KONU: Karışımlar Birden fazla maddenin özelliklerini kaybetmeden oluşturdukları topluluğa karışım denir. İçme suyu, gazoz, limonata, meyve suyu, yemekler, salata, süt, ayran, hava, sis, çamur vb. birer karışımdır. Su-zeytin yağı karışımı heterojen bir karışımdır. Sukum karışımı, salata, kükürtsu, kahve-toz karışımı da birer heterojen karışımdır. Karışımlar, sadece elementten veya bileşikten oluşabileceği gibi hem element hem de bileşikten oluşabilir. Heterojen karışımlara adi karışımda denir. Örnek; Tuzlu sudaki bileşikler Tuz ve Su dur. Lehimdeki elementler Kurşun ve Kalay dır. Havadaki elementler ise Azot ve Oksijen, bileşik ise karbondioksittir. Karışımlar aynı tür taneciklerden oluşmazlar. Bu nedenler saf madde değildirler. Karışımlar, element ve bileşiklerin kimyasal özelliklerini kaybetmeden bir araya gelmesiyle oluştuğundan yeni bir madde değildir. Karışımlar sembol ya da formülle gösterilemezler. Homojen Karışımlar Karışımı oluşturan maddeler karışımın her yerine eşit olarak dağılmış ise bu tür karışımlara homojen karışım denir. Homojen karışımlara dışarıdan bakıldığında tek bir maddeymiş gibi görünür. Örnek; Tuz-su karışımı, su-şeker karışımı birer homojen karışımdır. Homojen karışımlara çözelti denir. Çözeltide madde karışımı her yerde aynıdır. Çözelti, çözücü ve çözünenden oluşur. Miktarı çok olan çözücü, miktarı az olan çözünendir. Not: Sulu çözeltilerde miktarı az olsa bile su bir çözücüdür. Karışımlar, görünümlerine göre homojen ve heterojen karışımlar olmak üzere ikiye ayrılır. Heterojen Karışımlar Karışımı oluşturan maddeler karışımın her yerine eşit olarak dağılmamışsa bu tür karışımlara heterojen karışım denir. Heterojen karışımlarda karışımı oluşturan maddelerin tanecikleri birbiri içerisinde dağılmazlar. Bu nedenle karışımı oluşturan maddeler ayrı ayrı görülebilir. Örneğin su ve zeytinyağını bir bardağa dökersek, su altta, zeytinyağı üstte iki farklı maddeymiş gibi görünürler. Çözeltiyi oluşturan maddeler fiziksel hallerine göre, katı-katı, katı-sıvı, sıvı-sıvı, sıvı-gaz ve gazgaz çözelti olarak sıralanabilir. Katı-katı Çözeltiler: Lehim (kurşun+kalay), Madeni para (nikel+demir+krom) Katı-Sıvı Çözeltiler: Şerbet (Su+şeker+renklendirici), Burun damlası (Su + tuz) Sıvı-Sıvı Çözeltiler: Kolonya (su + alkol + esans), sirke (su + asetik asit) Sıvı-Gaz Çözeltiler: Gazoz (Su + karbumdioksit), Soda (Su + karbondioksit + mineraller) Gaz-Gaz Çözeltiler: Hava (Azot + Oksijen + karbondioksit) 7. Sınıf Fen ve Teknoloji
İki madde karıştırılıp çözelti oluşturulurken, çözünen maddenin tanecikleri çözücü maddenin tanecikleri ile etkileşerek birbirinden ayrılır. Çözünme, çözünen ve çözücü maddelerin bir biri içerisinde iyonlarına veya moleküllerine ayrılmasıdır. Kovalent bağlı bileşikler moleküler haldedirler. Molekül yapılı bileşikler çözelti oluşurken moleküler halde çözünürler. Su ve şeker moleküllerini ele alalım. Her ikisi de molekül yapılıdırlar. Şeker su içine atılıp belli bir süre beklenirse kaptaki şeker miktarının azaldığı görülür. Bu durumda şeker molekülleri su içinde çözünmektedirler. Şeker molekül yapılı olduğundan su içerisinde moleküler halde çözünür. Bütün şeker su içerisinde taneciklerine ayrılarak suyun içerisinde her yere eşit olarak dağılmış olur. Çözeltilerin Elektrik İletkenliği Bazı çözeltiler elektrik akımını iletirken, bazı çözeltiler ise elektrik akımını iletmez. Çözelti oluşurken çözünen madde iyonik yapılı ise çözelti elektrik akımını iletir. Çözünen madde moleküler yapılı ise çözelti elektrik akımını iletmez. Elektrik akımını ileten çözeltilere elektrolit çözelti denir. Örnek; Tuzlu-su, limonlu su, asitli su, bazlı su, sabunlu su, sirkeli su elektrik akımı iletir. Elektrolit çözeltilerde çözünen madde iyonlarına ayrılarak çözünür. Elektrik akımını iletmeyen çözeltilere elektrolit olmayan çözeltiler denir. Örnek; Şekerli su, alkollü su, saf su, iyotalkol çözeltisi gibi, Elektrolit olmayan çözeltilerde çözünen madde moleküler halde çözündüğünden elektrik akımını iletmez. Çözeltinin elektrik akımını iletmesi için çözünen maddenin iyonlarına ayrılarak çözünmesi gereklidir. İçme suları ve musluk suları birer elektrolittir. Çünkü yağmur suyu toprağa karıştığında toprağın yapısında bulunan bazı iyonik maddeler su içinde çözünür. Çözünme Hızına Etki Eden Faktörler 1- Sıcaklığın artması çözünme hızını arttırır. İyonik yapılı olan tuzun suda çözünmesi ise şekerin suda çözünmesinden farklıdır. Tuz, Na ve Cl den oluşan iyonik yapılı ve yığın halinde bulunan bir bileşiktir. Su ise H ve O dan oluşmuş moleküler yapılı bir bileşiktir. Yukarıdaki bardaklarda aynı miktar su bulunmaktadır. Bu bardaklara 10 gram şeker atıldığında şekerlerin bardaklardaki çözünme hızı en hızlı II kapta olur. En yavaş çözünmede I. Kapta gerçekleşir. Tuz su içene atıldığında tuz su içerisinde iyonlarına (Na + ve Cl - ) ayrışarak çözünür. Tuzun etrafını saran su molekülleri tuzun tamamını çözdüğünde sodyum ve klor iyonları çözeltideki suyun her yerine eşit olarak dağılır. Sıcaklık arttıkça çözünen maddenin çözünme hızı da artar.
2- Çözünen maddenin tane boyutu küçüldükçe çözünme hızı da artar. Derişik ve Seyreltik Çözelti Aynı miktarda ve aynı sıcaklıkta su bulunan bardaklara şekildeki gibi şekerler atıldığında III. Bardaktaki şekerin çözünme hızı en fazla olur. En yavaş çözünme ise I. Bardakta olur. Tanecik boyutu en küçük olan şeker pudra şekeridir. Çözünen maddenin tanecik boyutu küçüldükçe çözünme hızı da artar. 3-Karıştırmak çözünme hızını arttırır. Yukarıdaki bardakları ele alalım. I. Ve II. Bardaktaki suların miktarları ve sıcaklıkları eşittir. I. Bardağa 10 gram şeker, II. Bardağa 20 gram şeker attığımızda II. Bardaktaki su I. Bardaktaki suya göre daha şekerli olacaktır. Burada şeker miktarı fazla olan derişik, şeker miktarı az olan seyreltik bir çözelti olmuş olacaktır. Çözünen madde oranı fazla olana derişik çözelti, çözünen madde miktarı az olan çözeltiye seyreltik çözelti denir. Yukarıdaki 3 şekil incelendiğinde en derişik olan 1. Şekildir. En seyreltik olan ise 3. Şekildir. Aynı miktar ve aynı sıcaklıkta su bulunan kaplara aynı miktar şeker atılıp II. Kap kaşık ile karıştırılırsa II. Kaptaki çözünme daha hızlı olur. Karıştırmak çözünme hızını arttırır. Yukarıdaki kahvelerden III. kahve en şekerli olanıdır. En fazla olan en derişiktir. En seyreltik olan ise I. Kahvedir. II. Kahve I. Kahveye göre daha derişiktir. III. Kahve de II. Kahveye göre daha derişiktir.
Şekerin en kısa sürede çözünebilmesi için tane boyutunun en küçük, çözücü sıcaklığının en fazla olması gereklidir. Bu duruma uyan düzenek İlay ın düzeneğidir. Doğru cevap D seçeneğidir. Soru:2009 SBS Yukarıdaki kaplardaki çözeltileri derişikliklerine göre sıralayalım. Bu tip sorularda su miktarlarını eşitlemek en kolay olanıdır. II. Kaptaki suyu 100 ml yaparsak şekerde 20 gram olacaktır. O zaman en derişik olan II ve III nolu kaplar olacaktır. Derişiklikleri sıralaması II=III>I Derişik bir çözeltiyi seyreltik hale getirmek için çözücü ilave etmek gerekir. Örneğin tatlı miktarı fazla olmuş bir şerbetin tatlısını azaltmak için şerbete su ilave etmek gerekir. Seyreltik bir çözeltiyi derişik hale getirmenin iki yolu vardır. 1-Çözeltiye çözünen ilave etmek. Örneğin şerbetin şekeri az ise şeker ilave etmek şerbetin şekerini arttıracaktır. 2-Çözeltiyi kaynatmak. Çözelti kaynatıldığı zaman çözücü buharlaşarak çözeltiyi terk edecektir. Çözünen miktarı değişmeden çözücü azaltılmış olur. Bu sayede derişik çözelti seyreltilmiş olur. Soru-2008 SBS Seyreltik bir çözelti oluşmuş. Şeker ilave ederek derişik hale getirilmiş. Aynı olay çözelti kaynatılarak da derişik hale getirilebilir. Doğru cevap C seçeneğidir.
Soru-2010 SBS Soru-2007 6. Sınıf DPY Saf su ve Şekerli su elektrik akımını iletmez. Tuzlu su ise elektrik akımını iletir. Yalnız L deney düzeneğindeki lamba yanar. Doğru seçenek B seçeneğidir. Can ın devresinde ampulün yanmamasının sebebine bakalım. A seçeneğindeki Pil sayısı olamaz. Çünkü pil sayısı olsa idi Ece nin devresindeki ampulünde yanmaması gerekirdi. B seçeneğindeki çözelti miktarı ve D seçeneğindeki çözeltinin bulunduğu kap olamaz. Çünkü çözelti miktarı ve çözeltinin bulunduğu kap olsa idi Efe nin devresindeki ampulünde yanmaması gerekirdi. Can ın devresindeki ampulün yanmamasının sebebi çözünen maddenin cinsinden kaynaklanmaktadır. Doğru cevap C seçeneğidir.