Öteþ Alþýnbay Ulý* (1828-1902) Þair Öteþ, Karakalpaklarýn XIX. asýrda yaþayýp eser veren ünlü þairlerinden biridir. Öteþ in dedesi meþhur ozan Jiyen Jýrav dýr. Jiyen, XVIII. asrýn kýrklý yýllarýnda Türkistan þehrinden Harezm e göçen Karakalpaklarla birliktedir. Jiyen Jýrav dan Jamðýrþý adlý bir oðul kalmýþtýr. Jamðýrþý dan Ayýmbet, Alþýnbay, Kurýmbay adlý üç oðul doðmuþtur. Öteþ, Alþýnbay ýn oðludur. Þair Öteþ in hayatý hakkýnda net bilgilere sahip deðiliz. Onun þiirlerindeki bazý mýsralar, þairin kendi hayatýna ýþýk tutmaktadýr. O, geçmiþte yaþamýþ olan Künhoja, Ejiniyaz, Berdak, dedesi Jiyen in þiirlerini ve sanatýný çok iyi öðrenmiþtir. Öteþ, onlar hakkýnda Ötti dünyadan (Gitti Dünyadan) adlý bir büyük þiir de yazmýþtýr. Ayný þekilde Öteþ, þiirlerinde geçmiþ þairlerin þiirleri ve destanlarda terennüm edilen halk kahramanlarý ve zalimlere karþý ayaklanan bahadýrlarla birlikte yan yana kendi zamanýnda yaþayan kiþilerin karakterini de yarattý. Þair Öteþ in Yañlýdý (Gibidir), Nuratdin (Nurettin), Þermende (Suçlu, Maskara) gibi þiirleri Karakalpak þiirindeki ilk hiciv þiirleridir. Þair, bu þiirlerinde halký ezen, aldatan ve soyan kötü kiþilerin gerçek yüzlerini ortaya koyar. O, diðer lirik ve felsefî þiirlerinde de Berdak, Künhoja, Ejiniyaz ve Jiyen in terennüm ettiði hakikatlere, adalet taraftarý olmaya ve mazlumlarýn hakkýný savunmaya sadýk kaldý. O, Þayýr Öteþ ayttý haktýñ sözini (Þair Öteþ dedi hakkýn sözünü) diye yazarken gerçekten de doðruyu söylüyordu. O, diðer þiirlerinde de buna benzer sözler söyler: Þayýr sözinen tayama? Þair, sözünden cayar mý? Kolýnan kelse ayama! Elden gelse esirgeme! der. Þair Öteþ in Ötti dünyadan, Sevmeymen (Sevmiyorum) gibi þiirleri, Karakalpak edebiyatý tarihinde ehemmiyeti küçümsenmeyecek þiirlerdir. Þair, bu þiirlerinde kendisi ve kendisinden önce yaþamýþ olan þairler hakkýnda kendine has malumat verir. Þairin þiirleri önce 1948 li yýllarda neþredilen Karakalpak Halýk Döretpeleri (Karakalpak Halký Eserleri) adlý eserde basýldý. Daha sonra Tañlanðan eserler de (Seçme Þiirler) (1962, 1978, 1988) üç kez basýldý. Öteþ in þiirleri Özbek, Kazak, Rus dillerine ve daha baþka dillere de çevrildi. Aþaðýdaki þiirler, Edebiyat Hrestomatiyasý ( Bilim Baspasý, Nökis, 1998, s.88-91) adlý ders kitabýndan alýnmýþtýr. Þiirler YAÑLIDI Bul zamanda adamlardýñ Birazý adam yañlýdý, Bul zamanda adamlardýñ, Birazý doñýz yañlýdý. Birazlar kadiriñdi bilmes, Vedesine tayýn kelmes, Yakþý menen bas kosýp jürmez, Týmsal tekabbir yañlýdý. Tekabbirlikti köp tutýp, Ötirik aytýp juvtýp, Kudayýný umýtýp, Biraz adam mal yañlýdý. Belki alsañ Ermekbaydý, Nezeri kün menen aydý, Oylamas olay-bulaydý, Etken isi iyt yañlýdý. Üyinde sonþa malý köp, Katardan astan halý köp, Jevge sonþellli naný köp, Sondadaðý jok yañlýdý. GÝBÝDÝR Bu zamanda adamlarýn, Birazý adam gibidir. Bu zamanda adamlarýn, Birazý domuz gibidir. Birazý kadrini bilmez, Verdiði sözünde durmaz, Ýyi ile birlik olmaz, Misâl kibirli gibidir. Kibirliliði çok tutup, Yalan söyleyip koþturup, Huda sýný da unutup, Bazýlarý mal gibidir. Belki alsan Ermekbay ý, Nazarý Güneþ ve Ay dýr, Düþünmez öyle böyleyi, Ettiði iþ, it gibidir. Evinde onca malý, çok, Katardan, aþtan gücü çok, Yemeye onca ekmek çok, Yine dahi yok gibidir. * S.Ahmetov, K.Mambetov, Karakalpak Edebiyatý, Derslik, Nökis Bilim Baspasý, 1996.
Üyindegi eki þopan, Jatak jeri güdi topan, Ömirinþe kiymedi þapan, Solar jarðanat yañlýdý. Birazlarý týñlar sözdi, Birazlarý kýzartar jüzdi, Adamzatka salýp tezdi, Yakþýlar atañ yañlýdý. Üstinde jaksý kiyim jok, Ol biyþarada buyým jok, Men sorlýný küter üyi jok, Mýsalý jarðanat yañlýdý. Ermekbaydýñ üyinde, Üy-iþi öz küyinde, Atý karakalpak biyinde, Ermekbay ermek yañlýdý. Eki jetimdi yýðlatkan, Kara baðrýný daðlatkan, Tekte insan kýp yaratkan, Ermekbay doñýz yañlýdý. Ermekbay eriner berha, Jürek bavrýn ezer berha, Salsañ þuvýldatýp güzarða, Þappat ursañ jin yañlýdý. Asýðýp aytýp sözini, Körgensiz dep sökpe bizdi, Bes-altý kün körseñ düzdi, Ermekbayýñ jin yañlýdý. Evindeki iki çoban, Yatak yeri ot ve saman, Ömrünce giymedi çapan, Onlar yarasa gibidir. Bazýlarý dinler sözü, Bazýsý kýzartýr yüzü, Ýnsana salýp da tezi 1, Ýyiler atan gibidir. Üstünde güzel giyim yok, O bîçarede bir þey yok, Ben sefili bekler evi yok, Sanki yarasa gibidir. Ermekbay ýn evinde, Ev içi öz fikrinde, Adý Karakalpak beyinde, Ermekbay, ermek 2 gibidir. Ýki yetimi aðlatmýþ, Kara baðrýný daðlatmýþ, Tek insan edip yaratmýþ, Ermekbay, domuz gibidir. Ermekbay erinir daim, Yürek baðýr ezer daim, Salsan baðýrtýp da yola, Þaplak vursan, cin gibidir. Acele söyler sözünü, Görgüsüz deyip yerme bizi, Beþ altý gün görsen düzü, Ermekbay ýn, cin gibidir. ÞERMENDE (Üzindi) Hakýsýn bermey Orazdýñ Molla Ýzimbet þermende, Bil menisin keler jaydýñ, Öleyin degen küniñ jok, Baylýktan hasla miniñ jok, Haký bermevden baska jiniñ jok, Ýzimbet boldýñ þermende. Diyhannýñ hakýn bermeseñ, Adam þelli sen körmeseñ, Rahmet hýzmetker demeseñ, Adam jüreme þermende? Þermendelik küte uyat, Bir isiñnen bir isiñ zýyat, Berkulla aytýp öziñ ðýybat, Büldirdiñ özin þermende. SUÇLU / MASKARA (Bir bölüm) Hakkýný vermeyip Oraz ýn, Molla Ýzimbet þermende, Bil mânasýn, gelecek halin, Hakkýný vermeyip Oraz ýn. Öleyim dediðin gün yok, Zenginlikten eksiðin yok, Hak yemekten baþka iþin yok, Ýzimbet, oldun þermende. Çiftçi hakkýný vermezsen, Adam yerine koymazsan, Saðol hizmetkâr! demezsen, Adam yaþar mý þermende. Þermendelik çok çok ayýp, Bir iþinden bir iþ ziyat 3, Daima eylersin gýybet, Yýktýn kendini, þermende. 1 Tez salmak : Düzen vermek, yoluna koymak 2 Ermek : Maskara, eðlence 3 Ziyat : Fazla
Jigit bolsañ bir ýñðay jür, Oylanýp sözdiñ parkýn bil, Zar-giryan bop Manavbay jür, Jaz bolsa jerdiñ karamýk, Uyat emes pe soramak? Ýþkeniñ basalay býlamýk, Bul isiñ kalay þermende. Molla bolsañda-insapsýz, Adam ekenseñ edepsiz, Ballarýñ östi tertipsiz, Beriñ hakýsýn þermende. Bul sözime berip tavap, Tavap bermeseñ ayt juvap, Haký jegen bolama savap, Bergil hakýsýn þermende. Ol þegip jür uvayýmdý, Bes jýl ordý buvdayýñdý, Oyla akmak kudayýñdý, Neðýp jürseñ sen þermende. Öziñ bolsañ telip-ilim, Usý bügin söyle tilim, Kaytarýp kör meniñ erim, Nege bermeyseñ þermende. Þermendelik miyasarma? Azap bermek saðan kerme? Eki mezgil berdiñ jarma, Berþesi eki abbazý, Bayða bolmas köbi azý, Bolsýn biyþara razý, Sendey bop Karýnbay ötti, Hayran bolýp jýlap ketti, Malý-mülkin vayran etti, Sonday bolarsañ þermende. Uyat emespe kýlðanýñ, Aldap jumsap küþ alðanýñ, Süyip dünyanýñ jalðanýn, Evere boldýñ þermende. Seniñ söziñ beri ayýp, Teriypiñdi aytayýn jayýp, Adamdý aldap, kýysayýp, Jürseñ neðýp sen þermende. Yiðit isen bir halde ol, Düþünüp, söz farkýný bil, Aðla, Manavbay gibi ol, Hakkýn vermeyip þermende. Yazýn, topraðýn karamýk 1, Ayýp deðil mi istemek, Yediðin basalay, býlamýk 2, Bu iþin nasýl þermende. Molla olsan da, insafsýz, Adam imiþsin edepsiz, Çocuklarýn büyüdü edepsiz, Verin hakkýný, þermende. Bu sözüme edin hürmet, Hürmet vermezsen, de, cevap Hak yemek olur mu sevap, Ver sen hakkýný, þermende. O çekiyor kaygý, ahý, Beþ yýl kesti buðdayýný, Düþün ahmak, Allah ýný, Ne eylersin sen þermende. Sen olsan da talib-i ilm, Ýþte, bugün söyle dilim, Gitmiþ, gör, benim kuvvetim, Niye vermezsin, þermende. Þermendelik iyi þey mi? Azap vermek sana kâr mý? Ýki sefer verdin yarma 3, Hakkýn vermeyip, þermende. Tamamý iki abbazý 4 Zengine olmaz çoðu azý, Olsun bîçareler razý, Hakkýn vermeyip, þermende. Sen gibiydi Karýnbay gitti, Þaþkýn olup aðlayýp gitti, Mal mülkünü vîran etti, Öyle olursun þermende. Ayýp deðil mi yaptýðýn, Aldatýp, çalýþtýrýp zorla aldýðýn, Sevip dünyanýn yalanýn, Âvare oldun, þermende. Sözlerinin hepsi ayýp 5, Tarifin diyeyim yayýp, Adam aldatýp, kandýrýp, Yaþarsýn n edip þermende. 1 Karamýk : Kumlu yerde yetiþen ve meyvesi yenebilen yabani bir bitki 2 Basalay, Býlamýk: Bulamaç 3 Yarma : Genellikle darýnýn tanelerindenyapýlan bir yemek 4 Abbazý : Hive hanlýðý zamanýndaki para birimi 5 Ayýp : Suç, günah
Yadýmnan ketpes isleriñ, Sýndýrayýnba tisleriñ, Basým bolðan soñ küþleriñ, Boldýñ ba hayvan þermende. Sen zalýmdý kim sakladý, Kara baðrýmdý daðladý, Kötergen anamdý bokladý, Künlik hakýn ber þermende. Karaysañ maðan bultýyýp, Jaman katýnday týltýyýp, Menmen kisidey jýrtýyýp, Ber hakýsýn, sen þermende. Jaz berermen, güz berermen, Yaki oylanýp körermen Ele bes jýl jürdiremen, Dediñ Kemalða þermende. Bermeseñiz ala jip kes, Hakýsý bar jigirma bes, Meni hem kördiñbe ebes, Hakýmdý ber sen þermende. Jumsadýñ meniñ inimdi, Kayerden taptýñ minimdi, Keltirdiñ nelet jinimdi, Hayvannan jaman þermende. Kolýma alayýn kobýz, Koyþý bolsam tartýp sýbýz, Sennen jaksý þoþka doñýz, Seniñ söziñ eken pasýk, Süyegi jaman, özi sasýk, Karýzða karýzýñ alýsýp, Otýrsañ ba sen þermende. Berman kara, arman kara, Ýnim geptiñ parkýn sora, Kimler eken günekara, Boldýñ ðoy hezir þermende. Meþkey degen jaksý at emes, Doñðal degen jaksý at emes, Doñýz degen jaksý at emes, Bilmediñ, boldýñ þermende. Þermendelikten miniñ jok, Sayývdan baska küyiñ jok, Adam emesseñ üyiñ jok, Tentirep jürseñ þermende. Yadýmdan gitmez iþlerin, Ben kýrayým mý diþlerin, Baskýn olunca güçlerin, Oldun mu hayvan, þermende. Sen zalimi kim sakladý 1, Kara baðrýmý daðladý, Doðuran anamý bokladý (anama sövdü), Günlük hakkýn ver, þermende. Bakýyorsun bana kýzýp, Kötü kadýn gibi kýzýp, Maðrurlar gibi yýrtýnýp, Ver hakkýný sen þermende. Yaz veririm, güz veririm, Yahut biraz düþüneyim, Daha beþ yýl bekletirim, Dedin, Kemal e, þermende. Vermezsen, münasebet kes, Alacaðý var yirmi beþ, Beni hiç gördün mü abes, Hakkýmý ver sen, þermende. Çalýþtýrdýn kardeþimi, Nerden buldun eksiðimi, Getirdin, lânet, cinimi, Hayvandan beter þermende. Elime alayým kopuz, Çoban olsam çalýp sýbýz 2 Senden iyidir þu domuz, Hakkýn vermeyip, þermende. Senin sözün imiþ fasýk, Aslý bozuk, özü sasýk 3, Borca borcunu alýþýp, Durur musun sen, þermende. Oraya bak, buraya bak, Kardeþ, sözün farkýný sor, Kimler imiþ ki günahkâr, Oldun be þimdi þermende. Meþkey denen, iyi ad deðil, Doñðal denen, iyi ad deðil, Domuz denen, iyi ad deðil, Bilmedin, oldun þermende. Þermendelikten eksiðin yok, Saymaktan baþka fikrin yok, Adam deðilsin, evin yok, Gezip durursun, þermende. 1 Saklamak : Korumak, muhafaza etmek 2 Sýbýz : Sýbýzðý denilen üflemeli çalgý 3 Sasýk : Kokmuþ, bozuk
Katardan jaksý halýñ bar, Tört tülik mülk-malýñ bar, Kolda þükir hamalýñ bar, Ne sebep boldýñ þermende. Ekeñiz edi sök sanar, Ekeñ Allamurat panar, Aytkan gepten berha tanar, Kesibiñ be edi þermende? Þermendelik jüde jaman, Bul ataktan jürgil aman, Umýtar edim kelse zaman, Bul ne kýlðanýñ þermende? Aytkan gepke keriñ kelmes, Adamsañba parkýn bilmes, Birev öler, birev ölmes, Dünyada boldýñ þermende. Bul atýñ jüde jamandý, Basýna kurdýñ zamandý, Nege eteseñ armandý, Söksanar nelet þermende. Aytkan söziñ süyekke ötti, Puharaða jebir etti, Kem-kem pýðlýñ kaþýp ketti, Jönine jürgil þermende. Dünyada ne kýldýñ öziñ, Sup-sur bolýp seniñ jüziñ, Adamða jakpadý söziñ, Dünyada boldýñ þermende. Biyþara Kamal ne kýlsýn, Bermediñ onýñ hakýsýn, Seniñ-ak maksetiñ bolsýn, Dünyada boldýñ þermende. Bul dünya hem öter, keter, Sorlýða da nevbet jeter, Aytýp ketsek bizge neter, Ýzimbet atlý þermende. Etken isiñ halýkka jakpas, Haký berivge koþ jakpas, Ekeñ edi Kosým kakpas, Kudayða boldýñ þermende. Sende bir tekabbir boldýñ, Ekeñniñ nak jolýn kuvdýñ, Haramlýkka beliñ buvdýñ, Ýzimbet atlý þermende. Herkesten iyi halin var, Dört tüylü malýn, mülkün var 1, Elde þükür, hizmetçin var, Neden sen oldun þermende. Babanýz idi sök sanar 2 Baban Allamurat Panar, Sözünden daima cayar, Mesleðin miydi, þermende. Þermendelik hayli yaman, Bu namýndan dur sen aman, Unuturdum gelse zaman, Bu ne ettiðin, þermende. Denilene iþin gelmez, Adam mýsýn, farkýn bilmez, Biri ölür, biri ölmez, Dünyada oldun þermende. Bu namýn hayli yamandýr, Baþýna kurdun zamaný, Niye edersin kaygýyý, Cimri, lânet þermende. Sözün kemiðe iþledi, Garibana cebir etti, Az az gönlün kötüleþti, Yoluna yürü, þermende. Dünyada ne ettin özün, Bomboz olmuþ senin yüzün, Adama yaramadý sözün, Dünyada oldun þermende. Bîçare Kemâl ne kýlsýn, Vermedin onun hakkýný, Senin de muradýn olsun, Dünyada oldun þermende. Bu dünya da geçer gider, Garibe de nevbet yeter (sýra gelir), Deyip gitsek bize neyler, Ýzimbet adlý þermende. Ettiðin Hakk a hoþ gelmez, Hak vermeyi hiç hoþ görmez, Baban idi Kosým Kakpas, Allah a oldun þermende. Sen de bir kibirli oldun, Babanýn tam yolun tuttun, Haramlýða belin boðdun, Ýzimbet adlý þermende. 1 Tört tülit mal : Koyun, sýðýr, at, deve 2 Sök sanar : Cimri
Sende bir kalðan jamansañ, Birak devletli baysañ, Aþlardan jaman kusaysañ, Pýðlýñ kaþkan sen þermende. Sen öziñ oylap hezirden, Þýkpassañ inim jebirden, Ne þýðar jeñil minezden, Bolýpsañ halýkka þermende. Kaytpayman aytkanýmnan heþ, Köþer bolsañ keþivden keþ, Haký sorap sorlý Öteþ, Aldýñda otýr þermende. Sen de bir kalmýþ kötüsün, Fakat devletli zenginsin, Açlardan beter gibisin, Gönlü bozuk sen þermende. Sen özün düþün þimdiden, Çýkmazsan kardeþ, cebirden, Ne çýkar ki kötü huydan, Olmuþsun halka þermende. Dönmem dediðimden ben hiç, Göçer olsan geçitten geç, Hak isteyip garip Öteþ, Önünde durur, þermende. KIZLAR Kýz kemalða kelip devranlar sürse, Dünyanýñ þad bolýp rehetin körse, Kevlini koskanða savdasýn berse, Armaný jok bul dünyada kýzlardýñ. Kýz degen kýzýl gül kumarý ketpes, Devran berse edi basýnan ötpes, Kevlini kospasa dünya mal jetpes, Iktýyar özinde bolsa kýzlardýñ. Kýzlardýñ iþinde ðumþalý güldey, Aþýðým aydýnlý kosýlðan hürdey, Kýzlar ayýrmayman hemmeñiz birdey, Bahtý aþýlðay, tilegim sol kýzlardýñ. Mal ornýna keter, mal berse birev, Kýzlarda bolmadý heþkaþan tirev, Almastý jonarða bolmasa egev, Bahtý aþýlðay ilahide kýzlardýñ. Kýzlardýñ kýyalý melimdur oyla, Bir alla dep ðariyp kevlim bel bayla, On bes-on altý jýl, on eki ayda, Tolýsar, vaktý bolar kýzlardýñ. Kýz degen kýzýl gül alma enarday, Körseñ boyý zerli jaksý þýnarday, Devlet kelse þalkýr eliñ sonýñday, Men tilegim-bahtý kelgey kýzlardýñ. Kýzlarða karasam süziler közim, Jolýñda pervana bolayýn özim, Aralap neþþe kün kýzlardýñ yüzin, Körgenþe yolýnda jürermen kýzdýñ. Zaman kelse bahýt keler kýzlarða, Kýs künleri aynalmalý yazlarða, Kulaklar salmañlar akýlý azlarða, Jigit þalkýr dergahýnda kýzlardýñ. KIZLAR Kýz kemâle gelip devranlar sürse, Dünyanýn þad olup rahatýn görse, Âþýk olduðuna aþkýný verse, Derdi olmaz bu dünyada kýzlarýn. Kýz denen kýzýl gül, hevesi gitmez, Devran verse idi, baþýndan geçmez, Gönlünü katmazsa, dünya mal yetmez, Ýrade elinde olsa kýzlarýn. Kýzlarýn içinde goncalý gülce, Âþýðým aydýnlý takmýþ hûrice, Kýzlar, ayýrmam ben, hepiniz birce, Bahtý açýlsýn, dileðim bu kýzlarýn. Mal yerine gider, mal verse biri, Kýzlarýn olmadý asla desteði, Elmasý yonmaya olmasa eðe, Bahtý açýlsýn kaderde kýzlarýn. Kýzlarýn hayâli malumdur, düþün, Bir Allah de, garip gönlüm bel baðla, On beþ, on altý yýl, on iki ayda, Geliþir ve vakti gelir kýzlarýn. Kýz denen, kýzýl gül, elma, nar gibi, Görsen boyu nakýþlý çýnar gibi, Baht gelse, coþar yurdun onun gibi, Dileðim bu, bahtý gelsin kýzlarýn. Kýzlara bakýnca süzülür gözüm, Yolunda pervane olayým özüm, Gezerek nice gün, kýzlarýn yüzün Görene dek yolundayým kýzlarýn. Zaman gelse, baht da gelir kýzlara, Kýþ günleri dönecektir yazlara, Kulak vermeyiniz aklý azlara, Yiðit coþar dergâhýnda kýzlarýn.