMIPTERA) TÜRLERİ İLE BUNLARIN PARAZİTOİT VE PREDATÖRLERİNİN SAPTANMASI VE ZARARI ÖNEMLİ GÖRÜLEN TÜRLERİN BİYOLOJİSİ VE POPÜLASYON GELİŞİMİNİN BELİRLENMESİ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BİTKİ KORUMA ANABİLİM DALI Danışman: Prof. Dr. M. Rifat ULUSOY Yıl: 2012, Sayfa: 151 Jüri : Prof. Dr. M. Rifat ULUSOY Doç. Dr. Serdar SATAR Yrd. Doç. Dr. Pınar ÖZALP Doç. Dr. M. Bora KAYDAN Yrd. Doç. Dr. Halil BOLU Bu çalışmada Diyarbakır, Mardin ve Elazığ illerinde tarım ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda bulunan Tingidae (Hemiptera) familyasına bağlı türler ve bu türlerin parazitoit ve predatörleri ile zararı önemli görülen türlerden Monosteira lobulifera Reuter nın biyolojisi ve M. lobulifera ile Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) nın popülasyon gelişimi belirlenmiştir. 2009-2011 yılları arasında yürütülen çalışmada tingidler ve avcı türlerin tespiti ile popülasyon gelişiminin takibi için gözle kontrol ve darbe yöntemi; parazitoitlerin tespiti için ise kültüre alma işlemi uygulanmıştır. M. lobulifera nın biyolojisi 25±1 ºC sıcaklık, % 65±5 orantılı nem ve 16:8 (A:K) aydınlatmalı laboratuvar koşullarında incelenmiştir. Çalışma sonucunda 12 cinse bağlı toplam 23 tingid türü tespit edilmiştir. Bu türlerden Tingis seidenstueckeri Péricart ve Tingis sinuaticollis Puton Türkiye faunası için yeni kayıt niteliğindedir. Badem (Prunus amygdalus Batsch), söğüt (Salix sp.) ve kavak (Populus sp.) ağaçlarında tespit edilen M. unicostata tüm çalışma alanında ortalama % 41,90 bulunma oranı ile bulunma oranı en yüksek tingid türü olarak belirlenmiştir. Tingidlerin doğal düşmanı olarak Coccinellidae (Coleoptera) familyasına ait 19, Anthocoridae (Hemiptera) familyasına ait 2, Lygaeidae (Hemiptera) familyasına ait 1, Miridae (Hemiptera) familyasına ait 2, Nabidae (Hemiptera) familyasına ait 1, Chrysopidae (Neuroptera) familyasına ait 1, Mymaridae (Hymenoptera) familyasına ait 1 ve Erythraeidae (Acarina) familyasına bağlı teşhisi yapılamayan 2 tür tespit edilmiştir. Çalışma sonucunda M. lobulifera nın yumurtalarından çıkan yumurta parazitoidi Erythmelus (Paralellaptera) teleonemiae (Subba Rao) (Hymenoptera; Mymaridae) ülkemiz faunası için yeni kayıt olmakla birlikte M. lobulifera için tespit edilen ilk yumurta parazitoitidir. M. lobulifera nın 25±1 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı nem koşullarında yumurtlama periyodu boyunca dişi başına bıraktığı ortalama yumurta sayısı 89,79±45,90 adet ve yumurtaların açılma oranı % 76,92 olarak saptanmıştır. Ortalama yumurta açılma süresi 9,39±0,81 gün; ergin öncesi gelişme süreleri beş nimf dönemi için sırasıyla ortalama 2,10±0,35; 1,93±0,34; 1,83±0,30; 2,06±0,30; 2,83±0,33 gün; nimf ölüm oranları beş nimf dönemi için sırasıyla % 7,32; % 15,78; % 3,12; % 3,22; % 0,00 olarak tespit edilmi ştir. Dişi ve erkek yaşam süreleri sırasıyla 27,51±7,58 ve 23,82±8,15 gün; preovipozisyon, ovipozisyon, postovipozisyon süreleri sırasıyla 4,55±1,05; 20,93±7,16; 2,03±1,59 gün olarak tespit edilmi ştir. Dişi:erkek oranı 0,87 (% 46,67):1,00 (% 53,33) olarak belirlenmi ştir. Çalışmada bademlerde önemli zararlara yol açtığı tespit edilen M. lobulifera nın Merkez ve Yeşilli ilçelerinde (Mardin) bademde yüksek düzeyde, Çermik ilçesinde (Diyarbakır) ise düşük düzeyde popülasyon oluşturduğu tespit edilmiştir. Kavak ve söğütlerde önemli zararlara yol açan M. unicostata nın Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde (Mardin) hem kavak hem de söğüt üzerinde yüksek düzeyde popülasyon olu şturduğu saptanmıştır. Anahtar Kelimeler: Tingidae, Doğal düşman, Biyoloji, Popülasyon gelişimi, Türkiye I

ABSTRACT PhD THESIS TINGIDAE (HEMIPTERA) SPECIES AND THEIR PARASITOIDS AND PREDATORS IN AGRICULTURAL AND NON-AGRICULTURAL AREAS OF DIYARBAKIR, MARDIN AND ELAZIĞ PROVINCES AND THE DETERMINATION OF THE BIOLOGY AND POPULATION DEVELOPMENT OF SPECIES THAT CAUSE SERIOUS DAMAGE ÇUKUROVA UNIVERSITY INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES DEPARTMENT OF PLANT PROTECTION Supervisor : Prof. Dr. M. Rifat ULUSOY Year: 2012, Pages: 151 Jury : Prof. Dr. M. Rifat ULUSOY Assoc. Prof. Serdar SATAR Asst. Prof.Dr. Pınar ÖZALP Assoc. Prof. Dr. M. Bora KAYDAN Asst. Prof.Dr. Halil BOLU In this study, Tingidae (Hemiptera) species and their parasitoids and predators in agricultural and non-agricultural areas of Diyarbakır, Mardin and Elazığ provinces and the biology of Monosteira lobulifera Reuter and population development of Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) and M. lobulifera which cause serious damage on poplar, willow and almond respectively. This study was conducted between 2009 and 2011. In the study, visual inspection and shaking method were used to monitor the population development and to determination of tingids and predator species; culture process is applied to determination of parasitoids. The biology of M. lobulifera examined at 25 ± 1 º C temperature, 65 ± 5% RH and 16:8 (L: D) illumination under laboratory conditions. As a result of the study, a total of 23 tingid species belonging to 12 genera were determined. namely, Tingis seidenstueckeri Péricart and Tingis sinuaticollis Puton, are first records for Turkish fauna. It was determined that the most abundant tingid species in the working area was M. unicostata on almond (Prunus amygdalus Batsch), willow (Salix sp.) and poplar (Populus sp.) trees, by the 41,90 %. 19 species belonging to Coccinellidae (Coleoptera), 2 species belonging to Anthocoridae (Hemiptera), 1 species belonging to Lygaeidae (Hemiptera), 2 species belonging to Miridae (Hemiptera), 1 species belonging to Nabidae (Hemiptera), 1 species belonging to Chrysopidae (Neuroptera), 1 species belonging to Mymaridae (Hymenoptera) and 2 unidentified species belonging to Erythraeidae (Acarina) families were determined as natural enemies of tingids. Egg parasitoid Erythmelus (Paralellaptera) teleonemiae (Subba Rao) (Hymenoptera; Mymaridae) which hatched from eggs of M. lobulifera was determined as first record for Turkish fauna. In the study, during the oviposition period M. lobulifera females laid an average 89,79±45,90 eggs per female and egg hatching ratio was 76,92 %. M. lobulifera completed egg hatching 9,39±0,81 day. The development periods of nymphs for five stages were found 2,10±0,35; 1,93±0,34; 1,83±0,30; 2,06±0,30 and 2,83±0,33 days respectively. The mortality rate of nymphs for five stages were found 7,32 %; 15,78 %; 3,12 %; 3,22 % and 0,00 % respectively. Adult female and male longevity 27,51±7,58 and 23,82±8,1 days were found respectively. Preoviposition, oviposition and postoviposition periods in 4,55±1,05; 20,93±7,16 and 2,03±1,59 days respectively at 25±1 ºC and 65±5 % RH. Female:male ratio was found as 0,87 (46,67 %):1,00 (53,33 %). In the study, the adult population density of M. lobulifera that causes serious damage on almond showed high level in Merkez and Yeşilli (Mardin) district and showed low level in Çermik district (Diyarbakır). The adult population density of M. unicostata that causes serious damage on poplar and willow trees showed high level both poplar and willow in Merkez and Mazıdağı (Mardin). Keywords: Tingidae family, Natural enemies, Biology, Population development, Turkey II

TEŞEKKÜR Çalışmamın her aşamasında yardımlarını esirgemeyen ve bana Diyarbakır, Mardin ve Elazığ İllerinde Tarım ve Tarım Dışı Alanlardaki Ağaçlarda Bulunan Tingidae (Hemiptera) Türleri ile Bunların Parazitoit ve Predatörlerinin Saptanması ve Zararı Önemli Görülen Türlerin Biyolojisi ve Popülasyon Gelişiminin Belirlenmesi konulu doktora tezini veren, yapıcı ve yönlendirici fikirleri ile bana daima yol gösteren danışman hocalarım Sayın Prof. Dr. M. Rifat ULUSOY ve Yrd. Doç. Dr. Halil BOLU ya sonsuz teşekkürler. Doktora Tez İzleme Komitesi üyesi Sayın Doç. Dr. Serdar SATAR ve Yrd. Doç. Dr. Pınar ÖZALP a çalışmamın tüm aşamalarında yönlendirici ve olumlu katkılarından dolayı teşekkür ederim. Doktora tezi jüri üyelerinden Sayın Doç. Dr. M. Bora KAYDAN a yapıcı ve yönlendirici fikirleriyle katkıda bulundukları için teşekkürlerimi sunarım. Çalışmada elde etmiş olduğum Tingidae (Insecta: Hemiptera) familyasına ait türlerin teşhisini yapan Sayın Dr. Eric GUILBERT (Muséum National d'histoire Naturelle Département Systématique et Evolution, Paris); Anthocoridae, Lygaeidae, Miridae, Nabidae ve Geocoridae (Insecta: Hemiptera) familyalarına ait türlerin teşhisini yapan Sayın Prof. Dr. Rauno Linnavuori (Raisio, Saukkokuja, Finland); Mymaridae (Insecta: Hymenoptera) familyasına ait yumurta parazitoidlerinin teşhisini Sayın Dr. Emilian Pricop ( Alexandru Ioan Cuza, Iasi University, Faculty of Biology, Romania); Chrysopidae (Insecta: Neuroptera) familyasına ait türlerin teşhisini yapan Sayın Doç. Dr. Ali SATAR (Dicle Üniversitesi Fen Fakültesi, Biyoloji Bölümü, Diyarbakır); Coccinellidae (Insecta: Coleoptera) familyasına ait türlerin teşhisini yapan Sayın Prof. Dr. Nedim UYGUN (Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümü, Adana) ve yabancı otların teşhisini Sayın Prof. Dr. A. Selçuk ERTEKİN (Dicle Üniversitesi Fen Fakültesi, Biyoloji Bölümü, Diyarbakır) e şükranlarımı sunarım. Biyoloji çalışmasını yürüttüğüm Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümündeki Meyve ve Bağ Zararlıları Laboratuvarı nı bana tahsis eden Ziraat Fakültesi yetkililerine teşekkür ederim. III

Arazi çalışmalarında bana destek veren Çermik Gıda, Tarım ve Hayvancılık İlçe Müdürlüğü çalışanı memur Ramazan ÖZCAN ve Bismil Gıda, Tarım ve Hayvancılık İlçe Müdürlüğü çalışanı Ziraat Mühendisi Veysi MARAL a; Doktora çalışmam içerisinde yer alan istatistiksel analizleri yapmamda yardımcı olan İstatistikçi Erhan DEMİRCAN a teşekkür ederim. Doktora çalışmasının tüm aşamalarında büyük bir özveri ile yanımda bulunan ve en büyük manevi destekçim olan ailem ve sevgili eşim Sevil SOYSAL MARAL a sonsuz teşekkür ederim. IV

İÇİNDEKİLER SAYFA ÖZ... I ABSTRACT... II TEŞEKKÜR... III İÇİNDEKİLER... V ÇİZELGELER DİZİNİ... IX ŞEKİLLER DİZİNİ... XIII 1. GİRİŞ... 1 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR... 5 3. MATERYAL VE METOT... 19 3.1. Materyal... 19 3.2. Metot... 19 3.2.1. Örnekleme Alanı... 19 3.2.2. Doğa Çalışmaları... 22 3.2.2.1. Tingidae Familyasına Ait Türlerin Saptanması... 22 3.2.2.2. Parazitoit ve Predatörlerin Saptanması... 23 3.2.2.3. Teşhis... 24 3.2.2.4. Monosteira lobulifera Reuter in Ergin Popülasyon Gelişiminin Saptanması... 25 3.2.2.5. Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) in Ergin Popülasyon Gelişiminin Saptanması... 26 3.2.3. Laboratuvar Çalışmaları... 28 3.2.3.1. Monosteira lobulifera nın Laboratuvar Koşullarında Biyolojisinin İncelenmesi... 28 3.2.3.1.(1). Monosteira lobulifera nın Stok Kültürünün Elde Edilmesi... 28 3.2.3.1.(2). Laboratuvarda Monosteira lobulifera nın Yumurta Verimi, Yumurta Açılma Süresi, Yumurta Açılma Oranı, Nimf Gelişme Süreleri ve Ölüm Oranlarının Belirlenmesi... 30 V

3.2.3.1.(3). Laboratuvarda Monosteira lobulifera nın Ergin Yaşam, Preovipozisyon, Ovipozisyon ve Postovipozisyon Sürelerinin Belirlenmesi... 31 3.2.3.1.(4). Laboratuvarda Monosteira lobulifera nın Erkek ve Dişi Oranlarının Belirlenmesi ve Morfolojik Ölçümlerin Yapılması... 33 3.2.4. İstatistiksel Analizler... 33 3.2.5. İklim Verileri... 34 4. BULGULAR VE TARTIŞMA... 35 4.1. Çalışma Sonucunda Saptanan Tingid Türleri... 35 4.1.1. Tarım ve Tarım Dışı Alanlardaki Ağaçlar Üzerinde Saptanan Tingid Türleri... 36 4.1.1.1. Cins: Catoplatus Spinola... 45 4.1.1.1.(1). Tür: Catoplatus crassipes (Fieber)... 45 4.1.1.1.(2). Tür: Catoplatus hilaris Horvath... 46 4.1.1.2. Cins: Copium Thunberg... 47 4.1.1.2.(1). Tür: Copium adumbratum (Horvath)... 47 4.1.1.2.(2). Tür: Copium teucrii (Host)... 48 4.1.1.3. Cins: Dictyla Stål... 49 4.1.1.3.(1). Tür: Dictyla echii (Schrank)... 49 4.1.1.4. Cins: Elasmotropis Stål... 51 4.1.1.4.(1). Tür: Elasmotropis testacea (Herrich- Schaeffer).. 51 4.1.1.5. Cins: Kalama Puton... 52 4.1.1.5.(1). Tür: Kalama tricornis (Schrank)... 52 4.1.1.6. Cins: Lasiacantha Stål... 53 4.1.1.6.(1). Tür: Lasiacantha hedenborgii (Stål)... 53 4.1.1.7. Cins: Monosteira Costa... 54 4.1.1.7.(1). Tür: Monosteira lobulifera Reuter... 54 4.1.1.7.(2). Tür: Monosteira unicostata (Mulsant & Rey)... 61 4.1.1.8. Cins: Physatocheila Fieber... 68 4.1.1.8.(1). Tür: Phvsatocheila confinis Horvath... 68 VI

4.1.1.8.(2). Tür: Physatocheila municeps Horvath... 70 4.1.1.9. Cins: Stephanitis Stål... 71 4.1.1.9.(1). Tür: Stephanitis pyri (Fabricius)... 71 4.1.1.10. Cins: Tingis Fabricius... 75 4.1.1.10.(1). Tür: Tingis grisea Germar... 75 4.1.1.10.(2). Tür: Tingis hellenica (Puton)... 76 4.1.2. Ağaçlık Alanlardaki Otsu Bitkiler Üzerinde Saptanan Tingid Türleri... 78 4.1.2.1. Cins: Catoplatus Spinola... 78 4.1.2.1.(1). Tür: Catoplatus hilaris Horvath... 78 4.1.2.2. Cins: Copium Thunberg... 79 4.1.2.2.(1). Tür: Copium adumbratum (Horvath)... 79 4.1.2.2.(1). Tür: Copium clavicorne (Linnaeus)... 80 4.1.2.3. Cins: Dictyla Stål... 81 4.1.2.3.(1). Tür: Dictyla echii (Schrank)... 81 4.1.2.3.(2). Tür: Dictyla nassata (Puton)... 83 4.1.2.4. Cins: Elasmotropis Stål... 84 4.1.2.4.(1). Tür: Elasmotropis testacea (Herrich-Schaeffer)... 84 4.1.2.5. Cins: Galeatus Curtis... 86 4.1.2.5.(1). Tür: Galeatus scrophicus Saunders... 86 4.1.2.6. Cins: Hyalochiton Horvath... 87 4.1.2.6.(1). Tür: Hylaochyton multiseriatus (Reuter)... 87 4.1.2.7. Cins: Lasiacantha Stål... 88 4.1.2.7.(1). Tür: Lasiacantha hedenborgii (Stål)... 88 4.1.2.8. Cins: Tingis Fabricius... 89 4.1.2.8.(1). Tür: Tingis angustata (Herrich-Schaeffer)... 89 4.1.2.8.(2). Tür: Tingis auriculata (Costa)... 89 4.1.2.8.(3). Tür: Tingis hellenica (Puton)... 91 4.1.2.8.(4). Tür: Tingis seidenstueckeri Péricart... 91 4.1.2.8.(5). Tür: Tingis sinuaticollis (Jakovlev)... 93 4.2. Tingidae Türlerinin Parazitoit ve Predatörleri... 95 VII

4.2.1. Mymaridae (Hymenoptera; Chalcidoidea) Familyası... 95 4.2.2. Erythraeidae (Acarina) Familyası... 97 4.2.3. Coccinellidae (Coleoptera) Familyası... 98 4.2.4. Hemiptera Takımına Ait Predatörler... 102 4.2.5. Chrysopidae (Neuroptera) Familyasına Ait Predatörler... 106 4.3. Monosteira lobulifera nın Laboratuvar Koşullarında Biyolojisi... 109 4.3.1. Dişi Başına Bırakılan Yumurta Sayısı, Yumurta Açılma Süresi ve Oranı... 109 4.3.2. Nimf Gelişme Süreleri ve Ölüm Oranları... 110 4.3.3. Preovipozisyon, Ovipozisyon, Postovipozisyon ve Ergin Yaşam Süreleri... 115 4.3.4. Dişi:Erkek Oranı... 120 4.3.5. Morfolojik Ölçümler... 121 4.4. Monosteira lobulifera Reuter ve Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) nın Ergin Popülasyon Gelişimi... 123 4.4.1. Monosteira lobulifera Reuter in 2010 ve 2011 Yıllarında Diyarbakır ve Mardin İli Badem Ağaçları (Prunus amygdalus) Üzerindeki Ergin Popülasyon Gelişimi... 123 4.4.2. Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) nın 2010 ve 2011 Yıllarında Mardin İli Kavak Ağaçları (Populus sp.) Üzerindeki Ergin Popülasyon Gelişimi... 131 4.4.3. Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) nın 2010 ve 2011 Yıllarında Mardin İli Söğüt Ağaçları (Salix sp.) Üzerindeki Ergin Popülasyon Gelişimi... 134 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER... 139 KAYNAKLAR... 143 ÖZGEÇMİŞ... 151 VIII

ÇİZELGELER DİZİNİ SAYFA Çizelge 4.1. Diyarbakır, Mardin ve Elazığ illerinde 2009-2011 yıllarında saptanan tingid türleri... 35 Çizelge 4.2. Diyarbakır, Mardin ve Elazığ illerinde 2009-2011 yıllarında tarım ve tarım dışı alanlardaki ağaçlar üzerinde saptanan tingid türleri... 37 Çizelge 4.3. Catoplatus crassipes in tespit edildiği yerler... 46 Çizelge 4.4. Catoplatus hilaris in tespit edildiği yerler... 46 Çizelge 4.5. Copium adumbratum un tespit edildiği yerler... 47 Çizelge 4.6. Copium teucrii nin tespit edildiği yerler... 49 Çizelge 4.7. Dictyla echii nin tespit edildiği yerler... 50 Çizelge 4.8. Elasmotropis testacea nın tespit edildiği yerler... 51 Çizelge 4.9. Kalama tricornis in tespit edildiği yerler... 53 Çizelge 4.10. Lasiacantha hedenborgii nin edildiği yerler... 54 Çizelge 4.11. Monosteira lobulifera nın tespit edildiği yerler... 55 Çizelge 4.12. Monosteira unicostata nın tespit edildiği yerler... 61 Çizelge 4.13. Phvsatocheila confinis in tespit edildiği yerler... 68 Çizelge 4.14. Physatocheila municeps in tespit edildiği yerler... 70 Çizelge 4.15. Stephanitis pyri nin tespit edildiği yerler... 72 Çizelge 4.16. Tingis grisea nın tespit edildiği yerler... 76 Çizelge 4.17. Tingis hellenica nın tespit edildiği yerler... 77 Çizelge 4.18. Diyarbakır, Mardin ve Elazığ illerinde 2009-2011 yıllarında ağaçlık alanlardaki otsu bitkiler üzerinde saptanan tingid türleri... 78 Çizelge 4.19. Catoplatus hilaris in tespit edildiği yerler... 79 Çizelge 4.20. Copium adumbratum un tespit edildiği yerler... 80 Çizelge 4.21. Copium clavicorne nin tespit edildiği yerler... 80 Çizelge 4.22. Dictyla echii nin tespit edildiği yerler... 81 Çizelge 4.23. Dictyla nassata nın tespit edildiği yerler... 84 Çizelge 4.24. Elasmotropis testacea nın tespit edildiği yerler... 85 Çizelge 4.25. Galeatus scrophicus un tespit edildiği yerler... 87 Çizelge 4.26. Hylaochyton multiseriatus un tespit edildiği yerler... 88 IX

Çizelge 4.27. Lasiacantha hedenborgii nin tespit edildiği yerler... 88 Çizelge 4.28. Tingis angustata nın tespit edildiği yerler... 89 Çizelge 4.29. Tingis auriculata nın tespit edildiği yerler... 90 Çizelge 4.30. Tingis hellenica nın tespit edildiği yerler... 91 Çizelge 4.31. Tingis seidenstueckeri nin tespit edildiği yerler... 92 Çizelge 4.32. Tingis sinuaticollis in tespit edildiği yerler... 93 Çizelge 4.33. Çalışma sonucunda tespit edilen parazitoit ve predatörler... 94 Çizelge 4.34. Erythmelus (Paralellaptera) teleonemiae nin tespit edildiği yerler... 95 Çizelge 4.35. Erythraeidae (Acarina) familyasına bağlı avcı akarların tespit edildiği yerler... 97 Çizelge 4.36. Mardin ilinde yoğunluğu yüksek tespit edilen coccinelllid türleri... 98 Çizelge 4.37. Elazığ ilinde yoğunluğu yüksek tespit edilen coccinelllid türleri... 99 Çizelge 4.38. Diyarbakır ilinde yoğunluğu yüksek tespit edilen coccinelllid türleri... 99 Çizelge 4.39. Mardin ilinde tespit edilen hemipter türleri... 102 Çizelge 4.40. Diyarbakır ilinde tespit edilen hemipter türleri... 103 Çizelge 4.41. Elazığ ilinde tespit edilen hemipter türleri... 103 Çizelge 4.42. Chrysoperla carnea (Stephens) nın çalışma alanındaki iller itibariyle yoğunluk durumu... 106 Çizelge 4.43. Çalışma ile tespit edilen avcı türler ve ilişkili oldukları tahmin tingid türleri... 108 Çizelge 4.44. Monosteira lobulifera nın laboratuvar koşullarında (25±1 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı nem) dişi başına bırakılan yumurta sayısı, yumurta açılma süresi ve oranı... 109 Çizelge 4.45. Monosteira lobulifera nın laboratuvar koşullarında (25±1 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı nem) nimf gelişme süreleri (Gün) ve ölüm oranları (%)... 111 Çizelge 4.46. Monosteira lobulifera nın laboratuvar koşullarında (25±1 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı nem) preovipozisyon, ovipozisyon ve postovipozisyon süreleri... 115 X

Çizelge 4.47. Monosteira lobulifera nın laboratuvar koşullarında (25±1 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı nem) ergin yaşam süreleri... 116 Çizelge 4.48. Monosteira lobulifera nın dönemler itibariyle morfolojik ölçümleri... 121 XI

XII

ŞEKİLLER DİZİNİ SAYFA Şekil 3.1. Çalışmanın yürütüldüğü alanın koordinat sistemi üzerindeki genel görünüşü ve örnekleme yapılan ana lokasyonlar (O)... 21 Şekil 3.2. Parazitoit çıkarma kutuları... 24 Şekil 3.3. Mardin Merkez İlçede 2010 ve 2011 yıllarında Monosteira lobulifera nın popülasyon takibinin yapıldığı badem (Prunus amygdalus Batsch) bahçesi... 26 Şekil 3.4. Mardin Merkez İlçede 2010 ve 2011 yıllarında Monosteira unicostata nın popülasyon takibinin yapıldığı söğüt (Salix sp.) plantasyonu... 27 Şekil 3.5. Mardin Mazıdağı İlçesinde 2010 ve 2011 yıllarında Monosteira unicostata nın popülasyon takibinin yapıldığı kavak (Populus sp.) bahçesi... 27 Şekil 3.6. Stok kültür üretimi amacıyla kullanılan badem fidanı... 28 Şekil 3.7. Stok kültür üretimi amacıyla kullanılan kafes (80x80x150 cm)... 29 Şekil 3.8. Denemede kullanılan petri kabı (A) ve denemeden bir görüntü (B)... 30 Şekil 3.9. Monosteira lobulifera nın dişi ve erkeğinin ventralden görünümü (A- dişi, B- erkek)... 32 Şekil 4.1. Tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda yoğunluğu en yüksek olan tingid türleri ve yoğunlukları... 37 Şekil 4.2. Mardin ilinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda yoğunluğu en yüksek olan tingid türleri ve yoğunlukları... 39 Şekil 4.3. Diyarbakır ilinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda yoğunluğu en yüksek olan tingid türleri ve yoğunlukları... 39 Şekil 4.4. Elazığ ilinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda yoğunluğu en yüksek olan tingid türleri ve yoğunlukları... 40 Şekil 4.5. Diyarbakır ilinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda tingidlerin tercih ettiği konukçular ve yoğunlukları... 42 Şekil 4.6. Elazığ ilinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda tingidlerin tercih ettiği konukçular ve yoğunlukları... 42 XIII

Şekil 4.7. Mardin ilinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda tingidlerin tercih ettiği konukçular ve yoğunlukları... 43 Şekil 4.8. Diyarbakır, Elazığ ve Mardin illerinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda tingidlerin tercih ettiği konukçular ve yoğunlukları... 44 Şekil 4.9. Catoplatus hilaris in dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C-erkek) görünümü... 47 Şekil 4.10. Copium adumbratum un dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C-erkek) görünümü... 48 Şekil 4.11. Copium teucrii nin dorsal (A) ve ventralden (B-dişi) görünümü... 49 Şekil 4.12. Dictyla echii nin dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C- erkek) görünümü... 51 Şekil 4.13. Elasmotropis testacea nın dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C- erkek) görünümü... 52 Şekil 4.14. Lasiacantha hedenborgii nin dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C- erkek) görünümü... 54 Şekil 4.15. Monosteira lobulifera (A-ergin (dorsal), B- dişi, C- erkek (abdomen))... 58 Şekil 4.16. Monosteira lobulifera nimflerinin yaprak alt yüzeyinde toplu haldeki görünümü... 59 Şekil 4.17. Monosteira lobulifera nın nimf gömlekleri ve yoğun beslenme sonucu yaprak alt yüzeyinde bıraktığı dışkı... 59 Şekil 4.18. Monosteira lobulifera nın emgi zararının yaprakta ilk dönemlerde yarattığı renk değişimi... 60 Şekil 4.19. Monosteira lobulifera nın yoğun emgisi sonucu kurumuş yapraklar... 60 Şekil 4.20. Monosteira unicostata nın ergininin dorsalden görünümü... 64 Şekil 4.21. Monosteira unicostata nın ergininin ventralden görünümü (A- dişi, B- erkek)... 65 Şekil 4.22. Monosteira unicostata nın emgi zararının kavak yaprağında ilk dönemlerde yarattığı renk değişimi... 65 XIV

Şekil 4.23. Monosteira unicostata nın yoğun emgisinden dolayı kurumaya başlayan kavak yaprağı... 66 Şekil 4.24. Monosteira unicostata nın nimflerinin yaprak alt yüzeyinde toplu haldeki görünümü... 66 Şekil 4.25. Monosteira unicostata nın nimflerinin söğüt yaprağının alt yüzeyinde toplu haldeki görünümü, yoğun beslenme sonucu yaprakta bıraktıkları dışkı (A) ve emgi zararı sonucu kurumaya başlayan yaprak (B)... 67 Şekil 4.26. Phvsatocheila confinis in dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C- erkek) görünümü... 69 Şekil 4.27. Physatocheila municeps in dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C- erkek) görünümü... 71 Şekil 4.28. Stephanitis pyri nin dorsal (A) ve ventralden (B- dişi, C- erkek) görünümü... 75 Şekil 4.29. Tingis grisea nın dorsal (A) ve ventralden (B-dişi) görünümü... 76 Şekil 4.30. Copium clavicorne nin dorsal (A) ve ventralden (B-dişi) görünümü... 81 Şekil 4.31. Tingis auriculata nın dorsal (A) ve ventralden (B-dişi) görünümü... 91 Şekil 4.32. Tingis seidenstueckeri nin dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C-erkek) görünümü... 92 Şekil 4.33. Tingis sinuaticollis in dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C-erkek) görünümü... 93 Şekil 4.34. Erythmelus (Paralellaptera) teleonemiae (A-B: ergin, C: abdomen (dişi), D: ön kanatlar (dişi), E: anten (dişi), Resim: Dr. E. Pricop)... 97 Şekil 4.35. Erythraeidae familyasına bağlı teşhisi yapılamayan dış parazit avcı akar (resimdeki konukçu Monosteira unicostata)... 98 Şekil 4.36. Oenopia (Synharmonia) conglobata (L.) (A), Scymnus inderihensis Mulstant (B), Adalia fasciatopunctata revelierei Mulstant (C), Coccinella septempunctata (L.) (D)... 101 Şekil 4.37. Pharoscymnus pharoides Marsl (A), Scymnus (Pullus) subvillosus (Goeze) (B)... 102 XV

Şekil 4.38. Geocoris (Piocoris) sp. (A), Anthocoris minki minki Dohrn (B), Deraeocoris serenus Douglas & Scott (C), Psallus varians cornutus Wagner (D), Nabis pseudoferus orientarius Remane (E), Anthocoris minki pistaciae Wagner (F)... 105 Şekil 4.39. Chrysoperla carnea nın Elasmotropis testacea nimfi ile beslenme anı... 106 Şekil 4.40. Monosteira lobulifera nın nimf dönemleri; birinci dönem (A), ikinci dönem (B), üçüncü dönem (C), dördüncü dönem (D), beşinci dönem (E), ergin (F)... 113 Şekil 4.41. Monosteira lobulifera nın nimfinin gömlek değiştirme anı... 114 Şekil 4.42. Monosteira lobulifera nın nimf gömleği... 114 Şekil 4.43. Monosteira lobulifera nın laboratuvar koşullarında (25±1 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı nem) günlük bıraktıkları ortalama yumurta sayısı.. 116 Şekil 4.44. Monosteira lobulifera nın çiftleşmesi... 117 Şekil 4.45. Monosteira lobulifera nın yaprak dokusu içine bırakılan yumurtalarının görünen kısmı (operculum)... 118 Şekil 4.46. Monosteira lobulifera nın yumurtası... 119 Şekil 4.47. Monosteira lobulifera nın nimfinin yumurtadan çıkma anı... 119 Şekil 4.48. Monosteira lobulifera nın açılmış yumurtası... 120 Şekil 4.49. Monosteira lobulifera nın 2010 yılında Diyarbakır (Çermik) ve Mardin (Merkez ve Yeşilli) İllerinde badem ağaçları (Prunus amygdalus Batsch) üzerindeki ergin popülasyon değişimi... 124 Şekil 4.50. Monosteira lobulifera nın 2011 yılında Diyarbakır (Çermik) ve Mardin (Merkez ve Yeşilli) İllerinde badem ağaçları (Prunus amygdalus Batsch) üzerindeki ergin popülasyon değişimi... 124 Şekil 4.51. Diyarbakır ve Mardin illerinde Monosteira lobulifera nın badem ağaçları üzerindeki, Mardin ilinde ise Monosteira unicostata nın kavak ve söğüt ağaçları üzerindeki ergin popülasyon gelişimlerinin incelendiği 2010 ve 2011 yıllarına ait aylık ortalama sıcaklık ( C) ve nem (%) değerleri... 129 XVI

Şekil 4.52. Monosteira unicostata nın 2010 yılında Mardin Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde kavak ağaçları (Populus sp.) üzerindeki ergin popülasyon değişimi... 132 Şekil 4.53. Monosteira unicostata nın 2011 yılında Mardin Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde kavak ağaçları (Populus sp.) üzerindeki ergin popülasyon değişimi... 132 Şekil 4.54. Monosteira unicostata nın 2010 yılında Mardin Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde söğüt ağaçları (Salix sp.) üzerindeki ergin popülasyon değişimi... 135 Şekil 4.55. Monosteira unicostata nın 2011 yılında Mardin Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde söğüt ağaçları (Salix sp.) üzerindeki ergin popülasyon değişimi... 135 XVII

XVIII

1. GİRİŞ 1. GİRİŞ Asya, Ortadoğu ve Avrupa nın kesiştiği noktada yer alan Türkiye, elverişli coğrafi koşulları ve iklimi nedeni ile fauna ve flora bakımından zengin bir doğal çeşitliliğe sahiptir. Ülkemiz florasında 10.000 den fazla bitki türü bulunmaktadır. Bu türlerin yaklaşık 3.400 ü endemiktir (Özhatay ve ark., 2007). Zengin doğal çeşitliliğin sonucu olarak Türkiye aralarında fındık, incir, üzüm ve kayısının bulunduğu bazı ürünlerin yetiştiriciliğinde dünyada söz sahibi konuma gelmiştir (Anonim, 2010). Ülkemizin zengin doğal çeşitliliği Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri nde de kendisini göstermiştir. Bu bölgelerdeki bazı iller tarımın başladığı yer olarak kabul edilen ve Bereketli Hilal olarak anılan yerin bir kısmında konumlanmıştır (Diamond, 2007). Bölgede ekonomik anlamda birçok meyve türü yetiştirilmektedir. Üretim miktarları göz önüne alındığında, Türkiye deki toplam antepfıstığı (Pistacia vera L.) üretiminin % 91,72 si, kayısı (Prunus armeniaca L.) üretiminin % 57,74 ü, üzüm (Vitis vinifera L.) üretiminin % 18,99 u, badem (Prunus amygdalus Batsch) üretiminin % 15,47 si, nar (Punica granatum L.) üretiminin % 11,24 ü, armut (Pyrus communis L.) üretiminin % 5,56 sı, elma (Pyrus malus L.) üretiminin % 2,95 i ve kiraz (Prunus avium L.) üretiminin % 2,64 ünün bu bölgelerden karşılandığı görülmektedir (TÜİK, 2010). Yukarıda bahsedilen meyve türlerinin yetiştirildiği alanlar yıldan yıla artış göstermektedir (Anonim, 2011). Bunun yanı sıra Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi florasında tarım dışı alanlarda da ağaç formunda birçok bitki türü doğal olarak yetişmektedir. Bunların başında mahlep (Prunus mahaleb L.), bazı kavak türleri (Populus spp.), bazı söğüt türleri (Salix spp.), badem (Prunus amygdalus Batsch), meşe türleri (Quercus spp.), dut türleri (Morus spp.), fıstık türleri (Pistacia spp.), bazı ardıç türleri (Juniperus spp.) ve bazı çam türleri (Pinus spp.) gelmektedir (Anonim, 2007a; Anonim, 2007b). Bölge florasında barınan birçok böcek türü mevcut olup bu türlerin bir kısmı hem ekonomik anlamda yetiştiriciliği yapılan bitkilere hem de tarım dışı alanlarda yetişen bitkilere önemli zararlar verebilmektedir. Bu zararlı türler arasında Tingidae familyası (Insecta: Hemiptera) önemli bir yer tutmaktadır. Yetiştiriciliği yapılan 1

1. GİRİŞ meyve ağaçları ile tarım dışı alanlarda doğal olarak yetişen ağaçların bir kısmı Tingidae familyasına ait türlerin konukçuları durumundadır (Lodos ve Önder, 1983; Schaefer ve Panizzi, 2000 ). Tingidae familyasına bağlı Stephanitis pyri (Fabricius) yumuşak ve sert çekirdekli meyvelerde; Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) ve Monosteira lobulifera Reuter elma, armut, badem, kiraz, kavak ve söğütte; Corythucha ciliata Say. çınarda ve Corythucha arcuata (Say) meşelerde ekonomik anlamda zarar yapan en önemli türlerdir (Schaefer ve Panizzi, 2000). Dünyada Tingidae familyasına (Hemiptera) ait yaklaşık 2600 civarında tür tespit edilmiştir (Guilbert, 2001). Bu türler narin yapılı ve kanatları ağ şeklinde özel desenlere sahip olup, boyları genellikle 4 mm den küçüktür. Ergin ve nimfleri fitofagdır. Yabani bitkilerden kültür bitkilerine, orman ağaçlarından meyve ağaçlarına ve hatta süs bitkilerine kadar uzanan geniş bir konukçu dizisinin olması ve geniş bir yelpazede bitki üzerinde beslenmeleri nedeniyle büyük önem taşırlar. Yaprakların alt yüzeylerinde yaşarlar ve parankima dokusuna stiletlerini batırmak suretiyle bitki öz suyunu emerek beslenirler. Sokulup emilen yerlerde beyazımsı lekeler oluşur, zarara uğrayan yapraklar vaktinden önce dökülür ve böylece bitkileri zayıf düşürerek önemli derecede verim kayıplarına neden olurlar. Dişiler yumurtalarını çoğunlukla bitki dokuları içine bırakır. Bazı türler bitkilerde gal oluşumuna neden olur. Genellikle kışı ergin halde geçirirler (Bodenheimer, 1958; Nizamlıoğlu, 1961; Göksu, 1964; Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Lodos, 1983; Gülperçin ve Önder, 1999; Schaefer and Panizzi, 2000; Guilbert, 2001; Demirsoy, 2006). Ülkemizde bu familyaya bağlı türler üzerine bazı çalışmalar yürütülmüştür (Göksu, 1960; Lodos ve Önder, 1983; Maçan, 1986; Bolu, 2002; Bolu, 2007; Bolu ve ark., 2007; Aysal ve Kıvan, 2007; Aysal ve Kıvan, 2008). Gerek yetiştiriciliği yapılan meyve ağaçları, gerekse tarım dışı alanlarda doğal olarak yetişen ağaçlarda önemli zararlara neden olan Tingidae familyasının meydana getirdiği zararın önüne geçilebilmesi için bu familyaya bağlı zararlı türlerin saptanması ve yayılış alanlarının belirlenmesi önem arz etmektedir. Bu çalışmada Doğu Anadolu Bölgesindeki Elazığ ile Güneydoğu Anadolu Bölgesindeki Diyarbakır ve Mardin illerinde yetiştiriciliği yapılan meyve 2

1. GİRİŞ ağaçlarından badem, kayısı, kiraz, elma, armut ve ceviz ile tarım dışı alanlarda doğal olarak yetişen ağaçlar, bu ağaçlık bölgelerde bulunan otsu bitkiler üzerindeki Tingidae familyasına bağlı türler, yayılış alanları ile parazitoit ve predatörlerinin saptanması amaçlanmıştır. Çalışmada ayrıca bademlerde önemli zararlar yaptığı tespit edilen Monosteira lobulifera Reuter ile kavak ve söğütlerde önemli zararlara yol açan Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) nın popülasyon gelişimleri ve M. lobulifera nın laboratuvar koşullarında biyolojisi incelenmiştir. 3

1. GİRİŞ 4

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR 2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR 2.1. Tingidae Familyası Hakkında Yapılan Faunistik Çalışmalar Önder ve Adıgüzel (1979), Diyarbakır ilinde ışık tuzaklarında 13 familyaya bağlı 87 heteropter türü saptamışlardır. Çalışmada Tingidae familyasına bağlı Stephanitis pyri (Fabricius), Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) ve Campylosteira bosnica Horvath türleri tespit edilmiş ve C. bosnica nın Türkiye için yeni kayıt olduğu bildirilmiştir. Lodos (1982), ülkemizde Tingidae familyasına bağlı ekonomik anlamda zarar yapan türlerin S. pyri, M. unicostata, M. lobulifera ve Galeatus scrophicus Saunders olduğunu ayrıca Corythucha ciliata Say nın da sonraki yıllarda zarar yapma potansiyelinin bulunduğunu belirtmiştir. Stusak ve Önder (1982), Bitlis ilinde geven (Astragalus sp.) bitkisi üzerinde dünya için yeni kayıt niteliğinde olan Tingidae familyasına bağlı Dictyonota astragali Stusak & Önder türünü tespit etmişlerdir. Lodos ve Önder (1983), ülkemizde uzun yıllar boyunca değişik noktalarda yaptıkları faunistik çalışmalar sonucunda Tingidae familyasına bağlı 80 tür tespit etmiş olup bunlardan Dictyonota lugubris Fieber, Stephanitis caucasica Kiritchenko, Tingis reticulata Herrich-Schaeffer, T. stepposa Golub, T. elongata (Fieber), Catoplatus citrinus Horvath, C. brevicornis Arkam. and Golub, C. nigriceps Horvath ve Physatocheila municeps Horvath türlerinin Türkiye için yeni kayıt niteliğinde olduğunu saptamışlardır. Ayrıca araştırmalar sırasındaki kişisel gözlemler sonucunda ekonomik anlamda zarara neden olan türlerin S. pyri, M. lobulifera, P. municeps ve G. scrophicus olduğu bildirilmiştir. Lodos ve ark. (1984), Diyarbakır ilinde sünenin (Eurygaster integriceps Puton) ovalara göç ettiği dönemde kışlaklarda bulunan böcek faunasının tespiti üzerine yaptıkları çalışmada, nisan ayı içerisinde Diyarbakır Karacadağ bölgesinde kar üzerinde Tingidae familyasına bağlı Catoplatus crassipes Fieber, Copium adumbratum Horvath, Tingis auriculata Costa ve Tingis grisea Germar türlerini tespit etmişlerdir. 5

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Maçan (1986), Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde bademlerde zarar yapan böcek türlerinin tespiti üzerine yaptığı araştırmada Tingidae familyasına bağlı M. lobulifera (Badem Kaplanı) ve M. unicostata nın bölgenin hemen hemen her tarafında bulunduğunu saptamıştır. Özbek ve Alaoğlu (1987), Erzurum ve çevresinde patates bitkisinde bulunan fitofag Heteroptera türlerini tespit etmek amacıyla yaptıkları çalışmada içlerinde Tingidae familyasına bağlı Dictyla echii (Schrank) nin de bulunduğu toplam 7 familyaya ait 23 heteropter türü saptamışlardır. Çam (1993), S. pyri nin Tokat ilinin tüm yörelerinde yaygın olduğunu, nimf ve erginlerinin kiraz, vişne ve idris ağaçlarında yaprakların alt yüzeyini sokup emerek zarar oluşturduğunu bildirmiştir. Russo ve ark. (1994), M. unicostata nın Sicilya da (İtalya) bademlerde önemli zararlara neden olan türlerden biri olduğunu, en büyük zararı Tuono ve Nanpareil çeşitlerine verdiğini, buna karşın Pizzuta d Avola çeşidinin bu türün zararından daha az etkilendiğini ve çalışma yapılan bölgede yılda üç döl verdiğini saptamışlardır. Çevik (1996), Orta Anadolu Bölgesi ceviz ağaçlarında zararlı ve faydalı faunanın tespiti üzerinde yaptığı çalışmada Kayseri ilinde S. pyri nin bulunduğunu bildirmiştir. Sadeghi ve ark. (2001), M. unicostata nın İran da kavakların en önemli zararlılarından biri olduğunu bildirmişlerdir. Bolu (2002), Güneydoğu Anadolu Bölgesi antepfıstığı alanlarındaki böcek ve akar faunasını saptamak amacıyla yaptığı çalışmada Tingidae familyasına bağlı M. lobulifera, M. unicostata ve Lasiacantha hedenborgi (Stål) türlerini tespit etmiştir. Çınar ve ark. (2004), Elazığ ve Mardin illeri kiraz ağaçlarında zararlı olan türler ve doğal düşmanlarını saptamak amacıyla yaptıkları çalışmada 36 zararlı tür ve bunlar üzerinde beslenen 15 predatör ile iki parazitoit tür tespit etmişlerdir. Çalışmada Tingidae familyasına bağlı M. unicostata ve S. pyri türleri saptanmış ve S. pyri nin ekonomik anlamda zarar yaptığı açıklanmıştır. Mutun (2003), önemli bir meşe zararlısı olan Corythucha arcuata (Say) (Hemiptera: Tingidae) türünü ülkemizde ilk defa Bolu ilinde tespit etmiştir. 6

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Kıyak ve ark. (2004), Nevşehir ili Heteroptera faunasını saptamak için bölgede yaptıkları sürveyler ve literatür taraması sonucunda aralarında Tingidae familyasına bağlı Catoplatus nigriceps Horvath, Dictyla triconula (Seidenstücker) ve M. lobulifera nın da bulunduğu 191 heteropter türü tespit etmişlerdir. Öztürk ve ark. (2004), Malatya ili ve civarındaki kayısı bahçelerinde yaptıkları çalışmada 63 zararlı tür saptamışlardır. Bu türler arasında Tingidae familyasına bağlı S. pyri de mevcuttur. Bolu (2007), Diyarbakır, Elazığ ve Mardin illeri badem ağaçlarında Tingidae familyasına bağlı türlerin popülasyon dinamiklerini ve doğal düşmanlarını araştırmıştır. Çalışmada M. lobulifera, M. unicostata ve S. pyri olmak üzere üç tingid türü saptanmış olup badem ağaçlarında ekonomik anlamda önemli zararlara neden olan türlerin M. lobulifera ve M. unicostata olduğu belirtilmiştir. Pereira ve ark (2008), Portekiz de bademlerde önemli zararlara neden olan M. unicostata nın yumurta, nimf ve ergin popülasyon yoğunluğunu tespit etmek üzere iki yıllık bir çalışma yürütmüşlerdir. Çalışma sonucunda zararlının yumurta yoğunluğunun haziran ve temmuz aylarında en yüksek seviyede olduğu; en yüksek nimf sayısına çalışmanın birinci yılı için ağustos ayının ilk haftasında, ikinci yılı için ise ağustos ayının ikinci haftasında ulaşıldığı; en yüksek ergin yoğunluğuna temmuz ayı sonu ile ağustos ayı başında ulaşıldığı ve badem yapraklarının yaklaşık % 60 ının M. unicostata nın zararından etkilendiği tespit edilmiştir. Tezcan ve Gülperçin (2008), ülkemizde kiraz bahçelerindeki böcek faunasını tespit etmek üzere yaptıkları çalışmada 10 takıma bağlı 555 tür tespit etmişlerdir. Tespit edilen türler içerisinde kirazlarda zarar yapan en önemli türlerin Rhagoletis cerasi L. (Diptera: Tephritidae), Archips rosanus L. (Lepidoptera: Tortricidae), Stephanitis pyri (Fabricius) (Hemiptera: Tingidae), Caliroa limacina Retzius (Hymenoptera: Tenthredinidae), Scolytus rugulosus (Müller) (Coleoptera: Scolytidae), Capnodis tenebrionis L. (Coleoptera: Buprestidae), Melolontha albida Frivaldszky (Coleoptera: Melolonthidae), Polyphylla olivieri Laporte (Coleoptera: Melolonthidae) ve Tetranychus urticae Koch (Acarina: Tetranychidae) olduğu bildirilmiştir. 7

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Mutun ve ark. (2009), ülkemizde ilk olarak 2003 yılında Bolu ilinde tespit edilen ve meşelerde önemli zararlara neden olan Corythucha arcuata (Say) (Hemiptera: Tingidae) nın Düzce, Zonguldak, Sakarya, Kocaeli, Eskişehir, Ankara, Çankırı ve Bilecik e yayıldığı ve ülkemizdeki yayılış alanının toplam 28.000 km 2 yi bulduğunu bildirmişlerdir. Şahin ve ark. (2009), Çanakkale ilinde farklı elma çeşitlerinde S. pyri nin popülasyon yoğunluğunu tespit etmek üzere yürüttükleri çalışmada 12 farklı elma çeşidi kullanmışlardır. Çalışma sonucunda araştırıcılar, S. pyri nin popülasyon yoğunluğu üzerine elma çeşitlerinin etkili olmadığını, popülasyon yoğunluğunun Royal Gala, Imperial Gala ve Mondial Gala çeşitlerinde üç, diğer çeşitlerde ise iki kez tepe noktasına ulaştığını, tüm çeşitler üzerinde zararlının popülasyon gelişiminin eylül ayı ortalarına kadar devam ettiği tespit etmişlerdir. Kıyak ve Akar (2010), Çaldağ daki (Ankara) karasal heteropterleri tespit etmek amacıyla yürüttükleri çalışmada 14 familyaya bağlı 65 cinse ait 89 tür tespit etmişler ve Tingis grisea (Germar), Tingis elongata (Fieber), Tingis cardui cardui (Linné), Catoplatus anticus anticus (Reuter), Copium brevicorne (Jakovlev) ve Dictyla echii (Schrank) olmak üzere toplam altı tingid türü saptamışlardır. Aysal ve Kıvan (2011), anavatanı Kuzey Amerika olan ve çınarlarda önemli zarar yapan Corythuca ciliata (Say) (Hemiptera: Tingidae) türünü Tekirdağ da tespit etmişlerdir. Çalışmada C. ciliata nın bireylerinin bulunduğu ağaçların hemen hemen tümünde zarara yol açtığı belirlenmiştir. Fent (2011), Gökçeada ve Bozcaada da yaptığı arazi çalışmaları sonucunda Gökçeada da 37 ve Bozcaada da 23 heteropter türü tespit etmiştir. Çalışmada Bozcaada da tespit edilen türler arasında Tingidae familyasına bağlı Copium clavicorne calvicorne (L.) türü de bulunmaktadır. 8

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR 2.2.Tingidae Familyasının Doğal Düşmanları Hakkında Yapılan Çalışmalar Loan ve Ark. (1971), ceviz kaplanı (Corythucha juglandis Fitch) nın parazitoiti olan Holdawayella juglandis Loan ve Holdawayella tingiphaga Loan (Hymenoptera: Braconidae) türlerinin morfolojisi ve biyolojisi üzerine bir çalışma yürütmüşlerdir. Çalışma sonucunda her iki türün morfolojik olarak birbirine çok benzediğini, yumurtalarını C. juglandis in son nimf evresine bıraktıklarını, yumurtadan çıkan bireylerin kışı birinci larva döneminde tingidin ergini vücudunda geçirdiklerini, gelişmelerini 90 günde tamamlayarak temmuz ayı ortasında ergin olarak dışarı çıktıklarını, H. juglandis in H. tingiphaga dan sekiz gün daha geç ergin olduğunu tespit etmişlerdir. Peña ve ark. (1998), Pseudacysta perseae (Heidemann) (Hemiptera: Tingidae) nin doğal düşmanlarını tespit etmek amacıyla bir çalışma yürütmüşlerdir. Çalışma sonucunda en yaygın doğal düşmanlar olarak Chrysoperla rufilabris (Burmeister) (Neuroptera: Chrysopidae) ve Paracarniella cubana (Bruner) (Hemiptera: Miridae) türlerini tespit etmişlerdir. Torre ve ark. (1999), Pseudacysta perseae (Heidemann) (Hemiptera: Tingidae) nın değişik avokado varyetelerinde yaptığı zararın ve P. perseae nin doğal düşmanlarının tespiti üzerine bir çalışma yürütmüşlerdir. Çalışma sonucunda zararlı tingidin doğal düşmanı olarak, Chrysopidae (Neuroptera) familyasına bağlı Chrysopa exerior Navas, Nodita vegana Navas, Nodita cerverai Navas; Coccinellidae (Coleoptera) familyasına bağlı Psyllobora nana Mulsant, Cycloneda sanguinea L.; Miridae (Hemiptera) familyasına bağlı Paracarnus cubanus Brunner; Phytoseidae (Acarina) familyasına bağlı Euseius hibisci Chant, Cunaxidae (Acarina) familyasına bağlı Cunaxa sp.; Salticidae familyasına bağlı (Arachnida: Araneae) Lyssomanes sp. ve Theridiidae (Araneae) familyasına bağlı Theridula sp. türleri tespit edilmiştir. Doğal düşmanlar arasında en yüksek etkinliğe örümcekler ve chrysopidlerin sahip olduğu bildirilmiştir. Saboori ve Babolmorad (2000), İran da yaptıkları çalışmada M. unicostata üzerinde ektoparazit olarak zarar yapan ve dünya için yeni kayıt niteliğinde olan 9

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Erythraeus (E.) shojai Saboori and Babolmorad (Acari: Erythraeidae) türünü tanımlamışlardır. Triapitsyn ve Beardsley (2000), Anagrus (Hymenoptera: Mymaridae) cinsine ait birçok türün bazı mirid ve tingidlerin yumurta parazitoiti olduklarını bildirmişlerdir. Costa ve ark. (2003), laboratuvar şartlarında yaptıkları çalışmada Erythmelus tingitiphagus (Soares) (Hymenoptera: Mymaridae) un Leptopharsa heveae Drake & Poor (Hemiptera: Tingidae) yumurtalarını % 7 oranında parazitlediğini tespit etmişlerdir. Akbarzadeh-Shoukat (2006), İran daki elma bahçelerinde S. pyri nin mevsimlik popülasyon değişimi ve doğal düşmanlarının saptanması üzerine bir çalışma yürütmüştür. Çalışma sonucunda yumurta parazitoiti Parallellaptera panis Enock, avcı türlerden Stethoconus japonicus Schumacher, Orthotylus nasatus F., Deraeocoris sp. (Hemiptera; Miridae), Zelus sp. (Hemiptera; Reduviidae) ve Chrysopa sp. (Neuroptera; Chrysopidae) türleri saptanmış ve P. panis ile S. japonicus un İran faunası için yeni kayıt olduğu bildirilmiştir. Bolu ve ark. (2007), Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri nde antepfıstığı, badem ve kiraz bahçelerindeki avcı Coccinellidae türleri, yayılış alanları ve avları üzerine yürüttükleri çalışmada Coccinellidae familyasına bağlı 34 türün varlığını saptamışlardır. Çalışmada saptanan 34 türün 32 tanesinin avcı olduğunu, bunların avı olarak 28 türün belirlendiğini belirtmişlerdir. Bu avlar arasında Tingidae familyasına bağlı M. lobulifera, M. unicostata ve S. pyri nin de bulunduğu tespit edilmiştir. Peña ve ark. (2007), Pseudacysta perseae (Heidemann) (Hemiptera: Tingidae) nın doğal düşmanları arasında Oligosita spp. (Hymenoptera; Trichogrammatidae), Erythmelus spp. (Hymenoptera; Mymaridae), Chrysoperla rufilabris (Neuroptera: Chrysopidae), Paracarniella cubana (Bruner) (Hemiptera: Miridae), Sthetoconus praefectus (Distant) (Hemiptera: Miridae) ve Cecidomyiidae (Diptera) familyasına bağlı teşhis edilemeyen bir türün yer aldığını, C. rufilabris in tingidin nimf ve yumurtalarının % 30 a yakınını tükettiğini saptamışlardır. 10

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Triapitsyn ve ark. (2007), Erythmelus Enock (Hymenoptera: Mymaridae) cinsine ait türlerin mirid ve tingidlerin yumurta parazitoiti olduğunu bildirmişlerdir. Gagné ve ark. (2008), Florida (ABD) da yaptıkları çalışmada avokadonun önemli zararlılarından olan Pseudacysta perseae (Heidemann) (Hemiptera: Tingidae) üzerinde beslenen ve bilim için yeni kayıt niteliğinde olan Tingidoletes praelonga Gagné (Diptera: Cecidomyiidae) türünü tespit etmişlerdir. Santos ve Freitas (2008), kauçuk ağacında önemli zararlara neden olan Leptopharsa heveae Drake & Poor (Hemiptera: Tingidae) yi kauçuk ağacının beş farklı çeşidi (RRIM 600, PR 255, GT 1, PB 235, PB 217) üzerinde denemeye alarak Erythmelus tingitiphagus (Soares) (Hymenoptera: Mymaridae) un çeşitlere bağlı olarak tingid üzerinde yaptığı parazitleme oranını belirlemek üzere bir çalışma yürütmüşlerdir. Çalışma sonucunda parazitlenme oranının çeşitler arasında farklı oranlarda olduğu ve % 16,8 ile % 20,6 arasında değiştiği tespit edilmiştir. Holgun ve ark. (2009), Pseudacysta perseae (Hemiptera: Tingidae) nin avcısı olan Stethoconus praefectus (Distant) (Hemiptera: Miridae) nin etkinliğini belirlemek amacıyla yaptıkları çalışmada laboratuvar koşullarında (26 ± 1 C sıcaklık, % 60 ± 5 nem ve 12: 12 (A: K)) S. praefectus un yumurtadan ergin oluncaya kadar geçirdiği sürenin 16,5±0,2 gün olduğunu, ilk dört nimf evresinin günde iki ila dört arasında tingidle beslendiğini, son iki nimf evresinin ise günde iki ila yedi adet arasında tingidle beslendiğini tespit etmişlerdir. Humeres ve ark. (2009), Pseudacysta perseae (Hemiptera: Tingidae) nin doğal düşman etkinliğini tespit etmek amacıyla laboratuvar ve sera koşullarında bir çalışma yürütmüşlerdir. Çalışmada avcı trips Franklinothrips orizabensis Johansen in ergini, Chrysoperla rufilabris (Burmeister) (Neuroptera: Chrysopidae) in ikinci dönem larvası ve avcı akar Neoseiulus californicus (McGregor) kullanılmıştır. Çalışma sonucunda hem laboratuvar hem de sera koşullarında en etkin ve gelecek vaat eden türün C. rufilabris olduğu tespit edilmiştir. Kıvan ve Aysal (2009), elma bahçelerinde yaptıkları gözlemlerde Stethoconus pyri (Mella) (Hemiptera: Miridae) nin armut kaplanının (Stephanitis pyri (Fabricius)) nimflerinin bulunduğu yerde toplandıklarını; laboratuvarda yapılan gözlemlerde de 11

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR bu türün ergin ve nimflerinin armut kaplanının ergin ve nimfleriyle beslendiğini bildirmişlerdir. Peña ve ark. (2009), Florida da (ABD) yürüttükleri çalışmada Pseudacysta perseae (Hemiptera: Tingidae) nın yumurta parazitoiti olan Erythmelus klopomor S. Triapitsyn (Hymenoptera: Mymaridae) türünü Florida eyaleti için kaydetmişlerdir. 12

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR 2.3. Tingidae Familyasının Biyolojisi Hakkında Yapılan Çalışmalar Göksu (1960), Sakarya ve Kocaeli illeri meyve ağaçlarında zarar yapan armut kaplanının (S. pyri) biyolojisi ve mücadelesi üzerinde araştırmalar yapmıştır. Zararlının kasım ayının ilk haftasından itibaren kışlaklara çekilmeye başladığını, kışı ağaç kabuklarının altında, taşlar arasındaki oyuklar içinde ve kurumuş yapraklar arasında geçirdiğini saptamıştır. Erginlerin nisan ayı ortalarından itibaren kışlakları terk edip meyve ağaçlarına geçtiğini, mayıs başından itibaren yumurtalarını teker teker yaprak alt yüzeyindeki palisat parankima dokusuna bıraktığını, ilk yumurtaların haziran başında açılmaya başladığını bildirmiştir. Bu türün beş gömlek değiştirdiğini ve üç haftada ergin olduğunu, ikinci nesil nimflerin 15 günde, üçüncü nesil nimflerin ise iki haftada ergin olduğunu ve bu şekilde çalışma yapılan bölgede yılda üç döl verdiğini tespit etmiştir. Eguagie (1974), Tingis ampliata Herrich-Schaeffer in uçuş aktivitesini incelediği çalışmada, türün uçuşunun çok sınırlı olduğunu, sonbaharda uçuş gerçekleşmediğini, havanın çok sıcak olduğu veya yeterince ısınmadığı zamanlarda uçmak yerine yürümeyi tercih ettiklerini saptamıştır. Kışlamadan sonra baharda havalar ısınmaya başlayınca dişilerin % 14,3 ü ve erkeklerin % 23 ünün uçtuğu ve uçuş süresinin dişilerde 2 10 dakika arasında olduğu saptanmıştır. Önder ve ark. (1983), İzmir ili ve ilçelerinde kışı ergin halde geçiren hemipter türlerini ve kışlak yerlerini saptamak amacıyla yaptıkları çalışmada Tingidae familyasına bağlı M. unicostata ve S. pyri nin kışı ergin halde geçirdiklerini bildirmişlerdir. M. unicostata nın meşe, incir, ayva, karaağaç, kavak, söğüt, limon ve erik ağaçlarının kabuklarının altı ve gövdedeki çatlaklarda kışladığını, S. pyri nin ayva ve erik ağaçlarının gövdesindeki kavlamış kabuklar altında kışladığını tespit etmişlerdir. Braman ve ark. (1992), Stephanitis pyrioides (Scott) in (Hemiptera: Tingidae) parazitlenme oranı ve popülasyon gelişimi üzerinde sıcaklığın etkilerini saptamak amacıyla çalışma yapmışlardır. Altı farklı sıcaklıkta yapılan denemelerde gelişme süresinin 30 ºC de 22 gün ve 15 ºC de 97 gün olduğu, gelişme eşiği sıcaklığının yumurta, nimf ve toplam gelişme dönemleri için sırasıyla 10,2; 12,2; 11,2 C ve 13

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR toplam sıcaklık gereksiniminin yine yumurta, nimf ve toplam gelişme dönemleri için sırasıyla 213,1; 179,2; 394 gün-derece olduğu saptanmıştır. Veriler ışığında teorik olarak S. pyrioides in Georgia da (ABD) yılda 4 döl verdiği tespit edilmiştir. Anagrus sp. (Hymenoptera; Mymaridae) parazitoitinin sezon içerisinde aralıklarla toplanan yumurtalardan çıktığı ve en yüksek parazitlenme oranını kışlayan bireylerde gösterdiği saptanmıştır. Trumbule ve Denno (1995), süs bitkileri arasında yer alan açelyanın en önemli zararlısı durumundaki Stephanitis pyrioides (Scott) e ışık yoğunluğu (% 0, 25, 50 ve 75 gölgelendirmeli), konukçu bitkilerin sulanması ve konumu gibi faktörlerin etkisi üzerine bir çalışma yürütmüşlerdir. Çalışma sonucunda S. pyrioides in açelya ve diğer süs bitkilerinin karışık olarak yetiştirildiği, gölgelik ve su sıkıntısının olmadığı yerlerde zarar oranının düştüğü tespit edilmiştir. Babmorad ve ark. (1998), Karaj (İran) da 1996-1997 yıllarında tarla koşullarında saksılarda yetiştirilmiş kavak bitkileri üzerinde M. unicostata nın biyolojisini incelemişlerdir. Zararlının nisan ayı sonlarında zarar yapmaya başladığı, nisan sonu mayıs ayı başında yumurta bırakmaya başladığı belirtilmiştir. Kışlamış dişi başına bırakılan yumurta sayısı 33 41, ortalama ovipozisyon süresi 11 33 gün arasında bulunmuştur. Birinci döle ait erginlerin haziran başında görülmeye başladığı ve haziran ortasında yumurta bıraktığı, ikinci ve üçüncü döle ait erginlerin temmuz ayı başından temmuz ayı sonlarında kadar, dördüncü döle ait erginlerin ağustos ortasından ağustos sonuna kadar görüldüğü tespit edilmiştir. Çalışmanın yapıldığı Karaj (İran) da M. unicostata nın yılda üç yada dört döl verdiği saptanmıştır. Çalışma sonucunda, birinci, ikinci ve üçüncü döl süresi sırasıyla 46,76; 47,02 ve 42,2 gün olarak bulunmuştur. Son dölün (üçüncü veya dördüncü) erginlerinin kışlamayla birlikte sekiz ay yaşadıkları tespit edilmiştir. Gülperçin ve Önder (1999), Bornova koşullarında Stephanitis pyri (Fabricius) nin biyolojisi ve doğal düşmanları üzerinde çalışma yürütmüşlerdir. S. pyri nin yumurtalarının kıvrık sosisi andırdığını, yumurtaların boyunun 0.41 mm ve eninin 0.12 mm olduğunu, nimf dönemlerinin yaşam süresinin sırasıyla 6, 4, 3, 3 ve 4 gün olduğunu, ergin ömrünün ise yaklaşık 6 gün olduğunu bildirmişlerdir. Zararlının yumurtalarını yaprak alt yüzeyine bıraktığını ve yumurta inkubasyon süresinin 14

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR laboratuvarda ve doğada 18 gün sürdüğünü, Erkek/Dişi oranının mayıs ayında 0.56/1, temmuz ayında 0.58/1, ağustos ayında 0.56/1 ve ekim ayında 0.61/1 olduğunu tespit etmişlerdir. Yeni neslin ilk erginlerinin temmuz ayının başında görüldüğünü ve Bornova koşullarında zararlının kışlayan dişilerinin ilk yumurtayı bırakmasından kışlayan dişilerin doğada görülmesine kadar geçen süre içinde üç döl verdiğini saptamışlardır. Shahin ve Almaroof (2002), laboratuvar koşullarında üç farklı sıcaklığın (20, 25 ve 30 ºC, % 60±5 nem) M. unicostata ya olan etkilerini belirlemek amacıyla bir çalışma yürütmüşlerdir. Çalışmada konukçu olarak kavak bitkisi kullanılmıştır. Çalışma sonucunda, 25 ve 30 ºC nin M. unicostata nın gelişimi için en uygun sıcaklıklar olduğu, 20 ºC de dişi başına bırakılan yumurta sayısının 125,30 ve yumurta açılma süresinin ortalama 16,15 gün, toplam nimf gelişme süresinin 18,56 gün ve ortalama döl süresinin 35,60 gün olduğu; 25 ºC de dişi başına bırakılan yumurta sayısının 150,70 ve yumurta açılma süresinin ortalama 10,12 gün, toplam nimf gelişme süresinin 10,22 gün ve ortalama döl süresinin 22,80 gün olduğu; 30 ºC de dişi başına bırakılan yumurta sayısının 139,70 ve yumurta açılma süresinin ortalama 7,53 gün, toplam nimf gelişme süresinin 9,60 gün ve ortalama döl süresinin 18,50 gün olduğu tespit edilmiştir. Babmorad ve Askari (2004), kavak kaplanı (M. unicostata) nın sera ve laboratuvar koşullarında biyolojisini incelemişlerdir. Zararlının biyolojisinin takibi için sera ortamında saksıda yetiştirilen bitkiler ve laboratuvar ortamında ise kavanozlar içindeki nemli sünger üzerine konan kavak yaprakları konukçu olarak kullanılmıştır. Sera ortamında, zararlı bireylerin preovipozisyon süresi ortalama 3,33 gün bulunmuştur. Yumurta açılma süresi 9,46±1,29 gün, dişi başına bırakılan ortalama yumurta sayısı 69,62 adet bulunmuştur. Nimf gelişme süresi I, II, III, IV ve V inci nimf dönemleri için sırasıyla 2,75±0,42; 2,08±0,2; 2,92±1,16; 2,58±0,58 ve 4,83±0,88 gün olarak kaydedilmiştir. Kontrollü laboratuvar koşullarında (25 C ve % 50 nem) yumurta açılma süresi 8,31±1,02 gün, Nimf gelişme süresi süresi I, II, III, IV ve V inci nimf dönemleri için sırasıyla 2,00±0; 2,39±0.74; 2,00±0,43; 2,78±0,44 ve 2,83±0,56 gün, ergin ömrü ortalama 12,28±8,79 gün bulunmuştur. Çalışma 15

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR sonucunda kışlamış dişilerin kontrollü laboratuvar koşullarında beslenebildiğini, yumurta bıraktığını ve diyapoza bağlı kalmadıkları tespit edilmiştir. Bernardinelli (2006), meşe kaplanı Corythucha arcuata (Say) nın potansiyel konukçularını ve bu konukçular üzerindeki gelişme süresini saptamak amacıyla laboratuvar koşullarında çalışma yürütmüştür. Avrupa meşesi (Quercus robur L., Q. pubescens Willd, Q. petraea Lieble, Q. cerris L.), böğürtlen (Rubus ulmifolius Schott) ve ahududu (Rubus idaeus L.) üzerinde beselenen popülasyonlarda bulunan bireylerin % 50 den fazlasının ergin döneme ulaştığı, kestanede (Castanea sativa Miller), diğer bir böğürtlen türünde (Rubus caesius L.) ve kuşburnunda (Rosa canina L.) ise bireylerin % 25 ten az bir kısmının ergin döneme ulaştığı araştırma sonunda saptanmıştır. Diğer meşe türleri (Quercus rubra L., Q. suber L., Q. ilex L.) ve elmada (Pyrus malus L.) nimfler beslenemediğinden dolayı popülasyondaki bireylerin ergin döneme ulaşamadığı belirlenmiştir. Konukçular üzerinde ergin döneme ulaşabilen tingidlerin gelişme süresinin 13 27 gün arasında olduğu saptanmıştır. Eylül ayında meşe ağaçlarından alınan yapraklar üzerinde beslenen tingidlerin daha uzun sürede geliştiği fakat böğürtlen ile kestanede gelişme süresinde farklılık olmadığı açıklanmıştır. Aysal ve Kıvan (2007), laboratuvar koşullarında farklı konukçu bitkilerin armut kaplanının (Stephanitis pyri (Fabricius)) biyolojisi üzerine etkilerini saptamak amacıyla çalışma yürütmüşlerdir. Konukçu olarak elma (Pyrus malus L.), kiraz (Prunus avium L.) ve ateş dikeni (Pyracantha coccinea Roemer) yaprakları kullanılmıştır. Denemeye alınan tüm konukçu bitkilerde erkeklerin dişilerden daha uzun yaşadığı, konukçular arasında en uzun ömrün erkek ve dişiler için 16,4 ve 35,4 gün olarak elmada kaydedildiği, en uzun ovipozisyon süresinin 28,5 gün ve en yüksek yumurta veriminin 186,9 yumurta olarak elma üzerinde beslenen dişilerden elde edildiği açıklanmıştır. Çalışmada yumurta açılma süresi elma, kiraz ve ateş dikeninde sırasıyla 9,9; 11,9 ve 10,9 gün olarak saptanmıştır. Denenen tüm konukçu bitkilerde I. ve II. nimf dönemlerinde daha yüksek ölüm oranları görülmüştür. Toplam nimf dönemi için ölüm oranı en düşük kiraz (% 22,9) ve elmada (% 25,7) hesaplanmıştır. S. pyri için en uygun konukçunun elma ve kiraz olduğu belirlenmiştir. 16

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Babmorad ve ark. (2007), kavak kaplanının (M. unicostata) değişik kavak türlerinde yaptığı zararı belirlemek amacıyla Karaj da (İran) bir çalışma yürütmüşlerdir. Çalışmada yerli ve egzotik toplam 15 kavak türü kullanılmıştır. Çalışma sonucunda en yüksek zarar gören kavak türünün Populus simonii olduğu tespit edilmiştir. Bu türü sırasıyla P. trichocarpa, P. ciliata ve P.alba takip etmiştir. Aysal ve Kıvan (2008), laboratuvar şartlarında beş farklı sıcaklıkla S. pyri nin popülasyon büyümesi ve gelişimini incelemişlerdir. Armut yaprakları üzerinde büyütülen S. pyri nin üretkenliği ve gelişimi 20, 23, 26, 29 ve 32±1 ºC sıcaklık ve 16:8 A:K periyotlara ayarlı iklim odalarında incelenmiştir. Dişilerdeki yaşam süresi 32 ºC de 12,6 gün, 20 ºC de 58,7 gün erkeklerde ise sırasıyla 32 ºC de 9,7 gün ve 20 ºC de 37,7 gün olarak saptanmıştır. Dişi başına en yüksek yumurta sayısı 26 ºC de 28,5 günde 186,9 yumurta olarak tespit edilmiştir. Dişiler ömrü boyunca en düşük yumurtayı (40 adet) 32 ºC de bırakmıştır. Döl süresi 20 ve 32 ºC sıcaklıklar için 27,2 ve 78,4 gün olarak tahmin edilmiştir. 20 ºC sıcaklıkta yumurta ve nimf evreleri için en uzun gelişme süreleri sırasıyla 22 ve 24,9 gün olarak hesaplanmıştır. S. pyri için en düşük gelişme eşiği 9,7 ºC ve termal konstantı 517,3 gün-derece olarak saptanmıştır. Bu veriler bağlamında çalışmanın yürütüldüğü Tekirdağ da teorik olarak S.pyri nin 3,8 döle sahip olduğu tespit edilmiş olup, optimum gelişme sıcaklığı da 26 ºC olarak belirlenmiştir. Ju ve ark. (2011), sıcaklığın çınar kaplanı (Corythucha ciliata (Say)) üzerine etkilerini belirlemek amacıyla bir çalışma yürütmüşlerdir. Çalışma % 80 nem ve 14:10 (A:K) koşullarında yedi farklı (16, 19, 22, 26, 30, 33, and 36 C) sıcaklıkta yapılmıştır. Yumurtanın bırakılışından ergin oluncaya kadar geçen süre 19, 22, 26, 30 ve 33 C sıcaklıkta sırasıyla 47,6; 35,0; 24,1; 20,0 ve 17,1 gün olarak bulunmuştur. Zararlının 16 ve 36 C de gelişimini tamamlayamadığı belirtilmiştir. En kısa dişi ömrü 33 C de 17,7 gün, en uzun dişi ömrü ise 16 C de 58,9 gün olarak saptanmıştır. Dişi başına yumurta verimi 30 C de 286,8 adetle en yüksek bulunmuştur (8,9 günlük ovipozisyon periyodunda). En düşük yumurta verimi 19 C de (dişi başına 87,7 adet) gerçekleşmiştir. Çalışma sonucunda sıcaklığın zararlı gelişimi üzerine önemli etkilerde bulunduğu, C. ciliata için optimum gelişme sıcaklığının 30 C olduğu tespit edilmiştir. 17

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR 18

3.MATERYAL VE METOT 3. MATERYAL VE METOT 3. 1. Materyal Çalışmanın ana materyalini Doğu Anadolu Bölgesi nde Elazığ ili ile Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde Diyarbakır ve Mardin illerinde yetiştiriciliği yapılan meyve ağaçlarından badem, kayısı, kiraz, elma, armut ve ceviz ile tarım dışı alanlarda doğal olarak yetişen ağaçlar ve bu ağaçlık alanlarda bulunan otsu bitkiler üzerinden alınan tingid türleri, yumurta parazitoitleri, dışparazitler, tingidlerle beslendiği düşünülen diğer doğal düşmanlar ve biyoloji takibi çalışmasının yürütüldüğü iklim odası oluşturmuştur. Stereo Binoküler Mikroskop, steiner hunisi, öldürme şişeleri, ağız aspiratörü, etil asetat, % 70 lik etil alkol, böcek iğneleri, fotoğraf makinesi, bağ makası, petri kapları (9x1cm), buz kabı, kafes (80x150 cm), eppendorf tüpleri, kültür kapları, yumuşak uçlu fırçalar (00, 0, 1, 2 ve 3 numara), şeffaf polietilen torbalar, kese kâğıtları, el GPS i, plastik kavanozlar, kültür kapları ve diğer laboratuvar malzemeleri ise çalışmanın diğer materyalini oluşturmuştur. 3.2. Metot 3.2.1. Örnekleme Alanı Çalışma, 2009 2011 yıllarını kapsayan 3 yıllık sürede Doğu Anadolu Bölgesi nde Elazığ ili ile Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde Diyarbakır ve Mardin illerinde yürütülmüştür (Şekil 3.1). Diyarbakır; Çermik ve Ergani, Elazığ; Sivrice ve Gezin, Mardin; Mazıdağı, Merkez ve Yeşilli olacak şekilde her il en az iki bölgeye, her bölge de kendi içinde farklı yönlerde olmak kaydıyla iki alt bölgeye ayrılmıştır. Böylece her il için en az toplam dört örnekleme bölgesi belirlenmiştir. Çalışmanın tüm bölgeleri temsil etmesini sağlamak için imkanlar dahilinde düzenli olmayan periyotlarla Elazığ ilinin Maden ilçesinde, Diyarbakır ilinin Merkez, Kulp ve Çüngüş ilçesinde ve Mardin ilinin Ömerli ve Derik ilçelerinde sürveyler gerçekleştirilmiştir. Sürveylerde çalışma alanını en iyi temsil edebilecek 19

3.MATERYAL VE METOT yerlerden örnekler alınmıştır. Örneklemelerde yetiştiriciliği yapılan badem, kayısı, kiraz, elma, armut ve ceviz bahçeleri ile tarım dışı alanlarda doğal olarak yetişen kavak, çınar, söğüt, meşe, çam ve yabani meyve ağaçları ile bu ağaçlık alanlarda bulunan otsu bitkiler kontrol edilmiştir. Çalışmalarda örnekleme yapılan bahçelerin ilaçlanmamış olmasına özen gösterilmiştir. Sürveyler hava koşulları elverdiği müddetçe doğa çalışmalarının başladığı 2009 yılının nisan ayı başından ekim ayı sonuna kadar 10 ar günlük periyotlarla; popülasyon takibinin yapıldığı 2010-2011 yıllarında ise nisan ayı başından ekim ayı sonuna kadar haftalık olarak gerçekleştirilmiştir. 20

3.MATERYAL VE METOT Şekil 3.1. Çalışmanın yürütüldüğü alanın koordinat sistemi üzerindeki genel görünüşü ve örnekleme yapılan ana lokasyonlar (O) 21

3.MATERYAL VE METOT 3.2.2. Doğa Çalışmaları 3.2.2.1. Tingidae Familyasına Ait Türlerin Saptanması Tingidae familyasına ait türlerin saptanması için yapılan örneklemelerde aşağıdaki yöntemler uygulanmıştır. Darbe Yöntemi: Ağaçların her birinin farklı dört yönünden seçilen birer dalına ucuna lastik hortum parçası geçirilmiş bir sopa ile üçer defa vurularak böceklerin Steiner hunisine düşmesi sağlanmıştır (Steiner, 1962). Steiner hunisine düşen böcekler ağız aspiratörü ya da elle toplanarak etil asetatlı öldürme şişelerine aktarılmıştır. Gözle Kontrol Yöntemi: Ağaçların her birinin değişik yönlerinden 10 ar adet yaprak üzerinde bulunan böcekler incelenmiş olup, kontrol el lupu yardımıyla yapılmıştır. Gerekli görüldüğünde bu yapraklar laboratuvara getirilerek Stereo Binoküler Mikroskop altında incelenmiştir. Görülen erginler ağız aspiratörü ya da elle toplanarak öldürme şişelerine aktarılmıştır. Çalışma yapılan ağaçlık alanlar içerisinde yer alan otsu bitkiler üzerindeki tingidler de toplanıp çalışmaya dahil edilmiştir. Otsu bitkiler üzerindeki tingidlerin toplanması amacıyla üç metot uygulanmıştır. İlk olarak otsu bitkiler doğada gözlenmiş ve o esnada üzerlerinde bulunan böcekler toplanmıştır. Bunun yanı sıra, büyük habitusa sahip olan bitkiler sallanarak böceklerin 50x50 cm genişliğinde beyaz bezle kaplanmış olan çember üzerine düşmeleri sağlanmıştır. Son olarak otsu bitkilerin bir kısmı laboratuvara getirilerek üzerlerindeki böcekler toplanmıştır. Öldürme şişelerinde öldürülen örnekler daha sonra içerisinde kurutma kâğıdı bulunan petri kaplarına konularak, hangi tarihte, nerede ve hangi bitki üzerinden toplandıklarını belirten bilgi fişleri ile birlikte laboratuvara getirilmiştir. Çalışma yapılan alanın koordinatları ve yükseklikleri el GPS i yardımıyla kaydedilmiştir. Sürveylerde tarım ve tarım dışı alanlardaki ağaçlar üzerinde tespit edilen tingidlerin sayımları yapıldıktan sonra her bir tingid türünün ergin birey sayısının 22

3.MATERYAL VE METOT toplam tingid sayısına oranlanması neticesinde o türün çalışma yapılan alandaki yoğunluğu % olarak bulunmuştur. Doğal düşmanlarının yoğunluğunun hesaplanmasında da aynı yöntem izlenmiştir. 3.2.2.2. Parazitoit ve Predatörlerin Saptanması Parazitoit ve predatörlerin saptanmasında da darbe yöntemi ve gözle kontrol yöntemleri uygulanmıştır. Bu şekilde elde edilen ergin dönemdeki türler doğrudan öldürme şişelerinde öldürülerek etiket bilgileri ile zarflara konulmuş ve koleksiyonu yapılmıştır. Ergin öncesi dönemdeki bireyler ise üzerinde bulunduğu bitki aksamı ile birlikte laboratuvara getirilerek kültür kafeslerine ve parazitoit çıkarma kutularına bırakılmış ve burada ergin olmaları sağlanmıştır. Parazitoit çıkışı için tingidlerin yumurta, nimf ve erginleriyle bulaşık yaprak örnekleri ağzı tülbentle örtülü kaplar içinde laboratuvara getirilmiştir. Tingidlerin yumurta parazitoitlerini saptamak için yumurtayla bulaşık yapraklar Stereo Binoküler Mikroskop altında incelenmiş, nimf, erginler ve diğer böcek türleri yapraklar üzerinden uzaklaştırılarak sadece yumurtaların kalması sağlanmış ve bu şekilde parazitoit çıkarma kutularına aktarılmışlardır (Şekil 3.2). Kültüre alma işlemi oda şartlarındaki laboratuvarda yapılmış ve günlük olarak kontrol edilmiştir. Kültüre alınan örneklerden çıkan parazitoit ve predatörler etil asetat ile öldürülerek çıktığı konukçunun dönemi ve konukçunun araziden alındığı tarihi içeren etiket bilgileri ile birlikte teşhise uygun şekilde hazırlanmış ve familyalarına göre ayrılarak konu uzmanlarına gönderilmiştir. Çalışma ile tespit edilen avcı türler için laboratuvarda yeme denemesi yapılmamıştır. Bu nedenle avcı türler ile tingidler arasında bir ilişki olup olmadığını tespit etmek için üç yol izlenmiştir. Birinci aşamada, tespit edilen tüm tingid türlerinin avcıları hakkında detaylı bir literatür taraması yapılmıştır. Literatür bilgileri ışığında elde edilen bilgiler kaydedilmiştir. Tingidlerin yoğunluklarının yüksek olduğu lokasyonlar da bazı avcı türlerin de yoğunluklarının yüksek olduğu tespit edilmiştir. İkinci aşamada bu durumdaki avcı türler ve ilişkili oldukları tingid türlerine ait bilgiler kaydedilmiştir. Bazı avcı 23

3.MATERYAL VE METOT türlerin doğada tingidlerle beslendikleri gözlenmiştir. Son aşamada bu beslenme ilişkisinin tespit edildiği avcı türler ile avlarına ait bilgiler kaydedilmiştir. Bu verilerin tümü yan yana getirilerek avcı türler ile tingidler arasında bir ilişki olup olmadığı konusunda yargıya varmaya çalışılmıştır. Araziden toplanan Tingidae familyası türleri ve doğal düşmanlarının ayrım ve sayımları yapıldıktan sonra; nerede, hangi bitki üzerinde, hangi koordinat ve yükseklikte ve hangi tarihlerde yakalandıklarını gösteren bilgi notları ile etiketlenerek iğnelenmiştir. Şekil 3.2. Parazitoit çıkarma kutuları 3.2.2.3. Teşhis Tingidae (Insecta: Hemiptera) familyasına ait türlerin teşhisini Dr. Eric GUILBERT (Muséum National d'histoire Naturelle Département Systématique et Evolution, Paris, France) yapmıştır. Coccinellidae (Insecta: Coleoptera) familyasına ait türlerin teşhisini Prof. Dr. Nedim UYGUN (Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümü, Adana) yapmıştır. 24

3.MATERYAL VE METOT Anthocoridae, Lygaeidae, Miridae, Nabidae ve Geocoridae (Insecta: Hemiptera) familyalarına ait türlerin teşhisini Prof. Dr. Rauno Linnavuori (Raisio, Saukkokuja, Finland) yapmıştır. Mymaridae (Insecta: Hymenoptera) familyasına ait yumurta parazitoitlerinin teşhisini Dr. Emilian Pricop ( Alexandru Ioan Cuza, Iasi University, Faculty of Biology, Romania) yapmıştır. Chrysopidae (Insecta: Neuroptera) familyasına ait türlerin teşhisini Doç. Dr. Ali SATAR (Dicle Üniversitesi Fen Fakültesi, Biyoloji Bölümü, Diyarbakır) yapmıştır. Çalışma alanında üzerlerinden tingidlerin toplandığı yabancı otların teşhisini Prof. Dr. A. Selçuk ERTEKİN (Dicle Üniversitesi Fen Fakültesi, Biyoloji Bölümü, Diyarbakır) yapmıştır. 3.2.2.4. Monosteira lobulifera Reuter nın Ergin Popülasyon Gelişiminin Saptanması 2009 yılında yapılan sürveylerde M. lobulifera nın Diyarbakır ve Mardin illerindeki badem ağaçlarında önemli zararlara neden olduğu tespit edilmiştir. Bu nedenle 2010 ve 2011 yıllarında Mardin Merkez ile Mardin Yeşilli ve Diyarbakır Çermik ilçelerinde birer badem bahçesinde M. lobulifera nın ergin popülasyon gelişiminin takip edilmesine karar verilmiştir (Şekil 3.3). Hava şartları elverdiği müddetçe sürveyler nisan ayı başından ekim ayı sonuna kadar haftalık olarak gerçekleştirilmiştir. Ergin popülasyon gelişmesinin takibi için her bahçede 10 ağaç seçilmiş, her ağaçta ağaçların her birinin farklı dört yönünden seçilen birer dalına, ucuna lastik hortum parçası geçirilmiş bir sopa ile 3 er defa vurularak böceklerin Steiner hunisine düşmesi sağlanmıştır. Ağaçların her bir dalına yapılan 3 vuruş 1 darbe kabul edilmiştir. Toplamda her bir bahçeye bu şekilde 40 darbe uygulanmıştır. Steiner hunisine düşen böcekler ağız aspiratörü ya da elle toplanarak etil asetatlı öldürme şişelerine aktarılmış ve sayımları gerçekleştirilmiştir. 25

3.MATERYAL VE METOT Şekil 3.3. Mardin Merkez İlçede 2010 ve 2011 yıllarında Monosteira lobulifera nın popülasyon takibinin yapıldığı badem (Prunus amygdalus Batsch) bahçesi 3.2.2.5. Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) nın Ergin Popülasyon Gelişiminin Saptanması 2009 yılında yapılan sürveyler sonucunda M. unicostata nın çalışma alanlarındaki kavak ve söğüt ağaçlarında önemli zararlara neden olduğu tespit edilmiştir. Bu nedenle 2010 ve 2011 yıllarında M. unicostata nın popülasyon takibi için Mardin ili Mazıdağı ilçesinde bir kavak bahçesi ve bir söğüt plantasyonu, Mardin ili Merkez ilçesinde de yine bir kavak bahçesi ve bir söğüt plantasyonu seçilmiştir (Şekil 3.4 ve 3.5). Hava şartları elverdiği müddetçe sürveyler nisan ayı başından ekim ayı sonuna kadar haftalık olarak gerçekleştirilmiştir. Popülasyon takibi, bir önceki bölümde anlatılan yöntemle gerçekleştirilmiştir. 26

3.MATERYAL VE METOT Şekil 3.4. Mardin Merkez İlçede 2010 ve 2011 yıllarında Monosteira unicostata nın popülasyon takibinin yapıldığı söğüt (Salix sp.) plantasyonu Şekil 3.5. Mardin Mazıdağı İlçesinde 2010 ve 2011 yıllarında Monosteira unicostata nın popülasyon takibinin yapıldığı kavak (Populus sp.) bahçesi 27

3.MATERYAL VE METOT 3.2.3. Laboratuvar Çalışmaları 3.2.3.1. Monosteira lobulifera nın Laboratuvar Koşullarında Biyolojisinin İncelenmesi 3.2.3.1.(1). Monosteira lobulifera nın Stok Kültürünün Elde Edilmesi M. lobulifera nın stok kültürünün elde edilmesi için ilk olarak bu zararlının konukçusu durumundaki badem bitkisine ihtiyaç duyulmuştur. Bunun için özel fidanlık kuruluşlarından temin edilen iki yaşındaki sertifikalı badem fidanları kullanılmıştır. Fidanlar 50x30 cm ebatlarındaki saksılara dikilmiştir (Şekil 3.6). Fidanların bakımının yanı sıra vejetatif gelişmeyi teşvik etmek için azotlu gübre takviyesi yapılmıştır. Badem fidanları daha sonra 80x80x150 cm ebatlarında etrafı tülbentle çevrili kafes içine yerleştirilmiştir (Şekil 3.7). Kafes Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Meyve ve Bağ Zaralıları Laboratuvarı nda güneş gören bir yere konmuştur. Şekil 3.6. Stok kültür üretimi amacıyla kullanılan badem fidanı 28

3.MATERYAL VE METOT Şekil 3.7. Stok kültür üretimi amacıyla kullanılan kafes (80x80x150 cm) 2011 yılı Nisan ayı ortalarında Mardin ili Merkez ilçedeki badem bahçesinden toplanan 150 adet kışlamış ergin birey 20x30 cm ebatlarındaki plastik kavanozlar içerisinde besinleri ile birlikte laboratuvara getirilerek kafesin içine salınmıştır. Kafes günlük olarak kontrol edilmiş ve zararlının yumurta bırakıp bırakmadığı gözlenmiş ve nimf çıkışı beklenmiştir. Yaprakların altında nimfler görülmeye başladıkları ilk gün yumuşak uçlu bir fırça yardımıyla alınıp 9 cm çapında ve 1 cm yüksekliğinde, sapına nemlendirilmiş pamuk sarılmış badem yaprağı bulunan petri kaplarına aktarılmıştır (Şekil 3.8). Her bir petri kabına 10 ar adet nimf bırakılmıştır. Petri kaplarında nimflerin beslenmesi ve denemenin yürütülmesi için kullanılan yapraklar Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümüne ait badem bahçesinden temin edilmiştir. Yapraklar toplanırken detaylıca incelenmiş ve herhangi bir hastalık ve zararlı ile bulaşık olmamalarına özen gösterilmiştir. Toplanan yapraklar buzdolabında muhafaza edilmiş (+ 4 C) ve iki günde bir yenileriyle değiştirilmiştir. 29

3.MATERYAL VE METOT A B 2 erkek ve 1 dişi birey Şekil 3.8. Denemede kullanılan petri kabı (A) ve denemeden bir görüntü (B) Yaprakların değiştirildiği her iki günde bir nimfler yumuşak uçlu fırçalarla yeni badem yaprakları üzerine aktarılmıştır. Petri kapları sabah ve akşam olmak üzere günde iki defa kontrol edilmiş ve ergin çıkışı beklenmiştir. Ergin bireylerin ergin oldukları tarih not edilmiş ve deneme başlamıştır. 3.2.3.1.(2). Laboratuvarda Monosteira lobulifera nın Yumurta Verimi, Yumurta Açılma Süresi, Yumurta Açılma Oranı, Nimf Gelişme Süreleri ve Ölüm Oranlarının Belirlenmesi Biyoloji çalışması Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümündeki Meyve ve Bağ Zararlıları Laboratuvarı ndaki iklim odasında yürütülmüştür. İklim odası 25±1 ºC sıcaklık, % 65±5 orantılı nem ve 16:8 saatlik aydınlatmalı koşullara ayarlanmıştır. 30

3.MATERYAL VE METOT Her dişinin bıraktığı yumurtalar günlük olarak sayılmış ve bir dişinin ömrü boyunca bıraktığı yumurta sayısı (yumurta verimi) bulunmuştur. Çalışmada dişilerin yumurta bıraktığı yapraklar üzerindeki yumurta sayıları ve yumurta bırakma tarihleri not edilerek petrilere aktarılmışlardır. Petrilerdeki yumurtaların açılması beklenmiş ve açıldıkları tarih ile açılan yumurta sayısı not edilmiştir. Yumurtaların, açıldıkları tarih ve açılan yumurta sayısına göre tartılı ortalamaları alınarak ortalama yumurta açılma süresi bulunmuştur. Gözlenen toplam yumurta sayısı ile açılan yumurta sayısının oranlanması ile yumurta açılma oranı yüzde (%) değer olarak hesap edilmiştir. Nimf gelişme sürelerinin hesaplanması için yumurtalardan nimflerin çıktığı ilk gün not edilmiş ve yumuşak uçlu bir fırçayla ayrı ayrı petri kaplarına birer adet nimf bırakılmıştır. Deneme 40 tekerrürlü olarak yürütülmüştür. Nimflerin gömlek değiştirmesi beklenmiş ve gömlek değiştirme tarihleri not edilerek her bir nimf döneminin gelişme süresi hesaplanmıştır. Nimflerin her gömlek değişiminden sonra, badem yaprakları da yenilenmiştir. Gözlemler sabah ve akşam olmak üzere günde iki kez yapılmıştır. Yumurtanın açılmasından nimflerin ergin olmasına kadar geçen süre hesaplanmış ve toplam nimf gelişme süresi bulunmuştur. Her bir nimf dönemindeki ölen birey sayısının o dönemdeki toplam birey sayısına oranlanmasıyla nimf ölüm oranı (yüzde değer) bulunmuştur. Ergin olan nimflerin erkek ve dişi sayıları hesaplanmış ve cinsiyete göre nimf gelişme sürelerinin karşılaştırması yapılmıştır. 3.2.3.1.(3). Laboratuvarda Monosteira lobulifera nın Ergin Yaşam, Preovipozisyon, Ovipozisyon ve Postovipozisyon Sürelerinin Belirlenmesi M. lobulifera nın ergin yaşam, preovipozisyon, ovipozisyon, ve postovipozisyon sürelerinin belirlenmesi amacıyla 9 cm çapında ve 1 cm yüksekliğindeki petri kaplarına sapına nemlendirilmiş pamuk sarılmış badem yaprağı konmuştur. Denemeler 35 tekerrürlü olarak yürütülmüştür. Her petri kabına iki adet erkek ve bir adet dişi birey bırakılmıştır. Ölen erkekler yenileriyle değiştirilmiştir. Erkek ve dişi ayrımı Drake & Ruhoff (1965) ve Péricart 31

3.MATERYAL VE METOT (1983) tan faydalanılarak yapılmıştır (Şekil 3.9). Erkekte son abdomen segmenti uzundur, uçta dişiyi yakalamaya yarayan bir çift kıskaç bulunur. Kıskaçlar iki boğumlu, uçları sivri tırnaklı ve üzerleri kıllıdır. Penis tırnakların ortasına isabet edecek şekildedir ve bir levhacıkla örtülüdür. Dişinin son abdomen segmenti dar ve ucu kıllıdır. Erkek gibi ucu kıskaçlı değildir. Dişinin yumurta koyma borusu dıştan görülmez, anal segmentin ventral yüzeyindedir. Bu kısmın ön tarafı yarıktır. Yumurta koyma borusunun üzeri kertikli oluk gibi ve ucu sivridir. Uygulama esnasında dişi ve erkek bireylerin ayrımını yapmak için bireyler petri kabına bırakılmış ve petri kabı ters çevrilmek suretiyle Stereo Binoküler Mikroskop altında hızlıca kontrol edilerek erkek ve dişi ayrımı yukarıda belirtilen yöntem sayesinde (Drake & Ruhoff, 1965; Péricart, 1983) kolaylıkla yapılmıştır. Tingidlerin biyolojileri gereği yavaş hareketli türler olmaları, cinsiyet ayrımını kolaylaştırmıştır. A B Yumurta koyma borusunun yer aldığı yarık Dişiyi yakalamaya yarayan kıskaçlar Şekil 3.9. Monosteira lobulifera nın dişi ve erkeğinin ventralden görünümü (Adişi, B- erkek) Petri kapları Stereo Binoküler Mikroskop altında sabah ve akşam olmak üzere günde iki defa kontrol edilmiştir. Yapraklar günlük olarak değiştirilmiş ve petri kapları haftalık olarak % 1 lik sodyum hipoklorit ile yüzey sterilizasyonuna tabi tutulmuştur. 32

3.MATERYAL VE METOT Dişi ve erkek bireylerin ergin oldukları ilk gün ile öldükleri gün arasındaki dönem ergin ömrü olarak hesap edilmiştir. Yapraklar üzerinde yumurtaların ilk görüldüğü gün not edilmiş ve bu şekilde dişi bireylerin preovipoziyon süreleri hesaplanmıştır. Bir dişinin ilk yumurtası ile son yumurtasını bıraktığı gün not edilmiş ve bu dönem ovipozisyon süresi olarak hesap edilmiştir. Dişi bireylerin son yumurtasını bıraktığı gün ile öldüğü gün arasındaki süre ise postovipozisyon süresi olarak hesap edilmiştir. 3.2.3.1.(4). Laboratuvarda Monosteira lobulifera nın Erkek ve Dişi Oranlarının Belirlenmesi ve Morfolojik Ölçümlerin Yapılması Çalışmada nimf gelişme süresini tamamlayıp ergin olan bireylerin erkek ve dişi oranları hesaplanmıştır. Bunun için erkek ve dişi sayları toplam ergin sayısına oranlanarak erkek ve dişi oranı (yüzde değer) hesaplanmıştır. Yumurta, nimf ve erginlerin morfolojik ölçümleri için Diyarbakır Zirai Mücadele Araştırma İstasyonu Müdürlüğü Entomoloji Laboratuvarı nda bulunan dijital kameralı Stereo Binoküler Mikroskop (Leica Application Suite) kullanılmıştır. Çalışmada 5 adet yumurta, her bir nimf dönemi için 10 ar adet nimf ile 10 ar adet ergin dişi ve erkeğin morfolojik ölçümü yapılmıştır. Sonuçlar milimetre (mm) cinsinden yazılmıştır. 3.2.4. İstatistiksel Analizler Çalışmada elde edilen verilerin istatistiksel analizi için PASW Statistics 18 paket programı kullanılmıştır. Gözlemlerin normal dağılımını test etmek için Kolmogorov-Smirnov Testi uygulanmış, test sonuçları gözlemlerin normal dağılmadığını göstermiştir. Gözlemler normal dağılmadığı için non-parametrik testler uygulanmıştır. İstatistiki testler ve kullanılış amaçları aşağıda açıklanmıştır. Mann-Whitney U Testi: Popülasyon takibi yapılan her lokasyonun popülasyon yoğunluğunu kendi içinde yıllar itibariyle karşılaştırmak veya iki lokasyonun popülasyon yoğunluğunu birbiri ile karşılaştırmak için Bağımsız Örneklem t-testi nin non-parametrik karşılığı olan Mann-Whitney U Testi 33

3.MATERYAL VE METOT uygulanmıştır. M. lobulifera nın ergin yaşam sürelerinin ve ergin öncesi gelişme sürelerinin karşılaştırılmasında da bu test uygulanmıştır. Kruskal Wallis H Testi: 2010 ve 2011 yıllarında Merkez, Yeşilli (Mardin) ve Çermik (Diyarbakır) ilçelerinde Monosteira lobulifera Reuter in badem ağaçları üzerindeki popülasyon yoğunluğu bakımından her üç lokasyon arasında fark olup olmadığını tespit etmek amacıyla Anova Testi nin non-parametrik karşılığı olan Kruskal Wallis H Testi uygulanmıştır. Spearman Korelasyon Testi: Her lokasyon için yıllar itibariyle sıcaklık ve nem değerleri ile popülasyon yoğunluğu arasında bir ilişki olup olmadığını saptamak amacıyla, gözlemlerimiz normal dağılmadığı için Pearson Korelasyon Testi nin non-parametrik karşılığı olan Spearman Korelasyon Testi uygulanmıştır. -1<r<+1 arasında bir değer alan korelasyon katsayısı bize ilişkiler hakkında bilgi vermiştir. 3.2.5. İklim Verileri 2010 ve 2011 yıllarında popülasyon takibi çalışmasının yürütüldüğü Diyarbakır ve Mardin illerindeki günlük ortalama sıcaklık ve nem değerleri T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü, TUMAS Meteorolojik Veri Arşiv Sistemi nden temin edilmiştir. 34

4. BULGULAR VE TARTIŞMA 4.1. Çalışma Sonucunda Saptanan Tingid Türleri Diyarbakır, Elazığ ve Mardin illerinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlar ile ağaçlık alanlarda bulunan otsu bitkiler üzerindeki tingid türlerini belirlemek amacıyla 2009-2011 yılları arasında yapılan çalışma sonucunda Tingidae (Hemiptera) familyasına bağlı 12 cinse ait toplam 23 tingid türü tespit edilmiştir (Çizelge 4.1). Çizelge 4.1. Diyarbakır, Mardin ve Elazığ illerinde 2009-2011 yıllarında saptanan tingid türleri Cins Catoplatus Spinola Copium Thunberg Dictyla Stål Elasmotropis Stål Galeatus, Curtis Hyalochiton Horvath Kalama Puton Lasiacantha Stål Monosteira Costa Physatocheila Fieber Stephanitis Stål Tingis Fabricius * Türkiye faunası için yeni kayıt Tür Catoplatus crassipes (Fieber) Catoplatus hilaris Horvath Copium adumbratum (Horvath) Copium clavicorne (Linnaeus) Copium teucrii (Host) Dictyla echii (Schrank) Dictyla nassata (Puton) Elasmotropis testacea (Herrich-Schaeffer) Galeatus scrophicus Saudners Hyalochiton multiseriatus (Reuter) Kalama tricornis (Schrank) Lasiacantha hedenborgii (Stål) Monosteira lobulifera Reuter Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) Physatocheila confinis Horvath Physatocheila municeps Horvath Stephanitis pyri (Fabricius) Tingis angustata (Herrich-Schaeffer) Tingis auriculata (Costa) Tingis grisea Germar Tingis hellenica (Puton) Tingis seidenstueckeri Péricart* Tingis sinuaticollis (Jakovlev)* 35

Çizelge 4.1 incelendiğinde Tingis cinsine ait 6; Copium cinsine ait 3; Catoplatus, Dictyla, Monosteira ve Physatocheila cinsine ait 2; Elasmotropis, Galeatus, Hyalochiton, Kalama, Lasiacantha ve Stephanitis cinsine ait birer türün tespit edildiği görülmektedir. Tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda 10 cinse ait toplam 15 tür, ağaçlık alanlarda bulunan otsu bitkiler üzerinde ise 8 cinse ait toplam 14 tür saptanmıştır. Hem tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlar hem de ağaçlık alanlarda bulunan otsu bitkiler üzerinde ise Catoplatus hilaris, Copium adumbratum, Dictyla echii, Elasmotropis testacea, Lasiacantha hedenborgii ve Tingis hellenica olmak üzere toplam 6 ortak tür belirlenmiştir. Tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlar üzerinde saptanan tingid türlerine ilişkin ayrıntılı bilgi 4.1.1, ağaçlık alanlarda bulunan otsu bitkiler üzerinde saptanan tingid türlerine ilişkin ayrıntılı bilgisi ise 4.1.2 başlıklı bölümlerde sunulmuştur. 4.1.1. Tarım İçi ve Tarım Dışı Alanlardaki Ağaçlar Üzerinde Saptanan Tingid Türleri Tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlar üzerinde Catoplatus, Copium, Monosteira, Physatocheila ve Tingis cinslerine ait 2; Dictyla, Elasmotropis, Kalama, Lasiacantha ve Stephanitis cinslerine ait birer tür olmak üzere Tingidae familyasına bağlı 10 cinse ait toplam 15 tingid türü tespit edilmiştir. Çalışma ile belirlenen tingid türleri, bulundukları iller ve bulunma sayıları Çizelge 4.2 de verilmiştir. 36

Çizelge 4.2. Diyarbakır, Mardin ve Elazığ illerinde 2009-2011 yıllarında tarım ve tarım dışı alanlardaki ağaçlar üzerinde saptanan tingid türleri Tür Bulunduğu İl* Mardin Elazığ Diyarbakır 1 Catoplatus crassipes - - 4 2 Catoplatus hilaris - - 3 3 Copium adumbratum 2 - - 4 Copium teucrii - - 3 5 Dictyla echii - 14-6 Elasmotropis testacea 1 - - 7 Kalama tricornis - - 1 8 Lasiacantha hedenborgii - 3 16 9 Monosteira lobulifera 5375 28 1804 10 Monosteira unicostata 5704 872 1154 11 Physatocheila confinis 5 912 6 12 Physatocheila municeps - 12-13 Stephanitis pyri 366 1170 981 14 Tingis grisea - 7-15 Tingis hellenica 1 1 1 -: Yok, * Türlerin karşısındaki rakamlar iller itibariyle o türe ait yakalanan toplam tingid say ısını ifade etmektedir. Çizelge 4.2 de verilen bilgiler doğrultusunda Diyarbakır, Elazığ ve Mardin illerinin genelinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlar üzerinde yoğunluğu yüksek tespit edilen tingid türleri ve yoğunlukları Şekil 4.1-4.4 te verilmiştir. S. pyri 13,64% (2517) P. confinis 5,00%(923) Diğer 0,37%(69) M. lobulifera 39,07% (7207) M. unicostata 41,90% (7730) Şekil 4.1. Diyarbakır, Elazığ ve Mardin illerinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda yoğunluğu en yüksek olan tingid türleri ve yoğunlukları 37

Şekil 4.1 incelendiğinde Diyarbakır, Elazığ ve Mardin illerinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda yoğunlukları en yüksek tingid türlerinin sırasıyla Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) (% 41,90), Monosteira lobulifera Reuter, (% 39,07) ve Stephanitis pyri (F.) (% 13,64) olduğu görülmektedir. Bolu (2007), Diyarbakır, Elazığ ve Mardin illerinde badem ağaçları üzerinde tingidlerin bulunma oranlarına ilişkin bir çalışma yürütmüş ve yoğunlukları en yüksek tingid türlerinin çalışmamızda tespit edildiği gibi M. lobulifera, M. unicostata ve S. pyri olduğunu ve zararlıların bulunma oranlarının Diyarbakır ilinde sırasıyla M. lobulifera (% 42,72), S. pyri (% 53,32) ve M. unicostata (% 4,95); Elazığ ilinde M. unicostata (% 90,28), M. lobulifera (% 7,87) ve S. pyri (% 1,84); Mardin ilinde M. lobulifera (% 85,57), M. unicostata (% 9,64) ve S. pyri (% 1,78) olduğunu belirtmiştir. Bunun yanı sıra çalışmada tespit edilen türlerin bölgede ve ülkemizde önemli zararlara neden olduğu literatür bilgileri ile desteklenmektedir. Nitekim, Lodos (1982), M. lobulifera nın Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin bazı kesimlerinde bademlerde mücadeleyi gerektirecek kadar; M. unicostata nın ülkemizin bazı bölgelerinde kavak yetiştirilen alanlarda mücadeleyi gerektirecek kadar yoğun popülasyonlar oluşturduğunu; S. pyri nin yurdumuzun her tarafında görüldüğünü, yumuşak ve sert çekirdekli meyve ağaçlarında önemli zararlara yol açtığını; Maçan (1986), M. lobulifera nın Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin hemen hemen her tarafında bulunduğunu ve bademlerde önemli zararlara yol açtığını bildirmişlerdir. 38

S. pyri 3,19%(366) Diğer 0,06%(8) M. unicostata 49,80% (5704) M. lobulifera 46,93% (5375) Şekil 4.2. Mardin ilinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda yoğunluğu en yüksek olan tingid türleri ve yoğunlukları Mardin ilinde yoğunlukları en yüksek tingid türleri sırasıyla M. unicostata (% 49,80), M. lobulifera (% 46,93) ve S. pyri (% 3,19) olarak tespit edilmiştir (Şekil 4.2). Bolu (2007), Mardin ili badem ağaçları üzerinde tingidlerin bulunma oranlarının sırasıyla M. lobulifera (% 85,57), M. unicostata (% 9,64) ve S. pyri (% 1,78) olduğunu bildirmiştir. Diğer 0,85%(34) S. pyri 24,69% (981) M. lobulifera 45,40% (1804) M. unicostata 29,04% (1154) Şekil 4.3. Diyarbakır ilinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda yoğunluğu en yüksek olan tingid türleri ve yoğunlukları Diyarbakır ilinde yoğunlukları en yüksek tingid türleri sırasıyla M. lobulifera (% 45,40), M. unicostata (% 29,04) ve S. pyri (% 24,69) olarak tespit edilmiştir (Şekil 4.3). Bolu (2007), Diyarbakır ili badem ağaçları üzerinde 39

tingidlerin bulunma oranlarının sırasıyla M. lobulifera (% 42,72), S. pyri (% 53,32) ve M. unicostata (% 4,95) olduğunu bildirmiştir. Diğer 1,25%(38) P. confinis 30,19% (912) M. lobulifera 0,92%(28) M. unicostata 28,87% (872) S. pyri 38,74% (1170) Şekil 4.4. Elazığ ilinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda yoğunluğu en yüksek olan tingid türleri ve yoğunlukları Elazığ ilinde yoğunlukları en yüksek tingid türleri sırasıyla S. pyri (% 38,74), Phvsatocheila confinis Horvath (% 30,19) ve M. unicostata (% 28,87) olarak tespit edilmiştir (Şekil 4.4). Bolu (2007), Elazığ ili badem ağaçları üzerinde tingidlerin bulunma oranlarının sırasıyla M. unicostata (% 90,28), M. lobulifera (% 7,87) ve S. pyri (% 1,84) olduğunu bildirmiştir. Diyarbakır, Elazığ ve Mardin illerinde yürütülen bu çalışmada Bolu (2007) nun çalışmasında olduğu gibi M. lobulifera, M. unicostata ve S. pyri türleri yüksek yoğunlukta tespit edilmiş ve önemli zararlara neden oldukları görülmüştür. Ancak çalışmamızda söz konusu çalışmadan farklı olarak P. confinis in Elazığ ilinde yüksek yoğunlukta olduğu ilk defa tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra Bolu (2007) nun çalışmasında tingidlerin iller itibariyle bulunma oranlarının çalışmamızla farklılık arzettiği görülmektedir. Söz konusu çalışmada sadece badem ağaçlarının incelenmiş olmasının bu farklılığa yol açmış olabileceği düşünülmektedir. Yukarıdaki bilgilere ilaveten Diyarbakır, Elazığ ve Mardin illeri kendi aralarında değerlendirildiğinde tingidlerin yoğunluğu bakımından arada farklar olduğu görülmektedir. Diyarbakır ve Mardin illerinde en yüksek yoğunluğa sahip 40

iki tür M. lobulifera ve M. unicostata olarak tespit edilirken, Elazığ ilinde en yüksek yoğunluğa sahip iki tür S. pyri ve P. confinis olarak tespit edilmiştir. Diyarbakır ve Mardin illerinin ekolojik olarak birbirine yakın özellikler taşımasının türlerin yoğunluğunun birbirine benzer çıkmasına yol açmış olabileceği düşünülmektedir. Ancak Elazığ ili ekolojik bakımından Diyarbakır ve Mardin illerinden farklı özellik göstermektedir. Elazığ ilinin rakımı daha yüksek olup hava sıcaklığı diğer iki ile oranla daha düşük seyretmekte ayrıca vejetasyon süresi de buna bağlı olarak kısalmaktadır. Bunun yanı sıra Diyarbakır ve Mardin illerinde doğal olarak yetişen badem ağaçlarının çok yüksek olduğu, ayrıca Mardin ilinde kavak ağaçlarının ekonomik anlamda yetiştirildiği görülürken, Elazığ ilinde çoğunlukla yumuşak ve sert çekirdekli meyve ağaçlarının yetiştirildiği görülmüştür. Gerek ekolojik farklılıklar gerekse bitki çeşitliliğinin farklı oluşunun Elazığ ilinde yüksek yoğunluğa sahip tingid türlerinin diğer iki ilden farklı çıkmasına yol açmış olabileceği değerlendirilmektedir. Tingid türleri tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlardan badem (Prunus amygdalus Batsch), elma (Pyrus malus L.), kiraz (Prunus avium L.), kayısı (Prunus armeniaca L.), ceviz (Juglans regia L.), armut (Pyrus communis L.), erik (Prunus domestica L.), alıç (Crataegus sp.), mahlep (Prunus mahaleb L.), kavak (Populus sp.), söğüt (Salix sp.), çınar (Planatus sp.), çam (Pinus sp.), meşe (Quercus sp.) ve iğde (Elaeagnus sp.) olmak üzere 15 farklı konukçu üzerinde tespit edilmiştir. Çamın yaprak yapısı göz önüne alındığında çam üzerinde saptanan tingidlerin civardaki bitkilerden tesadüfi olarak gelmiş olabileceği düşünülmektedir. İller itibariyle tingidlerin tercih ettikleri konukçular ve yoğunlukları Şekil 4.5-4.8 de verilmiştir. 41

Kavak 4,46% (177) Ceviz 5,44%(216) Elma 13,82% (549) Diğer 5,39%(214) Badem 50,21% (1995) Söğüt 20,69% (822) Şekil 4.5. Diyarbakır ilinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda tingidlerin tercih ettiği konukçular ve yoğunlukları Şekil 4.5 incelendiğinde Diyarbakır ilinde tingidlerin en çok tercih ettiği konukçunun % 50,21 ile badem olduğu, bunu sırasıyla söğüt (% 20,69), elma (% 19,81) ve cevizin (% 5,44) takip ettiği görülmektedir. Diyarbakır ilinde badem üzerinde sırasıyla M. lobulifera ve M. unicostata; söğüt üzerinde M. unicostata; elma ve ceviz üzerinde S. pyri yüksek yoğunlukta tespit edilmiştir. Diğer 4,31%(130) Elma 14,18% (428) Badem 40,41% (1220) Söğüt 29,21% (882) Alıç 11,89% (359) Şekil 4.6. Elazığ ilinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda tingidlerin tercih ettiği konukçular ve yoğunlukları 42

Şekil 4.6 incelendiğinde Elazığ ilinde tingidlerin en çok tercih ettiği konukçunun % 40,41 ile badem olduğu, bunu sırasıyla söğüt (%29,21), elma (%14,18) ve alıçın (%11,89) takip ettiği görülmektedir. Elazığ ilinde badem üzerinde P. confinis ve S. pyri; söğüt üzerinde M. unicostata; elma ve alıç üzerinde S. pyri yüksek yoğunlukta tespit edilmiştir. Diğer 2,78%(318) Kavak 30,34% (3475) Badem 47,42% (5432) Söğüt 19,46% (2229) Şekil 4.7. Mardin ilinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda tingidlerin tercih ettiği konukçular ve yoğunlukları Şekil 4.7 incelendiğinde Mardin ilinde tingidlerin en çok tercih ettiği konukçunun % 47,42 ile badem olduğu, bunu sırasıyla kavak (%30,34) ve söğütün (%19,46) takip ettiği görülmektedir. Mardin ilinde badem üzerinde M. lobulifera; kavak üzerinde M. unicostata ve söğüt üzerinde M. unicostata yüksek yoğunlukta tespit edilmiştir. Yukarıdaki bilgiler doğrultusunda çalışma alanının genelinde tingidlerin yoğun olarak tercih ettikleri konukçular ve yoğunlukları Şekil 4.8 de verilmiştir. 43

Elma 5,48%(1011) Alıç 2,77% (511) Diğer 3,74%(690) Kavak 19,81% (3654) Badem 46,88% (8647) Söğüt 21,32% (3933) Şekil 4.8. Diyarbakır, Elazığ ve Mardin illerinde tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda tingidlerin tercih ettiği konukçular ve yoğunlukları Şekil 4.8 incelendiğinde çalışmanın yürütüldüğü üç il genelinde tingidlerin en çok tercih ettiği konukçunun % 46,88 ile badem olduğu, bunu sırasıyla söğüt (% 21,32), kavak (% 19,81) ve elmanın (% 5,48) takip ettiği görülmektedir. Badem üzerinde sırasıyla M. lobulifera, P. confinis ve S. pyri; söğüt üzerinde M. unicostata; kavak üzerinde M. unicostata ve elma üzerinde S. pyri türleri yüksek yoğunlukta tespit edilmiştir. Lodos (1982), M. lobulifera nın Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin bazı kesimlerinde bademlerde mücadeleyi gerektirecek kadar; M. unicostata nın ülkemizin bazı bölgelerinde kavak yetiştirilen alanlarda mücadeleyi gerektirecek kadar yoğun popülasyonlar oluşturduğunu; S. pyri nin yurdumuzun her tarafında görüldüğünü, yumuşak ve sert çekirdekli meyve ağaçlarında önemli zararlara yol açtığını; Maçan (1986), M. lobulifera nın Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin hemen hemen her tarafında bulunduğunu ve bademlerde önemli zararlara yol açtığını bildirmişlerdir. Bolu (2007), Diyarbakır, Elazığ ve Mardin illerinde badem ağaçları üzerinde tingidlerin bulunma oranlarına ilişkin bir çalışma yürütmüş ve yoğunlukları en yüksek tingid türlerinin M. lobulifera, M. unicostata ve S. pyri olduğunu tespit etmiştir. Çalışmamızda Lodos (1982), Maçan (1986), ve Bolu (2007) nun çalışmasına benzer olarak M. lobulifera nın badem ağaçları üzerinde yoğun popülasyonlar oluşturduğu ve önemli zararlara yol açtığı tespit edilmiştir. 44

Ancak söz konusu çalışmalardan farklı olarak Elazığ ilinde P. confinis in badem üzerindeki yoğunluğu dikkat çekmiştir. Bununla birlikte Lodos (1982) un çalışmasına benzer şekilde M. unicostata nın kavak alanlarında önemli zararlara yol açtığı, S. pyri nin ise yumuşak ve sert çekirdekli meyve ağaçları üzerindeki yoğunluğunun yüksek olduğu tespit edilmiştir. Diyarbakır, Mardin ve Elazığ illeri tingidlerin konukçu tercihi bakımından kendi aralarında değerlendirildiğinde her üç ilde de en çok tercih edilen konukçunun badem olduğu, bunun yanı sıra söğütü tercih eden tingid oranlarının da birbirine yakın olduğu görülmektedir. Bu ortak özellikler dışında genellikle konukçu tercihleri ve oranları arasında farklılıklar tespit edilmiştir. Mardin ilinde ekonomik anlamda kavak yetiştirilen alanların olmasının bu oranları doğurmuş olabileceği tahmin edilmektedir. İller arasındaki diğer farklılıkların da ekolojik koşullardan kaynaklanmış olabileceği düşünülmektedir. 4.1.1.1. Cins: Catoplatus Spinola 4.1.1.1.(1). Tür: Catoplatus crassipes (Fieber) Sinonimi: Catoplatus dilatatus (Jakovlev) (Pericart, 1981). Dünyadaki Yayılışı: Azerbaycan, Dağıstan, Ermenistan, Gürcistan, Irak, İsrail, Kıbrıs, Kırım, Rusya, Suriye, Türkiye, Yugoslavya ve Yunanistan, (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983). Türkiye deki Yayılışı: Adana, Ankara, Antakya, Artvin, Bolu, Diyarbakır, Gaziantep, Giresun, Gümüşhane, İzmir, Kahramanmaraş, Kastamonu, Kayseri, Kırklareli, Konya, Malatya, Manisa, Mardin, Mersin, Niğde ve Şanlıurfa (Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve Ark., 2006). Konukçuları; Eryngium campestre, Pinus sp., Pyrus communis, Torilis sp. ve Quercus sp. (Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983). 45

Çizelge 4.3. Catoplatus crassipes in tespit edildiği yerler Lokasyon Diyarbakır Çermik (Melay) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Elaeagnus sp. 3 02.06.2009 Diyarbakır Çermik Prunus domestica. 1 02.06.2009 (Yayıklı) Y: Yükseklik, K: Kuzey, D: Doğu Koordinat 380701K-392115D Y: 858 m 380530K, 392025D Y: 892 m Çizelge 4.3 incelendiğinde C. crassipes in düşük yoğunlukta tespit edildiği görülmektedir. Zararlı iğde ve papaz eriği üzerinde ilk kez saptanmıştır. Lodos ve Önder (1983), C. crassipes in haziran ve temmuz aylarında görüldüğünü, ülkemizin hemen hemen bütün bölgelerine yayıldığını fakat ekonomik öneme sahip olmayacak derecede düşük yoğunlukta bulunduğunu bildirmişlerdir. Péricart (1983), C. crassipes in özellikle Apiaceae familyasında bağlı türler üzerinde geliştiğini ifade etmiştir. 4.1.1.1.(2). Tür: Catoplatus hilaris Horvath (Şekil 4.9) Dünyadaki Yayılışı; Ermenistan, Gürcistan, İran, İsrail, Lübnan, Suriye, Türkiye ve Ürdün (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Gaziantep, Hakkari, Kahramanmaraş, Kayseri, Malatya ve Mardin (Seidenstücker, 1954; Lodos ve Önder, 1983). Konukçuları; Literatürde C. hilaris in konukçuları ile ilgili herhangi bir bilgiye rastlanmamıştır. Bu çalışmada C. hilaris e badem ağacı üzerinde rastlanmıştır (Çizelge 4.4). Çizelge 4.4. Catoplatus hilaris in tespit edildiği yerler Lokasyon Diyarbakır Çermik (Pınarlı) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Prunus amygdalus 3 30.06.2009 Koordinat 380544K-391746D Y: 925 m 46

C. hilaris çalışma alanında düşük yoğunlukta tespit edilmiştir (Çizelge 4.4). Lodos ve Önder (1983), haziran ayında yabani bitkiler üzerinden topladıkları zararlının ülkemizde çok seyrek bulunduğunu ifade etmişlerdir. A B C 1 mm Şekil 4.9. Catoplatus hilaris in dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C-erkek) görünümü 4.1.1.2. Cins: Copium Thunberg 4.1.1.2.(1). Tür: Copium adumbratum (Horvath) (Şekil 4.10) Dünyadaki Yayılışı; Ermenistan, Gürcistan, Irak, Rusya, Suriye ve Türkiye (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983). Türkiye deki Yayılışı; Ankara, Mersin ve Niğde (Seidenstücker, 1954), Erzurum (Péricart, 1983). Konukçuları; Literatürde C. adumbratum un konukçuları ile ilgili herhangi bir bilgiye rastlanmamıştır. Bu çalışmada zararlıya badem ağacı üzerinde rastlanmıştır (Çizelge 4.5). Çizelge 4.5. Copium adumbratum un tespit edildiği yerler Lokasyon Mardin Merkez (Akresta) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Prunus amygdalus 2 07.07.2009 Koordinat 372329K-403854D Y: 1071 m 47

C. adumbratum çalışma yapılan bölgede ilk kez saptanmıştır. 1 mm A B C Şekil 4.10. Copium adumbratum un dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C-erkek) görünümü 4.1.1.2.(2). Tür: Copium teucrii (Host) (Şekil 4.11) Sinonimi: Catoplatus magnicorne (Rey); C. horvathi Wagner, C. brevicorne (Jakovlev) (Péricart, 1983) Dünyadaki Yayılışı: Almanya, Arnavutluk, Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Fas, Fransa, Hollanda, İran, İspanya, İsrail, İsviçre, İtalya, Kafkaslar, Kıbrıs, Kırım, Korsika, Kuzey Afrika, Macaristan, Mısır, Portekiz, Suriye, Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı: Afyon, Bursa, Edirne, Elazığ, Gaziantep, Gümüşhane, Hakkâri, İzmir, Kars, Kayseri, Malatya, Nevşehir, Niğde ve Siirt (Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). Konukçuları; Helichrysum angustifolium ve Teucrium sp. (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983). 48

Çizelge 4.6 Copium teucrii nin tespit edildiği yerler Lokasyon Diyarbakır Çermik (Hamambaşı) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Crataegus sp. 3 16.08.2009 Koordinat 380910K-392913D Y: 801 m C. teucrii çalışma alanında düşük yoğunlukta tespit edilmiştir (Çizelge 4.6). Lodos ve Önder (1983), zararlının haziran ve ağustos ayları arasında görüldüğünü, ülkemizdeki yoğunluğunun düşük olduğunu bildirmişlerdir. C. teucrii nin ayrıca bitkilerde gal oluşumuna neden olduğu ifade edilmiştir (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983). C. teucrii alıç ağacı üzerinde ilk kez saptanmıştır. A B 1 mm Şekil 4.11. Copium teucrii nin dorsal (A) ve ventralden (B-dişi) görünümü 4.1.1.3. Cins: Dictyla Stål 4.1.1.3.(1). Tür: Dictyla echii (Schrank) (Şekil 4.12) Dünyadaki Yayılışı; Almanya, Arnavutluk, Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Cezayir, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Estonya, Fransa, Finlandiya, Hollanda, İran, İspanya, İsviçre, İtalya, İsveç, İsrail, Kıbrıs, Korsika, Kuzey Afrika, Litvanya, Mısır, Norveç, Polonya, Portekiz, Romanya, Rusya, Slovakya, 49

Sicilya, Suriye, Tunus, Türkistan, Türkiye, Yugoslavya ve Yunanistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983, Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Adana, Ankara, Antakya, Adıyaman, Afyon, Ağrı, Antalya, Aydın, Kahramanmaraş, Balıkesir, Bilecik, Bitlis, Bolu, Burdur, Bursa, Çanakkale, Çankırı, Çorum, Diyarbakır, Elazığ, Erzurum, Gaziantep, Gümüşhane, Hakkari, Isparta, İzmir, İstanbul, Kars, Kastamonu, Kayseri, Kırıkkale, Kırklareli, Kırşehir, Konya, Kütahya, Kocaeli, Malatya, Manisa, Mardin, Muğla, Nevşehir, Niğde, Ordu, Samsun, Siirt, Sivas, Şanlıurfa, Tokat, Tunceli, Uşak ve Van (Seidenstücker, 1954, Hoberlandt, 1955; Stichel, l960; Linnavuori, 1965; Lodos ve Önder, 1983; Özbek ve Alaoğlu, 1987; Kıyak ve Akar, 2010). Konukçuları; Anchusa arvensis, A. officinalis, Cynoglossum sp., Echium altissimum, E. creticum, E. italicum, E. pustulatum, E. rubrum, E. vulgare, Livcopsis arvensis, Pulmonaria sp. ve Symphytum sp. (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983). Çizelge 4.7. Dictyla echii nin tespit edildiği yerler Lokasyon Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Koordinat Elazığ Sivrice (Kamp) Crataegus sp. 1 06.07.2009 382818K-391739D Y: 1279 m Elazığ Sivrice (Kamp) Pinus sp. 1 06.07.2009 382818K-391739D Y: 1279 m Elazığ Gezin (Merkez) Prunus domestica 3 10.05.2009 383204K-393208D Y: 1330 m Elazığ Gezin (Merkez) Crataegus sp. 7 06.07.2009 05.09.2009 383109K-0393207D Y: 1314 m Elazığ Gezin (Merkez) Populus sp. 2 06.07.2009 383155K-393147D Y: 1314 m D. echii Elazığ ilinde düşük yoğunlukta erik, alıç, kavak ve çam ağaçları üzerinde tespit edilmiştir (Çizelge 4.7). Lodos ve Önder (1983), zararlının ülkemizde çok yaygın olduğunu ve nisan ve eylül ayları arasında yoğun popülasyonlar halinde tüm bölgelerde bulunduğunu bildirmişlerdir. Péricart (1983), D. echii nin Boraginaceae familyasına ait türler üzerinde yoğun 50

popülasyonlar oluşturduğunu belirtmiştir. Lodos ve Önder (1983), D. echii nin seyrek te olsa bazı meyve ağaçları üzerinde bulunduğunu ifade etmişlerdir. A B C 1 mm Şekil 4.12. Dictyla echii nin dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C- erkek) görünümü 4.1.1.4. Cins: Elasmotropis Stål 4.1.1.4.(1). Tür: Elasmotropis testacea (Herrich-Schaeffer) (Şekil 4.13) Dünyadaki Yayılışı; Bulgaristan, Cezayir, Fas, Ermenistan, Irak, İsrail, İran, Kazakistan, Kuzey Afrika, Macaristan, Mısır, Polonya, Romanya, Rusya, Suriye, Tunus, Türkiye, Ürdün ve Yugoslavya (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Ankara, Bilecik, Çorum, Diyarbakır, Elazığ, Erzincan, Eskişehir, Gaziantep, Konya, Malatya, Mardin, Muğla, Nevşehir, Niğde ve Samsun (Seidenstücker,1954; Hoberlandt, 1955; Linnavuori, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983). Konukçuları; Ceratonia siliqua, Echinops sp. ve Pistacia sp. (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983). Çizelge 4.8. Elasmotropis testacea nın tespit edildiği yerler Lokasyon Mardin Ömerli (Kocasırt) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Quercus sp. 1 14.06.2009 Koordinat 372314K-405251D Y: 1132 m 51

E. testacea ya ait sadece bir birey tespit edilmiştir (Çizelge 4.8). Ağaçlar üzerinde düşük yoğunlukta tespit edilen zararlının çalışma alanının tümünde haziran ve eylül ayları arasında Echinops sp. üzerinde yoğun popülasyonlar oluşturduğu görülmüştür. Lodos ve Önder (1983), E. testacea yı mayıs ve ağustos ayları arasında Pistacia vera, Quercus sp., Populus sp., Pyrus malus, Cirsium sp. ve bazı yabani bitkiler üzerinden toplamışlardır. Aynı araştırıcılar, E. testacea nın ülkemizde yaygın fakat düşük yoğunlukta bulunduğunu ifade etmişlerdir. Péricart (1983), E. testacea nın Asteraceae familyasına bağlı olan Echinops türleri üzerinde yoğun popülasyonlar oluşturduğunu, ülkemizin hemen hemen bütün bölgelerine yayıldığını belirtmiştir. A B C 1 mm Şekil 4.13. Elasmotropis testacea nın dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C- erkek) görünümü 4.1.1.5. Cins: Kalama Puton 4.1.1.5.(1) Tür: Kalama tricornis (Schrank) Dünyadaki Yayılışı; Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa, İran, Kanada, Kuzey Afrika, Türkiye ve Türkmenistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Afyon, Ağrı, Ankara, Antalya, Artvin, Bursa, Bolu, Burdur, Çankırı, Erzincan, Eskişehir, Giresun, Gümüşhane, Kastamonu, Mardin ve Mersin (Hoberlandt, 1955; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983). 52

Konukçuları; Artemisia campestris, Chrysanthemum sp., Cytisus scoparius, Echium vulgare, Heliotropium erosum, Hieracium pilosella, Mentha sp., Quercus sp., Rhododendron flavum, Senecio jacobaea, Thymus sp. ve Verbascum sp. (Stichel, 1960; Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983). Çizelge 4.9. Kalama tricornis in tespit edildiği yerler Lokasyon Diyarbakır Çermik (Melay) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Elaeagnus sp. 1 02.06.2009 Koordinat 380701K-392115D Y: 858 m Çizelge 4.9 incelendiğinde K. tricornis e ait sadece bir birey saptandığı görülmektedir. Lodos ve Önder (1983), K. tricornis i haziran ve eylül ayları arasında bazı yabani bitkiler ve meşe üzerinden toplamışlardır. Aynı araştırıcılar K. tricornis in ülkemizde yaygın olduğunu fakat düşük yoğunlukta bulunduğunu ifade etmişlerdir. 4.1.1.6. Cins: Lasiacantha Stål 4.1.1.6.(1) Tür: Lasiacantha hedenborgii (Stål) (Şekil 4.14) Dünyadaki Yayılışı; İsrail, Kıbrıs, Lübnan, Suriye ve Türkiye (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Antalya, Antakya, Adana, Adıyaman, Batman, Bingöl, Gaziantep, Kayseri, Mardin, Siirt ve Şanlıurfa (Seidenstücker, 1954; Linnavuori, 1965; Lodos ve Önder, 1983; Bolu, 2002). Konukçuları; Lodos ve Önder (1983) ve Bolu (2002), L. hedenborgii yi antepfıstığı üzerinde tespit etmişlerdir. 53

Çizelge 4.10. Lasiacantha hedenborgii nin tespit edildiği yerler Lokasyon Diyarbakır Çermik (Hamambaşı) Elazığ Sivrice (Merkez) Elazığ Maden (Merkez) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Crataegus sp. 16 16.08.2009 Salix sp. 1 05.09.2009 Planatus sp. 2 22.06.2009 Koordinat 380910K-392913D Y: 801 m 382754K-391714D Y: 1251 m 382426K-393925D Y: 976 m L. hedenborgii nin haziran ve eylül ayları arasında görüldüğü; alıç, söğüt ve çınar ağaçlarında düşük yoğunlukta olduğu tespit edilmiştir (Çizelge 4.10). Lodos ve Önder (1983) zararlının haziran ve ağustos ayları arasında antepfıstığı üzerinde bulunduğunu ve ülkemizdeki yoğunluğunun düşük olduğunu ifade etmişlerdir. Bolu (2002), zararlının antepfıstığı üzerinde bulunduğunu ancak zararının önemsiz olduğunu belirtmiştir. A B C 1 mm Şekil 4.14. Lasiacantha hedenborgii nin dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C- erkek) görünümü 4.1.1.7. Cins: Monosteira Costa 4.1.1.7.(1) Tür: Monosteira lobulifera Reuter (Şekil 4.15) Dünyadaki Yayılışı; Irak, İran, İsrail, Lübnan, Mısır, Rusya, Suriye, Türkiye, Ürdün ve Yunanistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983, Önder ve ark., 2006). 54

Türkiye deki Yayılışı; Adana, Antalya, Antakya, Adıyaman, Batman, Bingöl, Denizli, Diyarbakır, Elazığ, Gaziantep, İzmir, Manisa, Mardin, Muğla, Nevşehir, Siirt, Şanlıurfa ve Van (Hoberlandt, l955; Lodos ve Önder, 1983; Maçan, 1986; Bolu, 2002; Kıyak ve ark., 2004; Bolu, 2007). Konukçuları; Castanea sativa, Prunus amygdaus, P. persica, Pyrus eleagrifolia, P. malus, Quercus ilex, Q. coccifera, Salix sp ve Tamarix sp. (Hoberlandt, 1955; Drake and Ruhoff, 1965; Lodos, 1982; Lodos ve Önder, 1983; Maçan, 1986; Bolu, 2007). Çizelge 4.11. Monosteira lobulifera nın tespit edildiği yerler Lokasyon Mardin Merkez (Akresta) Mardin Yeşilli (Cevizpınar) Mardin Ömerli (Kocasırt) Mardin Ömerli (Kocasırt) Mardin Yeşilli (Harabe) Mardin Merkez (Yalımköy) Mardin Yeşilli (Merkez) Mardin Yeşilli (Bülbülköy) Mardin Yeşilli (Çınaraltı) Mardin Yeşilli (Kabala) Mardin Derik (Merkez) Mardin Merkez (Akbağ) Mardin Merkez (Akbağ) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Prunus amygdalus 1956 Prunus amygdalus 254 Prunus amygdalus 46 Tarih 30.05.2009 24.06.2009 18.07.2009 19.08.2009 18.07.2009 19.08.2009 06.09.2009 07.07.2009 10.10.2009 Quercus sp. 22 07.07.2009 Prunus amygdalus 196 Prunus amygdalus 33 Prunus amygdalus 63 14.06.2009 07.07.2009 06.09.2009 10.10.2009 07.07.2009 29.07.2009 14.06.2009 07.07.2009 08.08.2009 Prunus amygdalus 14 08.08.2009 Prunus amygdalus 23 08.08.2009 Prunus amygdalus 2641 30.05.2009 24.06.2009 18.07.2009 08.08.2009 19.08.2009 Prunus amygdalus 81 24.06.2009 Prunus amygdalus 34 24.06.2009 Crataegus sp. 12 24.06.2009 Koordinat 372329K-403854D Y*: 1071 m 372014K-404626D Y: 849 m 372221K-405248D Y:1127 m 372221K-405248D Y: 1127 m 371930K-404857D Y:778 m 371940K-404426D Y: 882 m 372028K-404757D Y:778 m 371856K-405009D Y: 810 m 372303K-405131D Y: 1076 m 372138K-0404754D Y: 890 m 372217K-401619D Y: 842 m 372211K-403831D Y: 966 m 372211K-403831D Y: 966 m Diyarbakır Çermik Prunus amygdalus 643 02.06.2009 380439K-391745D 55

Çizelge 4.11 in devamı (Korudağ) 11.07.2009 01.08.2009 Diyarbakır Çermik (Keklik) Diyarbakır Çermik (Kayagediği) Diyarbakır Çermik (Aynalı) Diyarbakır Çermik (Pınarlı) Prunus amygdalus 26 21.07.2009 10.09.2009 Prunus amygdalus 7 26.08.2009 Prunus amygdalus 11 26.08.2009 Prunus amygdalus 41 02.06.2009 11.07.2009 Y: 816 m 381018K-393227D Y: 1008 m 380935K-393450D Y: 1015 m 380558K-392700D Y: 896 m 380607K-391806D Y: 892 m Diyarbakır Çermik (Göktepe) Prunus amygdalus 20 16.08.09 380516K-392104D Y: 846 m Diyarbakır Çermik (Göktepe) Diyarbakır Çermik (Dikyol) Diyarbakır Çermik (Eskibağ) Diyarbakır Ergani (Kesentaş) Diyarbakır Ergani (Yayvantepe) Diyarbakır Ergani (Karpuzlu) Elazığ Sivrice (Kamp) Elazığ Gezin (Tekevler) Quercus sp. 3 16.08.09 Prunus amygdalus 12 30.06.2009 Prunus amygdalus 823 Prunus amygdalus 163 20.04.2009 02.06.2009 30.06.2009 21.07.2009 16.08.2009 11.07.2009 16.08.2009 Prunus amygdalus 13 11.07.2009 Prunus amygdalus 42 30.06.2009 11.07.2009 Pinus sp. 5 09.08.2009 Prunus amygdalus 23 17.07.2009 380516K-392104D Y: 846 m 380115K-391852D Y: 804 m 380713K-392324D Y: 904 m 381336K-393752D Y: 805 m 381345K-394502D Y: 833 m 381144K-394852D Y: 808 m 382818K-391739D Y: 1279 m 382903K-391516D Y: 1296 m Çizelge 4.11 incelendiğinde M. lobulifera nın Mardin ve Diyarbakır illerindeki badem alanlarında yüksek yoğunlukta bulunduğu görülmektedir. M. lobulifera nın bu iki ilde badem ağaçlarında çok önemli zararlara neden olduğu gözlemlenmiştir. Zararlı nisan ayı başından ekim ayı ortalarına kadar görülmüştür. Temmuz ayı ortası ile eylül sonu arasında en yüksek yoğunluğa ulaşmıştır. Zararlının nimf ve erginlerinin yaprak alt yüzeyinde yaşadığı, bitki özsuyunu emerek yaprakların vaktinden önce dökülmesine yol açtıkları ve nimflerinin gruplar halinde yaşadığı tespit edilmiştir (Şekil 4.16-4.19). Zararlının badem ağaçlarında önemli zararlara yol açtığı literatür bilgileri ile de doğrulanmaktadır. Lodos (1982), M. lobulifera yı Türkçe ye Badem Kaplanı olarak çevirmiştir. M. lobulifera nın armut, ahlat, şeftali ve meşede bulunduğunu ama daha çok bademlerde rastlandığını ve zararlara neden olduğunu, 56

Libya da armutlarda, Lübnan da ise şeftali ve bademlerde zarar yaptığını ifade etmiştir. Aynı araştırıcı M. lobulifera nın ergin ve nimflerinin yaprakların alt yüzlerinde yaşadıklarını ve burada yaptıkları emgi neticesinde yaprakların karakteristik şekilde sararıp vaktinden önce döküldüğünü, ağaçların zayıf kaldığını ve ürün kalitesinin bozulduğunu, yurdumuzda Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin bazı kesimlerinde mücadele gerektirecek şekilde önemli zararlara sebep olduğunu belirtmiştir. Lodos ve Önder (1983), M. lobulifera nın ülkemizde meyve ağaçlarının önemli bir zararlısı olduğunu ve bademlerde önemli zararlar yaptığını açıklamıştır. Maçan (1986), Bolu (2002) ve Bolu (2007), yaptıkları çalışmalarda önceki araştırıcılarla benzer sonuçlara ulaşmışlardır. Morfolojik olarak M. unicostata ile karıştırılan bu tür pronotumun daha yassı oluşu ve ön yan kenarında sarımsı renkte belirgin biçimde levhamsı bir çıkıntı bulunması ile M. unicostata dan ayrılır. Ayrıca vücut ölçüleri bakımından diğer türden daha küçüktür (Péricart, 1983; Lodos, 1982). 57

A 1 mm B C Şekil 4.15. Monosteira lobulifera (A-ergin (dorsal), B- dişi, C- erkek (abdomen)) 58

Şekil 4.16. Monosteira lobulifera nimflerinin yaprak alt yüzeyinde toplu haldeki görünümü Şekil 4.17. Monosteira lobulifera nın nimf gömlekleri ve yoğun beslenme sonucu yaprak alt yüzeyinde bıraktığı dışkı 59

Şekil 4.18. Monosteira lobulifera nın emgi zararının yaprakta ilk dönemlerde yarattığı renk değişimi Şekil 4.19. Monosteira lobulifera nın yoğun emgisi sonucu kurumuş yapraklar 60

4.1.1.7.(2). Tür: Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) (Şekil 4.20-4.21) Sinonimi; Monosteira pardoi Wagner Dünyadaki Yayılışı; Arnavutluk, Bulgaristan, Cezayir, Çek Cumhuriyeti, Ermenistan, Fas, Fransa, Irak, İspanya, İtalya, Kafkaslar, Kıbrıs, Kuzey Afrika, Libya, Macaristan, Portekiz, Romanya, Rusya, Sicilya, Suriye, Tunus, Türkistan, Türkiye Yugoslavya ve Yunanistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983, Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Ankara, Adana, Adıyaman, Ağrı, Antalya, Artvin, Aydın, Batman, Balıkesir, Bitlis, Burdur, Bursa, Çankırı, Denizli, Diyarbakır, Edirne, Elazığ, Erzincan, Eskişehir, Gaziantep, Iğdır, Isparta, İzmir, Kars, Kayseri, Kırklareli, Konya, Karaman, Kütahya, Malatya, Manisa, Mardin, Muğla, Nevşehir, Niğde, Samsun, Siirt, Sivas, Şanlıurfa, Tunceli ve Uşak (Seidenstücker, 1954; Hoberlandt, 1955; Linnavuori, 1965, Önder ve Adıgüzel, 1979; Lodos ve Önder, 1983; Maçan, 1986; Bolu; 2002; Bolu, 2007). Konukçuları; Alnus glutinosa, Castanea sativa, Cerasus sp., Crataegus monogyna, Cupressus sp., Cydonia vulgaris, Eleagnus orientalis, Pinus halepensis, Pistacia vera, Populus nigra, P. tremula, Prunus amygdalus, P. cerasus, P. persica, P. domestica, P. armeniaca, P. avium, Punica granatum, Pyrus communis, P. eleagrifolia, P. malus, P. mamorensis, Rosa sp., Rubus sp., Salix sp., Spartium scoparium, Tamarix sp. ve Ulmus sp. (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Maçan, 1986; Bolu, 2002; Bolu, 2007). Çizelge 4.12 Monosteira unicostata nın tespit edildiği yerler Lokasyon Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Koordinat Mardin Merkez (Sultanköy) Populus sp. 1515 30.05.2009 18.07.2009 08.08.2009 21.09.2009 372844K-403658D Y: 949 m Mardin Merkez (Sultanköy) Salix sp. 628 30.05.2009 18.07.2009 21.09.2009 372844K-403658D Y: 949 m 61

Çizelge 4.12 nin devamı Mardin Merkez (Yalımköy) Mardin Mazıdağı (Duraklı) Mardin Mazıdağı (Duraklı) Mardin Yeşilli (Merkez) Mardin Yeşilli (Merkez) Mardin Yeşilli (Çınaraltı) Mardin Yeşilli (Çınaraltı) Elazığ Sivrice (Merkez) Elazığ Sivrice (Merkez) Elazığ Maden (Merkez) Elazığ Gezin (Çitliköy) Elazığ Gezin (Çitliköy) Elazığ Gezin (Tekevler) Elazığ Gezin (Merkez) Elazığ Gezin (Hatunköy) Diyarbakır Çermik (Haburman) Diyarbakır Çermik (Korudağ) Diyarbakır Çermik (Korudağ) Diyarbakır Çermik (Bintaş) Diyarbakır Çermik (Bintaş) Diyarbakır Çermik (Kayagediği) Diyarbakır Çermik (Yiğitler) Diyarbakır Çermik (Baykal) Salix sp. 49 Salix sp. 1451 Populus sp. 1746 24.06.2009 10.10.2009 30.05.2009 18.07.2009 08.08.2009 19.08.2009 21.09.2009 30.05.2009 18.07.2009 08.08.2009 19.08.2009 21.09.2009 Populus sp. 51 06.09.2009 Salix sp. 23 06.09.2009 Populus sp. 163 30.05.2009 29.07.2009 Salix sp. 78 29.07.2009 Salix sp. 396 Prunus armeniaca 20 10.06.2009 06.07.2009 28.07.2009 09.08.2009 20.09.2009 06.07.2009 09.08.2009 Salix sp. 27 20.08.2009 Salix sp. 185 09.08.2009 Prunus amygdalus 14 09.08.2009 Salix sp. 161 22.06.2009 20.08.2009 Salix sp. 50 17.07.2009 Salix sp. 19 20.08.2009 Salix sp. 301 29.06.2009 26.08.2009 Prunus amygdalus 33 30.06.2009 Salix sp. 9 30.06.2009 Salix sp. 48 16.06.2009 01.08.2009 Prunus amygdalus 17 01.08.2009 Salix sp. 209 Populus sp. 82 16.08.2009 10.09.2009 02.06.2009 16.08.2009 Salix sp. 24 26.08.2009 371940K-404426D Y: 882 m 373050K-403123D Y: 894 m 373050K-403123D Y: 894 m 372028K- 404757D Y: 778 m 372028K- 404757D Y: 778 m 372303K- 405131D Y: 1076 m 372303K- 405131D Y: 1076 m 382754K-391714D Y: 1251 m 382754K-391714D Y: 1251 m 382400K-393956D Y: 1046 m 382744K-393210D Y: 1247 m 382744K-393210D Y: 1247 m 382903K-391516D Y: 1297 m 383130K-393301D Y: 1291 m 382836K-392901D Y: 1338 m 380701K-392115D Y: 858 m 380439K-391745D Y: 816 m 380439K-391745D Y: 816 m 380909K-393345D Y: 1008 m 380909K-393345D Y: 1008 m 380935K-393450D Y: 1015 m 380700K-393418D Y: 812 m 380527K-393044D Y: 842 m Diyarbakır Çermik Prunus amygdalus 36 26.08.2009 380527K-393044D 62

Çizelge 4.12 nin devamı (Baykal) Diyarbakır Çermik (Eskibağ) Diyarbakır Çermik (Şeyhandede) Diyarbakır Çermik (Şeyhandede) Diyarbakır Çermik (Bayat) Diyarbakır Ergani (Kıralan) Diyarbakır Ergani (Kıralan) Diyarbakır Ergani (Sallar) Diyarbakır Ergani (Yamaçlar) Diyarbakır Ergani (Yayvantepe) Diyarbakır Ergani (Pınarkaya) Diyarbakır Ergani (Boğazköy) Diyarbakır Merkez (Kuşburnu) Diyarbakır Merkez (Yeşilköy) Diyarbakır Merkez (Köprübaşı) Diyarbakır Merkez (Bağpınar) Diyarbakır Kulp (Çağlayan) Diyarbakır Çüngüş (Karakaya) Salix sp. 47 20.04.2009 16.06.2009 21.07.2009 Salix sp. 21 21.07.2009 Populus sp. 79 21.07.2009 16.08.2009 Prunus amygdalus 5 26.08.2009 Salix sp. 24 30.06.2009 Populus sp. 16 30.06.2009 Prunus amygdalus 10 01.08.2009 Salix sp. 13 01.08.2009 Prunus amygdalus 4 26.08.2009 Prunus amygdalus 5 01.08.2009 Prunus amygdalus 39 01.08.2009 Salix sp. 25 21.07.2009 Prunus amygdalus 6 21.07.2009 Salix sp. 23 21.07.2009 Salix sp. 16 21.07.2009 Salix sp. 19 16.06.2011 Salix sp. 43 26.08.2009 Y: 842 m 380713K-392324D Y: 904 m 380145K-391646D Y: 668 m 380145K-391646D Y: 668 m 380220K-391533D Y: 831 m 381550K-394701D Y: 907 m 381550K-394701D Y: 907 m 381551K-394055D Y: 901 m 381217K-394014D Y: 955 m 381345K-394502D Y: 833 m 381438K-394105D Y: 922 m 381622K-394136D Y: 1035 m 375933K-402147D Y: 641 m 375915K-402243D Y: 618 m 375941K-402323D Y: 623 m 380020K-402616D Y: 681 m 383102K-404835D Y: 846 m 381603K-390858D Y: 910 m M. unicostata nın çalışma yapılan alanlardaki kavak ve söğüt ağaçları üzerinde yüksek yoğunluklara ulaştığı ve önemli zararlara neden olduğu görülmüştür (Çizelge 4.12). M. lobulifera ya benzer şekilde zararlının nimf ve erginlerinin yaprak alt yüzeyinde yaşadığı, bitki özsuyunu emerek yaprakların vaktinden önce dökülmesine yol açtıkları ve nimflerinin gruplar halinde yaşadığı tespit edilmiştir (Şekil 4.22-4.25). Zararlı nisan ayından itibaren görülmeye başlanmış, temmuz ayı sonundan eylül ayı ortalarına kadar yoğun popülasyonlar oluşturmuştur. Bunun dışında bazı alanlarda M. lobulifera veya S. pyri ile birlikte tespit edilmiştir. Lodos (1982), çalışmamıza benzer şekilde M. unicostata nın önemli zararlara yol açtığını, yurdumuzun hemen her tarafında bulunduğunu, 63

yoğunluğunun Güney ve Batı Anadolu Bölgeleri nde daha fazla olduğunu, genellikle kavak, söğüt, elma, armut ve bademlerde görüldüğünü, bunların içinde en çok kavak üzerinde bulunduğunu ve zarar yaptığını belirtmiştir. Bu nedenle ismi Türkçe ye Kavak Kaplanı olarak çevrilmiştir. Bolu (2002), M. unicostata nın antepfıstığı üzerinde bulunduğunu ancak ekonomik anlamda zarara neden olmadığını, Maçan (1986) ve Bolu (2007), zararlının badem alanlarında yer yer ekonomik zarara neden olduğunu saptamışlardır. Çınar ve ark. (2004) zararlıyı Elazığ ve Mardin illerindeki kiraz ağaçlarında tespit etmişlerdir. 1 mm Şekil 4.20. Monosteira unicostata nın ergininin dorsalden görünümü 64

A B Şekil 4.21. Monosteira unicostata nın ergininin ventralden görünümü (A- dişi, B- erkek) Şekil 4.22. Monosteira unicostata nın emgi zararının kavak yaprağında ilk dönemlerde yarattığı renk değişimi 65

Şekil 4.23. Monosteira unicostata nın yoğun emgisinden dolayı kurumaya başlayan kavak yaprağı Şekil 4.24. Monosteira unicostata nın nimflerinin yaprak alt yüzeyinde toplu haldeki görünümü 66

A B Şekil 4.25. Monosteira unicostata nın nimflerinin söğüt yaprağının alt yüzeyinde toplu haldeki görünümü, yoğun beslenme sonucu yaprakta bıraktıkları dışkı (A) ve emgi zararı sonucu kurumaya başlayan yaprak (B) 67

4.1.1.8. Cins: Physatocheila Fieber 4.1.1.8.(1) Tür: Phvsatocheila confinis Horvath (Şekil 4.26) Dünyadaki Yayılışı; Arnavutluk, Avusturya, Ermenistan, Fransa, Kafkaslar, Kırım, Macaristan, Rusya, Suriye, Türkiye, Yugoslavya ve Yunanistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983, Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Adana, Ankara, Antakya, Balıkesir, Bingöl, Bolu, Çankırı, Çorum, Erzincan, Giresun, Gümüşhane, İzmir, İstanbul, Kastamonu, Konya, Manisa, Nevşehir, Ordu, Sivas ve Zonguldak (Hoberlandt, 1955; Linnavuori, 1965; Lodos ve Önder, 1983). Konukçuları; Crataegus sp., Cydonia vulgaris, Fraxinus excelsion, Juglans regia, Ostrya carpinifolia, Prunus amygdalus, P. domestica, P. avium, P. cerasus, P. armeniaca, Pyrus malus, P. communis, P. eleagrifolia, Quercus aegilops, Q. coccifera, Q. ilex, Q. pubescens, Rosa sp., Tamarix sp. ve Viscum album (Drake and Ruhoff, 1965; Linnavuori, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983). Çizelge 4.13. Phvsatocheila confinis in tespit edildiği yerler Lokasyon Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Koordinat Elazığ Gezin (Tekevler) Quercus sp. 45 20.08.2009 382853K-393328D Y: 1208 m Elazığ Gezin (Merkez) Prunus amygdalus 441 17.07.2009 09.08.2009 05.09.2009 383217K-393449D Y: 1348 m Elazığ Sivrice (Kamp) Prunus amygdalus 56 06.07.2009 20.09.2009 382818K-391739D Y: 1279 m Elazığ Gezin (Merkez) Crataegus sp. 15 22.06.2009 383213K-393436D Y: 1353 m Elazığ Gezin (Tepecik) Prunus amygdalus 252 22.06.2009 28.07.2009 09.08.2009 05.09.2009 383211K-393542D Y: 1375 m 68

Çizelge 4.13 ün devamı Elazığ Gezin (Hatunköy) Prunus amygdalus 103 28.07.2009 05.09.2009 382349K-392544D Y: 1339 m Mardin Merkez (Akresta) Prunus mahaleb 5 06.09.2009 372329K-403854D Y: 1071 m Diyarbakır Çermik (Korudağ) Prunus amygdalus 6 30.06.2009 380439K-391745D Y: 816 m Çalışma yapılan her üç ilde de saptanan P. confinis in Elazığ ili badem ağaçlarındaki yoğunluğu dikkat çekmiştir (Çizelge 4.13). Zararlının bulunduğu badem alanlarında M. unicostata ve M. lobulifera nın çok düşük oranlarda olduğu ya da hiç olmadığı tespit edilmiştir. Diğer ağaçlarda P. confinis e düşük yoğunluklarda rastlanılmıştır. Zararlı mayıs ayı ortalarından ekim ayı ortalarına kadar görülmüştür. Lodos ve Önder (1983), P. confinis in ülkemizde yaygın olduğunu, bazı dönemlerde yüksek yoğunluklara ulaştığını, nisan ve ağustos ayları arasında görüldüğünü; Péricart (1983), bu türün ülkemizde badem ve meşe ağaçları üzerinde bulunduğunu belirtmiştir. A B C 1 mm Şekil 4.26. Phvsatocheila confinis in dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C- erkek) görünümü 69

4.1.1.8.(2) Tür: Physatocheila municeps Horvath (Şekil 4.27) Sinonimi; Phystaocheila witmeri Mancini Dünyadaki Yayılışı; Cezayir, Fas, Lübnan, Suriye, Türkiye, Ürdün ve Yunanistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983, Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Ankara, Amasya, Ankara, Antalya, Aydın, Bingöl, Bolu, Burdur, Çankırı, Çorum, Denizli, Elazığ, Eskişehir, Gaziantep, Isparta, İstanbul, İzmir, Kayseri, Kırıkkale, Kırşehir, Konya, Mardin, Mersin ve Uşak (Hoberlandt, 1955; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983). Konukçuları; Acer pseudoplatanus, Crataegus sp., Prunus amygdalus, P.armenica, P. avium, Pyrus malus, P. eleagrifolia, Rosa sp., Verbascum sp. ve Viscum album (Lodos ve Önder, 1983; Péricart, 1983). Çizelge 4.14. Physatocheila municeps in tespit edildiği yerler Lokasyon Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Koordinat Elazığ Sivrice (Kamp) Pinus sp. 2 22.06.2009 382818K-391739D Y: 1279 m Elazığ Gezin (Merkez) Prunus amygdalus 10 22.06.2009 383213K-393436D Y: 1353 m Çizelge 4.14 incelendiğinde P. municeps in çalışma alanında düşük yoğunlukta bulunduğu görülmektedir. Lodos ve Önder (1983), P. municeps in ülkemizde nisan ve ağustos ayları arasında yaygın olarak görüldüğünü, bazı zamanlarda yoğunluğunun çok yükseldiğini belirtmişlerdir. Aynı araştırıcılar P. municeps in S. pyri ve M. lobulifera ile birlikte ülkemizdeki en zararlı türler arasında yer aldığını ifade etmişlerdir. 70

A B C 1 mm Şekil 4.27. Physatocheila municeps in dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C- erkek) görünümü 4.1.1.9. Cins: Stephanitis Stål 4.1.1.9. (1). Tür: Stephanitis pyri (Fabricius) (Şekil 4.28) Sinonimi; Cimex appendiceus Geoffroy Türkçe İsmi; Armut Kaplanı Dünyadaki Yayılışı; Almanya, Arnavutluk, Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Cezayir, Çek Cumhuriyeti, Fas, Finlandiya, Fransa, Irak, İran, İspanya, İsrail, İtalya, Macaristan, Portekiz, Polonya, Romanya, Suriye, Rusya, Türkistan, Türkiye, Yugoslavya ve Yunanistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Adana, Ankara, Ağrı, Amasya, Antalya, Artvin, Aydın, Batman, Balıkesir, Bursa, Diyarbakır, Elazığ, Eskişehir, Gaziantep, Giresun, Hakkâri, İstanbul, İzmir, Kırşehir, Konya, Manisa, Mardin, Muğla, Nevşehir, Niğde, Rize, Siirt, Şanlıurfa, Tokat, Tunceli ve Zonguldak (Hoberlandt, 1955; Önder ve Adıgüzel, 1979; Lodos ve Önder, 1983; Maçan, 1986; Çam, 1993; Çevik, 1996; Çınar ve Ark., 2004; Bolu, 2007). 71

Konukçuları; Alnus sp., Castanea sativa, Chaenomeles japonica, Cotonaster integrrima, Cornus sp., Crataegus sp., Cydonia vulgaris, Eleagnus oriantalis, Hedera helix, Juglans regia, Juniperus sp., Ligustrum vulgare, Mespilus germanica, Pyrus malus, P. communis, P. elaeagrifolia, P. aria, P.auciparia, Prunus cerasus, P. avium, P.mahaleb, P. armeniaca, P. persica, P. amygdalus, P. lusitanica, P. marasoa, Punica granatum, Quercus ilex, Q. coccifera, Rosa sp., Rubus sp., Ribes nigrum, Robinia pseudoacacia, Populus sp., Sorbus aria, S. terminalis, Salix sp., Tilia sp., Tamarix sp., Ulmus campestris, U. effusa ve Vaccinium myrtillus (Stichel, 1960; Drake and Ruhoff, 1965; Lodos ve Önder, 1983; Bolu, 2007). Çizelge 4.15. Stephanitis pyri nin tespit edildiği yerler Lokasyon Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Koordinat Mardin Merkez (Akresta) Mardin Merkez (Yalımköy) Mardin Merkez (Yalımköy) Mardin Merkez (Akbağ) Mardin Yeşilli (Merkez) Mardin Yeşilli (Bülbülköy) Mardin Mazıdağı (Duraklı) Mardin Yeşilli (Harabe) Mardin Yeşilli (Harabe) Diyarbakır Çermik (Eskibağ) Diyarbakır Çermik (Bintaş) Diyarbakır Çermik (Yiğitler) Diyarbakır Çermik (Yiğitler) Diyarbakır Çermik (Kayagediği) Crataegus sp. 112 30.05.2009 14.06.2009 18.07.2009 Pyrus malus 21 29.07.2009 Prunus avium 2 29.07.2009 Crataegus sp. 8 16.08.2009 Prunus mahaleb. 7 14.06.2009 08.08.2009 Pyrus malus 13 08.08.2009 Prunus armeniaca 11 30.05.2009 Prunus amygdalus 89 29.07.2009 10.10.2009 Prunus mahaleb 103 10.10.2009 Prunus amygdalus 8 01.08.2009 Prunus amygdalus 17 11.07.2009 16.08.2009 Prunus amygdalus 5 10.09.2009 Prunus armeniaca 3 10.09.2009 Juglans regia 44 26.08.2009 10.09.2009 372329K-403854D Y: 1071 m 371932K-404421D Y: 914 m 371932K-404405D Y: 896 m 372159K-403734D Y: 1016 m 371939K-404920D Y: 753 m 371858K-405015D Y: 820 373050K-403123D Y: 894 m 371930K, 404857D Y: 778 m 371930K-404857D Y: 778 m 380713K-392324D Y: 904 m 380916K-393348D Y: 991 m 380700K-393418D Y: 812 m 380701K-393416D Y: 818 m 380935K-393451D Y: 1017 m Diyarbakır Çermik Pyrus malus 19 26.08.2009 380559K-392713D 72

Çizelge 4.15 in devamı (Aynalı) Diyarbakır Çermik (Pınarlı) Diyarbakır Çermik (Göktepe) Diyarbakır Çermik (Bayat) Diyarbakır Çermik (Korudağ) Diyarbakır Çermik (Korudağ) Diyarbakır Çermik (Değirmenli) Diyarbakır Çermik (Yayıklı) Diyarbakır Ergani (Ziyaret) Diyarbakır Ergani (Boğazköy) Diyarbakır Ergani (Boğazköy) Diyarbakır Ergani (Karşıbağlar) Diyarbakır Ergani (Yayvantepe) Diyarbakır Ergani (Merkez) Diyarbakır Ergani (Merkez) Diyarbakır Ergani (Merkez) Diyarbakır Kulp (Çağlayan) Elazığ Sivrice (Hazar) Elazığ Gezin (Tekevler) Elazığ Gezin (Tekevler) Elazığ Sivrice (Merkez) Elazığ Sivrice (Kamp) Elazığ Sivrice (Kamp) Elazığ Gezin (Merkez) Elazığ Maden (Merkez) Elazığ Maden (Merkez) Pyrus malus 48 01.08.2009 Juglans regia 16 16.08.2009 Pyrus malus 41 26.08.2009 Pyrus malus 160 30.06.2009 Pyrus communis 109 30.06.2009 Quercus sp. 11 20.04.2009 Juglans regia 156 16.06.2009 Pyrus malus 196 16.06.2009 21.07.2009 Pyrus malus 42 26.08.2009 Prunus armeniaca 4 26.08.2009 Prunus armeniaca 11 01.08.2009 Pyrus malus 29 01.08.2009 Pyrus malus 14 01.08.2009 Prunus armeniaca 5 01.08.2009 Pyrus communis L. 11 01.08.2009 Pyrus communis L. 32 16.06.2011 Quercus sp. 5 10.10.2009 Pyrus malus 210 17.07.2009 20.08.2009 Pyrus malus 73 17.07.2009 Salix sp. 42 09.08.2009 Crataegus sp. 201 Prunus amygdalus 321 Crataegus sp. 126 Pyrus malus 145 10.06.2009 06.07.2009 05.09.2009 10.06.2009 06.07.2009 05.09.2009 06.07.2009 20.08.2009 10.06.2009 28.07.2009 Prunus armeniaca 22 28.07.2009 Y: 888 m 380607K-391806D Y: 896 m 380525K-392101D Y: 886 m 380221K-391535D Y: 833 m 380439K-391745D Y: 816 m 380439K-391745D Y: 816 m 380549K-392136D Y: 798 m 380530K, 392025D Y: 892 m 381336K-393752D Y: 805 m 381628K-394139D Y: 1042 m 381618K-394125D Y: 1016 m 381501K-395004D Y: 862 m 381345K-394502D Y: 1035 m 381532K-394400D Y: 894 m 381532K-394400D Y: 894 m 381532K-394400D Y: 894 m 383102K-404835D Y: 846 m 383051K-393047D Y: 1250 m 382853K-393328D Y: 1208 m 382853K-393328D Y: 1208 m 382754K, 391714D Y: 1251 m 382818K, 391739D Y: 1279 m 382818K, 391739D Y: 1279 m 383213K-393436D Y: 1353 m 382400K-393956K Y: 1046 m 382400K-393956K Y: 1046 m 73

Çizelge 4.15 in devamı Elazığ Gezin (Çitliköy) Elazığ Gezin (Çitliköy) Pyrus communis 16 05.09.2009 Crataegus sp. 9 17.07.2009 382748K-393307D Y: 1259 m 382752K-393301D Y: 1244 m Çizelge 4.15 incelendiğinde S. pyri nin özellikle yumuşak ve sert çekirdekli meyve ağaçları üzerinde bulunduğu görülmektedir. Çalışma yapılan alanlarda nisan ayı başından kasım ayına kadar görülen zararlının elma, ceviz ve armutta yüksek yoğunluğa ulaştığı ve önemli zararlara neden olduğu tespit edilmiştir. Lodos (1982), S. pyri nin ülkemizdeki meyve ağaçlarında zarar yapan en önemli türlerden biri olduğunu belirtmiştir. Aynı araştırıcı çalışmamıza benzer şekilde S. pyri nin genellikle yaprağını döken meyve ağaçlarında özellikle taş ve yumuşak çekirdekli meyve ağaçları ile karadiken, kestane, ceviz ve süs bitkilerinde zarar yaptığını, ergin ve nimflerinin yaprakların alt taraflarında yaşadığını ve burada beslendiğini, beslenilen yerlerin üst yüzeyinde beyazımsı lekeler halinde görüldüğünü, saldırıya uğrayan yaprakların vaktinden önce döküldüğünü, ağaçların zayıfladığını ve bu şekilde önemli verim kayıplarına neden olduğunu bildirmiştir. Çam (1993) S. pyri nin nimf ve erginlerinin Tokat ilindeki kiraz ve vişne ağaçlarında zarar neden olduğunu; Çınar ve ark. (2004), Elazığ ve Mardin illerindeki kiraz ağaçlarında S. pyri nin ekonomik anlamda zarar yaptığını; Aysal ve Kıvan (2007), laboratuvar koşullarında yaptıkları çalışmada S. pyri için en uygun konukçunun elma ve kiraz olduğunu tespit etmiştir. Lodos ve Önder (1983) S. pyri nin ülkemizde nisan ve aralık ayları arasında görüldüğünü; Lodos (1982), bu türün yılda 3 veya 4 döl verdiğini, Gülperçin ve Önder (1999), S.pyri nin İzmir koşullarında yılda 3 döl verdiğini saptamışlardır. 74

A B C 1 mm Şekil 4.28. Stephanitis pyri nin dorsal (A) ve ventralden (B- dişi, C- erkek) görünümü 4.1.1.10. Cins: Tingis Fabricius 4.1.1.10.(1). Tür: Tingis grisea Germar (Şekil 4.29) Dünyadaki Yayılışı; Avrupa nın tamamı, Kuzey Afrika, Rusya, Suriye, Türkistan ve Türkiye (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Ankara, Bilecik, Bingöl, Çanakkale, Diyarbakır, Edirne, Hakkâri, Kahramanmaraş, Kayseri, Konya, Manisa, Mersin, Mardin ve Zonguldak (Hoberlandt, l955; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Kıyak ve Akar, 2010). Konukçuları; Centaurea rhenana, C. paniculata, C. solsticialis, C. leucophaea, C. diffusa, C. breviceps, C. borysthenica, C. odessana, C. besseriana, C. trinervia, Crupina vulgaris, Oryza sativa ve Salvia sp. (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983). 75

Çizelge 4.16. Tingis grisea nın tespit edildiği yerler Lokasyon Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Koordinat Elazığ Gezin (Tekevler) Quercus sp. 6 17.07.2009 09.08.2009 382851K-393338D Y: 1272 m Elazığ Gezin (Merkez) Salix sp. 1 06.07.2009 383155K-393347D Y: 1314 m Çizelge 4.16 incelendiğinde T. grisea nın çok düşük yoğunlukta tespit edildiği görülmektedir. Lodos ve Önder (1983), zararlının haziran ve ağustos ayları arasında görüldüğünü ve ülkemizde yaygın olmadığını belirtmişlerdir. Péricart (1983), zararlının ana konukçusunun Asteraceae familyasına bağlı Centaurea cinsine ait türler olduğunu ve T. grisea nın bu bitkilerin gövdesine yumurtalarını tek tek bıraktığını bildirmiştir. A B 1 mm Şekil 4.29. Tingis grisea nın dorsal (A) ve ventralden (B-dişi) görünümü 4.1.1.10.(2). Tür: Tingis hellenica (Puton) Dünyadaki Yayılışı; Irak, İtalya, Kıbrıs, Lübnan, Rusya, Suriye, Türkiye, Yugoslavya ve Yunanistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Adana, Adıyaman, Antakya, Antalya, Aydın, Çanakkale, Diyarbakır, Gaziantep, İçel, İzmir, Konya, Manisa, Mardin, Muğla, 76

Niğde ve Tunceli (Seidenstücker, 1954; Hoberlandt, 1955; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983). Konukçuları; Düşük oranda bazı yumuşak ve sert çekirdekli meyveler, Ceratonia sp. Pistacia sp., Phlomis sp., Quercus sp., Salvia sp. ve Stachys sp. (Drake and Ruhoff, l965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983). Çizelge 4.17. Tingis hellenica nın tespit edildiği yerler Lokasyon Diyarbakır Çermik (Hamambaşı) Elazığ Maden (Merkez) Mardin Merkez (Akbağ) Konukçu Yakalan Toplam Birey Sayısı Tarih Crataegus sp. 1 16.08.2009 Planatus sp. 1 22.06.2009 Quercus sp. 1 19.08.2009 Koordinat 380910K-392913D Y: 801 m 382426K-393925D Y: 976 m 372114K-403659D Y: 971 m T. hellenica çalışma alanında düşük yoğunlukta tespit edilmiştir (Çizelge 4.17). Lodos ve Önder (1983), zararlının mayıs ve eylül ayları arasında görüldüğünü, ülkemizde yaygın olduğunu, bazı durumlarda yüksek yoğunluğa ulaştığını belirtmiştir. 77

4.1.2. Ağaçlık Alanlardaki Otsu Bitkiler Üzerinde Saptanan Tingid Türleri Ağaçlık alanlardaki otsu bitkiler üzerinde Tingis cinsine ait 5; Copium ve Dictyla cinslerine ait 2; Catoplatus, Elasmotropis, Galeatus, Hyalochyton ve Lasiacantha cinslerine ait birer tür olmak üzere Tingidae (Hemiptera) familyasına bağlı 8 cinse ait toplam 14 tingid türü tespit edilmiştir. Çalışma ile belirlenen tingid türleri, bulundukları iller ve bulunma sayıları Çizelge 4.18 de verilmiştir. Çizelge 4.18. Diyarbakır, Mardin ve Elazığ illerinde 2009-2011 yıllarında ağaçlık alanlardaki otsu bitkiler üzerinde saptanan tingid türleri Tür Bulunduğu İl* Mardin Elazığ Diyarbakır 1 Catoplatus hilaris 11 4-2 Copium adumbratum 17 - - 3 Copium clavicorne - - 4 4 Dictyla echii 1565 1173 2377 5 Dictyla nassata 6 19-6 Elasmotropis testacea 1986 893 2188 7 Galeatus scrophicus 11 - - 8 Hyalochyton multiseriatus 3-7 9 Lasiacantha hedenborgii 2-22 10 Tingis angustata - 2-11 Tingis auriculata - 2 3 12 Tingis seidenstueckeri 22 - - 13 Tingis sinuaticollis 10 - - 14 Tingis hellenica - - 3 -: Yok, * Türlerin karşısındaki rakamlar iller itibariyle o türe ait yakalanan toplam tingid say ısını ifade etmektedir. 4.1.2.1. Cins: Catoplatus Spinola 4.1.2.1.(1). Tür: Catoplatus hilaris Horvath Dünyadaki yayılışı, Türkiye deki yayılışı ve konukçuları 4.1.1.1.(2) başlıklı bölümde detaylı olarak sunulmuştur. 78

Literatürde C. hilaris in konukçuları ile ilgili herhangi bir bilgiye rastlanmamıştır. Bu çalışma ile Datisca cannabina L., Echinops sp. ve Umbeliferae familyasına bağlı teşhisi yapılamayan bir yabancı ot üzerinde tespit edilmiştir (Çizelge 4.19) Çizelge 4.19. Catoplatus hilaris in tespit edildiği yerler İlçe Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Koordinat Elazığ Gezin (Tekevler) Echinops sp. 2 06.07.2009 383155K-393347D Y: 1314 m Elazığ Maden (Merkez) Datisca cannabina 2 10.06.2009 382426K-393925D Y: 976 m Mardin Yeşilli (Kabala) Umbeliferae 11 14.06.2009 24.06.2009 372138K-404754D Y: 890 m Lodos ve Önder (1983), zararlının ülkemizde haziran ayında yabani bitkiler üzerinde düşük yoğunlukta ve seyrek olarak bulunduğunu ifade etmişlerdir. 4.1.2.2. Cins: Copium Thunberg 4.1.2.2.(1). Tür: Copium adumbratum (Horvath) Dünyadaki yayılışı, Türkiye deki yayılışı ve konukçuları 4.1.1.2.(1) başlıklı bölümde detaylı olarak sunulmuştur. Literatürde C. adumbratum un konukçuları ile ilgili herhangi bir bilgiye rastlanmamıştır. Zararlı bu çalışmada Teucrium sp. üzerinde tespit edilmiştir (Çizelge 4.20). 79

Çizelge 4.20. Copium adumbratum un tespit edildiği yerler İlçe Mardin Merkez (Akbağ) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Teucrium sp. 7 24.06.2009 Koordinat 372211K-403831D Y: 966 m Mardin Merkez (Akresta) Teucrium sp. 10 30.05.2009 372606K-403834D Y: 965 m C. adumbratum, çalışma yapılan bölgede ilk kez saptanmıştır. 4.1.2.2.(2). Tür: Copium clavicorne (Linnaeus) (Şekil 4.30) Dünyadaki Yayılışı; Almanya, Arnavutluk, Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Fransa, Hollanda, İsveç, İspanya, İsrail, İtalya, Macaristan, Portekiz, Polonya, Romanya, Rusya, Türkiye ve Yugoslavya (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Ankara, Bursa, Diyarbakır, Gümüşhane, Hakkari, Konya, Mardin, Mersin, Nevşehir, Siirt, Sinop, Tunceli ve Van (Seidenstücker, 1954; Hoberlandt, 1955; Lodos ve Önder, 1983; Péricart, 1983). Konukçuları; Teucrium chamaedryx, T. canum, T. marum, T. montanum, T. scorodonium, T. scordium, T. sicilum ve T. flavum (Lodos ve Önder, 1983; Péricart, 1983). Çizelge 4.21. Copium clavicorne nin tespit edildiği yerler Lokasyon Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Koordinat Diyarbakır Çermik (Hamambaşı) Thymus sp. 4 11.07.2009 380910K-392913D Y: 801 m Çizelge 4.21 incelendiğinde C. clavicorne nin düşük yoğunlukta tespit edildiği görülmektedir. Lodos ve Önder (1983), zararlıyı ülkemizde nisan ve ağustos ayı arasında Teucrium sp. üzerinde saptamış ve zararlının yaygın fakat düşük yoğunlukta bulunduğunu bildirmişlerdir. 80

A B 1 mm Şekil 4.30. Copium clavicorne nin dorsal (A) ve ventralden (B-dişi) görünümü 4.1.2.3. Cins: Dictyla Stål 4.1.2.3.(1). Tür: Dictyla echii (Schrank) Dünyadaki yayılışı, Türkiye deki yayılışı ve konukçuları 4.1.1.3.(1) başlıklı bölümde detaylı olarak sunulmuştur. Çizelge 4.22. Dictyla echii nin tespit edildiği yerler Lokasyon Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Koordinat Mardin Merkez (Sultanköy) Mardin Merkez (Akresta) Mardin Yeşilli (Kabala) Mardin Yeşilli (Kabala) Mardin Merkez (Yalımköy) Mardin Mazıdağı (Duraklı) Anchusa sp. 192 Anchusa sp. 226 Anchusa sp. 78 30.05.2009 18.07.2009 08.08.2009 30.05.2009 24.06.2009 18.07.2009 30.05.2009 24.06.2009 18.07.2009 Echium sp. 56 30.05.2009 Anchusa sp. 42 Echium sp. 61 30.05.2009 24.06.2009 30.05.2009 18.07.2009 372844K-403658D Y: 949 m 372329K-403854D Y: 1071 m 372138K-0404754D Y: 890 m 372138K-0404754D Y: 890 m 371940K-404426D Y: 882 m 373050K-403123D Y: 894 m Mardin Mazıdağı Anchusa sp. 523 30.05.2009 373050K-403123D 81

Çizelge 22 nin devamı (Duraklı) 18.07.2009 08.08.2009 19.08.2009 Mardin Yeşilli (Merkez) Mardin Yeşilli (Çınaraltı) Mardin Ömerli (Kocasırt) Mardin Ömerli (Kocasırt) Elazığ Sivrice (Merkez) Elazığ Sivrice (Merkez) Elazığ Maden (Merkez) Elazığ Gezin (Çitliköy) Elazığ Gezin (Çitliköy) Elazığ Gezin (Tekevler) Elazığ Gezin (Merkez) Anchusa sp. 153 Anchusa sp. 92 Anchusa sp. 124 24.06.2009 29.07.2009 30.05.2009 29.07.2009 30.05.2009 14.06.2009 Echium sp. 18 30.05.2009 Anchusa sp. 441 Echium sp. 88 Anchusa sp. 220 10.06.2009 06.07.2009 28.07.2009 09.08.2009 06.07.2009 09.08.2009 10.06.2009 06.07.2009 09.08.2009 Anchusa sp. 60 09.08.2009 Echium sp. 29 09.08.2009 Anchusa sp. 48 10.06.2009 22.06.2009 Anchusa sp. 35 17.07.2009 Y: 894 m 372028K- 404757D Y: 778 m 372303K- 405131D Y: 1076 m 372314K-405251D Y: 1132 m 372314K-405251D Y: 1132 m 382754K-391714D Y: 1251 m 382754K-391714D Y: 1251 m 382400K-393956D Y: 1046 m 382744K-393210D Y: 1247 m 382744K-393210D Y: 1247 m 382903K-391516D Y: 1297 m 383130K-393301D Y: 1291 m Elazığ Gezin (Merkez) Echium sp. 94 10.05.2009 17.07.2009 383204K-393208D Y: 1330 m Elazığ Gezin (Hatunköy) Anchusa sp. 119 10.05.2009 06.07.2009 382836K-392901D Y: 1338 m Elazığ Sivrice (Kamp) Anchusa sp. 21 06.07.2009 382818K-391739D Y: 1279 m Elazığ Sivrice (Kamp) Diyarbakır Çermik (Haburman) Diyarbakır Çermik (Korudağ) Diyarbakır Çermik (Korudağ) Diyarbakır Çermik (Bintaş) Diyarbakır Çermik (Kayagediği) Diyarbakır Çermik (Yiğitler) Diyarbakır Çermik (Yiğitler) Echium sp. 18 06.07.2009 Anchusa sp. 346 20.04.2009 16.06.2009 29.06.2009 Anchusa sp. 39 30.06.2009 Echium sp. 53 30.06.2009 Anchusa sp 248 Anchusa sp 182 Anchusa sp 105 16.06.2009 01.08.2009 30.06.2009 16.08.2009 02.06.2009 16.08.2009 Echium sp. 52 02.06.2009 382818K-391739D Y: 1279 m 380701K-392115D Y: 858 m 380439K-391745D Y: 816 m 380439K-391745D Y: 816 m 380909K-393345D Y: 1008 m 380935K-393450D Y: 1015 m 380700K-393418D Y: 812 m 380700K-393418D Y: 812 m Diyarbakır Çermik Anchusa sp 224 20.04.2009 380527K-393044D 82

Çizelge 22 nin devamı (Baykal) 02.06.2009 16.06.2009 Y: 842 m Diyarbakır Çermik (Melay) Diyarbakır Çermik (Eskibağ) Diyarbakır Çermik (Şeyhandede) Diyarbakır Çermik (Bayat) Diyarbakır Ergani (Kıralan) Anchusa sp 19 02.06.2009 Anchusa sp 348 20.04.2009 16.06.2009 21.07.2009 Echium sp. 26 21.07.2009 Anchusa sp 6 20.04.2009 Anchusa sp 24 30.06.2009 380701K-392115D Y: 858 m 380713K-392324D Y: 904 m 380145K-391646D Y: 668 m 380220K-391533D Y: 831 m 381550K-394701D Y: 907 m Diyarbakır Ergani (Sallar) Anchusa sp 10 30.06.2009 01.08.2009 381551K-394055D Y: 901 m Diyarbakır Ergani (Yamaçlar) Anchusa sp 413 16.06.2009 21.07.2009 01.08.2009 381217K-394014D Y: 955 m Diyarbakır Ergani (Boğazköy) Diyarbakır Merkez (Kuşburnu) Diyarbakır Kulp (Çağlayan) Diyarbakır Çüngüş (Karakaya) Echium sp. 139 16.06.2009 Anchusa sp 55 21.07.2009 Anchusa sp 46 16.06.2011 Anchusa sp 42 16.06.2009 381622K-394136D Y: 1035 m 375933K-402147D Y: 641 m 383102K-404835D Y: 846 m 381603K-390858D Y: 910 m D. echii, çalışma yapılan her üç ilde örnekleme yapılan bütün alanlarda nisan ayı ile ağustos ayı arasında Anchusa sp. üzerinde çok yüksek yoğunlukta tespit edilmiştir. Zararlı örnekleme yapılan hemen hemen bütün Anchusa türleri üzerinde çok sayıda saptanmıştır. Lodos ve Önder (1983), zararlının ülkemizde çok yaygın olduğunu ve nisan ve eylül ayları arasında yoğun popülasyonlar halinde tüm bölgelerde bulunduğunu bildirmişlerdir. Péricart (1983), D. echii nin Boraginaceae familyasına ait türler üzerinde yoğun popülasyonlar oluşturduğunu belirtmiştir. 4.1.2.3.(2). Tür: Dictyla nassata (Puton) Dünyadaki Yayılışı; Arnavutluk, Avusturya, Bulgaristan, Cezayir, Çek Cumhuriyeti, Fas, Fransa, İsrail, İsveç, İspanya, İtalya, Macaristan, Mısır, Portekiz, Romanya, Rusya, Suriye, Tunus, Türkiye, Ürdün, Yugoslavya ve Yunanistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). 83

Türkiye deki Yayılışı; Adana, Antakya, Adıyaman, Bilecik, Bolu, Bursa, Çankırı, Çorum, Eskişehir, Erzurum, Gümüşhane, Kastamonu, Giresun, Gümüşhane, İzmir, Kayseri, Malatya, Muğla, Nevşehir, Niğde, Siirt (Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983). Konukçuları; Alkanna orientalis, Cynoglossum sp., Echium vulgare, E. angustifolium, E. plantagineum, E. sericeum, E. creticum, E. altissimum, Halogeton sativus ve Onosoma sp. (Drake and Ruhoff, 1965; Lodos ve Önder, 1983; Péricart, 1983). Çizelge 4.23. Dictyla nassata nın tespit edildiği yerler Lokasyon Elazığ Gezin (Merkez) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Anchusa sp. 8 06.07.2009 Koordinat 383155K-393347D Y: 1314 m Elazığ Gezin (Tekevler) Anchusa sp. 11 10.06.2009 382941K-393325D Y: 1238 m Mardin Yeşilli (Harabe) Anchusa sp. 6 24.06.2009 371930K-404857D Y: 966 m D. nassata çalışma alanında düşük yoğunlukta tespit edilmiştir (Çizelge 4.23). Lodos ve Önder (1983), zararlıyı ülkemizde mayıs ve eylül ayları arasında Borraginaceae familyası ve bazı yabancı otlar üzerinde saptamışlardır. Türün yaygın ve bazı zamanlarda yoğun bulunduğunu bildirmişlerdir. 4.1.2.4. Cins: Elasmotropis Stål 4.1.2.4.(1). Tür: Elasmotropis testacea (Herrich-Schaeffer) Dünyadaki yayılışı, Türkiye deki yayılışı ve konukçuları 4.1.1.4.(1) başlıklı bölümde detaylı olarak sunulmuştur. 84

Çizelge 4.24. Elasmotropis testacea nın tespit edildiği yerler Lokasyon Diyarbakır Çermik (Melay) Diyarbakır Çermik (Yayıklı) Diyarbakır Çermik (Hamambaşı) Diyarbakır Çermik (Korudağ) Diyarbakır Çermik (Keklik) Diyarbakır Çermik (Kayagediği) Diyarbakır Çermik (Aynalı) Diyarbakır Çermik (Pınarlı) Diyarbakır Çermik Çizelge (Göktepe) 4.11 in devamı Diyarbakır Çermik (Dikyol) Diyarbakır Çermik (Eskibağ) Diyarbakır Ergani (Kesentaş) Diyarbakır Ergani (Yayvantepe) Diyarbakır Ergani (Karpuzlu) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Echinops sp. 124 Tarih 02.06.2009 16.08.2009 Echinops sp. 73 02.06.2009 Echinops sp. 149 Echinops sp. 211 Echinops sp. 126 21.07.2009 16.08.2009 02.06.2009 11.07.2009 01.08.2009 21.07.2009 10.09.2009 Echinops sp. 17 26.08.2009 Echinops sp. 91 26.08.2009 Echinops sp. 341 02.06.2009 30.06.2009 11.07.2009 Echinops sp. 120 16.08.2009 Echinops sp. 82 30.06.2009 Echinops sp. 461 Echinops sp. 108 02.06.2009 30.06.2009 21.07.2009 16.08.2009 11.07.2009 16.08.2009 Echinops sp. 43 11.07.2009 Echinops sp. 242 30.06.2009 11.07.2009 Koordinat 380701K-392115D Y: 858 m 380530K, 392025D Y: 892 m 380910K-392913D Y: 801 m 380439K-391745D Y: 816 m 381018K-393227D Y: 1008 m 380935K-393450D Y: 1015 m 380558K-392700D Y: 896 m 380607K-391806D Y: 892 m 380516K-392104D Y: 846 m 380115K-391852D Y: 804 380713K-392324D Y: 904 m 381336K-393752D Y: 805 m 381345K-394502D Y: 833 m 381144K-394852D Y: 808 m Elazığ Sivrice (Kamp) Echinops sp. 211 06.07.2009 09.08.2009 382818K-391739D Y: 1279 m Elazığ Sivrice (Merkez) Echinops sp. 326 10.06.2009 06.07.2009 28.07.2009 09.08.2009 382818K-391739D Y: 1279 m Elazığ Gezin (Merkez) Echinops sp. 105 06.07.2009 09.08.2009 383109K-0393207D Y: 1314 m Elazığ Gezin (Tekevler) Echinops sp. 223 22.06.2009 06.07.2009 17.07.2009 382903K-391516D Y: 1296 m Elazığ Gezin (Hatunköy) Echinops sp. 28 20.08.2009 382836K-392901D Y: 1338 m Mardin Ömerli (Kocasırt) Echinops sp. 309 14.06.2009 07.07.2009 372314K-405251D Y: 1132 m Mardin Merkez Echinops sp. 514 30.05.2009 372329K-403854D 85

Çizelge 4.24 ün devamı (Akresta) 24.06.2009 07.07.2009 18.07.2009 19.08.2009 Mardin Yeşilli (Cevizpınar) Mardin Yeşilli (Harabe) Mardin Merkez (Yalımköy) Mardin Yeşilli (Merkez) Mardin Yeşilli (Bülbülköy) Mardin Yeşilli (Çınaraltı) Mardin Yeşilli (Kabala) Mardin Derik (Merkez) Mardin Merkez (Akbağ) Echinops sp. 132 Echinops sp. 271 Echinops sp. 52 Echinops sp. 91 18.07.2009 19.08.2009 14.06.2009 07.07.2009 06.09.2009 07.07.2009 29.07.2009 14.06.2009 07.07.2009 08.08.2009 Echinops sp. 33 08.08.2009 Echinops sp. 41 08.08.2009 Echinops sp. 494 30.05.2009 24.06.2009 18.07.2009 08.08.2009 19.08.2009 Echinops sp. 15 24.06.2009 Echinops sp. 34 24.06.2009 Y: 1071 m 372014K-404626D Y: 849 m 371930K-404857D Y:778 m 371940K-404426D Y: 882 m 372028K-404757D Y:778 m 371856K-405009D Y: 810 m 372303K-405131D Y: 1076 m 372138K-0404754D Y: 890 m 372217K-401619D Y: 842 m 372211K-403831D Y: 966 m E. testacea, çalışma yapılan her üç ilde örnekleme yapılan bütün alanlarda haziran ayı ile eylül ayı arasında Echinops sp. üzerinde çok yüksek yoğunlukta tespit edilmiştir (Çizelge 4.24). Zararlı örnekleme yapılan hemen hemen bütün Echinops türleri üzerinde çok sayıda saptanmıştır. Péricart (1983), E. testacea nın Asteraceae familyasına bağlı olan Echinops türleri üzerinde yoğun popülasyonlar oluşturduğunu, ülkemizin hemen hemen bütün bölgelerine yayıldığını belirtmiştir. 4.1.2.5. Cins: Galeatus Curtis 4.1.2.5.(1). Tür: Galeatus scrophicus Saunders Dünyadaki Yayılışı; Bulgaristan, Cezayir, Fas, Güney Afrika, Hindistan, İspanya, İsrail, Irak, Mısır, Rusya, Senegal, Sudan, Suriye, Türkiye ve Yunanistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). 86

Türkiye deki Yayılışı; Adana, Diyarbakır, Mardin, Siirt ve Şanlıurfa (Hoberlandt, 1955; Lodos ve Önder, 1983; Péricart, 1983). Konukçuları; Artemisia sp., Astragalus sp., Chrysanthemum sp., Cirsium sp., Echinops spinosus., Helianthus sp., Launea resedifola., L. spinosa, Plantago sp. ve Seriphidium sp. (Drake and Ruhoff, 1965; Lodos ve Önder, 1983; Péricart, 1983). Çizelge 4.25. Galeatus scrophicus un tespit edildiği yerler İlçe Mardin Merkez (Akresta) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Cirsium sp. 11 Tarih 19.08.2009 06.09.2009 Koordinat 372329K-403854D Y: 1071 m Çizelge 4.25 incelendiğinde G. scrophicus un düşük yoğunlukta tespit edildiği görülmektedir. Lodos ve Önder (1983), zararlının ülkemizde haziran ve eylül ayları arasında ayçiçeği ve Compositae familyasına bağlı bitkiler üzerinde yoğun popülasyonlar oluşturduğunu bildirmiştir. 4.1.2.6. Cins: Hyalochiton Horvath 4.1.2.6.(1). Tür: Hylaochyton multiseriatus (Reuter) Dünyadaki Yayılışı; Irak, İsrail, Suriye, Türkiye ve Yunanistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Ankara, Antalya, Bilecik, Eskişehir, Gaziantep, Hakkari, Kayseri, Konya, Malatya, Nevşehir ve Niğde (Hoberlandt, 1955; Lodos ve Önder, 1983; Péricart, 1983). Konukçuları; Phlomis sp. (Drake and Ruhoff, 1965; Lodos ve Önder, 1983; Péricart, 1983). 87

Çizelge 4.26. Hylaochyton multiseriatus un tespit edildiği yerler Lokasyon Mardin Ömerli (Kocasırt) Konukçu Yakalan Toplam Birey Sayısı Tarih Alkanna sp. 3 14.06.2009 Koordinat 372314K-405251D Y: 1124 m Diyarbakır Ergani (Ziyaret) Phlomis sp. 7 16.06.2009 382940K-393830D Y: 805 m H. multiseriatus çalışma yapılan alanda düşük yoğunlukta tespit edilmiştir (Çizelge 4.26). Lodos ve Önder (1983), zararlıyı ülkemizde haziran ve ağustos ayları arasında Phlomis sp. üzerinde saptamışlardır. Aynı araştırıcılar türün seyrek olarak görüldüğünü ancak bazı zamanlarda yüksek yoğunluğa ulaştığını bildirmişlerdir. 4.1.2.7. Cins: Lasiacantha Stål 4.1.2.7.(1). Tür: Lasiacantha hedenborgii (Stål) Dünyadaki yayılışı, Türkiye deki yayılışı ve konukçuları 4.1.1.6.(1) başlıklı bölümde detaylı olarak sunulmuştur. Çizelge 4.27. Lasiacantha hedenborgii nin tespit edildiği yerler İlçe Diyarbakır Çermik (Hamambaşı) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Thymus sp. 21 Tarih 16.06.2009 16.08.2009 Koordinat 380910K-392913D Y: 801 m Diyarbakır Çermik (Göktepe) Salvia multicaulis V. 1 02.06.2009 380641K-392057D Y: 899 m Mardin Merkez (Akresta) Teucrium sp. 2 08.08.2009 372329K-403854D Y: 1071 m L. hedenborgii haziran ve eylül ayları arasında düşük yoğunlukta tespit edilmiştir (Çizelge 4.27). 88

4.1.2.8. Cins: Tingis Fabricius 4.1.2.8.(1). Tür: Tingis angustata (Herrich-Schaeffer) Dünyadaki Yayılışı; Almanya, Arnavutluk, Avusturya, Belçika, Çek Cumhuriyeti, Fransa, İngiltere, İspanya, İtalya, Kıbrıs, Macaristan, Polonya, Türkiye, Yugoslavya ve Yunanistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983; Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Ankara, Antalya, Bursa, Kastamonu, Kayseri, Kahramanmaraş, Mersin ve Tokat (Hoberlandt, 1955; Lodos ve Önder, 1983; Péricart, 1983). Konukçuları; Arthemis thracica, Cnicus arvensis, Onopordon acanthium, Pyrus aria, P. malus, Scrofularia canina, Sorbus cretica ve Tamarix sp. (Drake and Ruhoff, 1965; Lodos ve Önder, 1983; Péricart, 1983). Çizelge 4.28. Tingis angustata nın tespit edildiği yerler Lokasyon Elazığ Maden (Merkez) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Rumex sp. 2 10.06.2009 Koordinat 382426K, 393925D Y: 976 m T. angustata çalışma yapılan alanda ilk kez saptanmış olup, düşük yoğunlukta tespit edilmiştir (Çizelge 4.28). Lodos ve Önder (1983), zararlıyı ülkemizde haziran ve eylül ayları arasında elma ve Tamarix sp. üzerinde saptamışlardır. Aynı araştırıcılar zararlının seyrek olarak görüldüğünü bildirmişlerdir. 4.1.2.8.(2). Tür: Tingis auriculata (Costa) (Şekil 4.31) Dünyadaki Yayılışı; Almanya, Arnavutluk, Avusturya, Bulgaristan, Cezayir, Çek Cumhuriyeti, Fas, Fransa, Irak, İspanya, İtalya, İsveç, İsviçre, İsrail, Macaristan, Portekiz, Romanya, Rusya, Suriye, Türkiye, Ürdün, Yugoslavya ve 89

Yunanistan (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983; Lodos ve Önder, 1983, Önder ve ark., 2006). Türkiye deki Yayılışı; Adıyaman, Afyon, Ankara, Antakya, Aydın, Çankırı, Diyarbakır, Erzincan, Erzurum, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kahramanmaraş, Kırşehir, Konya, Kütahya, Mersin, Samsun, Siirt, Sinop, Tekirdağ ve Van (Seidenstücker, 1954; Hoberlandt, 1955; Lodos ve Önder, 1983; Péricart, 1983). Konukçuları; Anthemis tinctoria, Adonis vernalis, Caucalis daucoides, C. lappulacea, C. anthriscus, C. latifolia, Carum verticillatum, Daucus carota, Stachys sp., S. recta; Statice sp.; Torilus arvensis ve T. neglecta (Drake and Ruhoff, 1965; Lodos ve Önder, 1983; Péricart, 1983). Çizelge 4.29. Tingis auriculata nın tespit edildiği yerler Lokasyon Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Koordinat Elazığ Maden (Merkez) Diyarbakır Ergani (Ziyaret) Datisca cannabina L. 2 10.06.2009 Umbeliferae 3 16.06.2009 382426K, 393925D Y: 976 m 382940K-393830D Y: 805 m Çizelge 4.29 incelendiğinde T. auriculata nın düşük yoğunlukta tespit edildiği görülmektedir. Lodos ve Önder (1983), zararlıyı ülkemizde nisan ve eylül ayları arasında saptamışlardır. Aynı araştırıcılar zararlının yaygın fakat düşük yoğunlukta olduğunu bildirmişlerdir. 90

A B 1 mm Şekil 4.31. Tingis auriculata nın dorsal (A) ve ventralden (B-dişi) görünümü 4.1.2.8.(3). Tür: Tingis hellenica (Puton) Dünyadaki yayılışı, Türkiye deki yayılışı ve konukçuları 4.1.1.10.(2) başlıklı bölümde detaylı olarak sunulmuştur. Çizelge 4.30. Tingis hellenica nın tespit edildiği yerler Lokasyon Diyarbakır Çermik (Hamambaşı) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Thymus sp. 3 16.06.2009 Koordinat 380910K-392913D Y: 801 m T. hellenica, çalışma yapılan alanda düşük yoğunlukta tespit edilmiştir (Çizelge 4.30). 4.1.2.8.(4). Tür: Tingis seidenstueckeri Péricart (Şekil 4.32) 1983). Dünyadaki Yayılışı; Suriye (Halep) (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 91

Türkiye deki Yayılışı; T. seidenstueckeri ülkemiz faunası için yeni kayıttır. Konukçuları; Phlomis sp. (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983). Bu çalışmada Echinops sp. üzerinde saptanmıştır (Çizelge 4.31). Çizelge 4.31. Tingis seidenstueckeri nin tespit edildiği yerler Lokasyon Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Koordinat Mardin Merkez (Akbağ) Echinops sp. 22 24.06.2009 372211K 403831D Y: 966 m Echinops sp. üzerinde haziran ayında tespit edilen bu tür ülkemiz faunası için yeni kayıttır. A 1 mm B C Şekil 4.32. Tingis seidenstueckeri nin dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C-erkek) görünümü 92

4.1.2.8.(5). Tür: Tingis sinuaticollis (Jakovlev) Sinonimi; Monanthia (Platychila) sinuaticollis Jakovlev (Şekil 4.33) Dünyadaki Yayılışı; Rusya (Dağıstan) (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983). Türkiye deki Yayılışı; T. sinuaticollis ülkemiz faunası için yeni kayıttır. Konukçuları; Bilinmiyor (Drake and Ruhoff, 1965; Péricart, 1983). Bu çalışmada Echinops sp. üzerinde saptanmıştır (Çizelge 4.32). Çizelge 4.32. Tingis sinuaticollis in tespit edildiği yerler İlçe Mardin Merkez (Akbağ) Konukçu Yakalanan Toplam Birey Sayısı Tarih Echinops sp. 10 08.08.2009 Koordinat 372211K 403831D Y: 966 m Echinops sp. üzerinde ağustos ayında tespit edilen bu tür ülkemiz faunası için yeni kayıttır. A B C 1 mm Şekil 4.33. Tingis sinuaticollis in dorsal (A) ve ventralden (B-dişi, C-erkek) görünümü 93

4.2. Tingidae Türlerinin Parazitoit ve Predatörleri Çalışma sonucunda Coccinellidae (Coleoptera) familyasına ait 19, Anthocoridae (Hemiptera) familyasına ait 2, Lygaeidae (Hemiptera) familyasına ait 1, Miridae (Hemiptera) familyasına ait 2, Nabidae (Hemiptera) familyasına ait 1, Chrysopidae (Neuroptera) familyasına ait 1 ve Mymaridae (Hymenoptera) familyasına ait 1 tür tespit edilmiştir. Çalışmada ayrıca M. unicostata ve M. lobulifera üzerinde tespit edilen Erythraeidae (Acarina) familyasına ait 1 er dış parazit akar türünün teşhisi henüz yapılamamıştır. Tespit edilen parazitoit ve predatörler Çizelge 4.33 te verilmiştir. Çizelge 4.33. Çalışma sonucunda tespit edilen parazitoit ve predatörler Takım Familya Tür Coleoptera Coccinellidae Coccinella septempunctata (L.) Stethorus gilvifrons (Mulsant) Adalia bipunctata (L.) Adalia fasciatopunctata revelierei Mulsant Chilocorus bipustulatus (L.) Scymnus (Pullus) mediterraneus Khnzorian Scymnus pallipediformis Günther Scymnus (Pullus) subvillosus (Goeze) Scymnus inderihensis Mulsant Hyperaspis reppensis (Herbst.) Hyperaspis quadrimaculata Redtb. Harmonia quadripunctata (Pont.) Exochomus quadripustulatus (L.) Oenopia (Synharmonia) conglobata (L.) Myrrha octodecimquttata (L.) Psyllobora vigintiduopunctata (L.) Pharoscymnus pharoides Marsl. Hipodomia (Adalia) variegata (Goeze) Nephus ludyi Weise 94

Çizelge 4.33 ün devamı Neuroptera Chrysopidae Chrysoperla carnea (Stephens) Hemiptera Miridae Deraeocoris serenus Douglas & Scott Psallus varians cornutus Wagner Lygaeidae Anthocoridae Geocoris (Piocoris) sp. Anthocoris minki minki Dohrn Hymenoptera Nabidae Mymaridae Anthocoris minki pistaciae Wagner Nabis pseudoferus orientarius Remane Erythmelus (Paralellaptera) teleonemiae (Subba Rao)* Acarina Erythraeidae Tür teşhisi yapılamamıştır. * Türkiye faunası için yeni kayıt 4.2.1. Mymaridae (Hymenoptera; Chalcidoidea) Familyası Tür Adı: Erythmelus (Paralellaptera) teleonemiae (Subba Rao) (Şekil 4.34) Dünyadaki Yayılışı; ABD, Avusturya, Fransa, İngiltere, İran, İspanya, Kanada, Kırgızistan, Meksika, Rusya, Romanya, Türkmenistan ve Yunanistan (Girault, 1911; Triapitsyn, 2003). Türkiye deki Yayılışı; Erythmelus (Paralellaptera) teleonemiae (Subba Rao) ülkemiz faunası için yeni kayıttır. Konukçuları; Adelphocoris sp., Lygus hesperus Knight (Hemiptera; Miridae); Circulifer sp., Circulifer tenellus Baker, Eutettix sp., Eutettix tenellus Baker (Hemiptera; Cicadellidae); Corythaica venusta Champion, Dictyla nassata Puton, Derephysia foliacea Fallen, Neoaliturus tenellus Baker (Hemiptera; Tingidae) (Girault, 1911; Triapitsyn, 2003). Çizelge 4.34. Erythmelus (Paralellaptera) teleonemiae nin tespit edildiği yerler Lokasyon Konukçu Bitki Mardin Merkez (Akresta) Kültürden Çıkan Ergin Birey Sayısı Tarih M. lobulifera Badem 18 25.06.2011 Koordinat 372329K-403854D Y: 1071 m Mardin Yeşilli (Kabala) M. lobulifera Badem 8 25.06.2011 372138K-404754D Y: 890 m 95

Bu tür sadece Mardin ilinde M. lobulifera yumurtaları üzerinde tespit edilmiş olup (Çizelge 4.34) daha önce M. lobulifera üzerinde bulunan herhangi bir yumurta parazitoiti tespit edilememiştir. Elde edilen bu tür Türkiye faunası için yeni kayıt olmakla birlikte M. lobulifera için tespit edilen ilk yumurta parazitoitidir. Bununla birlikte Triapitsyn ve Beardsley (2000), Anagrus (Hymenoptera; Mymaridae) cinsine ait birçok türün bazı mirid ve tingidlerin yumurta parazitoidi olduklarını bildirmişlerdir. Costa ve ark. (2003), laboratuvar koşullarında yaptıkları çalışmada Erythmelus tingitiphagus (Soares) (Hymenoptera; Mymaridae) un Leptopharsa heveae Drake & Poor (Hemiptera; Tingidae) yumurtalarını % 7 oranında parazitlediğini tespit etmişlerdir. Akbarzadeh-Shoukat (2006), İran daki elma bahçelerinde S. pyri nin yumurta parazitoidi olarak Parallellaptera panis Enock (Hymenoptera; Mymaridae) türünü tespit etmiş ve bu türün İran faunası için yeni kayıt olduğunu bildirmiştir. Peña ve ark. (2007), Pseudacysta perseae (Heidemann) (Hemiptera; Tingidae) nın doğal düşmanları arasında yumurta parazitoiti olarak Oligosita spp. (Hymenoptera; Trichogrammatidae) ve Erythmelus spp. (Hymenoptera; Mymaridae) nin bulunduğunu bildirmişlerdir. Triapitsyn ve ark. (2007), Erythmelus Enock (Hymenoptera; Mymaridae) cinsine ait türlerin mirid ve tingidlerin yumurta parazitoidi olduğunu bildirmişlerdir. Peña ve ark. (2009), Florida da (ABD) yürüttükleri çalışmada Pseudacysta perseae (Hemiptera; Tingidae) nın yumurta parazitoidi olan Erythmelus klopomor S. Triapitsyn (Hymenoptera; Mymaridae) türünü Florida eyaletinde kaydetmişledir. 96

A B C 0,1 mm D E Şekil 4.34. Erythmelus (Paralellaptera) teleonemiae (A-B: ergin, C: abdomen (dişi), D: ön kanatlar (dişi), E: anten (dişi), Resim: Dr. E. Pricop) 4.2.2. Erythraeidae (Acarina) Familyası Çalışmada Erythraeidae (Acarina) familyasına bağlı dış parazit akarların tespit edildiği yerler Çizelge 4.35 te verilmiştir. Çizelge 4.35. Erythraeidae (Acarina) familyasına bağlı avcı akarların tespit edildiği yerler Lokasyon Konukçu Bitki Birey Sayısı Tarih Koordinat Mardin Yeşilli (Kabala) M. lobulifera Badem 2 02.07.2009 372138K-404754D Y: 890 m Mardin Mazıdağı (Duraklı) M. unicostata Kavak 2 25.06.2011 373050K-403123D Y: 894 m M. lobulifera ve M. unicostata üzerinde ikişer adet olmak üzere Erythraeidae familyasına ait toplam dört dış parazit akar saptanmış (Şekil 4.35), uzmanlara gönderilmiş ancak teşhisi henüz tarafımıza bildirilmemiştir. Ülkemizde bu familyaya ait bireylerin tingidler üzerinde beslendiğine dair herhangi bir literatür bilgisine de ulaşılamamıştır. Saboori ve Babolmorad (2000), İran da yaptıkları çalışmada M. unicostata nın dış paraziti ve bilim dünyası için yeni kayıt 97

niteliğinde olan Erythraeus (E.) shojai Saboori & Babolmorad (Acari: Erythraeidae) türünü tespit etmişlerdir. Torre ve ark. (1999), M. lobulifera ve M. unicostata ile aynı familyada yer alan Pseudacysta perseae (Heidemann) nin doğal düşmanı olarak Phytoseidae (Acarina) familyasına bağlı Euseius hibisci Chant türünü tespit etmişlerdir. Şekil 4.35. Erythraeidae familyasına bağlı teşhisi yapılamayan dış parazit avcı akar (resimdeki konukçu Monosteira unicostata) 4.2.3. Coccinellidae (Coleoptera) Familyası Coccinellidae familyasına bağlı 14 cinse ait toplam 19 tür tespit edilmiştir. Çalışmada iller itibariyle yoğunluğu yüksek olan türler Çizelge 4.36-4.38 de verilmiştir. Çizelge 4.36. Mardin ilinde yoğunluğu yüksek tespit edilen coccinelllid türleri. Tür Adı Toplanan Ergin Birey Sayısı İldeki Coccinellidler İçindeki Oranı (%) Scymnus inderihensis Mulsant 1033 % 44,23 Oenopia (Synharmonia) conglobata (L.) 406 % 17,38 Scymnus (Pullus) subvillosus (Goeze) 293 % 12,54 Coccinella septempunctata (L.) 208 % 8,90 Adalia fasciatopunctata revelierei Mulsant 94 % 4,02 Diğer 351 % 12,93 Toplam 2335 % 100 98

Mardin ilinde yoğunluğu en yüksek olan coccinellid türü Scymnus inderihensis Mulsant (% 44,23) olarak tespit edilmiş, bu türü Oenopia (Synharmonia) conglobata (L.) (% 17,38) ve Scymnus (Pullus) subvillosus (Goeze) (% 12,54) (Şekil 4.37) takip etmiştir (Çizelge 4.36). Çizelge 4.37. Elazığ ilinde yoğunluğu yüksek tespit edilen coccinelllid türleri Tür Adı Toplanan Ergin Birey Sayısı İldeki Coccinellidler İçindeki Oranı (%) Oenopia (Synharmonia) conglobata (L.) 558 % 31,19 Scymnus inderihensis Mulsant 391 % 21,85 Coccinella septempunctata (L.) 239 % 13,35 Scymnus (Pullus) subvillosus (Goeze) 214 % 11,96 Adalia fasciatopunctata revelierei Mulsant 163 % 9,11 Diğer 224 % 12,54 Toplam 1789 % 100 Elazığ ilinde yoğunluğu en yüksek olan coccinellid türü O. conglobata (% 31,19) olarak tespit edilmiş (Şekil 4.36), bu türü S. inderihensis (% 21,85) (Şekil 4.36) ve Coccinella septempunctata (L.) (% 13,35) (Şekil 4.36) takip etmiştir (Çizelge 4.37). Çizelge 4.38. Diyarbakır ilinde yoğunluğu yüksek tespit edilen coccinelllid türleri Tür Adı Toplanan Ergin Birey Sayısı İldeki Coccinellidler İçindeki Oranı (%) Oenopia (Synharmonia) conglobata (L.) 614 % 31,4 Scymnus inderihensis Mulsant 346 % 17,71 Adalia fasciatopunctata revelierei Mulsant 192 % 9,83 Coccinella septempunctata (L.) 164 % 8,39 Pharoscymnus pharoides Marsl 144 % 7,37 Diğer 493 % 25,3 Toplam 1953 % 100 Diyarbakır ilinde yoğunluğu en yüksek olan coccinellid türü O. conglobata (L.) (% 31,4) olarak tespit edilmiş, bu türü S. inderihensis (% 17,71), Adalia 99

fasciatopunctata revelierei Mulsant (% 9,83) (Şekil 4.36) ve Pharoscymnus pharoides Marsl (% 7,37) (Şekil 4.37) takip etmiştir (Çizelge 4.38). Coccinellidae türlerinin larva ve erginleri yaprakbiti, thrips, kırmızı örümcek ve koşnil gibi böceklerle beslenmeleri nedeniyle son yıllarda geniş çapta biyolojik mücadelede kullanılmaktadır (Uygun, 1981; Demirsoy, 1990; Kansu, 2000). Öncüer (1991), bu familyadaki türlerin başta yaprak bitleri olmak üzere 30 dan fazla zararlı türle beslendiklerini açıklamıştır. Bolu (2007), badem ağaçları üzerinde zarar yapan M. lobulifera, M. unicostata ve S. pyri nin doğal düşmanlarını araştırdığı çalışma sonucunda 24 coccinellid türü tespit etmiş ve Diyarbakır ilindeki en yoğun türlerin sırasıyla O. conglabata (% 19,4.), Scymnus (Pullus) araraticus Khrzorian (% 15,8) ve S. subvillosus (% 15,6); Mardin ilinde S. araraticus (% 45,4), O. conglabata (% 20,0) ve S. subvillosus (% 7,7); Elazığ ilinde S. subvillosus (% 17,8), A. fasciatopunctata revelierei (% 10,9) ve S. araraticus (% 8,6) olduğunu bildirmiştir. Çalışmada tespit edilen türler çalışmamız neticesinde de tespit edilmiştir. Türlerin bulunma oranlarının farklı olmasının nedeninin söz konusu çalışmada sadece badem ağaçları üzerindeki tingidlerin doğal düşmanlarının incelenmesi olduğu tahmin edilmektedir. Bulunma oranlarına ilişkin çalışmanın yanı sıra Bolu ve ark. (2007), Adıyaman, Diyarbakır, Elazığ, Mardin, Siirt ve Şanlıurfa illeri antepfıstığı, badem ve kiraz bahçelerinde avcı coccinellid türleri ve avları üzerine bir çalışma yürütmüşler ve çalışmamızda tespit edilen bir çok coccinellid türünün M. lobulifera, M. unicostata ve S. pyri nin doğal düşmanı olduğunu tespit etmişlerdir (Çizelge 4.43). Bölgede yapılan bu çalışmaların yanı sıra literatürde yurtdışında da coccinellidlerin tingidlerin doğal düşmanı olduğuna ilişkin bazı çalışmalar mevcuttur. Eguagie (1974), Tingis ampliata (Hemiptera; Tingidae) nın doğal düşmanları arasında coccinellidlerin de bulunduğunu saptamıştır. Talamy ve Denno (1981), coccinellidlerin Gargaphia solani Heidemann (Hemiptera; Tingidae) nin bir veya birden fazla nimf dönemiyle beslendiğini bildirmişlerdir. Torre ve ark. (1999), Küba da avokado zararlısı Pseudacysta perseae (Heidemann) (Hemiptera; Tingidae) nın doğal düşmanları arasında Coccinellidae 100

familyasına bağlı Psyllobora nana Mulsant, Cycloneda sanguinea L. türlerinin bulunduğunu tespit etmişlerdir. A B C D Şekil 4.36. Oenopia (Synharmonia) conglobata (L.) (A), Scymnus inderihensis Mulsant (B), Adalia fasciatopunctata revelierei Mulsant (C), Coccinella septempunctata (L.) (D) 101

A B Şekil 4.37. Pharoscymnus pharoides Marsl (A), Scymnus (Pullus) subvillosus (Goeze) (B) 4.2.4. Hemiptera Takımına Ait Predatörler Hemiptera takımından Anhocoridae familyasına ait 2, Lygaeidae familyasına ait 1, Miridae familyasına ait 2 ve Nabidae familyasına ait 1 tür olmak üzere toplam 6 tür tespit edilmiştir. Tespit edilen türlerin iller itibariyle dağılımı ve yoğunlukları Çizelge 4.39-4.41 de verilmiştir. Çizelge 4.39. Mardin ilinde tespit edilen hemipter türleri Tür Adı Toplanan Ergin Birey Sayısı İldeki Hemipterler İçindeki Oranı (%) Geocoris (Piocoris) spp. 244 % 39,80 Anthocoris minki minki Dohrn 191 % 31,16 Psallus varians cornutus Wagner 85 % 13,87 Deraeocoris serenus Douglas & Scott 62 % 10,11 Anthocoris minki pistaciae Wagner 20 % 3,27 Nabis pseudoferus orientarius Remane 11 % 1,79 Toplam 613 % 100 102

Mardin ilinde yoğunluğu en yüksek olan hemipter türleri sırasıyla Geocoris (Piocoris) spp. (% 39,80) (Şekil 4.34), Anthocoris minki minki Dohrn (% 31,16) (Şekil 4.38), Psallus varians cornutus Wagner (% 13,87) (Şekil 4.38) ve Deraeocoris serenus Douglas & Scott (% 10,11) (Şekil 4.34) olarak tespit edilmiştir (Çizelge 4.39). Anthocoris minki pistaciae Wagner (Şekil 4.38) ve Nabis pseudoferus orientarius Remane (Şekil 4.38) çok düşük yoğunlukta tespit edilmiştir (Çizelge 4.39). Çizelge 4.40. Diyarbakır ilinde tespit edilen hemipter türleri Tür Adı Toplanan Ergin Birey Sayısı İldeki Hemipterler İçindeki Oranı (%) Geocoris (Piocoris) spp. 169 % 35,36 Anthocoris minki minki Dohrn 142 % 29,71 Psallus varians cornutus Wagner 93 % 19,46 Deraeocoris serenus Douglas & Scott 41 % 8,58 Anthocoris minki pistaciae Wagner 29 % 6,06 Nabis pseudoferus orientarius Remane 4 % 0,83 Toplam 478 % 100 Diyarbakır ilinde yoğunluğu en yüksek olan hemipter türleri sırasıyla Geocoris (Piocoris) spp. (% 35,36), A. minki minki (% 29,71), P. varians cornutus (% 19,46) ve D. serenus (% 8,58) olarak tespit edilmiştir (Çizelge 4.40). Çizelge 4.41. Elazığ ilinde tespit edilen hemipter türleri Tür Adı Toplanan Ergin Birey Sayısı İldeki Hemipterler İçindeki Oranı (%) Anthocoris minki minki Dohrn 132 % 45,99 Geocoris (Piocoris) spp. 73 % 25,44 Deraeocoris serenus Douglas & Scott 52 % 18,12 Psallus varians cornutus Wagner 24 % 8,36 Nabis pseudoferus orientarius Remane 6 % 2,09 Toplam 287 % 100 103

Elazığ ilinde yoğunluğu en yüksek olan hemipter türleri sırasıyla A. minki minki (% 45,99), Geocoris (Piocoris) spp. (% 25,44), D. serenus (% 18,12) ve P. varians cornutus (% 8,36) olarak tespit edilmiştir (Çizelge 4.41). Anthocoridae, Lygaedidae, Miridae ve Nabidae familyalarına ait türlerin çoğunluğu predatör olup kendilerinden boyca daha küçük, yumuşak vücutlu böceklerle, özellikle yaprakbiti, cicadellid nimfleri, sinek, küçük kelebek larvaları ve bazı hemipter nimfleri ile beslenmektedirler. Türlerin beslenmesi sokup emme şeklinde olur (Lodos, 1989). Bolu (2007), badem ağaçları üzerinde zarar yapan M. lobulifera, M. unicostata ve S. pyri nin doğal düşmanlarını araştırdığı çalışma sonucunda Anthocoridae familyasına bağlı Orius horvathi (Reuter), Anthocoris minki Dohrn, Miridae familyasına bağlı Campylomma lindbergi Hoberlandt ve Deraeocoris sp., Nabidae familyasına bağlı Nabis pseudoferus Remane ve Lygaeidae familyasına bağlı Piocoris luridus Fieber olmak üzere beş avcı hemipter türü tespit etmiş ve Diyarbakır ilindeki en yoğun türlerin sırasıyla Campylomma lindbergi (% 73,2) Deraeocoris sp. (% 9,3) (Miridae) ve Piocoris luridus (% 7,3) (Lygaeidae); Elazığ ilinde Orius horvathi (% 56,0), A. minki (% 21,3) (Anthocoridae) ve P. luridus (% 14,7) (Lygaeidae); Mardin ilinde P. luridus (% 51,6), Deraeocoris sp. (% 19,4) ve A. minki (% 18,8) olduğunu bildirmiştir. Çalışmada tespit edilen türlerin çoğunluğu çalışmamız neticesinde de tespit edilmiştir (Çizelge 4.43). Türlerin bulunma oranlarının farklı olmasının nedeninin söz konusu çalışmada sadece badem ağaçları üzerindeki tingidlerin doğal düşmanlarının incelenmesi olduğu tahmin edilmektedir. Bolu (2007) nin bölgede yaptığı bu çalışma dışında literatürde avcı hemipterlerin tingidlerin doğal düşmanı olduğuna ilişkin yurtdışında yapılmış bazı çalışmalar da mevcuttur. Peña ve ark. (1998) ile Torre ve ark. (1999), Miridae familyasına bağlı Paracarniella cubana (Bruner) nın Pseudacysta perseae (Heidemann) (Hemiptera: Tingidae) nin doğal düşmanı olduğunu tespit etmişlerdir. Akbarzadeh-Shoukat (2006), İran daki elma bahçelerinde S. pyri nin doğal düşmanı olarak Miridae familyasına bağlı Stethoconus japonicus Schumacher, Orthotylus nasatus F., Deraeocoris sp. ve Reduviidae familyasına bağlı Zelus sp. türünü tespit etmiştir. Peña ve ark. (2007), Pseudacysta perseae 104

(Heidemann) (Hemiptera: Tingidae) nin doğal düşmanları arasında Miridae familyasına ait Paracarniella cubana (Bruner) ve Sthetoconus praefectus (Distant) un bulunduğunu tespit etmişlerdir. Kıvan ve Aysal (2009), elma bahçelerinde yaptıkları gözlemlerde Stethoconus pyri (Mella) (Hemiptera: Miridae) nin armut kaplanının (Stephanitis pyri (Fabricius)) nimflerinin bulunduğu yerde toplandığını; laboratuvarda yapılan gözlemlerde de bu türün ergin ve nimflerinin armut kaplanının ergin ve nimfleriyle beslendiğini saptamışlardır. A B C D E F Şekil 4.38. Geocoris (Piocoris) sp. (A), Anthocoris minki minki Dohrn (B), Deraeocoris serenus Douglas & Scott (C), Psallus varians cornutus Wagner (D), Nabis pseudoferus orientarius Remane (E), Anthocoris minki pistaciae Wagner (F) 105

4.2.5. Chrysopidae (Neuroptera) Familyasına Ait Predatörler Çalışmada Chrysopidae familyasına ait sadece Chrysoperla carnea (Stephens) türü tespit edilmiştir. Bu türün Diyarbakır, Mardin ve Elazığ illerindeki yoğunluk durumu Çizelge 4.42 de verilmiştir. Çizelge 4.42 Chrysoperla carnea (Stephens) nın çalışma alanındaki iller itibariyle yoğunluk durumu İl Adı Toplanan Ergin Birey Sayısı Çalışma Alanındaki Chrysopidler İçindeki Oranı (%) Diyarbakır 178 % 45,06 Mardin 123 % 31,14 Elazığ 94 % 23,80 Toplam 395 % 100 Çizelge 4.42 incelendiğinde Chrysoperla carnea nın en yüksek yoğunlukta tespit edildiği yerin Diyarbakır ili (% 45,06) olduğu görülmektedir. Chrysoperla carnea larvalarının tingid nimfleri ile beslenmeleri çalışma esnasında da gözlenmiştir (Şekil 4.39). Şekil 4.39 Chrysoperla carnea nın Elasmotropis testacea nimfi ile beslenme anı Torre ve ark. (1999), Pseudacysta perseae (Heidemann) (Hemiptera: Tingidae) nın doğal düşmanları arasında Chrysopidae familyasına bağlı Chrysopa exerior Navas, Nodita vegana Navas ve Nodita cerverai Navas türlerini tespit etmiş ve etkinliklerinin yüksek olduğunu bildirmişlerdir. Akbarzadeh-Shoukat 106

(2006), İran daki elma bahçelerinde S. pyri nin doğal düşmanları arasında chrysopidae familyasına bağlı Chrysopa sp. nın olduğunu bildirmiştir. Peña ve ark. (2007), Chrysopidae familyasına bağlı Chrysoperla rufilabris (Burmeister) in, Pseudacysta perseae (Heidemann) (Hemiptera: Tingidae) nin doğal düşmanı olduğunu bildirmişlerdir. Humeres ve ark. (2009), Pseudacysta perseae (Hemiptera: Tingidae) nin doğal düşman etkinliğini tespit etmek amacıyla laboratuvar ve sera koşullarında bir çalışma yürütmüşlerdir. Çalışmada avcı trips Franklinothrips orizabensis Johansen in ergini, Chrysoperla rufilabris (Burmeister) (Neuroptera: Chrysopidae) in ikinci dönem larvası ve avcı akar Neoseiulus californicus (McGregor) kullanılmıştır. Çalışma sonucunda hem laboratuvar hem de sera koşullarında en etkin ve gelecek vaat eden türün C. rufilabris olduğu tespit edilmiştir. Çalışma yapılan alanda badem ağaçları üzerinde tingidler dışında kırmızı örümcek, yaprak bitleri, kabuklu bitler vb., aynı şekilde kavak ve söğütler üzerinde cicadellid ve yaprak biti popülasyonlarının bulunduğu görülmüştür. Çalışma alanında tespit edilen bir çok avcı türün yukarıdaki diğer zararlı türlerle de beslenebildiği literatürde ifade edilmektedir. Bu nedenle bu çalışmada elde elden doğal düşmanların sadece tingidler üzerinde beslenen doğal düşmanlar olmadığı, bu kompleksin doğal olduğunu söyleyebiliriz. Fakat bu aşamada çalışmamızda elde edilen doğal düşmanları belirtmekte fayda olduğunu düşünmekteyiz. Bununla birlikte adı geçen doğal düşmanlar literatürde tingidlerle de anılmaktadır (Çizelge 4.43). 107

Çizelge 4.43 Çalışma ile tespit edilen avcı türler ve ilişkili oldukları tahmin edilen tingid türleri 1 Tür Coccinella septempunctata (L.)** 2 Stethorus gilvifrons (Mulsant) 3 4 5 6 7 Adalia fasciatopunctata revelierei Mulsant** Scymnus pallipediformis Günther Scymnus (Pullus) subvillosus (Goeze) Hyperaspis quadrimaculata Redtb. Oenopia (Synharmonia) conglobata (L.)** 8 Pharoscymnus pharoides Marsl. 9 Scymnus inderihensis Mulstant - 10 Exochomus quadripustulatus (L.) Literatüre Göre İlişkili Olduğu Tingid Türleri COLEOPTERA TAKIMI M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007; Bolu ve ark., 2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu ve ark., 2007) NEUROPTERA TAKIMI Bu Çalışmada İlişkili Olduğu Tahmin Edilen Tingid Türleri* M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis M. lobulifera M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis M. lobulifera M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis M. lobulifera 11 Chrysoperla carnea (Stephens)** S. pyri (Akbarzadeh- Shoukat, 2006) E. testacea, M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis HEMIPTERA TAKIMI 12 Deraeocoris serenus Douglas & Scott 13 Geocoris (Piocoris) sp.** 14 Anthocoris minki minki Dohrn** 15 16 Anthocoris minki pistaciae Wagner Nabis pseudoferus orientarius Remane M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri (Bolu,2007) M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis M. lobulifera, M. unicostata, S. pyri, P. confinis Psallus varians cornutus 17 - M. unicostata Wagner * Bu sütunda isimleri geçen tingidlerin popülasyon yo ğunluğunun yüksek olduğu yerlerda karşılarındaki avcı türlerin de yoğunluğunun yüksek olduğu tespit edilmiştir. Literatür bilgileri de ilave edilerek avcı türlerle bu tingidler arasında bir ilişki olduğu kanısına varılmıştır. Çalışma ile tespit edilen avcı türler için laboratuvarda yeme denemesi yap ılmamıştır. ** Bu avcıların karşılarındaki tingidlerle beslendikleri doğada gözlenmiştir. 108

4.3. Monosteira lobulifera (Reuter) nın Laboratuvar Koşullarında Biyolojisi 4.3.1. Dişi Başına Bırakılan Yumurta Sayısı, Yumurta Açılma Süresi ve Oranı Monosteira lobulifera nın dişi başına bıraktığı yumurta sayısı, yumurta açılma süresi ve oranı Çizelge 4.44 te verilmiştir. Çizelge 4.44. Monosteira lobulifera nın laboratuvar koşullarında (25±1 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı nem) dişi başına bırakılan yumurta sayısı, yumurta açılma süresi ve oranı Dişi Başına Bırakılan Yumurta Sayısı (adet) Yumurta Açılma Süresi (gün) Yumurta Açılma Oranı (%) n (adet) Minimum Maksimum Ortalama 29 23,00 248,00 89,79±45,90 156 8,00 11,00 9,39±0,81 104 - - 76,92 Çizelge 4.44 incelendiğinde M. lobulifera nın dişi başına bıraktığı ortalama yumurta sayısının 89,79±45,90 adet olduğu görülmektedir. Dişi başına bırakılan en düşük yumurta sayısı 23, en yüksek yumurta sayısı ise 248 adet olarak saptanmıştır. Literatürde M. lobulifera nın biyolojisi hakkında yapılmış herhangi bir çalışmaya rastlanmamıştır. Ancak zararlı ile aynı familyada yer alan türlerin biyolojisi ile ilgili yapılmış çalışmalar mevcuttur. Göksu (1964), S. pyri nin birinci döl dişilerinin dişi başına ortalama 103 127 adet arasında yumurta bıraktıklarını tespit etmiştir. Shahin ve Almaroof (2002), M. unicostata nın laboratuvar koşullarında kavak bitkisi (Populus sp.) üzerinde 25 ºC sıcaklık ve % 60±5 nemde dişi başına bıraktığı ortalama yumurta sayısını 150,70 adet olarak bulmuşlardır. Babmorad ve Askari (2004), sera koşullarında kavaklar üzerinde M. unicostata nın dişi başına bıraktığı ortalama yumurta sayısının 69,62 adet olduğunu tespit etmişlerdir. Aysal ve Kıvan (2008), S.pyri nin dişilerinin 26 ºC de bıraktıkları ortalama yumurta sayısının 186,9 adet olduğunu bildirmişlerdir. Dişi başına bırakılan yumurta sayısı ile ilgili olarak bu çalışmada elde edilen sonuçlar 109

Göksu (1964) ile Babmorad ve Askari (2004) nin elde ettiği sonuçlara yakın iken, Shahin ve Almaroof (2002) ile Aysal ve Kıvan (2008) nın elde ettiği sonuçlardan farklılık arzetmektedir. Ancak çalışmalarda farklı tingid türlerinin farklı konukçu bitkilerin ve farklı laboratuar koşullarının kullanılmış olmasının bu farklara neden olduğu açıkça görülmektedir. M. lobulifera nın ortalama yumurta açılma süresi 9,39±0,81 gün olarak tespit edilmiştir. En düşük yumurta açılma süresi 8 gün, en yüksek yumurta açılma süresi ise 11 gün bulunmuştur. (Çizelge 4.44). Shahin ve Almaroof (2002), 25 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı neme sahip laboratuvar koşullarında M. unicostata nın kavak üzerindeki ortalama yumurta açılma süresini 10,12 gün olarak bulmuşlardır. Babmorad ve Askari (2004), 25 ºC sıcaklık ve % 50 orantılı neme sahip laboratuvar koşullarında M. unicostata nın ortalama yumurta açılma süresini 8,31±1,02 gün olarak tespit etmişlerdir. Aysal ve Kıvan (2007), S. pyri nin 26 ºC deki yumurta açılma süresini 9,9 gün olarak bulmuşlardır. Yumurta açılma süresine ilişkin çalışmalar farklı türler, konukçular ve laboratuvar koşullarında gerçekleştirilmesine rağmen çalışmamızda elde edilen sonuçlarla benzerlik göstermektedir. M. lobulifera nın denemede gözlenen 104 yumurtasından 80 tanesinin açıldığı ve ortalama yumurta açılma oranının % 76,92 olduğu tespit edilmiştir (Çizelge 4.44). Aysal ve Kıvan (2008), S. pyri nin 20, 26 ve 29 ºC deki yumurta açılma oranlarını sırasıyla % 86,8; % 89,7 ve % 82,9 olarak tespit etmişlerdir. 4.3.2. Nimf Gelişme Süreleri ve Ölüm Oranları M. lobulifera nın nimf gelişme süreleri ve ölüm oranlarına ilişkin sonuçlar Çizelge 4.45 te verilmiştir. 110

Çizelge 4.45. Monosteira lobulifera nın laboratuvar koşullarında (25±1 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı nem) nimf gelişme süreleri (Gün) ve ölüm oranları (%) I. Dönem II. Dönem III. Dönem IV. Dönem V. Dönem Toplam Dişi (n=14) 2,07±0,26 a* (1,50-2,50)** 1,82±0,31 a (1,50-2,50) 1,89±0,21 a (1,50-2,00) 1,96±0,30 a (1,50-2,50) 2,85±0,36 a (2,50-3,50) 10,60±0,28 a (10,00-11,00) Ortalama (Gün) Erkek (n=16) 2,12±0,42 a (1,50-3,00) 2,03±0,34 a (1,50-2,50) 1,78±0,36 a (1,50-2,50) 2,06±0,30 a (1,50-2,50) 2,81±0,30 a (2,50-3,50) 10,81±0,81 a (10,00-12,50) Test İstatistiği (p) Ölüm Oranı (%) 0,951 7,32 0,131 15,78 0,257 3,12 0,473 3,22 0,822 0,00 0,854 29,44 * Nimf gelişme sürelerine ilişkin ortalamalar arasında fark soldan sağa doğru izlendiğinde farklı harfi içeriyorsa Mann-Whitney U testine göre istatistiki olarak önemlidir (P 0,05). ** Parantez içerisinde birinci sırada belirtilen rakam minimum süreyi, ikinci sırada belirtilen rakam ise maksimum süreyi (gün) ifade etmektedir. Çizelge 4.45 incelendiğinde M. lobulifera nın ortalama toplam nimf gelişme süresinin erkeklerde 10,81±0,81 gün, dişilerde 10,60±0,28 gün olduğu görülmektedir. Erkek bireylerde ortalama en uzun gelişme süresi V. dönemde 2,81±0,30 gün, ortalama en kısa gelişme süresi ise III. dönemde 1,78±0,36 gün olarak hesaplanmıştır. Dişi bireylerde ortalama en uzun gelişme süresi V. dönemde 2,85±0,36 gün, ortalama en kısa gelişme süresi ise II. dönemde 1,82±0,31 gün olarak belirlenmiştir. Erkek ve dişi bireylerde en kısa toplam nimf gelişme süreleri 10 ar gün olarak eşit bulunmuştur. En uzun toplam nimf gelişme süresi ise erkeklerde 12,50 gün, dişilerde ise 11 gün bulunmuştur. Dişi ve erkek bireylerde en kısa nimf gelişme süresi 1,5 gün, en uzun nimf gelişme süresi 3,50 gün olarak eşit bulunmuştur. Dişi ve erkek nimflerin dönemler ve toplam nimf gelişme süreleri arasındaki farkın istatistiki açıdan önemli olmadığı tespit edilmiştir (Çizelge 4.45). Aysal ve Kıvan (2008), cinsiyetlere göre nimf gelişme sürelerinin sıcaklıkla değişiklik gösterdiğini, çalışmamıza benzer şekilde bu farklılığın istatistiki olarak önemli olmadığını, genel olarak ise dişilerin toplam nimf gelişme süresinin çalışmamızdan farklı olarak erkek nimf gelişme süresinden uzun olduğunu saptamışlardır. M. lobulifera nın nimflerinin dönemleri itibariyle 111

görünümü Şekil 4.40 ta; nimfin gömlek değiştirme anı Şekil 4.41 de ve nimf gömleği Şekil 4.42 de gösterilmiştir. Gülperçin ve Önder (1999), S. pyri nin Bornova koşullarında nimf yaşam sürelerinin dönemler itibariyle sırasıyla altı, dört, üç, üç ve dört gün olduğunu tespit etmişlerdir. Shahin ve Almaroof (2002), laboratuvar koşullarında üç farklı sıcaklığın (20, 25 ve 30 ºC, % 60±5 nem) M. unicostata ya olan etkilerini belirlemek amacıyla kavak bitkisi üzerinde yürüttükleri çalışmada toplam nimf gelişme süresinin 20 ºC de 18,56 gün, 25 ºC de 10,22 gün ve 30 ºC de 9,60 gün olduğunu tespit etmişlerdir. Babmorad ve Askari (2004), M. unicostata nın sera ve laboratuvar koşullarında biyolojisini inceledikleri çalışmada sera ortamında nimf gelişme süresini I, II, III, IV ve V. nimf dönemleri için sırasıyla 2,75±0,42; 2,08±0,2; 2,92±1,16; 2,58±0,58 ve 4,83±0,88 gün; kontrollü laboratuvar koşullarında ise (25 C ve % 50 nem) nimf gelişme süresini I, II, III, IV ve V. nimf dönemleri için sırasıyla 2,00±0; 2,39±0.74; 2,00±0,43; 2,78±0,44 ve 2,83±0,56 gün olarak tespit etmişlerdir. Aysal ve Kıvan (2008), S. pyri nin erkek bireylerinin 26 C deki nimf gelişme süresini 12,3 gün; erkek bireyler için en uzun nimf gelişme süresini 20 C de (24,8±0,4 gün), en kısa nimf gelişme süresini ise 32 C de (10,0±0,4 gün) olarak hesaplamışlardır. Aynı araştırıcılar S. pyri nin dişi bireylerinin 26 C deki nimf gelişme süresini 12,4 gün olarak hesaplamışlardır. Dişi bireyler için en uzun nimf gelişme süresi 20 C de (25,1±0,4 gün), en kısa nimf gelişme süresi ise 32 C de (10,3±0,3 gün) hesaplanmıştır. Literatürde (Babmorad ve Askari, 2004; Aysal ve Kıvan, 2008) 25 32 C aralığındaki sıcaklık değerlerinde tespit edilen nimf gelişme sürelerinin çalışmamızla benzerlik gösterdiği tespit edilmiştir. M. lobulifera nın tüm nimf dönemleri itibariyle toplam ölüm oranı % 29,44 olarak hesaplanmıştır. En yüksek nimf ölüm oranı % 15,78 ile II. dönemde görülürken V. dönemde hiç ölüm gerçekleşmemiştir. I, III ve IV. dönemlerdeki ölüm oranları ise sırasıyla % 7,32; % 3,12 ve % 3,22 olarak tespit edilmiştir. (Çizelge 4.45) Aysal ve Kıvan (2008), S. pyri nin 26 C deki nimf ölüm oranlarını I. dönem için % 15,2; II. dönem için % 10,7, III, IV ve V. nimf dönemleri için ise % 0 olarak tespit etmişlerdir. 112

A B 0,1 mm 0,1 mm C D 0,2 mm 0,2 mm E F 0,3 mm 0,4 mm Şekil 4.40. Monosteira lobulifera nın nimf dönemleri; birinci dönem (A), ikinci dönem (B), üçüncü dönem (C), dördüncü dönem (D), beşinci dönem (E), ergin (F) 113

Şekil 4.41. Monosteira lobulifera nın nimfinin gömlek değiştirme anı Şekil 4.42. Monosteira lobulifera nın nimf gömleği 114

4.3.3. Preovipozisyon, Ovipozisyon, Postovipozisyon ve Ergin Yaşam Süreleri M. lobulifera nın laboratuvar koşullarında preovipozisyon, ovipozisyon, ve postovipozisyon süreleri Çizelge 4.46 te verilmiştir. Çizelge 4.46. Monosteira lobulifera nın laboratuvar koşullarında (25±1 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı nem) preovipozisyon, ovipozisyon, ve postovipozisyon süreleri (Gün) n (adet) Minimum Maksimum Ortalama Preovipozisyon 29 2,00 7,00 4,55±1,05 Ovipozisyon 29 7,00 32,00 20,93±7,16 Postovipozisyon 29 1,00 7,00 2,03±1,59 Çizelge 4.46 incelendiğinde M. lobulifera nın ortalama preovipozisyon süresinin 4,55±1,05 gün, en düşük preovipozisyon süresinin 2 gün, en yüksek preovipoziyon süresinin 7 gün; ortalama ovipozisyon süresinin 20,93±7,16 gün, en düşük ovipozisyon süresinin 7 gün, en yüksek ovipoziyon süresinin 32 gün; ortalama postovipozisyon süresinin 2,03±1,59 gün, en düşük postovipozisyon süresinin 1 gün, en yüksek postovipoziyon süresinin ise 7 gün olduğu görülmektedir. Babmorad ve Askari (2004), sera koşullarında M. unicostata nın kavak üzerindeki preovipozisyon süresini 3,33 gün olarak bulmuşlardır. Aysal ve Kıvan (2008), S. pyri nin 26 ºC sıcaklıktaki preovipozisyon, ovipozisyon ve postovipozisyon sürelerini sırasıyla 4,7±0,2; 28,5±2,5; 2,4±0,2 olarak tespit etmişlerdir. Çalışmamızda elde edilen sonuçlar Babmorad ve Askari (2004) nin tespit ettiği preovipozisyon süresi, Aysal ve Kıvan (2008) ın tespit ettiği preovipozisyon ve postovipozisyon süreleri ile benzerlik gösterirken, ovipozisyon süreleri arasında farklar olduğu tespit edilmiştir. M. lobulifera nın dişi bireylerinin ergin oldukları günden itibaren günlük bıraktıkları ortalama yumurta sayıları Şekil 4.43 te gösterilmiştir. 115

Dişi Başına Günlük Bırakılan Ortalama Yumurta Sayısı Ort. Yumurta Sayısı 8 7 6 5 4 3 2 1 0 1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 Günler Şekil 4.43. Monosteira lobulifera nın laboratuvar koşullarında (25±1 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı nem) günlük bıraktıkları ortalama yumurta sayısı Şekil 4.43 incelendiğinde dişi bireylerin en çok yumurtayı ergin oldukları günden sonraki sekizinci günde 6,41 adet ve 27 nci günde 6,82 adet olarak bıraktığı görülmektedir. Çizelge 4.47. Monosteira lobulifera nın laboratuvar koşullarında (25±1 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı nem) ergin yaşam süreleri (Gün) n (adet) Minimum Maksimum Ortalama Dişi Yaşam Süresi 29 14,00 38,00 27,51±7,58 a** Erkek Yaşam Süresi 29 8,00 40,00 23,82±8,15 a ** Ortalamalar arasında fark yukarıdan aşağıya doğru izlendiğinde farklı harfi içeriyorsa Mann- Whitney U testine göre istatistiki olarak önemlidir (P 0,05) M. lobulifera nın ortalama 27,51±7,58 gün olan dişi ömrü, ortalama 23,82±8,15 gün olan erkek ömründen yüksek bulunmuştur. En kısa dişi ömrü 14 gün, en uzun dişi ömrü 38 gün; en kısa erkek ömrü 8 gün, en uzun erkek ömrü ise 40 gün bulunmuştur (Çizelge 4.47). Ortalama dişi yaşam süresi erkek yaşam süresinden uzun bulunmasına rağmen dişi ve erkek yaşam süreleri arasındaki farkın istatistiki açıdan önemli olmadığı tespit edilmiştir (p=0,09>0,05). Babmorad ve Askari (2004), 25 C sıcaklık ve % 50 neme ayarlı laboratuvar koşullarında M. unicostata nın ortalama ömrünü 12,28±8,79 gün olarak tespit etmişlerdir. Bernardinelli (2006), Corythucha arcuata (Say) nın 116

(Hemiptera; Tingidae) nın laboratuvar koşullarında farklı konukçular üzerinde (Quercus spp, Rubus ulmifolius Schott, Rubus idaeus L., Castanea sativa Mill., Rubus caesius L., Rosa canina L., Pyrus malus L.) ergin döneme ulaşabilen tingidlerin gelişme süresinin 13 27 gün arasında olduğunu belirtmiştir. Aysal ve Kıvan (2007), laboratuvar koşullarında farklı konukçu bitkilerin (Pyrus malus, Prunus avium L., Pyracantha coccinea Roemer) armut kaplanının (Stephanitis pyri (F.)) biyolojisi üzerine etkilerini saptamak amacıyla yürüttükleri çalışmada en uzun ömrün erkek ve dişiler için sırasıyla 16,4 ve 35,4 olduğunu tespit etmişlerdir. Aysal ve Kıvan (2008), M. lobulifera ile aynı familyada yer alan S. pyri nin ergin ömrünün farklı sıcaklıklık derecelerine göre istatistiki olarak önemli oranda değiştiğini ve denemeye alınan tüm sıcaklık değerlerinde çalışmamıza benzer şekilde dişilerin erkeklerden daha uzun yaşadığını tespit etmişlerdir. Şekil 4.44. Monosteira lobulifera nın çiftleşmesi 117

Şekil 4.45. Monosteira lobulifera nın yaprak dokusu içine bırakılan yumurtalarının görünen kısmı (operculum) 118

0,1 mm Şekil 4.46. Monosteira lobulifera nın yumurtası Şekil 4.47. Monosteira lobulifera nın nimfinin yumurtadan çıkma anı 119

Operculum Şekil 4.48. Monosteira lobulifera nın açılmış yumurtası 4.3.4. Dişi:Erkek Oranı M. lobulifera nın denemede ergin döneme ulaşan 30 bireyinin 14 tanesinin dişi, 16 tanesinin ise erkek olduğu tespit edilmiştir. Bu veriler ışığında M. lobulifera nın dişi:erkek oranı 0,87 (% 46,67):1,00 (% 53,33) bulunmuştur. Göksu (1964), kışlaklardaki 200 adet S. pyri ergininin % 52 sinin dişi, % 48 nin erkek olduğunu tespit etmiştir. Gülperçin ve Önder (1999), İzmir Bornova daki kiraz bahçelerinde S. pyri nin erkek/dişi oranını mayıs ayında 0.56/1, temmuz ayında 0.58/1, ağustos ayında 0.56/1 ve ekim ayında 0.61/1 olarak saptamışlardır. Aysal ve Kıvan (2008), S. pyri nin 26 C deki cinsiyet oranını % 52 dişi, % 48 erkek olarak tespit etmişlerdir. Dişi ve erkek oranları literatür çalışmalarıyla benzerlik göstermiş, ancak farklı olarak erkek oranı dişilerden yüksek çıkmıştır. 120

4.3.5. Morfolojik Ölçümler M. lobulifera nın dönemler itibariyle elde edilen morfolojik ölçüm sonuçları Çizelge 4.48 de verilmiştir. Çizelge 4.48. Monosteira lobulifera nın dönemler itibariyle morfolojik ölçümleri (mm) Yumurta 5 I. Dönem Nimf 10 II. Dönem Nimf 10 III. Dönem Nimf 10 IV. Dönem Nimf 10 V. Dönem Nimf 10 Dişi (Ergin) 10 Erkek (Ergin) 10 n Ortalama En 0,14±0,01 (0,13-0,16)* 0,24±0,02 (0,21-0,28) 0,35±0,02 (0,30-0,38) 0,44±0,03 (0,40-0,49) 0,60±0,04 (0,57-0,71) 0,84±0,03 (0,73-0,86) 0,86±0,03 (0,79-0,91) 0,79±0,03 (0,74-0,87) Ortalama Boy 0,28±0,01 (0,27-0,31) 0,48±0,03 (0,39-0,52) 0,72±0,05 (0,61-0,79) 0,88±0,03 (0,81-0,93) 1,24±0,04 (1,16-1,29) 1,72±0,04 (1,63-1,77) 2,11±0,06 (2,02-2,26) 2,08±0,05 (1,95-2,14) *Parantez içerisinde birinci sırada belirtilen rakam en kısa, ikinci sırada belirtilen rakam ise en uzun ölçümü (mm) ifade etmektedir. M. lobulifera nın ortalama yumurta eni 0,14±0,01 mm, en kısa 0,13 mm, en uzun 0,16 mm; ortalama yumurta boyu 0,28±0,01 mm, en kısa 0,27 mm, en uzun 0,31 mm ve operculum (yumurta ağzı) çapı ortalama 0,08 mm olarak ölçülmüştür. I. dönem nimflerin ortalama vücut eni 0,24±0,02 mm, en kısa 0,21 mm, en uzun 0,28 mm; ortalama vücut boyu 0,48±0,03 mm, en kısa 0,39 mm, en uzun 0,52 mm; II. dönem nimflerin ortalama vücut eni 0,35±0,02 mm, en kısa 0,30 mm, en uzun 0,38 mm; ortalama vücut boyu 0,72±0,05 mm, en kısa 0,61 mm, en uzun 0,79 mm; III. dönem nimflerin ortalama vücut eni 0,44±0,03 mm, en kısa 0,40 mm, en uzun 0,49 mm; ortalama vücut boyu 0,88±0,03 mm, en kısa 0,81 mm, en uzun 0,93 mm; IV. dönem nimflerin ortalama vücut eni 0,60±0,04 mm, en kısa 0,57 mm, en uzun 0,71 mm; ortalama vücut boyu 1,24±0,04 mm, en kısa 1,16 mm, en uzun 1,29 mm; V. dönem nimflerin ortalama vücut eni 0,84±0,03 mm, en kısa 0,73 mm, en uzun 0,86 mm; ortalama vücut boyu 1,72±0,04 mm, en kısa 1,63 121

mm, en uzun 1,77 mm olarak ölçülmüştür. M. lobulifera nın ergin dişilerinin en ve boy olarak erkeklerden daha uzun olduğu tespit edilmiştir. Dişi bireylerin ortalama vücut eni 0,86±0,03 mm, en kısa 0,79 mm, en uzun 0,91 mm; dişi bireylerin ortalama vücut boyu 2,11±0,06 mm, en kısa 2,02 mm, en uzun 2,26 mm; erkek bireylerin ortalama vücut eni 0,79±0,03 mm, en kısa 0,74 mm, en uzun 0,87 mm; erkek bireylerin ortalama vücut boyu 2,08±0,05 mm, en kısa 1,95 mm, en uzun 2,14 mm olarak ölçülmüştür (Çizelge 4.48). Péricart (1983), M. lobulifera nın erginlerinin vücut boyunun ortalama 2,0 2,3 mm arasında olduğunu belirtmiştir. Gülperçin ve Önder (1999), Bornova koşullarında S. pyri nin yumurtalarının ortalama boyunu 0,41 mm ve ortalama enini 0,12 mm; beş nimf döneminin ortalama vücut enlerini sırasıyla 0,17 mm, 0,27 mm, 0,41 mm, 0,69 mm, 0,95 mm; ortalama vücut boylarını sırasıyla 0,48 mm, 0,69 mm, 0,97 mm, 1,57 mm, 2,02 mm; ergin dişilerin vücut boylarını ortalama 3.00 mm, enlerini 1.60 mm; erkeklerin vücut boylarını ortalama 2.90 mm, enlerini 1.55 mm olarak tespit etmişlerdir. Yapılan literatür taraması neticesinde M. lobulifera ilgili yapılmış herhangi bir biyoloji çalışmasına rastlanmamıştır. Bu biyoloji çalışmasının geneline bakıldığında; çalışma sonucunda elde edilen verilerle literatür çalışmaları sonucu elde edilen verilerin bazılarının örtüştüğü, bir kısmında ise farklılıklar olduğu görülmektedir. Çalışmalarda farklı tingid türlerinin, farklı laboratuvar koşullarının ve farklı konukçu bitkilerin kullanılmasının bu sonuçları doğurduğu bir gerçektir. 122

4.4. Monosteira lobulifera Reuter ve Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) nın Ergin Popülasyon Gelişimi 2010 ve 2011 yıllarında Çermik (Diyarbakır), Merkez ve Yeşilli (Mardin) ilçelerinde badem ağaçları üzerinde Monosteira lobulifera nın; Merkez ve Mazıdağı (Mardin) ilçelerinde kavak ve söğüt ağaçları üzerinde Monosteira unicostata nın ergin popülasyon gelişimi takip edilmiştir. 4.4.1. Monosteira lobulifera Reuter nın 2010 ve 2011 Yıllarında Diyarbakır ve Mardin İli Badem Ağaçları (Prunus amygdalus) Üzerindeki Ergin Popülasyon Gelişimi Diyarbakır (Çermik) ve Mardin (Merkez ve Yeşilli) illerinde 2010 ve 2011 yıllarında M. lobulifera nın badem ağaçları üzerindeki popülasyon yoğunluğuna ilişkin veriler Şekil 4.49-4.50 de verilmiştir. Çermik ilçesinde her iki yılın nisan ayı başı ile mayıs ayı sonunda sadece kışlamış erginler tespit edilmiştir. Mayıs ayının son 15 günü içerisinde dişilerin yumurta bıraktığı ve mayıs ayı sonu ile haziran ayı sonu arasındaki dönemde yumurtadan çıkan nimfler ile bazı kışlamış erginlerin bir arada olduğu saptanmıştır. Haziran ayı sonunda birinci döle ait erginler görülmeye başlanmıştır. Bu dönemden itibaren eylül ayı sonuna kadar nimf ve ergin yoğunluğu genel itibariyle yüksek seyretmiştir (Şekil 4.49 ve 4.50). Çalışma yapılan alanda 2010 ve 2011 yıllarında Cimbex spp. (Hymenoptera; Cimbicidae) nin badem ağaçlarının yapraklarında önemli zararlara yol açtığı tespit edilmiştir. M. lobulifera nın bu nedenle 2010 ve 2011 yıllarında düşük yoğunlukta bulunduğu tahmin edilmektedir. Çermik ilçesinde 2010 yılında popülasyonun 31 Temmuz (131 ergin/10 darbe) ve 12 Eylül (129 ergin/10 darbe) tarihlerinde tepe noktasına ulaştığı tespit edilmiştir (Şekil 4.49). M lobulifera nın 2011 yılındaki yoğunluğu 2010 yılına göre çok düşük seyretmiştir. Popülasyon yoğunluğu 13 Ağustos (130 ergin/10 darbe) ve 20 Ağustos (128 ergin/10 darbe) tarihlerinde tepe noktasına ulaşmıştır (Şekil 4.49 ve 4.50). 123

Merkez Yeşilli Çermik 700 600 500 ergin/10 darbe 400 300 200 100 0 3.4 10.4 17.4 24.4 1.5 8.5 15.5 22.5 29.5 5.6 12.6 19.6 26.6 3.7 10.7 17.7 24.7 31.7 7.8 14.8 21.8 28.8 4.9 11.9 18.9 25.9 2.10 9.10 16.10 Şekil 4.49. Monosteira lobulifera nın 2010 yılında Diyarbakır (Çermik) ve Mardin (Merkez ve Yeşilli) İllerinde badem ağaçları (Prunus amygdalus) üzerindeki ergin popülasyon değişimi 700 Merkez Yeşilli Çermik 600 500 ergin/10 darbe 400 300 200 100 0 7.4 14.4 21.4 28.4 5.5 12.5 19.5 26.5 2.6 9.6 16.6 23.6 30.6 7.7 14.7 21.7 28.7 4.8 11.8 18.8 25.8 1.9 8.9 15.9 22.9 29.9 6.10 13.10 Şekil 4.50. Monosteira lobulifera nın 2011 yılında Diyarbakır (Çermik) ve Mardin (Merkez ve Yeşilli) İllerinde badem ağaçları (Prunus amygdalus) üzerindeki ergin popülasyon değişimi 124

Çermik ilçesinde (Diyarbakır) 2010 ve 2011 yıllarındaki popülasyon yoğunlukları arasında istatistiki açıdan önemli bir fark olmadığı tespit edilmiştir (p= 0,817>0,05). Diyarbakır da çalışmanın yapıldığı yıllara ait aylık ortalama sıcaklık ve nem değerleri Şekil 4.51 de verilmiştir. Çermik ilçesinde 2010 ve 2011 yıllarında popülasyon yoğunluğu ile sıcaklık arasında pozitif (2010: r=0,837; 2011: r=0,763), popülasyon yoğunluğu ile nem arasında ise arasında negatif düzeyde (2010: r=-0,757; 2011: r=-0,750) bir korelasyon tespit edilmiştir. Mardin ili Merkez ve Yeşilli ilçelerindeki badem bahçelerinde 2010 ve 2011 yıllarında M. lobulifera nın yeni nesil erginlerinin haziran ayı ortasından itibaren görüldüğü, haziran ayı sonunda yumurta bırakmaya başladığı, temmuz ayından itibaren popülasyon yoğunluğunun arttığı görülmüştür. Popülasyon Mardin Merkez ilçede temmuz ayı ortalarında ve ağustos ayı sonu ile eylül ayı ortası arasındaki dönemde en yüksek yoğunluğa ulaşmıştır. Popülasyon Mardin Merkez ilçede 2010 yılında 22 Ağustos (579 ergin/10 darbe) ve 4 Eylül (588 ergin/10 darbe) tarihlerinde tepe noktasına ulaşmıştır (Şekil 4.49). 2011 yılında Mardin Merkez ilçede popülasyon yoğunluğunun bir önceki yıla göre düştüğü, popülasyonun 4 Eylül (426 ergin/10 darbe) ve 17 Eylül (498 ergin/10 darbe) tarihlerinde tepe noktasına ulaştığı tespit edilmiştir (Şekil 4.50). Merkez İlçede 2010 ve 2011 yıllarındaki popülasyon yoğunlukları arasında istatistiki açıdan önemli bir fark olmadığı tespit edilmiştir (p= 0,817>0,05). Mardin de çalışmanın yapıldığı yıllara ait aylık ortalama sıcaklık ve nem değerleri Şekil 4.51 (C, D) de verilmiştir. İlçede 2010 ve 2011 yıllarında popülasyon yoğunluğu ile sıcaklık arasında pozitif düzeyde bir korelasyon tespit edilmiştir (2010: r=0,759; 2011: r=0,570). Bunun yanı sıra 2010 yılında popülasyon yoğunluğu ile nem arasında önemli düzeyde bir kolerasyon tespit edilmezken (r=-0,209), 2011 yılında negatif düzeyde bir korelasyon tespit edilmiştir (r=-0,522). Yeşilli ilçesinde popülasyonun 2010 yılında 18 Temmuz (531 ergin/10 darbe) ve 15 Ağustos (550 ergin/10 darbe) tarihlerinde tepe noktasına ulaştığı tespit edilmiştir (Şekil 4.49). 2011 yılında ise popülasyon yoğunluğunun temmuz ve ağustos aylarında yüksek olduğu tespit edilmiştir. Popülasyon 14 Ağustos (464 ergin/10 darbe) ve 21 Ağustos (556 ergin/10 darbe) tarihlerinde tepe noktasına ulaşmıştır (Şekil 4.50). Yeşilli ilçesinde 2010 ve 2011 yıllarındaki popülasyon 125

yoğunlukları arasında istatistiki açıdan önemli bir fark olmadığı tespit edilmiştir (p= 0,584>0,05). İlçede 2010 ve 2011 yıllarında popülasyon yoğunluğu ile sıcaklık arasında pozitif düzeyde bir korelasyon tespit edilmiştir (2010: r=0,780; 2011: r=0,813). Bunun yanı sıra 2010 yılında popülasyon yoğunluğu ile nem arasında önemli düzeyde bir kolerasyon tespit edilmezken (r=-0,269), 2011 yılında negatif düzeyde bir korelasyon tespit edilmiştir (r=-0,570). Mardin ili badem bahçelerinde 2010 ve 2011 yıllarında her iki lokasyonda da M. lobulifera nın yüksek yoğunluğundan dolayı ağustos ayı başından itibaren badem yapraklarının emgi zararından dolayı kuruyup döküldüğü görülmüştür. Özellikle eylül ayı başında tüm ağaçlarda emgi zararının bariz bir şekilde kendini gösterdiği gözlenmiştir. Mardin İli Merkez ve Yeşilli İlçeleri arasında 2010 ve 2011 yıllarındaki popülasyon yoğunlukları arasında istatistiki açıdan önemli bir fark olmadığı tespit edilmiştir (2010: p=0,767>0,05; 2011: p=0,112>0,05). Ancak 2010 yılında Yeşilli (Mardin) ile Çermik (Diyarbakır) ilçeleri arasında (p=0,02<0,05) ve Merkez (Mardin) ile Çermik (Diyarbakır) ilçeleri arasında (p=0,02<0,05) popülasyon yoğunlukları bakımından istatiki açıdan önemli bir fark olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu yerler arasında 2011 yılında istatistiki açıdan önemli bir fark tespit edilememiştir. Lodos (1982), M. lobulifera nın Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin bazı kesimlerinde bademlerde mücadeleyi gerektirecek kadar yoğun popülasyonlar oluşturduğunu, zararlının en yüksek popülasyon yoğunluğuna temmuz ve ağustos aylarında ulaştığını; Maçan (1986), M. lobulifera nın Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin hemen hemen her tarafında bulunduğunu ve bademlerde önemli zararlara yol açtığını; Bolu (2007), M. lobulifera nın Mardin ili badem ağaçları üzerinde tespit edilen tingidler arasında % 85,57 bulunma oranı ile en yüksek yoğunluğa sahip tür olduğunu, Diyarbakır ilinde ise % 42,72 bulunma oranı ile yüksek yoğunluğa sahip türlerden biri olduğunu ve bademlerde önemli zararlara yol açtığını bildirmiştir. Bunun yanı sıra M. lobulifera ile aynı familyada yer alan M. unicostata nın badem ağaçları üzerindeki popülasyon yoğunluğuna ilişkin bazı çalışmalar mevcuttur. Moleas (1985), M. unicostata nın Apulia (İtalya) da badem ağaçları üzerinde yılda üç döl verdiğini, birinci dölün mayıs-haziran aylarında, ikinci dölün haziran-temmuz aylarında, üçüncü dölün ise ağustos ayından bir 126

sonraki yılın nisan ayına kadar görüldüğünü; ikinci ve üçüncü dölün yoğunluğunun çok yüksek olduğunu ve badem ağaçlarında önemli zararlara yol açtığını bildirmiştir. Russo ve ark. (1994), M. unicostata nın Sicilya da (İtalya) bademlerde önemli zararlara neden olan türlerden biri olduğunu, zararının badem çeşitlerine göre farklılık gösterdiğini, en büyük zararı Tuono ve Nanpareil çeşitlerine verdiğini, buna karşın Pizzuta d Avola çeşidinin bu türün zararından daha az etkilendiğini ve zararlının çalışma yapılan bölgede yılda üç döl verdiğini tespit etmişlerdir. Pereira ve ark. (2008), Portekiz de bademlerde önemli zararlara neden olan M. unicostata nın yumurta yoğunluğunun haziran ve temmuz aylarında en yüksek seviyeye ulaştığını; en yüksek nimf yoğunluğuna çalışmanın birinci yılı için ağustos ayının birinci haftasında, çalışmanın ikinci yılı için ise ağustos ayının ikinci haftasında ulaşıldığını; en yüksek ergin yoğunluğuna temmuz ayı sonu ile ağustos ayı başında ulaşıldığını ve badem yapraklarının yaklaşık % 60 ının M. unicostata nın zararından etkilendiğini tespit etmiştir. Gerek Diyarbakır gerekse Mardin ilinde M. lobulifera nın badem ağaçları üzerindeki popülasyon yoğunluğunu belirlemeye yönelik yapılan bu çalışma ile literatür bilgilerinin çoğunlukla uyuştuğu görülmektedir. Ancak bu çalışmada literatür bilgilerinden farklı olarak M. lobulifera nın eylül ayında da yoğun popülasyonlar oluşturduğu ilk defa tespit edilmiştir. Çermik (Diyarbakır), Merkez ve Yeşilli (Mardin) ilçelerinde 2010 ve 2011 yıllarında M. lobulifera nın popülasyon yoğunluğu ile sıcaklık arasında pozitif düzeyde bir ilişki olduğu, sıcaklığın M. lobulifera nın popülasyon gelişimi üzerine kısmen önemli etkilerde bulunduğu tespit edilmiştir. Doğada da özellikle temmuz ayından itibaren Diyarbakır ve Mardin illerinde popülasyon yoğunluğunun sıcaklık artışına paralel olarak ve özellikle 30-35 ºC civarındaki sıcaklıklarda arttığı gözlenmiştir. Bu ilişki tingidlerin biyolojisi hakkında yapılan çalışmalarla da doğrulanmaktadır. Braman ve ark. (1992), Stephanitis pyrioides (Scott) in (Hemiptera: Tingidae) gelişme süresinin 30 ºC de 22 gün ve 15 ºC de 97 gün olduğunu; Shahin ve Almaroof (2002), M. unicostata nın ortalama döl süresinin 20 ºC de 35,60 gün, 25 ºC de 22,80 gün ve 30 ºC de 18,50 gün olduğunu bildirmiştir. Aysal ve Kıvan (2008), S. pyri nin dişilerinin yaşam süresini 20 ºC de 58,7 gün, 32 ºC de 12,6 gün, erkeklerde ise sırasıyla 20 ºC de 37,7 gün ve 127

32 ºC de 9,7 gün olarak saptamıştır. Aynı araştırıcılar dişi başına en fazla yumurtanın 26 ºC de (186,9 adet) bırakıldığını ve zararlının optimum gelişme sıcaklığının 26 ºC olduğunu belirtmiştir. Ju ve ark. (2011), çınar ağaçlarında önemli zararlara yol açan Corythucha ciliata (Say) nın yumurta bırakılışından ergin oluncaya kadar geçen sürenin 19, 22, 26, 30 ve 33 C sıcaklıkta sırasıyla 47,6; 35,0; 24,1; 20,0 ve 17,1 gün olduğunu ve zararlının 16 ve 36 C de gelişimini tamamlayamadığını belirtmiştir. Aynı araştırıcılar dişi başına en fazla yumurtanın 30 C de (286,8 adet), en az yumurtanın ise 19 C de (87,7 adet) bırakıldığını, çalışma sonucunda sıcaklığın zararlı gelişimi üzerine önemli etkilerde bulunduğunu ve C. ciliata için optimum gelişme sıcaklığının 30 C olduğunu tespit etmiştir. Literatür bilgileri incelendiğinde 36 C nin üzerindeki sıcaklıklarda tingidlerin gelişimini tamamlayamadığı veya yumurta veriminin düştüğü tespit edilmiştir. 2010 yılında Çermik (Diyarbakır) ilçesinde, 2011 yılında ise Çermik (Diyarbakır), Merkez ve Yeşilli (Mardin) ilçelerinin her üçünde M. lobulifera nın popülasyon yoğunluğu ile nem arasında negatif düzeyde kısmen önemli bir ilişki olduğu tespit edilmiştir. Tingidlerin biyolojileri ile ilgili yapılmış çalışmaların çoğunluğu sabit nem koşulları baz alınarak farklı sıcaklıklar üzerine odaklandığından bu çalışmadaki nemle ilgili bulguları literatür bilgileri ile karşılaştırma imkânı olmamıştır. 128

Çalışma alanlarına en yakın istasyonlardan alınan aylık ortalama sıcaklık ve nem değerleri Şekil 4.51 de verilmiştir. Sıcaklık ( C) ve Nem (%) 70 60 50 40 30 20 10 0 Diyarbakır 2010 Sıcaklık Nem Sıcaklık ( C) ve Nem (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Diyarbakır 2011 Sıcaklık Nem A B 50 Mardin 2010 Sıcaklık Nem 70 Mardin 2011 Sıcaklık Nem Sıcaklık ( C) ve Nem (%) 40 30 20 10 Sıcaklık ( C) ve Nem (%) 60 50 40 30 20 10 0 0 C D Şekil 4.51. Diyarbakır ve Mardin illerinde Monosteira lobulifera nın badem ağaçları üzerindeki, Mardin ilinde ise Monosteira unicostata nın kavak ve söğüt ağaçları üzerindeki ergin popülasyon gelişimlerinin incelendiği 2010 ve 2011 yıllarına ait aylık ortalama sıcaklık ( C) ve nem (%) değerleri Diyarbakır ilinde her iki yıldaki sıcaklık değerleri birbirine yakın seyretmiştir. Haziran ve eylül aylarında 25-27 C civarında olan ortalama sıcaklık değerleri temmuz ve ağustos aylarında 30-32 C ile en yüksek değerlere ulaşmıştır (Şekil 4.51). Diyarbakır ilinde 2011 yılında nisan ve mayıs aylarındaki nem oranı, 129

2010 yılına oranla ortalama % 20 daha yüksek bulunmuştur. Diğer aylardaki nem değerleri birbirine yakın seyretmiştir (Şekil 4.51). Mardin ilinde her iki yıldaki sıcaklık birbirine yakın seyretmiş, ancak Diyarbakır ilindeki ortalamadan yüksek bulunmuştur. Haziran ve eylül aylarında 28-30 C civarında olan ortalama sıcaklık değerleri temmuz ve ağustos aylarında 33-35 C ile en yüksek değerlere ulaşmıştır (Şekil 4.51). Mardin ilinde 2011 yılında nisan ve mayıs aylarındaki nem oranı, 2010 yılına oranla ortalama % 10 daha yüksek bulunmuştur. Diğer aylardaki nem değerleri birbirine yakın seyretmiştir (Şekil 4.51). Mardin ilinde 2010 ve 2011 yıllarındaki sıcaklık değerleri ortalaması Diyarbakır ilinden 3-4 C daha yüksekken, nem değerleri % 8-10 daha düşük tespit edilmiştir. 130

4.4.2. Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) nın 2010 ve 2011 Yıllarında Mardin İli Kavak Ağaçları (Populus sp.) Üzerindeki Ergin Popülasyon Gelişimi Mardin ili Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde 2010 ve 2011 yıllarında M. unicostata nın kavak ağaçları üzerindeki ergin popülasyon yoğunluğuna ilişkin veriler Şekil 4.52 ve 4.53 te verilmiştir. Mardin ili Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde M. unicostata nın kışlamış erginlerinin her iki yılda da nisan ayı başı ve haziran ayı ortalarına kadar olan dönemde görüldüğü, yeni nesil erginlerin haziran ayı ortasından itibaren görüldüğü ve haziran ayı sonunda yumurta bıraktığı tespit edilmiştir. Emgi zararı genellikle ağustos ayından itibaren kendini göstermeye başlamıştır. Mardin İli Mazıdağı ilçesinde 2010 yılında popülasyon yoğunluğu 20 Haziran tarihinden itibaren artmış ve bu yoğunluk dalgalı bir seyir izleyerek 19 Eylül tarihine kadar devam etmiştir. Mazıdağı ilçesinde popülasyon 1 Ağustos (318 ergin/10 darbe) ve 4 Eylül tarihlerinde (360 ergin/10 darbe) tepe noktasına ulaşmıştır (Şekil 4.52). Mazıdağı ilçesinde 2011 yılındaki popülasyon yoğunluğu bir önceki yıla göre düşük seyretmiştir. Popülasyon 5 Eylül tarihinde (400 ergin/10 darbe) tepe noktasına ulaşmıştır. Yoğunluk ağustos ayı başı ile eylül ayı ortasındaki dönemde yükselmiştir (Şekil 4.53). Mazıdağı ilçesinde 2010 ve 2011 yıllarındaki popülasyon yoğunlukları arasındaki farkın istatistiki açıdan önemli olduğu tespit edilmiştir (p=0,006<0,05). İlçede popülasyon yoğunluğu ile sıcaklık arasında 2010 yılında pozitif düzeyde bir korelasyon tespit edilirken (r=0,766), 2011 yılında önemli düzeyde bir korelasyon tespit edilememiştir (r=0,346). Bunun yanı sıra 2010 ve 2011 yıllarında popülasyon yoğunluğu ile nem arasında önemli düzeyde bir kolerasyon tespit edilememiştir. 131

Mazıdağı Merkez 700 600 500 ergin/10 darbe 400 300 200 100 0 3.4 10.4 17.4 24.4 1.5 8.5 15.5 22.5 29.5 5.6 12.6 19.6 26.6 3.7 10.7 17.7 24.7 31.7 7.8 14.8 21.8 28.8 4.9 11.9 18.9 25.9 2.10 9.10 16.10 Şekil 4.52. Monosteira unicostata nın 2010 yılında Mardin Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde kavak ağaçları (Populus sp.) üzerindeki ergin popülasyon değişimi Mazıdağı Merkez 700 600 500 ergin/10 darbe 400 300 200 100 0 7.4 14.4 21.4 28.4 5.5 12.5 19.5 26.5 2.6 9.6 16.6 23.6 30.6 7.7 14.7 21.7 28.7 4.8 11.8 18.8 25.8 1.9 8.9 15.9 22.9 29.9 6.10 13.10 Şekil 4.53. Monosteira unicostata nın 2011 yılında Mardin Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde kavak ağaçları (Populus sp.) üzerindeki ergin popülasyon değişimi 132

Mardin Merkez ilçede M. unicostata nın kavak ağaçları üzerindeki popülasyon yoğunluğu Mazıdağı ilçesine oranla her iki yılda da düşük seyretmiştir. Popülasyon yoğunluğu 2010 yılında temmuz ayı sonu ile eylül ayı başında yükselmiştir. Popülasyon, 4 Eylül tarihinde (161 ergin/10 darbe) tepe noktasına ulaşmıştır (Şekil 4.52). Popülasyon yoğunluğu Merkez ilçede 2011 yılında bir önceki yıla oranla düşmüştür. Popülasyon 5 Eylül tarihinde (158 ergin/10 darbe) tepe noktasına ulaşmıştır (Şekil 4.53). Merkez İlçede 2010 ve 2011 yıllarındaki popülasyon yoğunlukları arasında istatistiki açıdan önemli bir fark olmadığı tespit edilmiştir (p=0,134>0,05). İlçede popülasyon yoğunluğu ile sıcaklık arasında 2010 ve 2011 yıllarında pozitif düzeyde bir korelasyon tespit edilmiştir (2010: r=0,742; 2011: r=0,516). Bunun yanı popülasyon yoğunluğu ile nem arasında 2010 yılında önemli düzeyde bir kolerasyon tespit edilmezken (r=- 0,236), 2011 yılında negatif düzeyde bir korelasyon tespit edilmiştir (r=-0,508). Mardin ilinde M. lobulifera ya benzer şekilde M. unicostata nın kavak ağaçları üzerindeki popülasyon yoğunluğu ile sıcaklık arasında bir ilişki olduğu ve sıcaklığın zararlının gelişimi üzerine nispeten önemli etkilerde bulunduğu tespit edilmiştir. Nitekim Braman ve ark. (1992), Shahin ve Almaroof (2002), Aysal ve Kıvan (2008) ve Ju ve ark. (2011) sıcaklığın zararlının gelişimi üzerine olan etkilerini laboratuvar çalışmalarıyla da doğrulamışlardır. M. unicostata nın kavak ağaçları üzerindeki popülasyon yoğunluğu ile nem arasında her iki yılda da genel itibariyle önemli bir ilişki tespit edilememiştir. 133

4.4.3. Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) nın 2010 ve 2011 Yıllarında Mardin İli Söğüt Ağaçları (Salix sp.) Üzerindeki Ergin Popülasyon Gelişimi Mardin ili Merkez ve Mazıdağı ilçesinde 2010 ve 2011 yıllarında M. unicostata nın söğüt ağaçları üzerindeki ergin popülasyon yoğunluğuna ilişkin veriler Şekil 4.54 ve 4.55 te verilmiştir. Mardin ili Merkez ve Mazıdağı ilçesinde M. unicostata nın söğüt ağaçları üzerindeki popülasyon gelişim süreci kavak üzerindeki süreçle benzerlik göstermiştir. Kışlamış erginler her iki yılda da nisan ayı başı ve haziran ayı ortalarına kadar olan dönemde, yeni nesil erginler ise haziran ortasından itibaren görülmeye başlanmış ve haziran ayı sonunda yumurta bırakmıştır. Emgi zararı genellikle ağustos ayından itibaren kendini göstermeye başlamıştır. Mardin ili Mazıdağı ilçesinde 2010 yılında M. unicostata nın söğüt ağaçları üzerindeki popülasyonu 20 Haziran tarihinde artmaya başlamış, dalgalı bir seyir izlemiş ve 4 Eylül tarihinde (326 ergin/10 darbe) tepe noktasına ulaşmıştır (Şekil 4.54). 2011 yılındaki popülasyon yoğunluğu ise bir önceki yıla oranla düşmüştür. Zararlı popülasyonu 17 Eylül tarihinde (450 ergin/10 darbe) tepe noktasına ulaşmıştır (Şekil 4.55). Mazıdağı İlçesinde 2010 ve 2011 yıllarındaki popülasyon yoğunlukları arasındaki farkın istatistiki açıdan önemli olduğu tespit edilmiştir (p=0,01<0,05). İlçede popülasyon yoğunluğu ile sıcaklık arasında 2010 yılında pozitif düzeyde bir korelasyon tespit edilirken (r=0,729), 2011 yılında önemli düzeyde bir korelasyon tespit edilememiştir (r=0,336). Bunun yanı popülasyon yoğunluğu ile nem arasında 2010 ve 2011 yıllarında önemli düzeyde bir kolerasyon tespit edilememiştir. 134

Mazıdağı Merkez 700 600 500 ergin/10 darbe 400 300 200 100 0 3.4 10.4 17.4 24.4 1.5 8.5 15.5 22.5 29.5 5.6 12.6 19.6 26.6 3.7 10.7 17.7 24.7 31.7 7.8 14.8 21.8 28.8 4.9 11.9 18.9 25.9 2.10 9.10 16.10 Şekil 4.54. Monosteira unicostata nın 2010 yılında Mardin Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde söğüt ağaçları (Salix sp.) üzerindeki ergin popülasyon değişimi Mazıdağı Merkez 700 600 500 ergin/10 darbe 400 300 200 100 0 7.4 14.4 21.4 28.4 5.5 12.5 19.5 26.5 2.6 9.6 16.6 23.6 30.6 7.7 14.7 21.7 28.7 4.8 11.8 18.8 25.8 1.9 8.9 15.9 22.9 29.9 6.10 13.10 Şekil 4.55. Monosteira unicostata nın 2011 yılında Mardin Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde söğüt ağaçları (Salix sp.) üzerindeki ergin popülasyon değişimi 135

Mardin Merkez ilçede M. unicostata nın söğüt ağaçları üzerindeki popülasyonu 2010 ve 2011 yıllarında Mazıdağı ilçesindeki popülasyona oranla çok düşük seyretmiştir. Merkez ilçede popülasyon 2010 yılında 4 Eylül tarihinde (106 ergin/10 darbe), 2011 yılında 17 Eylül tarihinde (98 ergin/10 darbe) tepe noktasına ulaşmıştır (Şekil 4.54 ve 4.55). Merkez ilçede 2010 ve 2011 yıllarındaki popülasyon yoğunlukları arasında istatistiki açıdan önemli bir fark olmadığı tespit edilmiştir (p=0,42>0,05). İlçede popülasyon yoğunluğu ile sıcaklık arasında 2010 yılında pozitif düzeyde bir korelasyon tespit edilirken (r=0,689), 2011 yılında önemli düzeyde bir korelasyon tespit edilememiştir (r=0,462). Bunun yanı popülasyon yoğunluğu ile nem arasında 2010 yılında önemli düzeyde bir korelasyon tespit edilmezken (r=-0,201), 2011 yılında negatif düzeyde bir kolerasyon tespit edilmiştir (r=-0,579). Emgi zararının belirtileri 2010 ve 2011 yıllarında Mardin ili Mazıdağı ilçesinde net bir şekilde görülmüştür. Yoğun popülasyondan dolayı ağustos ayı ortalarından itibaren ağaçların yapraklarının kuruyup döküldüğü gözlenmiştir. Diğer taraftan Mardin ili Merkez ilçesinde ise yapraklardaki emgi zararının daha az olduğu görülmüştür. Mazıdağı ilçesi ile Merkez ilçelerinde popülasyon yoğunlukları arasındaki fark 2010 yılında istatistiki açıdan önemli bulunurken (p=0,01<0,05), 2011 yılındaki fark önemli bulunmamıştır (p=0,137>0,05). Mardin Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde 2010 yılında M. unicostata nın söğüt ağaçları üzerindeki popülasyon yoğunluğu ile sıcaklık arasında kavak ağaçları üzerindeki popülasyona benzer şekilde bir ilişki olduğu ve sıcaklığın zararlının gelişimi üzerine nispeten önemli etkilerde bulunduğu tespit edilirken, 2011 yılında önemli bir ilişki tespit edilememiştir. Bu durumun 2011 yılında söğüt ağaçları üzerindeki zararlı popülasyonunun bir önceki yıla oranla düşmesi ve çalışma dönemi boyunca popülasyon yoğunluğunun çok az sapma göstermesinden kaynaklandığı tahmin edilmektedir. M. unicostata nın söğüt ağaçları üzerindeki popülasyon yoğunluğu ile nem arasında her iki yılda da genel itibariyle önemli bir ilişki tespit edilememiştir. Lodos (1982), M. unicostata nın ülkemizin bazı bölgelerinde yoğun popülasyonlar oluşturduğunu, kavak yetiştirilen alanlara önemli zararlara yol açtığını, yurdumuzda nisan ve mayıs aylarında kışlamış erginlerinin doğada 136

görüldüğünü, ağustos ve eylül aylarında en yüksek popülasyon yoğunluğuna ulaştığını ve yılda 2-3 döl verdiğini; Babmorad ve ark. (1998), Karaj da (İran) M. unicostata nın yılda 4 döl verdiğini, kışlamış erginlerin nisan ayı sonlarında zarar yapmaya başladığını, nisan sonu mayıs ayı başında yumurta bıraktığını, birinci döle ait erginlerin haziran ayı başında görüldüğünü ve haziran ortasında yumurta bıraktığını, ikinci ve üçüncü döle ait erginlerin temmuz ayı başından temmuz ayı sonlarında kadar, dördüncü döle ait erginlerin ağustos ortasından ağustos sonuna kadar görüldüğünü; Sadeghi ve ark. (2001), M. unicostata nın İran da kavakların en önemli zararlılarından biri olduğunu; Babmorad ve ark. (2007), M. unicostata nın zararından en çok etkilenen kavak çeşidinin Populus simonii olduğunu, bu çeşidi sırasıyla P. trichocarpa, P. ciliata ve P.alba çeşitlerinin takip ettiğini belirtmişlerdir. Literatür bilgileri incelendiğinde M. unicostata nın kavak ağaçlarındaki zararına ilişkin çalışmaların çoğunluğunun İran da yapıldığı, M. unicostata nın söğüt ağaçlarındaki zararına ilişkin ise detaylı bir çalışma yapılmadığı görülmüştür. M. unicostata nın bademlerde yaptığı zarara ilişkin de bir dizi çalışma mevcuttur. Moleas (1985), M. unicostata nın Apulia (İtalya) da badem ağaçları üzerinde yılda üç döl verdiğini, birinci dölün mayıs-haziran aylarında, ikinci dölün haziran-temmuz aylarında, üçüncü dölün ise ağustos ayından bir sonraki yılın nisan ayına kadar görüldüğünü; ikinci ve üçüncü dölün yoğunluğunun çok yüksek olduğunu ve badem ağaçlarında önemli zararlara yol açtığını bildirmiştir. Russo ve ark. (1994), M. unicostata nın Sicilya da (İtalya) bademlerde önemli zararlara neden olan türlerden biri olduğunu, zararının badem çeşitlerine göre farklılık gösterdiğini, en büyük zararı Tuono ve Nanpareil çeşitlerine verdiğini, buna karşın Pizzuta d Avola çeşidinin bu türün zararından daha az etkilendiğini ve zararlının çalışma yapılan bölgede yılda üç döl verdiğini tespit etmişlerdir. Pereira ve ark. (2008), Portekiz de bademlerde önemli zararlara neden olan M. unicostata nın yumurta yoğunluğunun haziran ve temmuz aylarında en yüksek seviyeye ulaştığını; en yüksek nimf yoğunluğuna çalışmanın birinci yılı için ağustos ayının birinci haftasında, çalışmanın ikinci yılı için ise ağustos ayının ikinci haftasında ulaşıldığını; en yüksek ergin yoğunluğuna temmuz ayı sonu ile ağustos ayı başında ulaşıldığını ve badem yapraklarının yaklaşık % 60 ının M. unicostata nın zararından etkilendiğini tespit etmiştir. 137

M. unicostata nın kavak ağaçlarında çok önemli zararlara neden olduğu bu çalışma ile de belirlenmiştir. M. unicostata nın kavaklar üzerindeki popülasyon yoğunluğu seyrinin Lodos (1982) un çalışması ile örtüştüğü, İran da yapılan çalışmalardan farklı olarak zararlının eylül ayındaki popülasyon yoğunluğunun da çok yüksek olduğu tespit edilmiştir. M. unicostata nın bademler üzerindeki popülasyon yoğunluğunun yüksek olduğu dönemlerin (Moleas, 1985; Russo ve ark., 1994; Pereira ve ark., 2008) bu çalışmada kavak ve söğüt ağaçları üzerindeki yoğunluktan yaklaşık bir ay daha erken olduğu tespit edilmiştir. Bademlerdeki popülasyon yoğunluğu temmuz-ağustos aylarında artarken, kavak ve söğütlerdeki popülasyon yoğunluğu ağustos-eylül aylarında tepe noktasına ulaşmıştır. Çalışmaların farklı ülkelerde ve farklı konukçu (badem) üzerinde yapılmış olmasının bu farka yol açtığı tahmin edilmektedir. Bu çalışma M. unicostata nın söğüt ağaçlarındaki popülasyon gelişimine ilişkin yapılmış ilk detaylı çalışmadır. Zararlının kavak ağaçlarında olduğu gibi söğütlere de önemli zararlar verdiği ancak popülasyon yoğunluğunun söğütlerde daha düşük olduğu ve popülasyon gelişiminin kavak ağaçları üzerindeki gelişimle benzerlik gösterdiği tespit edilmiştir. 138

5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Diyarbakır, Mardin ve Elazığ illerinde tarım ve tarım dışı alanlardaki ağaçlarda bulunan Tingidae (Hemiptera) türleri ile bunların parazitoit ve predatörlerinin saptanması ve zararı önemli görülen türlerin biyolojisi ve popülasyon gelişiminin belirlenmesi amacıyla yürütülen bu doktora çalışması sonucunda, 1. Tarım içi ve tarım dışı alanlardaki ağaçlar ile bu ağaçlık alanlardaki otsu bitkiler üzerinde 12 cinse bağlı toplam 23 tingid türü tespit edilmiştir. Bu türlerden Tingis seidenstueckeri Péricart ve Tingis sinuaticollis Puton Türkiye faunası için yeni kayıttır. Monosteira unicostata (Mulsant & Rey) tüm çalışma alanında ortalama % 41,90 ile yoğunluğu en yüksek tingid türü olarak belirlenmiştir. Bu türü, Monosteira lobulifera Reuter (% 39,07) ve Stephanitis pyri (F.) (% 13,64) takip etmiştir. M. unicostata nın kavak (Populus spp.) ve söğüt (Salix spp.) ağaçlarındaki; M. lobulifera nın ise badem (Prunus amygdalus Batsch) ağaçlarındaki yoğunluğu ve zararı dikkat çekmiştir. 2. Mardin ilinde yoğunluğu en yüksek tingid türleri sırasıyla M. unicostata (% 49,80), M. lobulifera (% 46,93) ve S. pyri (% 3,19); Diyarbakır ilinde yoğunluğu en yüksek tingid türleri sırasıyla M. lobulifera (%45,40), M. unicostata (% 29,04) ve S. pyri (% 24,69); Elazığ ilinde yoğunluğu en yüksek tingid türleri sırasıyla S. pyri (% 38,74), Phvsatocheila confinis Horvath (% 30,19) ve M. unicostata (% 28,87) olarak belirlenmiştir. Bu çalışma ile P. confinis in Elazığ ilinde bademlerde ciddi zararlar yapmaya başladığı ilk defa tespit edilmiştir. 3. Çalışma ile tingidlerin doğal düşmanı olarak Coccinellidae (Coleoptera) familyasına ait 19, Anthocoridae (Hemiptera) familyasına ait 2, Lygaeidae (Hemiptera) familyasına ait 1, Miridae (Hemiptera) familyasına ait 2, Nabidae (Hemiptera) familyasına ait 1, Chrysopidae (Neuroptera) familyasına ait 1, Erythraeidae (Acarina) familyasına ait 2 ve Mymaridae (Hymenoptera) familyasına ait 1 tür tespit edilmiştir. M. lobulifera üzerinde Mymaridae familyasına (Hymenoptera) bağlı yumurta 139

5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER parazitoiti, Erythmelus (Paralellaptera) teleonemiae (Subba Rao) türü saptanmıştır. Daha önce yapılan çalışmalarda M. lobulifera yumurtalarından çıkan herhangi bir yumurta parazitoiti tespit edilememiştir. Elde edilen bu tür Türkiye için yeni kayıt olmakla birlikte M. lobulifera için tespit edilen ilk yumurta parazitoitidir. Diğer taraftan, M. lobulifera ve M. unicostata üzerinde saptanan Erythraeidae familyasına ait akarların ülkemizde tingidler üzerinde beslendiğine dair herhangi bir literatüre ulaşılamamıştır. 4. M. lobulifera nın laboratuvar koşullarında (25±1 ºC sıcaklık ve % 65±5 orantılı nem) biyolojisi incelenmiştir. Çalışma sonucunda yumurtlama periyodu boyuna dişi başına bırakılan ortalama yumurta sayısı 89,79±45,90 adet; ortalama yumurta açılma oranı % 76,92; ortalama yumurta açılma süresi 9,39±0,81 gün; ergin öncesi gelişme süreleri beş nimf dönemi için sırasıyla ortalama 2,10±0,35; 1,93±0,34; 1,83±0,30; 2,06±0,30; 2,83±0,33 gün; nimf ölüm oranları beş nimf dönemi için sırasıyla % 7,32; % 15,78; % 3,12; %3,22; % 0,00; ortalama dişi yaşam süresi 27,51±7,58 gün, ortalama erkek yaşam süresi 23,82±8,15 gün; ortalama preovipozisyon, ovipozisyon ve postovipozisyon süreleri sırasıyla 4,55±1,05; 20,93±7,16; 2,03±1,59 gün; dişi:erkek oranı 0,87 (% 46,67):1,00 (% 53,33); ortalama yumurta eni 0,148 mm, boyu 0,284 mm ve operculum çapı 0,084 mm; ortalama en ve boy ölçüleri I. nimf dönemi için 0,24 mm ve 0,48 mm; II. nimf dönemi için 0,35 mm ve 0,72 mm; III. nimf dönemi için 0,44 mm ve 0,88 mm; IV. nimf dönemi için 0,60 mm ve 1,24 mm; V. nimf dönemi için 0, 84 mm ve 1,72 mm; ortalama ergin dişi ölçüleri en 0,86 mm ve boy 2,11 mm, ortalama ergin erkek ölçüleri en 0,79 mm ve boy 2,08 mm olarak tespit edilmiştir. 5. Bademlerde önemli zararlara yol açtığı tespit edilen M. lobulifera nın 2010 ve 2011 yıllarında Diyarbakır Çermik ilçesinde bir badem bahçesi ile Mardin Merkez ve Yeşilli ilçelerindeki birer badem bahçesinde ergin popülasyon gelişimi takip edilmiştir. Çermik (Diyarbakır) ilçesinde popülasyonun 2010 yılında 31 Temmuz ve 12 Eylül tarihlerinde, 2011 yılında 13 Ağustos ve 20 Ağustos tarihlerinde; Merkez 140

5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER ilçede (Mardin) popülasyonun 2010 yılında 22 Ağustos ve 4 Eylül tarihlerinde, 2011 yılında 4 Eylül ve 17 Eylül tarihlerinde; Yeşilli ilçesinde (Mardin) popülasyonun 2010 yılında 18 Temmuz ve 15 Ağustos tarihlerinde, 2011 yılında 14 Ağustos ve 21 Ağustos tarihlerinde tepe noktasına ulaştığı tespit edilmiştir. 6. Kavak ve söğütlerde önemli zararlara yol açan M. unicostata nın 2010 ve 2011 yıllarında Mardin Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde birer kavak ve söğüt bahçesinde ergin popülasyon gelişimi takip edilmiştir. Mazıdağı ilçesinde 2010 yılında kavak bahçesinde popülasyon yoğunluğu 1 Ağustos ve 4 Eylül tarihlerinde, 2011 yılında 5 Eylül tarihinde; Merkez ilçesindeki kavak bahçesinde 2010 yılındaki popülasyon yoğunluğu 4 Eylül tarihinde, 2011 yılındaki popülasyon yoğunluğu 5 Eylül tarihinde tepe noktasına ulaşmıştır. Mardin Merkez ve Mazıdağı ilçelerinde M. unicostata nın söğüt ağaçlarındaki popülasyon yoğunluğu 2010 yılında 4 Eylül tarihinde, 2011 yılında ise 17 Eylül tarihinde tepe noktasına ulaşmıştır. Tespit edilen bu sonuçlar ışığında; Diyarbakır ve Mardin illerinde badem bahçesi tesis ederken M. lobulifera nın; Elazığ ilinde ise P. confinis in bademlerde ciddi zararlar yaptığı göz önünde bulundurularak gerekli önlemler alınmalıdır. Diyarbakır, Mardin ve Elazığ illerinde elma, armut ve ceviz bahçeleri tesis edilirken S. pyri nin önemli bir zararlı olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. Doğal düşman kompleksi yoğunluğunun hava şartlarının optimum olduğu mart-temmuz ayları arasındaki süreçte yüksek olduğu, aksine tingidlerin yoğunluğunun söz konusu dönemde düşük olduğu tespit edilmiştir. Bu durum göz önünde bulundurularak mart- haziran ayları arasındaki dönemde gereksiz pestisid kullanımından kaçınılması gerekmektedir. M. unicostata nın kavak ve söğüt ağaçlarındaki en önemli zararlılardan biri olduğu bu çalışma ile tespit edilmiştir. Literatür bilgileri ve çalışma esnasındaki gözlemler neticesinde M. unicostata nın badem ve diğer bazı meyve ağaçlarında da zarar yaptığı tespit edilmiştir. 141

5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER İleride yapılacak çalışmalarda her iki tingid türünün farklı konukçulardaki biyolojisi ve ekolojisi tespit edilerek, doğal düşmanlar ile ilişkisinin daha ayrıntılı bir şekilde incelenmesi gerektiği düşünülmektedir. 142

KAYNAKLAR AKBARZADEH-SHOUKAT, G., 2006. Seasonal Changes in Population of The Pear Lace Bug, Stephanitis pyri F. (Heteroptera: Tingidae) and Identification of Its Natural Enemies In West Azarbaijan Apple Orchards. Journal Of Agricultural Science (University of Tabriz), 15 (4), pp.91-100 ANONİM, 2007a. TRB Ortadoğu Anadolu Bölgesi Tarım Master Planı. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Strateji Geliştirme Dairesi Başkanlığı, Ankara, 276 sayfa., 2007b. TRC Güneydoğu Anadolu Bölgesi Tarım Master Planı. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Strateji Geliştirme Dairesi Başkanlığı, Ankara, 390 sayfa., 2010. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Stratejik Planı (2011-2014). Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayın Dairesi Başkanlığı, Ankara, 96 sayfa., 2011. Tarım, Gıda ve Hayvancılık Bakanlığı Çiftçi Kayıt Sistemi. http://cks.tarim.gov.tr, (Erişim Tarihi: 16.10.2011) AYSAL, T., ve KIVAN, M., 2007. Armut Kaplanı Stephanitis pyri (F.) Üzerine Bazı Konukçu Bitkilerin Etkileri. Türkiye II. Bitki Koruma Kongresi 27-29 Ağustos 2007, Isparta, 2008. Development and population growth of Stephanitis pyri (F.) (Heteroptera: Tingidae) at five temperatures. J Pest Sci (2008) 81:135 141, 2011. Tekirdağ da Yeni Bir Çınar Zararlısı: Corythucha ciliata (Say) (Hemiptera: Tingidae). Türkiye IV. Bitki Koruma Kongresi Bildirileri, 28-30 Haziran 2011, Kahramanmaraş. BABMORAD, M., and ASKARI, H., 2004. Biological study on poplar lace bug, Monosteira unicostata Muls. &Ray (Het: Tingidae) in laboratory and greenhouse conditions. Iranian Journal of Forest and Range Protection Research, 1 (2):119:131. 143

BABMORAD, M., BAGHERI-ZENOUZ E., and YARMAND, H., 1998. Lifehistory study of poplar lace bug, Monosteira unicostata (Muls.&Rey) Het.: Tingidae in Karaj. Pajouesh&Sazandegi No:62 pp: 71-82 BABMORAD, M., AZİZKHANİ, E., OMİD, R., and FARASHİANİ, M.E., 2007. Poplar Lace Bug (Monosteira unicostata) damage on different poplar species and clones in Karaj. Iranian Journal of Forest and Range Protection Research, 4 (2): 103-112. BERNARDINELLI, I., 2006. Potential host plants of Corythucha arcuata (Het., Tingidae) in Europe: a laboratory study. J. Appl. Entomol. 130(9 10) BODENHEIMER, F. S., 1958. Türkiye de Ziraate ve Ağaçlara Zararlı Olan Böcekler ve Bunlarla Savaş Hakkında Bir Etüt. Bayur Matbaası, Ankara. 346 s. BOLU, H., 2002. Güneydoğu Anadolu Bölgesi antepfıstığı alanlarındaki böcek ve akar faunasının saptanması. Türk. Entomol. Derg., 26(3): 197-208 BOLU, H., 2007. Population Dynamics of Lacebugs (Heteroptera: Tingidae) and its Natural Enemies in Almond Orchards of Turkey. J. Ent. Res. Soc. 9(1): 33-37 BOLU, H., ÖZGEN, İ., BAYRAM, A., ve ÇINAR, M., 2007. Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgelerinde antepfıstığı, badem ve kiraz bahçelerindeki avcı Coccinellidae türleri, yayılış alanları ve avları. HR.Ü.Z.F. Dergisi, 11(1/2): 39-47 BRAMAN, S.K., PENDLEY, A.F., SPARKS, B., and HUDSON, W.G., 1992. Thermal Requirements for Development, Population Trends, and Parasitism of Azalea Lace Bug (Heteroptera: Tingidae). Journal of Economic Entomology, Volume 85, Number 3, pp. 870-877(8) COSTA, V.A., PEREIRA, C.F., and BATISTA FILHO, A., 2003. Observações Preliminares Sobre O Parasitismo De Ovos De Leptopharsa heveae (Hemiptera: Tingidae) Em Seringueira Em Pindorama, Sp. Arq. Inst. Biol., São Paulo, v.70, n.2, p.205-206 ÇAM, H., 1993. Tokat ve çevresinde kiraz, vişne ve idris ağaçlarında bulunan Heteroptera türleri üzerinde araştırmalar.gaziosmanpaşa Üniv. Ziraat Fak. Derg., 10: 32-42 144

ÇEVİK, T., 1996. Orta Anadolu Bölgesi Ceviz ağaçlarında zararlı ve faydalı faunanın tespiti üzerinde araştırmalar, Bitki Koruma Bülteni, 36 (1-2), sayfa:55-72 ÇINAR, M., ÇİMEN, İ., ve BOLU, H., 2004. Elazığ ve Mardin illeri kiraz ağaçlarında zararlı olan türler, doğal düşmanları ve önemlileri üzerinde gözlemler. Türk. entomol. derg., 28 (3): 213-220 DEMİRSOY, A., 2006. Yaşamın Temel Kuralları Entomoloji (Omurgasızlar- Böcekler). Meteksan yayınları Cilt- II /Kısım- II, Ankara, 945 s DIAMOND, J., 2007. Tüfek, Mikrop ve Çelik (İnsan Topluluklarının Yazgıları). Tübitak Popüler Bilim Kitapları-173, Ankara, 610 sayfa. DRAKE, C.J, and RUHOFF, F.A., 1965. Lagebugs of the World, A Catalog (Hemiptera: Tingidae). Smithsonian Institution, Washington, 710 p. EGUAGIE, W.E, 1974. Flight activity of the thistle lace bug, Tingis ampliata (Heteroptera), Entomologia Experimentalis et Applicata, Volume 18, Number 2, 123-134 FENT, M., 2011. Gökçeada ve Bozcaada Heteroptera (Insecta: Hemiptera) Faunasına Katkılar. Trakya Univ. J. Sci., 12 (1): 35-46 GAGNÉ, R.J., PENA, J.E., and ACEVEDO, F., 2008. A New Lestodiplosine (Diptera: Cecidomyiidae) Preying on Avocado Lace Bug. The Florida Entomologist, 91 (1): pg. 43. GIRAULT, A. A., 1911. A New Mymarid Genus and Species From North America Allied With Anthemus Howard. Proceedings of the Entomological Society of Washington, 13: 185-187 GÖKSU, M.E, 1964. Sakarya ve Kocaeli bölgeleri meyve ağaçlarında zarar yapan armut kaplanının (Stephanitis pyri Fabr.) biyolojisi ve mücadelesi üzerinde araştırmalar. T.C. Tarım Bakanlığı Göztepe Zirai Mücadele Enstitüsü Yayınları, 58 sayfa. İstanbul GUILBERT, E., 2001. Phylogeny and evolution of exaggerated traits among the Tingidae (Cimicomorpha, Heteroptera). Zool. Scripta 30, 313 324. 145

GÜLPERÇİN, N., ve ÖNDER, F., 1999. Bornova koşullarında Stephanitis pyri (F.) nin biyolojisi ve doğal düşmanları üzerinde çalışmalar, Türk. Entomol. Derg., 23(1): 51-56 HOBERLANDT, L., 1955. Results of the Zoolgical Scientific Expedition of the National Museum in Praga to Turkey. 18. Hemiptera IV. Terrestial Hemiptera-Heteroptera of Turkey. Acta Ent. Mus. Nation. Pragae, Suppl. 3: 264 p. HOLGUN, C.M., PENA, J.E., HENRY, T.J., and ACEVEDO, F., 2009. Biology Of Stethoconus praefectus (Distant) (Heteroptera: Miridae), A Newly Established Predator Of The Avocado Lace Bug, Pseudacysta perseae (Heteroptera: Tingidae), In Florida. Florida Entomologist 92 (1): 54-57 HUMERES, E.C., MORSE J.G., STOUTHAMER, R., ROLTSCH, W. and HODDLE, M.S., 2009. Evaluation Of Natural Enemies And Insecticides For Control Of Pseudacysta perseae (Hemiptera: Tingidae) On Avocados In Southern California. Florida Entomologist 92 (1): 35-42. JU RT., WANG F., Li B., 2011. Effects of temperature on the development and population growth of the sycamore lacebug, Corythucha ciliata. Journal of Insect Science 11:16 KIVAN, M., ve AYSAL, T., 2009. Tekirdağ da Armut Kaplanının Yeni Bir Doğal Düşmanı: Stethoconus pyri (Mella) (Hemiptera: Miridae). Türkiye III. Bitki Koruma Kongresi, 15-18 Temmuz 2009, Van. KIYAK, S., ÖZSARAÇ, Ö., ve SALUR, A., 2004. Nevşehir İli (Türkiye) Heteroptera Faunasına Katkılar G.U. J. Sci., 17(1): 21-29, 2004 KIYAK, S., and AKAR, E., 2010. Faunistic Study Of Terrestrial Heteroptera Of Çaldağ (Ankara, Turkey). Mun. Ent. Zool. Vol. 5: 1104-1118 LINNAVUORI, R., 1965. Studies of the South and East Mediterranen Hemipterous Fauna III, Hemipterological Observations from Turkey. Act. Ent. Fenn., 21: 44-61 LOAN, C.C., GERBER, G.H., and REID, D.G, 1971. Biosystematics Of The Tingid Parasite Hodawayella In Ontario (Hymenoptera: Braconidae, Euphorinae). Can. Ent. 103: 1273-1284 146

LODOS, N., 1982. Türkiye Entomolojisi II, Genel Uygulamalı ve Faunistik. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları No: 429, Bornova İzmir, Sayfa: 483 490 LODOS, N., and ÖNDER, F., 1983. Preliminary List of Tingidae with Notes on Distribution and Importance of Species in Turkey. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları No: 449, Bornova İzmir. 51 sayfa LODOS, N., ÖNDER, F., ve ŞİMŞEK, Y., 1984. Diyarbakır (Karacadağ)'da Süne (Eurygaster integriceps Put.) Heteroptera: Scutelleridae) 'nin Ovalara Göç Ettiği Dönemde Kışlak Böcek Faunasının Tespiti ve Süne İle Diğer Bazı Türlerin Kışlak Yerlerinden Çıkış ve Göç Etme Davranışları Üzerinde Araştırmalar. Bitki Koruma Bülteni 24 (2): 75-87. LODOS, N., 1989. Türkiye Entomolojisi II (Genel, Uygulamalı ve Faunistik). Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, No: 429, İzmir, 580 s. MAÇAN, G., 1986. Güneydoğu Anadolu Bölgesinde Bademlerde Zarar Yapan Böcek Türleri, Önemlilerinin Tanınmaları, Yayılışları ve Ekonomik Önemleri Üzerinde Araştırmalar. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Diyarbakır Bölge Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Araştırma Eserleri Serisi No:5, Sayfa: 82, Ankara MOLEAS, T., 1985. Ecology and Ethology of Monosteira unicostata Muls. & Rey in Apulia. XIV Italian Nat. Congr. Entomol., p: 437 444 MUTUN, S., 2003. First report of the oak lace bug Corythucha arcuata (Say, 1832) (Heteroptera: Tingidae) from Bolu, Turkey. Isr. J. Zool. 49: 323-324 MUTUN, S., CEYHAN, Z., and SÖZEN, C., 2009. Invasion by the oak lace bug, Corythucha arcuata (Say) (Heteroptera: Tingidae), in Turkey. Turk. J. Zool. 33 (2009): 263-268 NİZAMLIOĞLU, K., 1961. Türkiye Ziraatinde Zararlı Olan Böcekler ve Mücadelesi. Zirai Mücadele Enstitüsü. Fas., İstanbul, 1 11. 510 s ÖNCÜER, F., 1991. Türkiye Bitki Zararlısı Böceklerin Parazit ve Predatör Kataloğu. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları No: 505, İzmir, 281 s ÖNDER, F., and ADIGÜZEL, N., 1979. Some Heteroptera collected by light trap in Diyarbakır (Turkey). Türk. Bit. Kor. Derg., 3(1): 25-34 147

ÖNDER, F., KARSAVURAN, Y., TEZCAN, S., ve FENT, M., 2006. Türkiye Heteroptera (Insecta) Kataloğu. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, 170 s ÖNDER, F., ATALAY, R., ve KARSAVURAN., Y., 1983. İzmir ili ve çevresinde kışı ergin halde geçiren Heteroptera türleri ve kışlak yerleri üzerinde araştırmalar. Türk. Bit. Kor. Derg., 7: 65-77 ÖZBEK, H., ve ALAOĞLU, Ö., 1987. Erzurum ve Çevresinde Patates Bitkisinde Bulunan Fitofag Heteroptera Türleri, Bitki Koruma Bülteni Cilt: 27, No:3-4, sayfa: 227-238 ÖZHATAY, N., BYFIELD, A., ve ATAY, S., 2007. Türkiye nin 122 Önemli Bitki Alanı, Doğal Hayatı Koruma Vakfı, İstanbul, 476 sayfa. ÖZTÜRK, N., ULUSOY, M.R., ERKILIÇ, L., ve BAYHAN, S., 2004. Malatya ili kayısı bahçelerinde saptanan zararlılar ile avcı türler. Bitki Koruma Bülteni, 44 (1-4): 1-13. PEÑA, J. E., SUNDHARI, S., HUNSBERGER, R.D., and DUNCAN, R., 1998. Monitoring, Damage, Natural Enemies And Control Of Avocado Lace Bug, Pseudacysta perseae (Hemiptera: Tingidae). Proc. Florida St. Hort. Soc. 111: 330-334 PEÑA, J. E., DUNCAN, R., ROLTSCH, W., GAGNÉ, R., and AGUDELO, F., 2007. Natural Enemies Of The Avocado Lace Bug, Pseudacysta perseae (Heteroptera: Tingidae) In Florida, USA. Proceedings VI World Avocado Congress (Actas VI Congreso Mundial del Aguacate), Chile, 12 16 Nov. 2007, 10 pages. PEÑA, J. E., TRIAPITSYN, S.V., LONG, D., EVANS, G.A., and ROLTSCH, W., 2009. First Record Of Erythmelus klopomor (Hymenoptera: Mymaridae) As A Parasitoid Of The Avocado Lace Bug, Pseudacysta perseae (Heteroptera: Tingidae). Florida Entomologist 92 (2): 394-395 PEREIRA, J.A., PEREIRA, S., ARMENDARIZ, I., and BENTO, A.A., 2008. Ciclo biolỏgico e estragos associados a monosteira. Monosteira unicostata (Mulsant & Rey. 1852). em amendoeira. no Planalto Mirandés. I Congresso Nacional de Produção Integrada/VIII Encontro Nacional de 148

Produção Integrada (20 e 21 de Novembro 2008), Escola Superior Agrária de Ponte de Lima, Portual, 225-231 PÉRICART, J., 1983. Hémiptéres Tingidae Euro-Méditerranéens. Fédération Française des Sociétés de Sciences Naturelles, Faune de France, V. 69: 626 p. RUSSO, A., SISCARO, G., and SPAMPINATO, R.G., 1994. Almond Pests In Sicily. Acta Hort. (ISHS) 373:309-316 SABOORI, A., and BABMORAD, M., 2000. A new larval mite (Acari: Erythraeidae) ectoparasitic on Monosteira unicostata (Homoptera: Tingidae) from Iran. Systematic & Applied Acarology, 5: 119-123 SADEGHI, S.E., MANSOUR, S., and ASKARI, H., 2001. Poplar Pest Management In Northern Provinces Of Iran. Iranian Journal of Forest and Poplar Research, (7): 1-34. SANTOS, R.S., and FREITAS, S., 2008. Parasitism of Erythmelus tingitiphagus (Soares) (Hymenoptera: Mymaridae) in Leptopharsa heveae Drake & Poor (Hemiptera: Tingidae) eggs, in rubber tree plantation (Hevea brasiliensis Müell. Arg.). Neotrop Entomol. 37 (5): 571-576. SCHAEFER, W. C.; PANIZZI, A. R., 2000: Heteroptera of Economic importance. Boca Raton, FL: CRC Press, LLC, 824p. SEIDENSTÜCKER, G., 1954. Monanthia triconula n. sp. und Einigie Tingidaen aus der Südlichen Türkei. İ. Ü. Fen. Fak. Mecm. B., 19 (3): 231-236 SHAHIN, M., and ALMAROOF, I., 2002. The Effect of Temperature on the Biological Characterictics of Poplar bug. Dirasat, Agricultural Sciences, 29,3 pp. 202-208 STEINER, H., 1962. Methoden zur untersuchung des population dinamik in Obstenlagen. Entomophaga, 7:207-214 STUSAK, J.M., and ÖNDER, F., 1982. A new species of Dictyonota curtis, 1827 from Turkey (Heteroptera, Tingidae). Türk. Bit. Kor. Derg, 6: 67-74. STICHEL, W., 1960. Illustrierte Bestimmungstabellen der Wanzen. II. Europa, 3 (9-11): 264-351 149

ŞAHİN, A.K., ÖZPINAR, A., POLAT, B., ve SAKALDAŞ, M., 2009. Çanakkale İlinde Farklı Elma Çeşitlerinde Armutkaplanı (Stephanitis pyri (F.), Heteroptera: Tingidae) nın Popülasyon Yoğunluğu. Tarım Bilimleri Araştırma Dergisi 2 (2): 119-122 TALLAMY, D.W., and DENNO, R. F., 1981. Maternal care in Gargaphia solani Heid. (Hemiptera: Tingidae). Anim. Behav. 29:771-778 TEZCAN, S., and GULPERÇİN, N., 2008. A General Evaluation Of The Fauna Of Cherry Orchards In Turkey. Acta Hort. (ISHS) 795:959-964 TORRE, P., ALMAGUEL, L., and BLANCO, E., 1999. Daňos Distribuciŏn y Enemigos Naturales de la Chinche de Encaje del Aguacate Pseudacysta perseae (Heidemann) (Het.: Tingidae). Fitosanidad, V. 3 (2), pp.61-64. TRIAPITSYN, S.V., and BEARDSLEY, J.W., 2000. A Review of the Hawaiian species of Anagrus (Hymenoptera: Mymaridae). Proc. Hawaiian Entomol. Soc. 34: 23-48. TRIAPITSYN, S.V., 2003. Review of The Mymaridae (Hymenoptera, Chalcidoidea) of Primorskii Krai: Genus Erythmelus Enock, with Taxonomic Notes on Some Extralimital Species. Far Eastern Entomologist, 126:29. TRIAPITSYN, S.V., BEREZOVSKIY, V.V., HODDLE, M.S., and MORSE J.G., 2007. A review of the Nearctic species of Erythmelus (Hymenoptera: Mymaridae), with a key and new additions to the New World fauna. Zootaxa 1641: 1-64 TRUMULE, R.B., and DENNO, R.B., 1995. Light Intensity, Host-Plant Irrigation, and Habitat-Related Mortality as Determinants of the Abundance of Azalea Lace Bug (Heteroptera: Tingidae). Enviromental Entomology, Volume 24, Number 4, pp. 898-908 (11) TÜİK, 2010. Türkiye İstatistik Kurumu, Bitkisel Üretim İstatistikleri. http://www.tuik.gov.tr/bitkiselapp/bitkisel.zul. Erişim Tarihi: 16.10.2011 150

ÖZGEÇMİŞ 01/01/1982 tarihinde Diyarbakır da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Diyarbakır da, lise öğrenimini Van Ziraat Meslek Lisesi nde tamamladı. 1999 yılında başladığı Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Bitkisel Üretim Programı, Bitki Koruma alt bölümünden 2003 yılında mezun oldu. Aynı yıl Bitlis Tarım İl Müdürlüğü ne bağlı Güroymak İlçe Tarım Müdürlüğü nde ziraat mühendisi olarak göreve başladı. 2004 yılında Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bitki Koruma Ana Bilim Dalında Yüksek Lisansa başladı ve 2007 yılında tamamladı. Aynı yıl Çukurova Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bitki Koruma Ana Bilim Dalında doktora çalışmasına başladı. 2006-2007 yılları arasında Diyarbakır Tarım İl Müdürlüğü Hani İlçe Tarım Müdürlüğü nde ziraat mühendisi, 2007-2009 yılları arasında Diyarbakır Tarım İl Müdürlüğü Çermik İlçe Tarım Müdürlüğü nde İlçe Tarım Müdürü olarak görev yaptı. 2009 yılından beri Karacadağ Kalkınma Ajansı nda uzman olarak görev yapmaktadır. 151