BİNGÖL İL ÇEVRE DURUM RAPORU

T.C. BİNGÖL VALİLİĞİ ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ BİNGÖL İL ÇEVRE DURUM RAPORU BİNGÖL-2011

Eğer, Vatan denilen şey, kupkuru dağlardan, taşlardan, ekilmemiş sahalardan, çıplak ovalardan, şehirler ve köylerden ibaret olsaydı, onun zindandan hiçbir farkı olmazdı. i

TAKDİM İnsanlığın gelişimiyle birlikte yaşanan hızlı sanayileşme ve kentleşme süreci,olumlu etkilerin yanı sıra insanlığın geleceğini ve gelecek nesillerin yaşam alanlarını tehdit eden önemli çevre sorunlarını da beraberinde getirmiştir. Kaynakların bilinçsizce tüketilmesi ve kirlenmesi neticesinde oluşan çevre sorunları, yaşamın sürekliliğini olumsuz etkileyen ve sınırları aşan boyutlarıyla tüm canlıları tehdit etmektir. Çevre kirliliği sadece ülkemizi ilgilendiren bir konu olmayıp; bütün insanlığı olumsuz yönde etkileyen, yeryüzünde yaşayan bütün canlıların geleceğini tehdit eden, önlem alınmadığı taktirde çok büyük tahribatlara neden olan küresel bir felakettir. Hiçbir önlem alınmadan atılan ve kontrolsüz bir şekilde alıcı ortama verilen atıklar doğanın kendi kendine özümlemesi çoğu kez mümkün olmamakta ve çevre kirliliğini artırarak sürdürmektedir. Fosil yakıtların aşırı tüketilmesi sonucu atmosfere salınan gazlar neticesinde sera etkisi oluşmakta, küresel ısınma dediğimiz büyük ölçeklerde kuraklık meydana gelmektedir. Son yıllarda; özellikle ülkemizde kısmen kendisini hissettiren iklim değişikliği bu etkinin ilk belirtisidir. Önlem alınmadığı taktirde geri dönülmez tahribatların olacağı da kuşkusuzdur. Sağlıklı bir çevre ve yaşam kalitesi yüksek bir toplum oluşturmanın, ancak çevre sorunlarının çözülmesiyle mümkün olacağı, bugün dünyada kabul görmüş bir gerçektir. Bu nedenle öncelikle toplumda çevre bilincinin oluşturulması gerekmektedir. Günümüz dünyasında kentlerin gelişmişliği ve modernliği sahip olduğu temiz ve yaşanabilir çevre ile ölçülmektedir. Gelecek kuşaklara yaşanabilir bir çevre bırakabilmek için bilinçli ve duyarlı davranmak hepimize düşen önemli bir insanlık görevidir. İl Çevre ve Orman Müdürlüğümüzün uygulamadaki çalışmalarının ve yürüttüğü çabaların yanında istatistiki ve envanter çalışmalarının bir ürünü olarak Bingöl Çevre Durum Raporu önemli bir yer tutmakta ve ilimizin çevresel önlemler açısından ulaştığı seviyeyi göstermektedir. Bilgiye sahip olmanın, çözüm üretmenin en önemli adımı olduğu bilinciyle, bu çabayı gösteren İl Çevre ve Orman Müdürlüğümüzü kutluyor ve bu çabanın devamını diliyorum. Mustafa Hakan GÜVENÇER Bingöl Valisi ii

ÖNSÖZ Bilindiği gibi çevre her geçen gün güncelliğini artırarak önem kazanmakla beraber, çevre sorunları daha da artmaktadır. Kentleşmeyle beraber ormanların yok edilmesi, sanayileşmeyle birlikte yaşanan kirlilik problemleri, planlama ve uygulamalarda yaşanan aksaklıklar, çevre bilincinin yetersizliği ile bitişiğinde doğal kaynakların yok olması tehlikesiyle beraber insan çevre ve çevre sağlığını da olumsuz etkileyebilmektedir. Son zamanlarda çevre alanındaki en temel sorunların başında, Küresel ısınma ve buna bağlı olarak ortaya çıkan olumsuz etkilerin geldiği bilinmektedir. Özellikle Sanayi Devriminin başlangıcından itibaren sera gazlarının atmosferdeki konsantrasyonlarında sürekli bir artış meydana gelmiştir. İnsan faaliyetleri sonucunda meydana gelen bu artış iklim sisteminin doğal dengesinin giderek bozulmasına neden olmaktadır. İl Çevre Durum Raporları, o ilin tüm çevre değerlerinin bir sistem bütünü içinde toplandığı, sürekli ve dengeli kalkınmayı hedeflerken korunmasına özen gösterilmesi gereken ekosistemlerin devamlılığının sağlanmasında, insan ihtiyaçlarını ve doğal kaynaklar arasındaki dengenin kurulmasında, Çevre ve Orman politikalarının geliştirilmesinde önemli kaynak teşkil etmektedir. Aslında çevre kirliliği kaynağında çözülebilecekken koruma ve kullanma dengeleri yeterince gözetilmediği için, ileride çok daha fazla bedeller ödeyerek bu sorunları bertaraf etmeye çalışıyoruz. Yerinde ve kaynağında düzenli bir planlamayla pek çok sorunun temelde çözümü sağlanabilecekken, şimdiye kadar ülkemizde çevre kaygısı taşıyan planlar yapılmamıştır. Gerek gelişmiş gerekse gelişmekte olan ülkeler çevre eğitimine daha fazla önem vermektedir. Yaygın yada örgün çevre eğitimi, herkes için eğitim stratejisinin gerekli bir bileşeni olarak daha büyük önem kazanmaktadır. Çocuklarımızı daha küçük yaşlarda toprakla, bitkilerle, ormanla, hayvanlarla, doğa ile barışık olarak yetiştirmeliyiz. Ancak bu şekilde dünyada güçlü devletlerin çoğunun yaptığı gibi ulusal çıkarları, dünyanın ekolojik çıkarlarından üstün tutmayan, çevreyi de göz önünde bulunduran bir nesil meydana getirebiliriz. Bedeli fiyatla ifade edilemeyecek çevresel değerlerin tahrip edilmesini önlemek, bunlara sahip çıkmak, gerekli çabayı sarf etmek ülkemizin geleceği için en faydalı yatırım olacaktır. Her yıl müdürlüğümüz tarafından hazırlanan ve Türkiye Çevre Durum Raporuna temel teşkil eden Bingöl İli Çevre Durum Raporunun hazırlanmasında desteğini esirgemeyen kamu kurum ve kuruluşlarına, emeği geçen personelime tüm okuyucuların her an yararlanabileceği bir doküman olma arzusu ile teşekkür ederim. Osman ARISAL İl Müdür V. iii

HAZIRLAYANLAR Mustafa YILDIRIM : Çevre Mühendisi Memet YILDIRIM : Çevre Mühendisi Samet ALTUN : Çevre Mühendisi Yusuf Emre CANDAN : Harita Mühendisi iv

İ Ç İ N D E K İ L E R A. COĞRAFİ KAPSAM Sayfa No A.1. Giriş 1 A.2. İl ve İlçe Sınırları 1 A.3. İlin Coğrafi Durumu 2 A.4. İlin Topoğrafyası ve Jeomorfolojik Durumu 2 A.5. Jeolojik Yapı ve Stratigrafi 3 A.5.1. Metamorfizma ve Mağmatizma 3 A.5.2. Tektonik ve Paleocoğrafya 4 B. DOĞAL KAYNAKLAR B.1. Enerji Kaynakları 6 B.1.1. Güneş 6 B.1.2. Su Gücü 6 B.1.3. Kömür 7 B.1.4. Doğalgaz 7 B.1.5. Rüzgar 7 B.1.6. Biyokütle 8 B.1.7. Petrol 8 B.1.8. Jeotermal Sahalar 8 B.2. Biyolojik Çeşitlilik 9 B.2.1. Ormanlar 9 B.2.1.1. Odun Üretimine Ayrılan Tarım Alanları 11 B.2.2. Çayır ve Mera 11 B.2.3. Sulak Alanlar 11 B.2.4. Flora 11 B.2.5. Fauna 13 B.2.6. Milli Parklar,Tabiat Parkları, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanları ve Diğer Hassas Yöreler 13 B.3. Toprak 14 B.4. Su Kaynakları 14 B.4.1. İçme Suyu Kaynakları ve Barajlar 14 B.4.2. Yeraltı Su Kaynakları 15 B.4.3. Akarsular 15 B.4.4. Göller ve Göletler 15 B.5. Mineral Kaynaklar 15 B.5.1. Sanayi Madenleri 17 B.5.2. Metalik Madenler 17 B.5.3. Enerji Madenleri 17 B.5.4. Taş Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler 17 v

C. HAVA (ATMOSFER VE İKLİM) C.1. İklim ve Hava 19 C.1.1. Doğal Değişkenler 19 C.1.1.1. Rüzgar 19 C.1.1.2. Basınç 23 C.1.1.3. Nem 24 C.1.1.4. Sıcaklık 25 C.1.1.5. Buharlaşma 25 C.1.1.6. Yağışlar 25 C.1.1.6.1. Yağmur 25 C.1.1.6.2. Kar, Dolu, Sis ve Kırağı 27 C.1.1.7. Kuraklık 27 C.1.1.8. Mikroklima 28 C.1.2. Yapay Etmenler 28 C.1.2.1. Plansız Kentleşme 28 C.1.2.2. Yeşil Alanlar 28 C.1.2.3. Isınmada Kullanılan Yakıtlar 28 C.1.2.4. Endüstriyel Emisyonlar 28 C.1.2.5. Trafikten Kaynaklanan Emisyonlar 28 C.2. Havayı Kirletici Gazlar ve Kaynakları 29 C.2.1. Kükürtdioksit Konsantrasyonu ve Duman 29 C.2.2. Partikül Madde (PM) Emisyonları 29 C.2.3. Karbonmonoksit Emisyonları 29 C.2.4. Azot Oksit (NOx) Emisyonları 30 C.2.5. Hidrokarbon ve Kurşun Emisyonları 30 C.3. Atmosferik Kirlilik 30 C.3.1. Ozon Tabakasının İncelmesinin Etkileri 30 C.3.2. Asit Yağışlarının Etkileri 30 C.4. Hava Kirleticilerinin Çevreye Olan Etkileri 30 C.4.1. Doğal Çevreye Etkileri 30 C.4.1.1. Su Üzerindeki Etkileri 30 C.4.1.2. Toprak Üzerine Etkileri 30 C.4.1.3. Flora ve Fauna Üzerindeki Etkileri 31 C.4.1.4. İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri 31 C.4.2. Yapay Çevreye (Görüntü Kirliliği Üzerine) Etkileri 31 D. SU D.1. Su Kaynaklarının Kullanımı 32 D.1.1. Yeraltı Suları 32 D.1.2. Jeotermal Kaynaklar 32 D.1.3. Akarsular 33 D.1.4. Göller, Göletler ve Rezervuarlar 33 D.1.5. Denizler 34 D.2. Doğal Drenaj Sistemleri 34 D.3. Su Kaynaklarının Kirliliği ve Çevreye Etkileri 34 D.3.1. Yeraltı Suları ve Kirlilik 34 D.3.2. Akarsularda Kirlilik 34 D.3.3. Göller, Göletler ve Rezervuarlarda Kirlilik 34 D.3.4. Denizlerde Kirlilik 34 D.4. Su ve Kıyı Yönetimi, Strateji ve Politikaları 34 vi

D.5. Su Kaynaklarında Kirlilik Etkenleri 34 D.5.1. Tuzluluk 34 D.5.2. Zehirli Gazlar 34 D.5.3. Azot ve Fosforun Yol Açtığı Kirlilik 35 D.5.4. Ağır Metaller ve İz Elementler 35 D.5.5. Zehirli Organik Bileşikler 35 D.5.5.1. Siyanürler 35 D.5.5.2. Petrol ve Türevleri 35 D.5.5.3. Polikloro Naftalinler ve Bifeniller 35 D.5.5.4. Pestisitler ve Su Kirliliği 35 D.5.5.5. Gübreler ve Su Kirliliği 35 D.5.5.6. Deterjanlar ve Su Kirliliği 35 D.5.6. Çözünmüş Organik Maddeler 35 D.5.7. Patojenler 35 D.5.8. Askıda Katı Maddeler 35 D.5.9. Radyoaktif Kirleticiler ve Su Kirliliği 35 E. TOPRAK VE ARAZİ KULLANIMI E.1. Genel Toprak Yapısı 36 E.2. Toprak Kirliliği 37 E.2.1. Kimyasal Kirlenme 37 E.2.1.1. Atmosferik Kirlenme 37 E.2.1.2. Atıklardan Kirlenme 37 E.2.2. Mikrobiyal Kirlenme 37 E.3. Arazi 37 E.3.1. Arazi Varlığı 37 E.3.1.1. Arazi Sınıfları 37 E.3.1.2. Kullanma Durumu 38 E.3.2. Arazi Problemleri 39 F. FLORA-FAUNA VE HASSAS YÖRELER F.1. Ekosistem Tipleri 40 F.1.1. Ormanlar 40 F.1.1.1. Ormanların Ekolojik Yapısı 40 F.1.1.2. İlin Orman Envanteri 41 F.1.1.3. Orman Varlığının Yararları 41 F.1.1.4. Orman Kadastro ve Mülkiyet Konuları 42 F.1.2. Çayır ve Meralar 42 F.1.3. Sulak Alanlar 43 F.1.4. Diğer Alanlar (Stepler vb.) 44 F.2. Flora 44 F.2.1. Habitat ve Toplulukları 44 F.2.2. Türler ve Populasyonları 44 F.3. Fauna 44 F.3.1. Habitat ve Toplulukları 44 F.3.2. Türler ve Populasyonları 44 F.3.3. Hayvan Yaşama Hakları 45 F.3.3.1. Evcil Hayvanlar 45 F.3.3.1.1. Sahipli Hayvanlar 45 F.3.3.1.2. Sahipsiz Hayvanlar 45 vii

F.3.3.2. Nesli Tehlike Altında Olan ve Olması Muhtemel Evcil ve Yaban Hayvanlar 45 F.3.3.3. Hayvan Hakları İhlalleri 45 F.3.3.4. Valilikler, Belediyeler ve Gönüllü Kuruluşlarla İşbirliği 45 F.4. Hassas Yöreler Kapsamında Olup (*) Bölümündeki Bilgilerin İsteneceği Alanlar 45 F.4.1. Ülkemiz Mevzuatı Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar 45 F.4.1.1. 2873 Sayılı Milli Parklar Kanunu nun 2. Maddesinde Tanımlanan ve Bu Kanunun 3. Maddesi Uyarınca Belirlenen Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtları ve Tabiat Koruma Alanları 45 F.4.1.2. 3167 Sayılı Kara Avcılığı Kanunu Uyarınca Çevre ve Orman Bakanlığı nca Belirlenen Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları 46 F.4.1.3. 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 2. Maddesinin a Tanımlar Bendinin 1.,2.,3. ve 5. Alt Bentlerinde Kültür Varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanı Olarak Tanımlanan ve Aynı Kanun ile 3386 Sayılı Kanunun (2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) İlgili Maddeleri Uyarınca Tespiti ve Tescili Yapılan Alanlar 46 F.4.1.4. 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri İstihsal ve Üreme Sahaları 46 F.4.1.5. 4/9/1988 Tarihli ve 19919 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17 nci ve 1/7/1999 Tarihli ve 23742 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Yönetmelikle Değişik 18.,19. ve 20. Maddelerinde Tanımlanan Alanlar 46 F.4.1.6. 2/11/1986 Tarihli ve 19269 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nin 49. Maddesinde Tanımlanan Hassas Kirlenme Bölgeleri 46 F.4.1.7. 2872 Sayılı Çevre Kanunu nun 9. Maddesi Uyarınca Bakanlar Kurulu Tarafından Özel Çevre Koruma Bölgeleri Olarak Tespit ve İlan Edilen Alanlar 47 F.4.1.8. 2960 Sayılı Boğaziçi Kanunu na Göre Koruma Altına Alınan Alanlar 47 F.4.1.9. 6831 Sayılı Orman Kanunu Gereğince Orman Alanı Sayılan Yerler 47 F.4.1.10. 3621 Sayılı Kıyı Kanunu Gereğince Yapı Yasağı Getirilen Alanlar 47 F.4.1.11. 3573 Sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanunda Belirtilen Alanlar 47 F.4.1.12. 4342 Sayılı Mera Kanununda Belirtilen Alanlar 47 F.4.1.13. 30.01.2002 Tarih ve 24656 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde Belirtilen Alanlar 47 F.4.2. Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslararası Sözleşmeler Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar 47 F.4.2.1. 20/2/1984 Tarih ve 18318 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (BERN Sözleşmesi) Uyarınca Koruma Altına Alınmış Alanlardan Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları nda Belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, Akdeniz Foku Yaşama ve Üreme Alanları 47 F.4.2.2. 12/6/1981 Tarih ve 17368 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Akdeniz in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi (Barcelona Sözleşmesi) Uyarınca Korumaya Alınan Alanlar 47 F.4.2.2.1. 23/10/1988 Tarihli ve 19968 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol Gereği Ülkemizde Özel Koruma Alanı Olarak Belirlenmiş Alanlar 47 F.4.2.2.2. 13/9/1985 Tarihli Cenova Bildirgesi Gereği Seçilmiş Birleşmiş Milletler Çevre Programı Tarafından Yayımlanmış Olan Akdeniz de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit Listesinde Yer Alan Alanlar 47 F.4.2.2.3. Cenova Deklerasyonu nun 17. Maddesinde Yer Alan Akdeniz e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin Yaşama ve Beslenme Ortamı Olan Kıyısal Alanlar 47 F.4.2.3. 14/2/1983 Tarih ve 17959 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren viii

Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması Sözleşmesi nin 1. ve 2. Maddeleri Gereğince Kültür ve Turizm Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alınan Kültürel Miras ve Doğal Miras Statüsü Verilen Kültürel, Tarihi ve Doğal Alanlar 47 F.4.2.4. 17/05/1994 Tarih ve 21937 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması Sözleşmesi (RAMSAR Sözleşmesi) Uyarınca Koruma Altına Alınmış Alanlar 52 F.4.3. Korunması Gereken Alanlar 52 F.4.3.1. Onaylı Çevre Düzeni Planlarında, Mevcut Özellikleri Korunacak Alan Olarak Tesbit Edilen ve Yapılaşma Yasağı Getirilen Alanlar (Tabii Karakteri Korunacak Alan, Biogenetik Rezerv Alanları, Jeotermal Alanlar vb.) 52 F.4.3.2. Tarım Alanları: Tarımsal Kalkınma Alanları, Sulanan, Sulanması Mümkün ve Arazi Kullanma Kabiliyet Sınıfları I, II, III ve IV Olan Alanlar, Yağışa Bağlı Tarımda Kullanılan I. ve II. Sınıf ile, Özel Mahsul Plantasyon Alanlarının Tamamı 53 F.4.3.3. Sulak Alanlar: Doğal veya Yapay, Devamlı veya Geçici, Suların Durgun veya Akıntılı, Tatlı, Acı veya Tuzlu, Denizlerin Gel-Git Hareketinin Çekilme Devresinde 6 Metreyi Geçmeyen Derinlikleri Kapsayan, Başta Su Kuşları Olmak Üzere Canlıların Yaşama Ortamı Olarak Önem Taşıyan Bütün Sular, Bataklık Sazlık ve Turbiyeler ile Bu Alanların Kıyı Kenar Çizgisinden İtibaren Kara Tarafına Doğru Ekolojik Açıdan Sulak Alan Kalan Yerler 53 F.4.3.4. Göller, Akarsular, Yeraltısuyu İşletme Sahaları 53 G. TURİZM G.1. Yörenin Turistik Değerleri 54 G.1.1. Yörenin Doğal Değerleri 56 G.1.1.1. Konum 59 G.1.1.2. Fiziki Özellikler 60 G.1.2. Kültürel Değerler 62 G.2. Turizm Çeşitleri 70 G.3. Turistik Altyapı 70 G.4. Turist Sayısı 72 G.5. Turizm Ekonomisi 74 G.6. Turizm-Çevre İlişkisi 74 H. TARIM VE HAYVANCILIK H.1. Genel Tarımsal Yapı 75 H.2. Tarımsal Üretim 76 H.2.1. Bitkisel Üretim 76 H.2.1.1. Tarla Bitkileri 76 H.2.1.1.1. Buğdaygiller 76 H.2.1.1.2. Baklagiller 79 H.2.1.1.3. Yem Bitkileri 79 H.2.1.1.4. Endüstriyel Bitkiler 80 H.2.1.2. Bahçe Bitkileri 80 H.2.1.2.1. Meyve Üretimi 80 H.2.1.2.2. Sebze Üretimi 84 H.2.1.2.3. Süs Bitkileri 86 H.2.2. Hayvansal Üretim 86 H.2.2.1. Büyükbaş Hayvancılık 87 H.2.2.2. Küçükbaş Hayvancılık 87 H.2.2.3. Kümes Hayvancılığı ( Kanatlı Üretimi) 91 H.2.2.4. Su Ürünleri 91 H.2.2.5. Kürk Hayvancılığı 92 H.2.2.6. Arıcılık ve İpekböcekçiliği 92 ix

H.3. Organik Tarım 93 H.4. Tarımsal İşletmeler 93 H.4.1. Kamu İşletmeleri 93 H.4.2. Özel İşletmeler 94 H.5. Tarımsal Faaliyetler 95 H.5.1. Pestisit Kullanımı 95 H.5.2. Gübre Kullanımı 95 H.5.3. Toprak Kullanımı 95 I. MADENCİLİK I.1. Maden Kanununa Tabi Olan Madenler ve Doğal Malzemeler 96 I.1.1. Sanayi Madenleri 96 I.1.2. Metalik Madenler 97 I.1.3. Enerji Madenleri 97 I.1.4. Maden Kanunu na Tabi Olan Doğal Malzemeler 97 I.2. Madencilik Faaliyetlerinin Yapıldığı Yerlerin Özellikleri 97 I.3. Cevher Zenginleştirme 97 I.4. Madencilik Faaliyetlerinin Çevre Üzerine Etkileri 97 I.5. Madencilik Faaliyetleri Sonucunda Arazi Kazanım Amacıyla Yapılan Rehabilitasyon Çalışmaları 97 J. ENERJİ J.1. Birincil Enerji Kaynakları J.1.1. Taşkömürü 98 J.1.2. Linyit 98 J.1.3. Asfaltit 98 J.1.4. Bitümlü Şist 98 J.1.5. Hampetrol 98 J.1.6. Doğalgaz 98 J.1.7. Nükleer Kaynaklar (Uranyum ve Toryum) 99 J.1.8. Orman 99 J.1.9. Hidrolik 99 J.1.10. Jeotermal 99 J.1.11. Güneş 99 J.1.12. Rüzgar 99 J.1.13. Biyokütle 99 J.2. İkincil Enerji Kaynaları 99 J.2.1. Termik Enerji 99 J.2.2. Hidrolik Enerji 99 J.2.3. Nükleer Enerji 101 J.2.4. Yenilenebilir Elektrik Enerjisi Üretimi 101 J.3. Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre Dağılımı 102 J.4. Enerji Tasarrufu İle İlgili Yapılan Çalışmalar 104 K. SANAYİ VE TEKNOLOJİ K.1. İl Sanayinin Gelişimi, Yer Seçimi Süreçleri ve Bunu Etkileyen Etkenler 105 K.2. Genel Anlamda Sanayinin Gruplandırılması 105 K.3. Sanayinin İlçelere Göre Dağılımı 105 K.4. Sanayi Gruplarına Göre İşyeri Sayıları ve İstihdam Durumu 107 x

K.5. Sanayi Gruplarına Göre Üretim Teknolojisi ve Enerji Kullanımı 112 K.6. Sanayiden Kaynaklanan Çevre Sorunları ve Alınan Önlemler 112 K.7. Sanayi Tesislerinin Acil Durum Planı 112 L. ALTYAPI, ULAŞIM VE HABERLEŞME L.1. Altyapı 113 L.1.1. Temiz Su Sistemi 113 L.1.2. Atık Su Sistemi, Kanalizasyon ve Arıtma Sistemi 113 L.1.3. Yeşil Alanlar 113 L.1.4. Elektrik İletim Hatları 114 L.1.5. Doğalgaz Boru Hatları 115 L.2. Ulaşım 115 L.2.1. Karayolları 116 L.2.1.1. Karayolları Genel 116 L.2.1.2. Ulaşım Planlaması 116 L.2.1.3. Toplu Taşım Sistemleri 117 L.2.1.4. Kent İçi Yollar 117 L.2.1.5. Araç Sayıları 117 L.2.2. Demiryolları 117 L.2.2.1. Kullanılan Raylı Sistemler 117 L.2.2.2. Taşımacılıkta Demiryolları 117 L.2.3. Deniz, Göl ve Nehir Taşımacılığı 117 L.2.3.1. Limanlar 117 L.2.3.2. Taşımacılık 117 L.2.4. Havayolları 117 L.3. Haberleşme 118 L.4. İlin Plan Durumu 118 L.5. İldeki Baz İstasyonları 119 M. YERLEŞİM ALANLARI VE NÜFUS M.1. Kentsel ve Kırsal Planlama 120 M.1.1. Kentsel Alanlar 120 M.1.1.1. Doğal Özelliklerin Kent Formuna Etkileri 120 M.1.1.2. Kentsel Büyüme Deseni 120 M.1.1.3. Planlı Kentsel Gelişme Alanları 121 M.1.1.4. Kentsel Alanlarda Yoğunluk 121 M.1.1.5. Kentsel Yenileme Alanları 121 M.1.1.6. Endüstri Alanları Yer Seçimi 121 M.1.1.7. Tarihi, Kültürel, Arkeolojik ve Turistik Özellikli Alanlar 121 M.1.2. Kırsal Alanlar 122 M.1.2.1. Kırsal Yerleşme Deseni 122 M.1.2.2. Arazi Mülkiyeti 122 M.2. Altyapı 122 M.3. Binalar ve Yapı Çeşitleri 122 M.3.1. Kamu Binaları 122 M.3.2. Okullar 125 M.3.3. Hastaneler ve Sağlık Tesisleri 126 M.3.4. Sosyal ve Kültürel Tesisler 127 M.3.5. Endüstriyel Yapılar 127 M.3.6. Göçer ve Hareketli Barınaklar 127 xi

M.3.7. Otel-Motel ve Turizm Amaçlı Diğer Yapılar 127 M.3.8. Bürolar ve Dükkanlar 127 M.3.9. Kırsal Alanda Yapılaşma 128 M.3.10.Yerel Mimari Özellikler 128 M.3.11.Bina Yapımında Kullanılan Yerel Materyaller 128 M.4. Sosyo-Ekonomik Yapı 130 M.4.1. İş Alanları ve İşsizlik 130 M.4.2. Göçler 130 M.4.3. Göçebe İşçiler (Mevsimlik) 131 M.4.4. Kent Toprağının Mülkiyet Dağılımı 131 M.4.5. Konut Yapım Süreçleri 131 M.4.6. Gecekondu Islah ve Önleme Bölgeleri 131 M.5. Yerleşim Yerlerinin Çevresel Etkileri 131 M.5.1. Görüntü Kirliliği 131 M.5.2. Binalarda Ses İzolasyonu 131 M.5.3. Havaalanları ve Çevresinde Oluşturulan Gürültü Zonları 131 M.5.4. Ticari ve Endüstriyel Gürültü 131 M.5.5. Kentsel Atıklar 131 M.5.6. Binalarda Isı Yalıtımı 131 M.6. Nüfus 132 M.6.1. Nüfusun Yıllara Göre Değişimi 132 M.6.2. Nüfusun Yaş, Cinsiyet ve Eğitim Gruplarına Göre Dağılımı 132 M.6.3. İl ve İlçelerin Nüfus Yoğunlukları 133 M.6.4. Nüfus Değişim Oranı 133 N. ATIKLAR N.1. Evsel Katı Atıklar 134 N.2. Tehlikeli Atıklar 134 N.3. Özel Atıklar 134 N.3.1. Tıbbi Atıklar 134 N.3.2. Atık Yağlar 134 N.3.3. Bitkisel ve Hayvansal Atık Yağlar 134 N.3.4. Pil ve Aküler 134 N.3.5. Cips ve Diğer Yakma Fırınlarından Kaynaklanan Küller 134 N.3.6. Tarama Çamurları 134 N.3.7. Elektrik ve Elektronik Atıklar 135 N.3.8. Kullanım Ömrü Bitmiş Araçlar 135 N.4. Diğer Atıklar 135 N.4.1. Ambalaj Atıkları 135 N.4.2. Hayvan Kadavraları 135 N.4.3. Mezbaha Atıkları 135 N.5. Atık Yönetimi 135 N.6. Katı Atıkların Miktar ve Kompozisyonu 135 N.7. Katı Atıkların Biriktirilmesi, Toplanması, Taşınması ve Aktarma Merkezleri 135 N.8. Atıkların Bertaraf Yöntemleri 135 N.8.1. Katı Atıkların Depolanması 135 N.8.2. Atıkların Yakılması 135 N.8.3. Kompost 135 N.9. Atıkların Geri Kazanımı ve Değerlendirmesi 136 N.10. Atıkların Çevre Üzerindeki Etkileri 136 xii

O. GÜRÜLTÜ VE TİTREŞİM O.1. Gürültü 137 O.1.1. Gürültü Kaynakları 137 O.1.1.1. Trafik Gürültüsü 137 O.1.1.2. Endüstri Gürültüsü 137 O.1.1.3. İnşaat Gürültüsü 137 O.1.1.4. Yerleşim Alanlarında Oluşan Gürültüler 137 O.1.1.5. Havaalanları Yakınında Oluşan Gürültü 138 O.1.2. Gürültü ile Mücadele 138 O.1.3. Gürültünün Çevreye Olan Etkileri 138 O.1.3.1. Gürültünün Fiziksel Çevreye Olan Etkileri 138 O.1.3.2. Gürültünün Sosyal Çevreye Olan Etkileri 138 O.1.4. Gürültünün İnsanlar Üzerine Olan Etkileri 138 O.1.4.1. Fiziksel Etkileri 138 O.1.4.2. Fizyolojik Etkileri 138 O.1.4.3. Psikolojik Etkileri 138 O.1.4.4. Performans Üzerine Etkileri 138 O.2. Titreşim 138 P. AFETLER P.1. Doğal Afetler 139 P.1.1. Depremler 139 P.1.2. Heyelan ve Çığlar 139 P.1.3. Seller 139 P.1.4. Orman, Otlak ve Sazlık Yangınları 139 P.1.5. Ormanlar Üzerinde Biyotik veya Abiyotik Faktörlerin Etkileri 139 P.1.6. Fırtınalar 139 P.2. Diğer Afetler 139 P.2.1. Radyoaktif Maddeler 139 P.2.2. Denize Dökülen Petrol ve Diğer Tehlikeli Atıklar 139 P.2.3. Tehlikeli Maddeler 139 P.3. Afetlerin Etkileri ve Yardım Tedbirleri 139 P.3.1. Sivil Savunma Birimleri 139 P.3.2. Yangın Kontrol ve Önleme Tedbirleri 140 P.3.3. İlkyardım Servisleri 140 P.3.4. Afetzedeler ve Mültecilerin Yeniden İskanı 140 P.3.5. Tehlikeli Maddelerin Yurtiçi ve Sınırlararası Taşınımı İçin Alınan Tedbirler 140 P.3.6. Afetler ve Büyük Endüstriyel Kazalar 140 R. SAĞLIK VE ÇEVRE R.1. Temel Sağlık Hizmetleri 141 R.1.1. Sağlık Kurumlarının Dağılımı 141 R.1.2. Bulaşıcı Hastalıklar 141 R.1.2.1. İçme, Kullanma ve Sulama Suları 142 R.1.2.2. Denizler 143 R.1.2.3. Zoonoz Hastalıklar 143 R.1.3. Gıda Hijyeni 143 R.1.4. Aşılama Çalışmaları 144 R.1.5. Bebek Ölümleri 144 xiii

R.1.6. Ölümlerin Hastalık, Yaş ve Cins Gruplarına Göre Dağılımı 144 R.1.7. Aile Planlaması Çalışmaları 145 R.2. Çevre Kirliliği ve Zararlarından Oluşan Sağlık Riskleri 145 R.2.1. Kentsel Hava Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 145 R.2.2. Su Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 154 R.2.3. Atıkların İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 155 R.2.4. Gürültünün İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 155 R.2.5. Pestisitlerin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 155 R.2.6. İyonize Radyasyondan Korunma 156 R.2.7. Baz İstasyonlarından Yayılan Radyasyonun İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 156 S. ÇEVRE EĞİTİMİ S.1. Kamu Kuruluşlarının Çevre Eğitimi ile İlgili Faaliyetleri 157 S.2. Çevre İle İlgili Gönüllü Kuruluşlar ve Faaliyetleri 158 S.2.1. Çevre Vakıfları 158 S.2.2. Çevre Dernekleri 158 S.2.3. Çevreyle İlgili Federasyonlar 158 T. ÇEVRE YÖNETİMİ VE PLANLAMA T.1. Çevre Kirliliğinin ve Çevresel Tahribatın Önlenmesi 159 T.2. Doğal Kaynakların Ekolojik Dengeler Esas Alınarak Verimli Kullanımı, Korunması ve Geliştirilmesi 159 T.3. Ekonomik ve Sosyal Faaliyetlerin Çevrenin Taşıma Kapasitesini Aşmayacak Biçimde Planlanması 159 T.4. Çevrenin İnsan- Psikososyal İhtiyaçlarıyla Uyumunun Sağlanması 159 T.5. Çevre Duyarlı Arazi Kullanım Planlaması 159 T.6. Çevresel Etki Değerlendirmesi 160 xiv

A. COĞRAFİ KAPSAM A.1. Giriş 1926 yılında Elazığ, 1929 yılında da Muş İllerine bağlanan Bingöl,1936 yılında Vilayet olmuştur.1945 yılında da İl Merkezi olan Çapakçur un adı Bingöl olarak değiştirilmiştir. İlimiz Anadolu nun düşman istilası görmeyen bölgelerinden birisidir.bingöl ün tarihi daha çok komşu illerin tarihi incelenerek çıkarılmıştır. Erzurum, Erzincan, Diyarbakır, Bitlis, Ahlat, Van, Tunceli, şehirleri eski devirlerde bir beyliğe veya hükümdara Başşehir olmuştur. Bingöl daha çok bu beyliklere bağlı olarak tutulmuştur. Şimdiye kadar Bingöl ili sınırları içinde bir şehir kalıntısına rastlanmaması bunu doğrular. Tarihçi Heredot bir eserinde Anadolu yu birtakım bölgelere ayırarak bugünkü Muş, Diyarbakır, Bingöl, İllerinin bulunduğu bölgeye Komojen ismini vermiştir. Bingöl ili Osmanlı Devleti zamanında komşu illere bağlı olarak idare edilmiş ancak Cumhuriyet Devrinde bir il haline gelmiştir. A.2. İl ve İlçe Sınırları Harita 1: İl Haritası İLÇENİN ADI YÜZÖLÇÜMÜ(Km 2 ) ORAN (%) YÜKSEKLİK (m) İL TOPLAMI 8125 100 MERKEZ 1854 22.82 1177 ADAKLI 879 10.82 1500 GENÇ 1646 20.26 1125 KARLIOVA 1349 16.60 1940 KIĞI 438 5.39 1700 SOLHAN 1114 13.71 1395 YAYLADERE 419 5.16 1550 YEDİSU 426 5.24 1500 Tablo-1: Bingöl iline bağlı ilçeler listesi. - 1 -

A.3. İlin Coğrafi Durumu Bingöl ili Doğu Anadolu bölgesi Yukarı Fırat bölümünde yer alır. Doğusu Muş, kuzeyi Erzurum ve Erzincan,batısı Tunceli ve Elazığ,güneyi ise Diyarbakır İlleri ile çevrilidir. Bingöl İli 41 0 20 ve 39 0 56 doğu boylamları ile 39 0 31 ve 38 0 28 kuzey enlemleri arasında yer alır. A.4. İlin Topografyası ve Jeomorfolojik Durumu İl sınırları içinde arazi oldukça engebeli ve yüksek olup, denizden yüksekliği 1250 metreyi aşar. Dağlar ve tepelik alanlar çok geniş bir yer kaplar. Yükseklikleri 2000 metreyi aşan dağlık alanlar ise 1500-2000 metre arasında yükseltiye sahip olan tepelik alanların 3.jeolojik zaman (Teozoiktersiyer) da tektonik hareketler sonucunda meydana geldiği tespit edilmiştir. Bingöl Dağlarının yapısında genellikle bazalt ve andezitler bulunur. Kuzey-Batı, Güney-Doğu yönünde uzanan Bingöl Dağlarının kuzey yamaçları hafif eğimli olduğu halde güney kesimleri oldukça sarptır. 1- DAĞLAR Bingöl arazisi çok dağlıktır.yükseklikleri 3000 metreyi aşan dağlar bulunur.dağlar üzerindeki yaylalar ve düzlüklerin yükseklikleri 2000 metreden aşağı düşmez.ova niteliğindeki yerler bile 1000 metrenin üzerinde bulunmaktadır.bingöl ovasının dört tarafı dağ sıralarıyla çevrilidir.dağların yüksek kısımlarını doruklar,buzul gölleri,etek kısımlarını ise moren kalıntıları kaplar.dağlar genellikle seyrek ormanlık olup,güney bölümlerinin bazı kısımları çıplaktır.meşe ormanları dağların 1800 metreden aşağı kısımlarında görülür. Volkanik sahaların en çok rastlandığı yer Göynük suyu ile Peri suyu arasındaki bölgedir.volkanik olan bu bölge çukurluk ve yükseltileriyle dağların genel durumunu bozacak niteliktedir.ayrıca buradaki dağların bünyesinde kısmen bazalt türünden akıcı,kısmen andezit tipinde kıvamlı lavlar büyük yer tutar.üçüncü zaman sonlarındaki tektonik olaylar neticesinde kırılmalardan sonra yeryüzüne çıkan lavlar bir örtü gibi etrafa yayılmıştır.bu arada bazı kırılmalar sonucunda bu örtünün bazı kütleleri çökmüş,bazıları ise yükselmiştir.bingöl iline adını veren Bingöl Dağları bu zamanda oluşmuştur. BAŞLICA DAĞ VE TEPELER DAĞIN ADI YÜKSEKLİK (M) BİNGÖL DAĞI 3250 GENÇ DAĞI 2940 ŞEYTAN DAĞI 2906 ŞERAFETTİN DAĞI 2544 Tablo-2: Bingöl ilindeki başlıca dağlar. Bingöl de dağlar orta kısımlarda birbirinden uzaklaşarak genişlemiş ve bu genişleyen yerde Bingöl ovası meydana gelmiştir. Ova şehrin güneydoğusuna doğru hafif eğimle alçalarak devam eder.bu ovayı birçok akarsular çeşitli yönlerde parçalamıştır.ayrıca Gayt suyu ile Çapakçur deresinin sürükledikleri çakıllar ovanın bir kısmını kaplamıştır.ovanın yüzölçümü yaklaşık 80 km 2 dir.deniz seviyesinden yüksekliği ise 1150 metredir. Bingöl ovasından başka Genç, Karlıova ve Sancak ovaları gibi küçük ovalar da vardır. 2- OVALAR Bingöl de dağlar orta kısımlarda birbirinden uzaklaşarak genişlemiş ve bu genişleyen yerde Bingöl Ovası meydana gelmiştir. Bu ovayı bir çok akarsular çeşitli yönlerde parçalanmıştır. Ovanın yüzölçümü 80 km 2 olup, deniz seviyesinde yüksekliği 1150 metredir. Bingöl Ovasından; Genç, Karlıova ve Sancak Ovaları gibi küçük ovalarda mevcuttur. 3- AKARSULAR Peri Suyu : İl sınırları içindeki uzunluğu bakımından İlin en önemli akarsuyu Peri Suyudur. 258 km. uzunluğa sahip Peri Suyunun İl sınırları içindeki uzunluğu 112 km. dir. Karagöl ve Bingöl Dağlarındaki - 2 -

kaynaklardan çıkan sular Karlıova İlçesinin Kuzeybatısında Elmalı Deresi ve Çerme de Kalmas Deresi ile birleşerek Peri Suyunun suyunu meydana getirirler. Peri Suyu buradan itibaren Güneydoğu yönünde akıp Kiğı sınırları içinde Çorik Dağından Fas Deresinin, daha Güneyden Çobi Suyu ve Kalman Deresini alarak İl sınırlarından çıkar. Tunceli İl sınırları içinden geçerek Munzur Suyu ile birleşir. Elazığ da Yeşildere civarında Fırat a karışır. Murat Nehri : İlin en önemli akarsularından biridir. Aynı zamanda Fırat ın en büyük kollarından biridir. Nehir kaynağını Van Gölünün Kuzeybatı ucundaki Ala Dağdan ve Bingöl Dağlarından aldıktan sonra Malazgirt, Muş, Bulanık ve Bingöl gibi yer yer yüksek ovaları ve dağları doğubatı doğrultusunda aşarak Elazığ İli sınırlarına girer. Keban İlçesinin Kuzeydoğusunda Karasu ile birleşerek Fırat Nehrini meydana getirir. Murat Nehrinin Bingöl İli içindeki toplam uzunluğu 96 km. dir. Göynük Suyu : Murat Nehrinin bir kolu olan Göynük Suyunun başlangıç ve bitiş noktaları İl sınırları içinde kalmaktadır. Bingöl Dağlarının yamaçlarındaki Kargapazarı Köyünden doğup, Çoriş Dağlarından bazı dereleri alarak Ekinyolu Köyü yakınındaki Mendo Suyu ile birleşir. Bundan sonra Genç İlçesi yakınındaki Murat Nehrine karışır. 4- GÖLLER Bingöl ili sınırları içerisinde büyüklük açısından önemli sayılabilecek herhangi bir göl yoktur. Fakat çok sayıda buzullar tarafından açılmış sirk adı verilen küçük göl vardır. Bu göllerin en önemlileri şunlardır. Göl Bahri, Kerkis Gölü, Zırlır Gölü, Sar Gölü, Kuş Gölü, Harem Gölü, Er Gölü, Kıllı Göl, Manastır Gölü, Belli Göl, Karlı Göl, Çilli Göl ve İçme Gölüdür. A.5. Jeolojik Yapı ve Stratigrafi İl sınırları içinde arazi oldukça engebeli ve yüksektir.denizden ortalama yüksekliği 1250 metreyi aşar.dağlar çok geniş bir alan kaplar.bingöl dağlarının yapısında genellikle bazalt ve andezitler bulunur.bu püskürük kütle tabandaki tortul tabakaları örtmüştür.dolayısıyla püskürük kütleler tortul kütlelerden daha gençtir.kuzey-batı,güney-doğu yönünde uzanan Bingöl dağlarının kuzey yamaçları hafif eğimli olduğu halde,güney kesimleri oldukça diktir.güney yamaçta sıcak su kaynaklarına rastlanması bu yamaç yüzeyinin fay çizgisi tarafından dikleştirildiği,dolayısıyla buradan bir çayın geçtiği açıkça anlaşılmaktadır.türkiye nin deprem zonları incelendiğinde ilimizin bulunduğu yerden kuzey-doğu güney-batı yönünde uzanan bariz fay hatlarının geçtiği görülür.bölgede çeşitli istikametlere doğru uzanan fay çizgilerine rastlanır.fay çizgilerinin,farklı yüzey seviyeleri meydana getirmeden tortul tabakaların altında gizlendiği yer yer satıha çıktığı bu yerlerden de sıcak su kaynaklarının çıktığı gözlenince belirsiz fay çizgilerinin bilgenin her yerinde olabileceği kanaati oluşmaktadır. A.5.1. Metamorfizma ve Mağmatizma Türkiyenin en belirgin ve aktif yapısal unsurlarından biri durumundaki doğu Anadolu fayı üzerinde şekillenmiş olan Bingöl ovası yaklaşık 500 Km 2 lik bir alanı kaplar. Bingöl ilininjeolojik yapısında Bazalt ve Alüvyon olmak üzere iki farklı birim tespit edilmiştir. Bazaltlar Gri-Siyah renkli olup Güney batıda yer alır. Bu brimlerde ayrışma ve bozuşma oldukca etkin olup, üst seviyeleri az bir darbe ile rcalanabilir. Bazaltların yer yer tüflerle arakatlı olduğu sanılmaktadır. Alterasyon etkileri derinliğe bağlı olarak azalmakla birlikte bu ayrışma bozulma zonunun değişkelik göstermesi beklenmelidir. Bingöl havzası murat nehri tarfından yarılarak boşaltılmaya, dolaysıyla dönem düzlükleri parcalanarak seki düzlüklerine dönüşmeye başlamıştır. Ayrıca murat nehri güneybatıdaki en alt Pleistosen yüzeyleri içine menderesleri ile birlikte epijenik olarak gömülerek yarma vadiyi şekillendirmiştir. Alt pleistosen sonlarında yoğunlaşan yer kabuğu hareketleri sonucunda ise gençleşme olmuş ve Bingöl depresyonu bu günkü asıl geometrisini bu hareketler sonucu kazanmıştır. - 3 -

A.5.2. Tektonik ve Paleocoğrafya Harita2 : Kuzey Anadolu Fayı Doğu Anadolu Fayı (Bingöl Erzincan-Karlıova Üçgeni) (Kaynak MTA nın İnternet Sitesi 2011) Harita3: Bingöl Kiğı Karlıova arasındaki aktif fay haritası (Kaynak MTA nın İnternet Sitesi 2011) - 4 -

Harita 4: Bingöl ve Çevresindeki Tarihsel Dönemde Hasar Yapmış Depremler (Kaynak MTA nın İnternet Sitesi 2011) Harita 5: Bingöl ve Çevresindeki Aletsel Dönemde Hasar Yapmış Depremler. (Kaynak MTA nın İnternet Sitesi 2011) KAYNAKLAR: - MTA nın İnternet Sitesi 2011-2010 İl Çevre Durum Raporu - 5 -

B. DOĞAL KAYNAKLAR B.1. Enerji Kaynakları B.1.1. Güneş İlimizde yıllık meteorolojik verilere göre Temmuz,Ağustos ayları Güneş ışığından en fazla yararlanıldığı aylardır. Güneşten enerji kaynağı olarak yararlanılmaktadır. İlimizin ortalama yıllık güneşleme süresi 6,36 sa-da dır. B.1.2. Su Gücü Bingöl Gözeler Projesi 1991 yılında yatırım programına alınan Bingöl Gözeler Projesi. Bingöl e 20 Km Doğusunda yer almaktadır. Depolama hacmi 19.25Hm 3 olan projenin tamamlanması durumunda Harabe ve Dik ovalarını da içine alan toplam 1572 hektarlık bir alan sulama imkanına kavuşmuş olacaktır. Bingöl Gülbahar Barajı Projesi Projenin yeri Bingöl ilinin 20 Km doğusunda Kocan deresi üzerinde yer almaktadır. Proje sulama amaçlıdır. Baraj Hakkında Jeolojik Bilgiler: Gülbahar Barajı aks yeri bazalt, Tüf, Aglomera ve İgnimbrit türü volkanik kayaçlardan oluşmuştur. Dere yatağındaki Alüvyonun kalınlığı 8 m.dir. Baraj aks yeri sol sahilde yer alan 6-7 m. kalınlığındaki yamaç molozu kaldırıldığı takdirde aks yerinde duraylılık problemi olmayacaktır. Sağ sahilde yer alan derivasyon tüneli kazısında İgnimbritlerle Bazalt cürufundan geçilmiştir. Tünel kazısı sırasında bu çatlaklardan toplam 4-5 L/S yer altı suyu boşalımı olmuştur. Sağ yamaçta inşaa edilecek dolu savak yerinde sert ve sağlam bazaltlar yer almaktadır. Bazaltlar üzerinde ise 1-1.5 m kalınlığında bazalt çakıllarından oluşmuş yamaç molozu vardır. Göl alanı içinde aks yerinin hemen sol mansabında eski büyük bir heyelan mevcuttur. Bu heyelanın ön kısmında ana kaya olan iri bazalt blokları topuk yapmıştır. Baraj gölü su seviyesindeki alçalma ve yükselmeler bu zeminin hareket etmesine neden olacak ancak heyelan baraj gövdesini etkilemeyecektir. Göl alanında geçirimlilik yönünden bir problem bulunmamaktadır. Bingöl I. Merhale Projesi Bingöl ilinin 17 km doğusunda Göynük çayı üzerinde inşa edilen Regülatörden toprak kanal ile sulama yapılmaktadır. 1982 yılında tamamlanarak işletmeye açılan Göynük sulaması ile Beyaztoprak, Göltepesi, Hacıçayır, Sarıçiçek, Yeniköy, Dik, Çeltiksuyu, Tekören ve Kumgeçit köylerine ait 2500 hektarlık alan sulanmaktadır.göynük sulaması ikmal inşaatı devam etmekte olup, 1995 yılı içinde tamamlanmıştır. Bingöl II. Merhale Projesi Bu proje kapsamındaki Gayt barajı ve tesislerinin 2. kısım ikmal inşaatı, 1993 yılında yatırım programına girmiş ve aynı yıl içinde ihalesi yapılarak 1994 yılında yapım çalışmalarına başlamıştır. Dolusavak kapakları ve kapak kaldırma tertibatlarının yapım çalışmaları devam etmektedir. Ayrıca şantiye sahasında Konkasör tesisinin montaj çalışması tamamlanmıştır. proje tutarı 180 Milyar TL olan bu projenin 1995 yılı ödeneği 63 Milyar TL dir. Sulama alanı yaklaşık 53 bin dekardır. Aynı proje kapsamında bulunan ve mevcut Gayt sulamasının üst kotlarında 2270 hektarlık alanı sulamak amacıyla inşa edilmekte olan sulama şebekesinin su kaynağı Gayt çayı, depolama yeri ise Gayt barajı göl sahasıdır. Gayt barajında inşa edilecek ikinci bir regülatör ile sulama suyu alınacaktır.şebekenin tamamlanması ile birlikte Bingöl merkez arazileri, Güveçli, Ormanardı, Çayağzı, Kılçadır, Evciler, Kıltepe ve Aşağı Paymirg köylerine ait 2270 hektarlık alanın sulanması sağlanacaktır. Şebekenin ana kanal uzunluğu 43558 metredir. 12 adet yedek kanalların toplam uzunluğu 51589 metredir. Şebeke üzerinde 15 adet sifon ve galeri ile 93 adet alt ve üst sel geçitleri inşa edilecektir. Çalışmaları 1994 yılında başlanmış, şantiye tesisleri tamamlanmıştır. Tatbikat projelerinin hazırlanması ve kamulaştırma çalışmaları devam etmektedir. - 6 -

Daha önce inşa edilen regülatör vasıtasıyla toplam 3200 hektarlık alan sulamaya açılmıştır.sulama şebekesi %80 kapasite ile işletilmekte olup, Gayt barajının bitirilmesi ile birlikte tam kapasite ile işletmeye açılacaktır. Peri Projesi Kiğı Barajı ve HES Tesisleri İnşaatı Projenin yeri Bingöl iline bağlı Kiğı ilçesinin 10 Km Kuzey doğusunda Peri suyu üzerinde yer almaktadır. Proje enerji amaçlıdır. Baraj Hakkında Jeolojik Bilgiler: Baraj yerinde volkanizma sonucu farklı evrelerde oluşmuş Andezit ve Bazalt türünde kayaçlar ile bunların tüf ve Aglomeralardan oluşmuş ve genelde Andezit olarak adlandırılan birim mevcuttur. Andezitlerin altında üst kretase yaşlı topraklı filişi yer almaktadır. Göl alanında 5 adet heyelan görülmektedir. Baraj göl alanındaki aktif ve potansiyel kitlesel hareketler Jeolojik koşullar yönün den projeyi etkileyebilecek önemli unsurlardan biri olarak görülmektedir. Baraj yerine yaklaşık 12 Km uzaklıkta göl kuyruk suyu yakınında yer alan aktif Kuzey Anadolu Fayının yakın oluşu baraj için önemli bir unsurdur. Bingöl Genç Projesi Projenin yeri Bingöl ili Genç ilçesinin doğusunda yer almaktadır. Proje sulama amaçlıdır. Su kaynağı olarak Vahkin çayı kullanılacaktır. Genç ilçe merkezindeki arazilerin sulaması sağlanacaktır. Bu proje 2001 yılı yatırım programında yer almaktadır. Cazibe sulaması 1170 hektardır. B.1.3. Kömür İlimiz Karlıova ilçesi Halifan Derinçay köyü civarında 1663 Kcal/kg ısı değerli %43 Su %24,63 Kil, %0,57 S içeren Linyit bulunmaktadır.açık işletme ile alınabilecek kömür rezervi 9984149 tondur. Kapalı işletme ile alınabilecek kömür rezervi 46555995 tondur. B.1.4. Doğalgaz İlimizde Doğalgaz rezervi yoktur. B.1.5. Rüzgar Enlem 38.53 Boylam 40.29 Yükseklik 1177 17203-BINGOL 2011-2011 Rasat Parametre S. (YIL) Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haz. Tem. Ağust Eylül Ekim Kasım Ara. Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması 1 1.0 3.0 4.0 5.0 1.0 1.0 Saat 07 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 0.6 0.6 0.9 0.8 0.8 0.7 0.7 0.8 0.7 0.6 0.5 0.4 Saat 14 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 1.2 1.6 2.0 2.2 1.9 1.6 1.7 1.5 1.3 1.6 1.6 0.9 Saat 21 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 0.4 0.7 0.6 0.7 0.6 0.8 0.9 0.8 0.6 0.4 0.6 0.5 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 0.8 1.0 1.2 1.2 1.1 1.0 1.1 1.0 0.9 0.8 1.0 0.7 Maksimum Rüzgar Hızı ( m_sec ) ve Yönü 1 6.9 N 13.6 N 13.2 WNW 13.1 SSW 10.9 S 12.9 SSW 10.6 NNE 12.4 N 9.4 W 10.0 S 12.1 N 9.0 N Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması 1 Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Ortalaması 1 1.0 3.0 2.0 2.0 1.0 1.0 4.0 N Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 105 111 78 58 66 72 78 53 69 87 108 160 N Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.4 0.5 1.1 0.3 0.4 0.5 0.4 0.7 0.4 0.4 0.6 0.2 NNE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 32 26 34 38 34 35 37 35 32 21 34 52 NNE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.6 0.6 1.1 0.6 0.6 1.0 0.8 0.8 0.7 0.6 0.7 0.3 NE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 48 17 25 34 34 30 54 40 39 38 44 32 NE Yönünde Rüzgarın 1 0.8 1.0 1.6 1.0 1.0 0.9 1.3 1.0 1.2 0.9 0.9 0.5-7 -

Ortalama Hızı (m_sec) ENE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 43 22 34 39 25 20 15 31 24 49 45 33 ENE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 1.1 1.1 1.3 1.2 1.1 1.1 1.9 1.4 1.1 1.1 1.3 0.7 E Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 32 27 28 53 44 21 21 27 23 37 26 27 E Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.9 0.9 1.2 1.1 1.2 1.1 1.1 1.3 1.2 1.0 1.0 0.7 ESE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 35 29 42 49 39 24 12 9 10 22 20 45 ESE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.8 1.0 1.2 1.4 1.3 1.1 1.0 1.1 1.1 1.0 0.9 0.8 SE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 30 31 37 44 38 29 20 8 13 16 16 37 SE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.9 1.0 1.3 1.5 1.6 1.4 1.5 1.4 1.2 1.1 0.8 0.9 SSE Yönünde Rüzgarın 21 Esme Sayıları Toplamı 1 23 23 34 52 43 25 19 22 24 20 14 Tablo 3: 2011 Bingöl İli rüzgar durumu ( Kaynak: Bingöl Meteoroloji Müdürlüğü 2011) B.1.6. Biyokütle İlimizde Biyogaz enerjisinden yararlanılmamaktadır. B.1.7. Petrol İl sınırları içinde petrol rezervi yoktur. B.1.8. Jeotermal Sahalar a) Kaplıca Suyu: Karlıova ilçesi Göynük Hacıyan kaplıca sıcaklık 62 o C PH: 7.20 Radyoaktivite 4,9 Eman, toplam mineralizasyon: 2855,4 mg/l Debi: 1 Lt/Sn b) Bingöl Merkez Kös Kaplıcası: Sıcaklık 36 o C 47 o C PH: 6,70 Radyoaktivite 10,2 21 Eman, toplam mineralizasyon: 2464,9 mg/l Debi: 3 Lt/Sn c) Yayladere Hasköy Kaplıcası: Sıcaklık 48 o C PH:6,60 Radyoaktivite 9,1 Eman, toplam mineralizasyon: 5706,7 mg/l Debi: 0,09 Lt/Sn d) Kiğı İlçesi Harur Kaplıcası: Sıcaklık 52 o C PH: 6,80 Radyoaktivite 9,2 Eman, toplam mineralizasyon: 6911 mg/l Debi: 0,16Lt/Sn e) Maden Suyu: Kiğı ilçesi iki evler madensuyu sıcaklık 10 o C PH: 6 Debi: 0,3 Lt/sn f) Yedisu İlçesi Yeşilgöl Madensuyu: Sıcaklık 10 o C PH: 6 Debi: 0,3 Lt/sn g) Kiğı İlçesi Dimilyan Maden suyu: Sıcaklık 16,5 o C PH:5 Debi: 1 Lt/sn h) Yedisu (Çemre) İlcesi Maden suyu: Sıcaklık 13 o C PH: 5,5 Debi: 0,15 Lt/sn Görüldüğü gibi, Bingöl yer altı zenginlikleri bakımından yoksul bir il değildir. İlde bulunan kaynakların değerlendirilmesi hem istihdam olanaklarının, hem de küçük ve orta ölçekli işletmelerin doğmasına imkan sağlar. Yeraltı zenginlikleri ilin potansiyel gelişme alanlarından biri olmasına karşın, bu alanda çok az sayıda kişi istihdam edilmektedir. 1975 nüfus sayımına göre, madencilik sektöründe çalışanların sayısı 25 tir. 1980 sayımında bu 136 ya çıkmıştır. 1985 sayımında 122 ye 1990 sayımında ise 36 ya düşmüştür. - 8 -

B.2. Biyolojik Çeşitlilik B.2.1. Ormanlar GENÇ ORMAN İŞLETME ŞEFLİĞİ ORMAN DURUMU VERİMLİ ORMAN BOZUK ORMAN KURULUŞUN İHTİVA ETTİĞİ ORMAN İŞLETME ŞEFLİĞİ Merkezi Normal Koru Normal Baltalık Bozuk Koru Bozuk Baltalık ORMANLIK SAHA AÇIKLIK SAHA TOPLAM (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha) GENÇ GENÇ 91.0 1725.5 10336.50 61748.5 73901,5 76394.0 150295.5 TOPLAM 91.0 1725.5 10336.50 61748.5 73901,5 76394.0 150295.5 AĞAÇ ÇEŞİTLERİ : MEŞE,ARDIÇ,KAVAK,SÖĞÜT,SEDİR,SARIÇAM,KARAÇAM AĞAÇ ÇEŞİTLERİNİ N DAĞILIMI KARAÇAM SARIÇAM SEDİR ARDIÇ MEŞE KAVAK İBRELİLER ARASI KARIŞIK 86,5 Ha 13 Ha 32 Ha 201,5 Ha 72045,5 Ha 1433 Ha 50 Ha İBRELİ + YAPRAKLI KARIŞIK GENEL TOPLAM: 39,5 Ha 73901,5 Ha Tablo 4: Genç Orman İşletme Şefliği Orman Durumu ( Kaynak: Genç Orman İşletme Şefliği 2011) ILICALAR ORMAN İŞLETME ŞEFLİĞİ ORMAN DURUMU KURULUŞUN İHTİVA ETTİĞİ ORMAN İŞLETME ŞEFLİĞİ ILICA Merkezi Merkez Karlıova VERİMLİ ORMAN Normal Koru Normal Baltalık BOZUK ORMAN Bozuk Koru Bozuk Baltalık ORMANLIK SAHA AÇIKLIK SAHA TOPLAM (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha) 896.0 6251,5 7241,5 25985 40374.0 163803.0 204177.0 TOPLAM 896.0 6251,5 7241,5 25985 40374.0 163803.0 204177.0 Tablo 5: Ilıca Orman İşletme Şefliği Orman Durumu ( Kaynak: Ilıca Orman İşletme Şefliği 2011) - 9 -

KURULUŞUN İHTİVA ETTİĞİ ORMAN İŞLETME ŞEFLİĞİ KİĞI Merkezi Kiğı-Adaklı Yedisu - Yayladere KİĞI ORMAN İŞLETME ŞEFLİĞİ ORMAN DURUMU VERİMLİ ORMAN Normal Koru Normal Baltalık BOZUK ORMAN Bozuk Koru Bozuk Baltalık ORMANLIK SAHA AÇIKLIK SAHA TOPLAM (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha) 374.0 19040.5 8599.5 48610.5 76624.5 137513.5 214138.0 TOPLAM 374.0 19040.5 8599.5 48610.5 76624.5 137513.5 214138.0 AĞAÇ ÇEŞİTLERİ : MEŞE,ARDIÇ,KAVAK,SÖĞÜT Tablo 6 : Kiğı Ormanİşletme Şefliği Orman Durumu ( Kaynak: Kiğı Orman İşletme Şefliği 2011) KURULUŞUN İHTİVA ETTİĞİ ORMAN İŞLETME ŞEFLİĞİ Merkezi SOLHAN ORMAN İŞLETME ŞEFLİĞİ ORMAN DURUMU İşletme VERİMLİ ORMAN Normal Koru Normal Baltalık BOZUK ORMAN Bozuk Koru Bozuk Baltalık ORMANLIK SAHA AÇIKLIK SAHA TOPLAM Sınıfı (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha) SOLHAN SOLHAN A 2445 175 24091 26711 60130.5 86841.5 B 2445 801 74 875 10959.5 11834.5 TOPLAM 2445 976 24165 27586 71090 98676 AĞAÇ : MEŞE, KAVAK TÜRLERİ İşl. Sınıfı MEŞE KAVAK A 26711 801 B 74 TOPLAM 26785 801 27586 Tablo 7 : Solhan Orman İşletme Şefliği Orman durumu ( Kaynak: Genç Orman İşletme Şefliği 2011) Bingöl de orman alanlar %27.92 dir. Bu orman varlığıyla Bingöl, Anadolu nun orman alanı en geniş olan illerden biridir. Ormanların uzun zamandan beri yakacak ihtiyacının giderilmesinde kullanılması ve hayvancılıkta yararlanılması, meşe ormanlarının önce bataklık, sonra bozuk bataklık duruma gelmesi sonucunu doğurmuştur. Bingöl, orman varlığı bakımından Doğu Anadolu Bölgesinde önemli bir yere sahip olmakla birlikte, ülke orman varlığı içindeki oranı binde 2 dir. Yinede bu orman varlığı ildeki ekonomik faaliyetler içinde önemli bir yer tutmaktır.iklim ve arazi yapısı yönünden Bingöl ve yöresi ormancılık için ideal bir yapıya sahiptir. Ancak bilinçsiz kesim ve tahribin sonunda ormanlar, düşük nitelikli bir büyük bölümü bataklık ve bozuk bataklık haline gelmiştir. Toplam 226.842 hektarlık ormanlık alanlar şu özelliklere dağılım göstermektedir.(harita -1 ) Ayrıca erozyon alanı 136170 hektar, tabiatı koruma alanı ise 191775 hektardır. - 10 -

Harita 6: İlimizin Orman Alanları (Kaynak: Orman İşletme Şefliği-2011) B.2.1.1. Odun Üretimine Ayrılan Tarım Alanları İlimiz sınırları içinde odun üretimine ayrılan tarım alanı yoktur. B.2.2. Çayır ve Mera Arazi Varlığı Alan(ha) % Oran Mera Alanı 414.407 50,21 Çayır Alanı 18.064 2,19 Tablo-8: İlimiz Mera ve Cayır Alanları (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) İlimizde çayır ve mera alanlarının toplamı 432.471 ha dır. İl genelinde meraların verimi kuru ot olarak 400-800 kg arasındadır. İlin çayır alanlarının tamamına yakını I. - IV. Sınıf araziler üzerinde bulunmaktadır. Mera alanlarının tamamına yakını ise VI. VII. Sınıf arazilerinden oluşmaktadır. B.2.3. Sulak Alanlar İlimizde sulanabilir alan 21.784,84 ha dır. 5.297 ha alan ise sulanamayan tarım alanıdır. B.2.4. Flora Flora.İlimizde Bulunan Bitki Çeşitleri: Hardal, Korunga, Püren, Kenger, Deve dikeni - 11 -

FLORA HARİTASI KULLANIMI Harita üzerinde dört ayrı renk bulunmaktadır. Bu renkler; :Flora durumu zayıf olan köyleri - Sarı ( Koloni başına 0-12 kg) :Flora durumu orta seviyede olan köyleri (Koloni başına 13- - Mavi 25 kg) - Yeşil :Flora durumu iyi olan köyleri ( Koloni Başına 26-35 kg) :Flora durumu çok iyi olan köyleri ( Koloni başına 35kg ve -Kırmızı üstü) nü ifade eder. Harita 7: Bingöl İli Ballı Bitki Mera Dağılımı Hardal Korunga ( Onobrychis yodonta) Yonca (Medicago sativa) Üçgül (Trifolium pallidum) - 12 - nane Ballıbaba (Lamium spp.)

kekik Fiğ deve dikeni Püren ( Rosmarinus ficinalis) Çayır üçgülü (Trifolium pratense) Reyhan Korunga ( Onobrychis) oxyodonta) Şerbetçi otu (humulus lupulus) B.2.5. Fauna Çengel Boynuzlu Dağ Keçisi(Chamois) Dağ Keçisi, Boz Ayı, Kurt,Vaşak,Tavşan, Tilki.Yırtıcı Kuşlar...Yaşamaktadırlar B.2.6. Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanları ve Diğer Hassas Yöreler Tabiat anıtı olarak İlimiz Solhan ilçesi sınırları içerisinde bulunan Yüzen Adalar; 40 m çapında 60 m derinliğinde olup üzerindeki bitkilerinde yelken işlevi görmesi ile su üzerinde hareket edebilen ilginç yapılardır. Bu özelliği ile ekosistem bütünlüğü içerisinde peyzaj değeri yüksektir ve sahip olduğu özellikleri ile ulusal düzeyde ender görülen doğal bir oluşumdur. - 13 -

Fotoğraf : İlimizde bulunan Tabiat Anıtı ( Yüzen Ada ) B.3. Toprak Bingöl ilinde genel olarak iki tip toprak görülmektedir. Meyilli - dalgalı ovalarda hakim olarak kahverengi ve kırmızı kahverengi topraklar görülür. Vadilerde alüviyal topraklar görülmekle beraber, bu topraklar organik maddece değişikliler göstermektedir. İlimiz genel olarak verimli topraklara sahiptir. Ancak uzun yıllar tek çeşit bitki yetiştirilmesi, gübre kullanmama gibi etkiler yüzünden, işlenen topraklarımızın büyük kısmı eski veriminden uzaklaşmıştır. Ancak son yıllarda teknik tarım faktörleri ve kimyasal gübre kullanma bilinci çiftçilere ulaştırıldığından, hızla olumsuz etkiler azalmaya başlamıştır. İlimizde nadas alanlarını daraltma projesi uygulamasıyla buğdaygil-baklagil ekim nöbeti uygulanarak nadas alanlarında % 10 oranında bir daraltma sağlanmıştır. Ayrıca kimyasal gübre kullanma bilinciyle bu oran artarak devam edecektir. B.4. Su Kaynakları B.4.1. İçme Suyu Kaynakları ve Barajlar a) Adaklı Sulama İnşaatı Yapımına 1986 yılında başlanan Adaklı sulama inşaatı ile adaklı ilçesine bağlı dört köye ait 1183 hektar alanın pompaj ile sulanması amaçlanmaktadır.pompa binası ile Enerji nakil hattının tamamı yapılmıştır. birinci ve ikinci regülatör kapak ve kapak atma tertibatları, anakanal tüm kazı ve kanal kaplama betonları, 895 metre çelik sifon,113 metre betonarme sifon, 3 adet köprü ve 18 adet alt ve üst sel geçidi tamamlanmıştır. İşin %96 sı tamamlanmış durumdadır. b) Kürük Suyu Projesi Bingöl merkez ve Genç ilçesinin içme kullanma suyu ihtiyacını karşılayacak kürük suyu projesi tamamlanmıştır. Kret Hizmete Üzerine Yüzöl Maksimum Dolgu Barajın Bulunduğu Yüksekliği Uzunlu Amacı Giriş Kurulduğ Tipi çümü Göl Hacmi Hacmi Adı İlçe Yılı u Akarsu (km 2 (m) ğu ) (m 3 ) (m 3 ) (m) Özlüce Yayladere Enerji 1998 Peri Kil Çekirdekli 26,5 124 476 1120000000 9300000-14 -

Suyu Kaya Dolgu Gayt Merkez Sulama 1996 Gayt Zonlu Toprak Çayı Dolgu 422 31,5 243,5 40500000 46800 Gülbahar Merkez Sulama 2005 Koçan Kum Çakıl Çayı Dolgu 132 60 365 20000000 1978000 Kiğı Kiğı Enerji 2005 Peri Kil Çekirdekli Suyu Kaya Dolgu 146 540 507550000 14800000 Tablo 9: Bingöl ilinde bulunan barajlar. ( Kaynak: DSİ 94.Şube Şefliği 2011) B.4.2. Yeraltı Su Kaynakları YÜZEYSEL VE YER ALTI İÇME SUYU KAYNAĞI BİLGİLERİ YERLEŞİM YERİ: BİNGÖL MERKEZ KAPASİTESİ ADI TÜRÜ YERİ (m3/yıl) Abitor Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez 1.892.160 Metan İshale Hattı Pınar Bingöl Merkez 630.720 Mirzan İshale Hattı Pınar Bingöl Merkez 315.360 Gayt K.Sond. Kuyu Bingöl Merkez 346.896 Tarım İl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez 536.112 SSK İl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez 94.608 Beden Terbiyesi İl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez 378.432 Tablo 10: Yüzeysel ve Yer Altı İçme Suyu Kaynağı Bilgileri ( Kaynak: DSİ 94.Şube Şefliği - 2011 ) Akarsuyun Adı B.4.3. Akarsular Toplam Uzunluğu (km) İl Sınırları İçindeki Uzunluğu (km) Toplam Uzunluğa oranı (%) Debisi (m 3 /sn) İl Sınırları içinde Başlangıç ve Bitiş noktaları Kolu Olduğu Akarsu Yüzey alanı (ha) Murat Nehri 1263 96 0.08 244.860 Dersar Yumaklı Fırat 638 Peri Suyu 258 112 0.43 63.749 Hasarkömü Çayağzı Fırat 510 Göynük Çayı 95 95 100 31.176 Kargapazarı Garip Murat 212 Gayt Çayı 60 60 100 5.000 Başköy Sarıçiçek Göynük - Tablo.11: Bingöl ilinde bulunan akarsular (Not: İlimizdeki Yer altı Suyu rezervi 11,6 hm 3 /Yıl dır.) ( Kaynak: DSİ 94.Şube Şefliği - 2011) B.4.4. Göller ve Göletler Gölün Adı Yüzölçümü (km 2 ) İl İçinde Kalan Kısmın Yüzölçümü (km 2 ) Bahri 0.100 0.100 1978 İbrahimağa 0.050 0.050 1850 Hasan 0.012 0.012 1693 Katır 0.010 0.010 1538 Turna 0.007 0.007 2462 Deniz 0.006 0.006 1468 Sülüklü 0.006 0.006 1025 Kırmızı 0.004 0.004 2048 Kört 0.003 0.003 1467 Sülük 0.003 0.003 1893 Tablo.12: Bingöl de bulunan göl ve göletler. ( Kaynak: DSİ 94.Şube Şefliği 2011) Denizden Yüksekliği(m) B.5. Mineral Kaynaklar B.5.1. Sanayi Madenleri B.5.2. Metal Madenler B.5.3. Enerji Madenleri Bingöl İli dâhilinde maden kaynaklarından önemli ölçüde görülür ve muhtemel rezervler vardır. Bunlardan Başlıcalar; Demir, Kömür, Kaplıca suyu ve maden suyu, Bakır Kurşun Çinko Çimento - 15 -

hammaddesi, Distent, fosfat ve koolen gibi madenler önemli bir seviyede mevcut olup, işletilebilir durumdadır. Yeraltı kaynakları İlin potansiyel gelişme alanlarından biri olmasına karşın, işletilen herhangi bir maden faaliyeti bulunmamaktadır. Maden kaynakları aşağıda tabloda gösterilmiştir. BİNGÖL İLİ MADENCİLİK DURUMU Maden adı Bulunduğu İlçe Tenör Rezerv Linyit Linyit Karlıova-Halifan-Derinçay Bingöl-Sancak-Arıcılar Kurşun - Çinko Karlıova-Hışhısı %43 SU %24,64 KİL %0,57 S %15 Pb %30 Zn %0,8 Cu 46.555.995 TON 2007 Üretim (Ton/M3) FAALİYET YOKTUR FAALİYET YOKTUR FAALİYET YOKTUR Açıklama Linyit sahalarında ilk çalışmalar 1965 yılında başlamıştır. 10.06.1988 tarihinde hazırlanan İhbar Raporunda Karlıova - Halifan Kömürleri havzasına benzemektedir. Özel Şahıs ruhsatlı olup, rezervi bilinmemektedir. Kurşun - Çinko Genç-Selvi-Çoban çeşmesi Köyü %4.5 Pb- Zn 21.600 TON FAALİYET YOKTUR GÖRÜNÜR+MUHTEMEL Fosfat (Apatit) Genç-Avnik %0.67-12.96 P 2 O 5 ve %16-59.42 Fe 3 O 4 109.137.696 TON FAALİYET YOKTUR TON GÖRÜNÜR + MUHTEMEL + MÜMKÜN DİSTEN (DİS) Genç-Yeniçevre (Halveliyan Sahası) %5-25 disten ve %26 Al 2 O 3 140.000 TON FAALİYET YOKTUR Muhtemel rezerv olup yatak işletilmemektedir. Diatomit Bingöl-Haziran %90 Sİ 02 4 MİLYON TON FAALİYET YOKTUR YATAK İŞLETİLMEMEKTEDİR. KAOLEN (Kao) Bingöl-Kurudere-Simsor Demir Çimento Hammaddeleri (Çmh) Genç-Avnik Alikirek Köyü Tablo 13 Bingöl İli madencilik durumu %18 Al 2 O 3, %2 Fe 2 O 3 ve %70 SiO 2 (Alunit içerikli) %41-51.38 Fe 3 O 4 Orta Kalite 60.000 TON 53 milyon ton 125.000.000 ton mümkün (kireçtaşı) 2.700.000 ton muhtemel (kil) FAALİYET YOKTUR FAALİYET YOKTUR FAALİYET YOKTUR Kaynaklar:Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (Maden İşleri Genel Müdürlüğü - 2011) MÜMKÜN REZERV Demir Çelik işletmelerinin istemiş olduğu limitlerin üzerinde P 2 O 5 (apatit) içerdiğinden yatak işletilmemektedir. - 16 -

B.5.1. Sanayi Madenleri Bingöl İli dâhilinde maden kaynaklarından önemli ölçüde görülür ve muhtemel rezervler vardır. Bunlardan Başlıcalar; Demir, Kömür, Kaplıca suyu ve maden suyu, Bakır Kurşun Çinko Çimento hammaddesi, Distent, fosfat ve koolen gibi madenler önemli bir seviyede mevcut olup, işletilebilir durumdadır. Yeraltı kaynakları İlin potansiyel gelişme alanlarından biri olmasına karşın, işletilen herhangi bir maden faaliyeti bulunmamaktadır. Kaolin: Bingöl Merkez Kurudere-Simsor köyü civarında %65-78 Si O 2 %11,29-16,10Al 2 O 3 +Ti O 2 tenörlü 60.000 ton rezervlidir. Fosfat (Apatit) : Genç ilçesi kavaklı köyü Arduvan mezrasında %12 P 2 O 5, %1-5Fe tenürlü 1.218.763 ton mümkün rezervlidir. Diatomit: Bingöl Merkez Haziran köyü cıvarında %90Si O 2 tenörlü 4 milyon ton muhtemel rezervlidir. Ditsen: Genç ilçesi yeniçevre köyü mevkiinde %5-25Disten tenürlü 140.000 ton muhtemel rezervlidir. B.5.2. Metalik Madenler Demir: Genç ilçesi Avnik yöresinde %50 Fe3 O4 ihtiva eden 85 milyon ton mümkün, 43,5 milyon ton muhtemel rezervi yatak TDÇİ adına ruhsatlıdır. Kurşun Çinko: Karlıova İlçesi Hışhısı mezrası mevkiinde %15Pb, %30Zn, %0.8Cu (Galan,Sfalerit,Kalkoprit) tenörlü Kurşun Çinko yatağı özel şahıs ruhsatlı olup rezervi bilinmemektedir. Genç ilçesi Çoban çeşme mevkiinde %45Fb=Zn tenörlü cevher yatağı 21600 ton rezervlidir. B.5.3. Enerji Madenleri Kömür: Karlıova ilçesi Halifan-Derinçay köyü civarıda 1663 Kcal / Kğ ısı değerli %43 Su %24,63 Kil. %0,57 S ihtiva eden linyit. Açık işletme ile alınabilecek kömür rezervi 9.984.149 ton kapalı işletme ile alınabilecek kömür rezervi : 46.555.995 ton B.5.4. Taş Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler Kum, Taş ve Çakıl Ocakları YERİ/İLÇE CİNSİ KOORDİNATI ALANI( m 2 ) Merkez Kum Çakıl Ocağı MUŞ-K-45a4 29.800 m 2 Kığı Kum Çakıl Ocağı J21-c3 5.500 m 2 Merkez Kum Çakıl Ocağı MUŞ-K-45a12a 14.200 m 2 Solhan Kum Çakıl Ocağı MUŞ-022-b1 7.152 m 2 Genç Kum Çakıl Ocağı MUŞ-K-45a4 9.291 m 2 Merkez Kum Çakıl Ocağı ELAZIĞ-K-44c2 13.500 m 2 Merkez Kum Çakıl Ocağı K-45d01a 3.700 m 2 Genç Kum Çakıl Ocağı MUŞ-K-45a21c 11.369 m 2 Karlıova Kum Çakıl Ocağı ERZURUM-K-46b2 15.754 m 2 Yayladere Kum Çakıl Ocağı ERZİNCAN-J-44d4 5.032 m 2 Solhan Kum Çakıl Ocağı MUŞ-K-45b2 7.292 m 2 Merkez Kum Çakıl Ocağı ELAZIĞ-K-44c2 24.234 m 2 Merkez Kum Çakıl Ocağı MUŞ-K-45a4 25.000 m 2 Kığı Kum Çakıl Ocağı ERZİNCAN-J-44b4 31.184 m 2 Yedisu Kum Çakıl Ocağı ERZİNCAN-J-44a1 76.500 m 2 Merkez Taş Ocağı ELAZIĞ-K-44b1 99.420 m 2 Solhan Taş Ocağı K-46a1 95.000 m 2 Genç Demir Madeni K-44c1-K-44c4 468,84 Hektar - 17 -

Genç Demir Madeni K-44c4-K-44c1 1.134,58 Hektar Yedisu Krom Madeni J-44c3-J-45d4-J-45a1 2.100,01 Hektar Genç Kil ocağı J-45d1 95,00 Hektar Genç Çinko Madeni K-44d3-K-44c4 1.927,81 Hektar Tablo14: İlimizdeki Kum ve Taş Ocakları ( Kaynak: İl Özel İdaresi ) KAYNAKLAR - DSİ 94.Şube Müdürlüğü - Bilim, Sanayi ve Teknoloji İl Müdürlüğü - Orman İşletme Müdürlüğü - İl Özel İdaresi - 2010 İl Çevre Durum Raporu - 18 -

C. HAVA (ATMOSFER VE İKLİM) C.1. İklim ve Hava Bingöl ili iklim yönünden ilçelere ve topoğrafik duruma göre değişiklikler göstermektedir.özellikle Merkez ve Genç ilçelerinde iklim,diğer ilçelere göre oldukça yumuşak geçmektedir. Buna rağmen il genelinde kara iklimi hüküm sürer. Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve sert geçer. Yağışlar kışın kar halinde, ilkbahar ve sonbahar mevsimlerinde ise yağmur halinde görülür. Çevre ve Orman Bakanlığı Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğünden alınan meteorolojiye ilişkin parametreler aşağıdaki tabloda görülmektedir. Bölgede rastlanan mağmatik sahalar dördüncü jeolojik zamanda oluşmuştur. Bu da Bingöl arazisinin henüz tam anlamıyla yerleşmemiş olduğunu göstermektedir. Buzul devrinde Bingöl Dağı nın kuzey yamaçlarında buzullar olduğu bugünkü buzul göllerinden anlaşılmaktadır. Bir kaç yerde şaryaj örtülerine rastlanır. C.1.1. Doğal Değişkenler C.1.1.1. Rüzgar Enlem 38.53 Boylam 40.29 Yükseklik 1177 17203-BINGOL 2011-2011 Rasat S. (YIL) Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haz. Tem. Ağust Eylül Ekim Kasım Ara. Parametre Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması 1 1.0 3.0 4.0 5.0 1.0 1.0 Saat 07 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 0.6 0.6 0.9 0.8 0.8 0.7 0.7 0.8 0.7 0.6 0.5 0.4 Saat 14 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 1.2 1.6 2.0 2.2 1.9 1.6 1.7 1.5 1.3 1.6 1.6 0.9 Saat 21 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 0.4 0.7 0.6 0.7 0.6 0.8 0.9 0.8 0.6 0.4 0.6 0.5 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 0.8 1.0 1.2 1.2 1.1 1.0 1.1 1.0 0.9 0.8 1.0 0.7 Maksimum Rüzgar Hızı ( m_sec ) ve Yönü 1 6.9 N 13.6 N 13.2 WNW 13.1 SSW 10.9 S 12.9 SSW 10.6 NNE 12.4 N 9.4 W 10.0 S 12.1 N 9.0 N Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması 1 Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Ortalaması 1 1.0 3.0 2.0 2.0 1.0 1.0 4.0 N Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 105 111 78 58 66 72 78 53 69 87 108 160 N Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.4 0.5 1.1 0.3 0.4 0.5 0.4 0.7 0.4 0.4 0.6 0.2 NNE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 32 26 34 38 34 35 37 35 32 21 34 52 NNE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.6 0.6 1.1 0.6 0.6 1.0 0.8 0.8 0.7 0.6 0.7 0.3 NE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 48 17 25 34 34 30 54 40 39 38 44 32 NE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.8 1.0 1.6 1.0 1.0 0.9 1.3 1.0 1.2 0.9 0.9 0.5 ENE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 43 22 34 39 25 20 15 31 24 49 45 33 ENE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 1.1 1.1 1.3 1.2 1.1 1.1 1.9 1.4 1.1 1.1 1.3 0.7 E Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 32 27 28 53 44 21 21 27 23 37 26 27 E Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.9 0.9 1.2 1.1 1.2 1.1 1.1 1.3 1.2 1.0 1.0 0.7 ESE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 35 29 42 49 39 24 12 9 10 22 20 45 ESE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.8 1.0 1.2 1.4 1.3 1.1 1.0 1.1 1.1 1.0 0.9 0.8 SE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 30 31 37 44 38 29 20 8 13 16 16 37 SE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.9 1.0 1.3 1.5 1.6 1.4 1.5 1.4 1.2 1.1 0.8 0.9-19 -

SSE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 23 23 34 52 43 25 19 22 24 20 14 21 Enlem 38.53 Boylam 40.29 Yükseklik 1177 17203-BINGOL 2011 2011 Rasat S. (YIL) Ocak Şubat Mart Nisan May. Haz. Tem. Ağust Eylül Ekim Kasım Ara. Parametre SSE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.9 1.1 1.5 1.9 1.6 1.5 1.4 1.7 1.2 1.4 0.8 0.8 S Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 18 33 45 73 51 41 34 36 23 47 26 15 S Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.9 1.2 1.6 2.0 1.8 1.6 1.6 1.6 1.4 1.2 1.1 0.8 SSW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 8 11 18 33 23 13 18 21 14 9 16 12 SSW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.7 1.1 1.3 1.6 1.1 1.1 1.2 1.0 1.1 1.2 1.0 0.7 SW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 23 45 56 17 26 22 25 35 36 16 35 7 SW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.8 1.0 1.1 1.1 1.0 1.1 1.0 0.9 0.8 0.7 1.0 0.8 WSW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 54 93 89 37 79 118 107 154 148 52 66 35 WSW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.7 0.8 0.9 0.9 1.0 1.0 0.9 0.9 1.0 0.8 0.9 0.8 W Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 34 29 49 16 48 85 77 108 88 46 46 23 W Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.6 0.8 0.7 0.6 0.7 0.9 0.7 0.8 0.8 0.7 0.8 0.7 WNW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 35 31 54 22 35 55 74 61 57 58 31 26 WNW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.5 0.4 0.6 0.5 0.6 0.6 0.6 0.7 0.6 0.5 0.6 0.5 NW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 43 33 54 42 52 50 63 47 56 67 51 53 NW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.4 0.6 0.8 0.4 0.4 0.5 0.5 0.5 0.4 0.4 0.5 0.4 NNW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 72 59 48 46 66 61 69 42 51 106 70 86 NNW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.3 0.4 0.8 0.3 0.3 0.4 0.5 0.5 0.3 0.3 0.3 0.2 Ortalama 5 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 0.7 1.7 7.3 12.7 20.1 27.3 34.0 35.0 28.9 19.0 5.0 0.2 Minimum 5 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1-0.5-0.7 0.8 4.2 9.0 15.3 21.1 20.5 14.2 4.6-0.1-1.3 Ortalama 10 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 1.1 1.7 6.3 11.8 18.3 25.0 31.2 31.8 26.5 17.3 5.0 0.7 Minimum 10 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 0.3 0.1 1.9 5.1 9.9 16.2 22.3 22.8 16.9 7.0 0.9 0.0 Ortalama 20 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 1.8 1.8 5.5 10.8 16.2 22.4 28.3 29.1 24.5 16.1 5.4 1.4 Minimum 20 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 1.0 0.7 2.7 5.8 11.6 17.8 24.1 25.3 19.3 10.3 2.0 0.9 Tablo 15 : 2011 Bingöl İli rüzgar durumu ( Kaynak: Bingöl Meteoroloji Müdürlüğü) Enlem 38.46 Boylam 40.35 Yükseklik 1250 17808-GENC 2011-2011 Rasat S. (YIL) Ocak Şubat M a r t Nisan M a y. H a z. Te m. Ağust E y l ü l Ekim Kasım Ar a. Parametre Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması 1 1.0 2.0 2.0 1.0 1.0 2.0 Saat 07 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 0.6 0.8 1.0 0.7 0.9 1.0 0.8 0.8 0.4 1.1 0.9 0.4 Saat 14 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 1.3 1.5 2.2 2.6 2.3 2.3 2.0 2.0 1.7 2.6 1.7 0.9-20 -

Saat 21 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 0.7 1.1 1.1 1.4 0.9 1.1 0.9 0.8 1.1 0.8 1.2 0.8 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 0.9 1.1 1.5 1.6 1.3 1.5 1.3 1.2 1.1 1.6 1.3 0.7 Maksimum Rüzgar Hızı ( m_sec ) ve Yönü 1 8.8 NE 10.7 E 11.9 NE 14.4 SW 13.3 ESE 15.2 WSW 13.6 W 11.2 NE 10.6 WSW 13.5 W 10.8 NE 6.7 NE Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı 2.0 5.0 4.0 5.0 2.0 1.0 2.0 1.0 Ortalaması N Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 79 72 81 69 75 60 52 73 84 108 80 88 N Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.2 0.3 0.6 0.3 0.5 0.4 0.5 0.4 0.3 0.3 0.3 0.2 NNE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 56 60 73 72 45 34 49 49 41 56 52 64 NNE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.3 0.6 0.7 0.4 0.5 0.6 0.6 0.8 0.5 0.4 0.6 0.4 NE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 80 69 96 70 74 55 58 49 53 45 114 41 NE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.8 0.8 1.1 0.8 0.7 1.0 1.0 1.1 0.8 0.7 1.0 0.6 ENE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 88 80 104 42 61 80 78 65 57 77 111 97 ENE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 1.1 1.2 1.3 1.2 1.3 1.4 1.2 1.2 1.2 1.4 1.3 1.1 E Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 75 69 78 25 40 72 78 59 70 55 62 51 E Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.9 1.1 1.3 1.1 1.0 1.3 1.4 1.2 1.4 1.1 1.1 1.0 ESE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 47 54 44 27 36 40 30 40 55 30 45 27 ESE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.9 0.9 1.0 1.1 1.0 0.9 1.0 1.2 1.2 1.2 0.9 0.8 SE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 81 71 59 34 49 43 60 35 31 25 58 50 SE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.8 0.9 0.9 0.9 0.8 0.8 1.0 0.9 1.1 0.9 0.9 0.8 SSE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 14 15 30 16 20 28 43 17 15 13 16 26 Enlem 38.46 Boylam 40.35 Yükseklik 1250 17808-GENC 2011-2011 Rasat S. (YIL) Ocak Ş u b a t M a r t N i s a n M a y. H a z. Tem. Ağust E y l ü l E k i m K a s ı m A r a. Parametre SSE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.7 0.8 1.2 1.3 1.0 1.1 1.1 1.1 1.3 1.1 0.9 0.7 S Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 6 7 7 21 8 12 21 15 22 19 9 6 S Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.8 0.9 1.6 1.6 1.5 1.3 1.4 1.6 1.4 1.4 0.9 0.7 SSW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 11 4 16 34 27 26 23 23 20 17 5 8 SSW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 1.0 1.9 1.9 2.3 1.7 1.7 1.5 1.6 1.9 1.7 1.6 0.7 SW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 11 16 26 73 57 29 28 22 24 47 22 8 SW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.8 2.3 2.5 2.5 2.2 2.1 1.7 2.2 2.0 1.9 1.5 0.8 WSW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 31 29 42 83 63 33 39 52 31 48 25 22 WSW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 1.1 2.2 2.2 2.4 2.3 2.1 1.7 1.9 1.7 1.8 1.4 1.0 W Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 30 33 8 37 53 59 52 55 41 31 14 54 W Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.8 1.3 1.5 1.7 1.5 1.6 1.5 1.6 1.4 1.1 0.9 0.8 WNW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 24 16 12 30 37 52 32 42 31 16 7 44-21 -

WNW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.5 1.0 1.0 0.9 1.0 0.9 0.8 0.9 0.8 0.6 0.6 0.6 NW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 33 15 16 26 39 32 42 47 30 16 22 50 NW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.4 0.5 0.6 0.7 0.8 0.6 0.5 0.5 0.5 0.5 0.3 0.4 NNW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 40 29 32 29 40 54 46 68 58 43 43 69 NNW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.2 0.3 0.4 0.4 0.6 0.4 0.4 0.5 0.3 0.3 0.3 0.3 Ortalama 5 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 0.2 1.4 7.0 12.5 18.9 26.3 31.5 33.7 26.3 15.0 2.9-1.1 Minimum 5 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1-2.0-0.6 1.1 2.7 9.7 14.4 19.7 20.5 12.4 4.0-3.0-5.0 Ortalama 10 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 0.4 1.5 6.9 12.4 18.1 24.4 29.1 31.2 25.4 15.4 4.1-0.4 Minimum 10 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1-1.2 0.0 1.9 3.6 12.3 17.2 23.0 26.9 18.7 8.8 0.1-1.6 Ortalama 20 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 1.4 1.9 6.4 11.6 16.9 22.9 27.5 29.5 24.9 16.2 5.5 0.5 Minimum 20 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 0.5 0.9 3.4 5.9 13.5 18.6 24.3 27.4 20.2 11.4 1.6 0.0 Tablo 16: Bingöl İli Genç İlçesi 2011 Yılı Rüzgar Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) Enlem 38.58 Boylam 41.04 Yükseklik 1365 17776-SOLHAN 2011-2011 Rasat S. (YIL) Ocak Şubat M a r t N i s a n May. H a z. Tem. Ağust E y l ü l Ekim K a s ı m A r a. Parametre Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Saat 07 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 1.0 0.7 1.3 1.3 1.2 1.0 0.7 0.9 0.7 0.5 1.1 1.3 Saat 14 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 1.8 1.5 2.7 2.1 2.1 2.0 1.9 1.7 1.7 1.8 1.7 2.3 Saat 21 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 1.2 1.3 1.7 1.1 0.9 1.5 1.7 1.8 0.8 1.0 1.1 1.1 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) 1 1.3 1.3 1.9 1.5 1.4 1.5 1.4 1.5 1.1 1.1 1.4 1.6 Maksimum Rüzgar Hızı ( m_sec ) ve Yönü 1 9.1 NE 14.7 NNW 14.7 NNE 11.9 WNW 11.5 SW 13.3 NNE 14.0 N 13.2 NNE 14.4 WNW 9.3 WNW 13.5 NNE 11.4 NNW Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Ortalaması 1 1.0 5.0 4.0 3.0 6.0 6.0 4.0 1.0 5.0 1.0 N Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 73 103 51 60 80 69 64 59 64 83 102 119 N Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.2 0.6 1.1 0.4 0.3 0.8 0.7 0.5 0.3 0.4 0.6 0.2 NNE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 40 72 90 63 74 90 116 83 105 163 80 48 NNE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.6 0.7 1.5 0.6 0.7 1.2 1.2 1.1 1.0 0.6 0.8 0.6 NE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 78 70 125 93 91 116 110 96 111 114 105 65 NE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 1.3 1.2 1.5 1.0 1.0 1.2 1.3 1.2 1.1 1.1 1.3 1.5 ENE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 226 114 206 98 80 62 68 101 92 47 137 162 ENE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 1.8 1.7 1.8 1.5 1.6 1.6 1.5 1.7 1.6 1.3 1.7 2.1 E Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 56 37 94 51 57 41 62 47 39 32 44 47 E Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 1.9 1.6 2.3 1.5 1.9 1.9 2.0 1.8 1.7 1.6 1.7 2.1 ESE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 13 13 19 17 27 42 41 41 40 28 8 12 ESE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 1.5 1.5 1.8 1.4 1.6 1.7 2.0 1.8 1.7 1.6 1.0 1.6 SE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 18 5 12 9 18 27 43 65 41 13 4 10-22 -

SE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 1.1 1.3 1.6 1.1 1.7 2.0 1.9 2.0 1.7 1.7 1.3 1.3 SSE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 25 10 9 8 18 16 22 31 20 20 4 6 Enlem 38.58 Boylam 41.04 Yükseklik 1365 17776-SOLHAN 2011-2011 Rasat S. (YIL) Ocak Şubat M art Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Parametre SSE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.9 0.8 1.9 0.9 1.4 1.8 1.3 1.4 1.4 1.0 1.3 1.0 S Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 18 17 15 17 23 44 37 38 28 34 9 23 S Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.9 0.9 1.5 1.3 1.5 1.6 1.3 1.4 1.3 1.3 0.8 1.0 SSW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 37 45 20 51 43 37 30 33 52 35 22 28 SSW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.9 1.0 1.4 1.6 1.4 1.3 1.3 1.3 1.3 1.2 0.9 1.0 SW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 23 36 18 53 39 42 30 32 26 33 9 27 SW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.9 1.1 1.4 1.6 1.4 1.5 1.3 1.5 1.4 1.4 1.1 0.8 WSW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 10 21 9 67 54 51 48 47 33 48 15 14 WSW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.8 1.3 1.6 1.8 1.6 1.6 1.4 1.6 1.4 1.4 1.1 0.7 W Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 12 20 19 39 24 28 22 20 13 8 12 16 W Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.5 0.7 1.5 1.5 1.5 1.5 1.3 1.2 1.3 1.5 1.2 0.9 WNW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 10 23 12 29 23 10 13 13 12 8 13 19 WNW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.4 0.9 0.7 1.2 1.4 1.1 0.9 0.8 1.2 0.8 1.0 0.8 NW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 15 24 10 18 25 12 7 11 15 8 15 15 NW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.4 0.8 0.9 0.8 1.2 1.3 1.1 0.9 0.6 0.7 0.6 0.5 NNW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı 1 31 26 21 24 14 15 18 21 21 18 27 45 NNW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) 1 0.3 0.6 0.7 0.7 0.4 0.9 0.6 0.7 0.9 0.7 0.7 0.4 Ortalama 5 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 2.0 1.6 5.4 10.2 15.0 21.2 26.6 28.7 24.2 15.6 5.3 0.6 Minimum 5 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 1.0 1.0 3.1 6.2 11.7 17.9 22.5 26.1 19.3 11.1 1.8 0.2 Ortalama 10 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 0.5 0.9 5.5 10.7 16.0 23.3 28.0 29.6 24.3 14.7 3.4-0.9 Minimum 10 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1-1.0-0.5 2.0 4.6 10.8 15.7 20.6 25.1 17.8 8.6-0.2-2.0 Ortalama 20 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1 1.0 1.0 5.4 10.5 15.7 22.6 27.8 29.7 24.3 14.7 3.6-0.5 Minimum 20 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) 1-0.3 0.2 2.4 5.3 11.1 16.5 20.2 25.1 17.7 8.8 0.1-1.1 Tablo 17: Bingöl İli Solhan İlçesi 2011 Yılı Rüzgar Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) C.1.1.2. Basınç İlkbaharla birlikte hava ısınmaya başlasa da çevredeki dağların yüksekliği sebebiyle dağlık kısımlar nispeten soğuk olur. Ova ve dağlar arasında görülen basınç farkından ötürü ovaya doğru bir hava akımı görülür. Sonbahar ve Kış mevsiminde ise Sibirya daki yüksek basınç merkezi Bingöl ü de etkisi altına alır. İlde hakim olan rüzgarlar genellikle Batı-Kuzeybatı istikametinde eserler. - 23 -

Parametre Rasat S. (YIL) Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Basınç (hpa) 1 888.4 884.6 888.6 883.6 885.8 882.2 881.5 881.6 884.5 888.5 889.5 892.2 Maksimum Basınç (hpa) 1 892.9 891.4 898.5 891.7 890.9 887.0 888.4 886.2 890.7 891.2 893.8 897.7 Minimum Basınç (hpa) 1 875.5 876.1 881.3 872.3 882.1 875.9 876.9 876.0 879.6 884.9 885.1 881.9 Tablo 18: Bingöl İli Merkez İlçesi 2011 Yılı Basınç Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) Parametre Rasat S. (YIL) Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Basınç (hpa) 1 863.9 860.1 864.4 860.1 862.4 859.5 859.3 859.1 861.5 865.0 865.1 868.0 Maksimum Basınç (hpa) 1 869.0 866.6 874.4 868.0 867.5 864.0 865.7 863.7 867.4 867.6 869.0 873.9 Minimum Basınç (hpa) 1 851.1 852.0 856.9 848.0 858.6 854.7 854.6 854.5 857.0 861.2 861.1 857.7 Tablo 19: Bingöl İli Solhan İlçesi 2011 Yılı Basınç Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) C.1.1.3. Nem Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Saat 7 Nisbi Nem (%) 1 78.4 78.4 64.1 77.9 69.5 55.2 43.8 39.5 47.3 60.5 71.3 76.5 Ortalama Saat 14 Nisbi Nem (%) 1 56.8 57.1 38.5 54.5 43.1 26.8 18.6 16.2 22.7 29.2 46.9 52.4 Ortalama Saat 21 Nisbi Nem (%) 1 72.3 73.6 58.8 71.8 67.3 46.3 31.2 27.9 37.5 48.6 63.6 70.2 Ortalama Nem (%) 1 69.1 69.7 53.8 68.1 59.9 42.7 31.2 27.9 35.8 45.8 60.6 66.4 Minimum Nem (%) 1 27 28 15 18 15 12 7 10 13 9 16 23 Tablo 20: Bingöl İli Merkez İlçesi 2011 Yılı Nem Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Saat 7 Nisbi Nem (%) 1 86.6 83.9 77.7 84.4 76.9 63.1 53.3 52.8 64.7 73.9 80.4 87.1 Ortalama Saat 14 Nisbi Nem (%) 1 56.2 55.4 38.1 54.8 44.2 26.2 17.8 14.6 19.5 27.0 45.7 51.5 Ortalama Saat 21 Nisbi Nem (%) 1 77.5 76.1 61.9 74.1 71.3 51.2 32.4 28.5 40.1 52.2 67.7 78.7 Ortalama Nem (%) 1 73.4 71.8 59.2 71.1 64.1 46.8 34.5 32.1 41.6 50.7 64.6 71.8 Minimum Nem (%) 1 26 20 15 16 16 11 10 9 12 11 14 19 Tablo 21: Bingöl İli Genç İlçesi 2011 Yılı Nem Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Saat 7 Nisbi Nem (%) 1 82.5 83.6 65.1 74.4 68.8 54.1 44.7 40.8 54.2 72.8 74.9 81.0 Ortalama Saat 14 Nisbi Nem (%) 1 64.2 61.7 44.5 56.8 47.7 30.8 21.2 16.2 23.8 32.7 52.7 58.6 Ortalama Saat 21 Nisbi Nem (%) 1 78.3 74.5 54.7 69.9 70.2 49.9 31.2 27.7 41.7 51.5 66.3 76.4 Ortalama Nem (%) 1 75.0 73.2 54.8 67.0 62.3 45.0 32.5 28.1 39.9 51.3 64.6 71.9 Minimum Nem (%) 1 32 28 20 19 28 13 9 9 12 13 21 27 Tablo 22: Bingöl İli Solhan İlçesi 2011 Yılı Nem Verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) - 24 -

C.1.1.4. Sıcaklık Bingöl de karasal iklimin özelliğine bağlı olarak gece ile gündüz; en sıcak ay ile en soğuk ay arasındaki farkı fazla olmaktadır. En sıcak ay Ağustos, en soğuk ay ise Ocak tır. İlin sıcaklık şartları üzerinde başta enlem durumu olmak üzere (38 Kuzey enlemi), deniz seviyesinden ortalama yüksekliğin fazla olması etkenleri rol oynamaktadır. Uzun yılların sıcaklık ortalamalarına göre en yüksek sıcaklık değeri 42 C (20.07.1990), en düşük sıcaklık değeri -25.1 C (27.12.1992), yıllık sıcaklık ortalaması da 12 C dir. Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Sıcaklık ( C) 1 0.5 0.7 5.7 10.3 15.2 21.8 26.9 27.0 21.4 13.3 2.4-0.1 Maksimum Sıcaklık ( C) 1 8.8 9.6 19.5 25.6 28.2 33.3 39.5 38.5 33.2 29.3 15.6 8.8 Minimum Sıcaklık ( C) 1-7.2-10.1-5.4-2.7 5.4 10.0 14.9 15.2 9.8 1.8-8.0-8.9 Tablo 23: Bingöl İli Merkez İlçesi 2011 Yılı Sıcaklık Verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Sıcaklık ( C) 1 0.4 0.8 5.9 10.6 15.4 21.8 26.7 26.2 20.8 12.6 2.5-1.1 Maksimum Sıcaklık ( C) 1 9.2 10.0 19.6 25.8 29.4 35.2 41.5 40.6 34.9 30.4 17.1 9.3 Minimum Sıcaklık ( C) 1-8.2-10.9-5.8-4.2 4.9 9.2 12.9 11.4 6.7 0.9-8.1-10.2 Tablo 24: Bingöl İli Genç İlçesi 2011 Yılı Sıcaklık Verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Sıcaklık ( C) 1-2.0-1.8 3.9 9.0 13.6 20.4 25.9 25.9 19.4 11.1 0.0-3.5 Maksimum Sıcaklık ( C) 1 5.0 7.7 15.5 23.4 27.2 32.1 37.6 38.5 32.6 28.1 14.0 5.0 Minimum Sıcaklık ( C) 1-10.4-15.1-7.1-5.8 3.7 7.3 11.6 11.6 8.1-1.4-10.1-12.6 Tablo 25: Bingöl İli Solhan İlçesi 2011 Yılı Sıcaklık Verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) C.1.1.5. Buharlaşma Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Merkez İlçe Ortalama Buhar Basıncı (hpa) 1 43.5 45.2 46.1 63.8 66.7 74.7 69.0 65.3 68.2 53.5 43.2 39.8 Genç İlçesi Ortalama Buhar Basıncı (hpa) 1 4.5 4.7 5.3 8.8 10.9 11.4 10.9 9.6 8.9 5.7 4.7 3.9 Solhan İlçesi Ortalama Buhar Basıncı (hpa) 1 4.0 4.1 4.4 7.5 9.6 10.5 10.1 9.0 8.2 5.7 4.0 3.4 Tablo26: Bingöl iline ait 2011 yılı Buhar basıncı ortalamaları (Kaynak: Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) C.1.1.6. Yağışlar C.1.1.6.1. Yağmur Parametre Uzun Yıllar Aylık Saat 07 Toplam Yağış Ortalaması (mm) Uzun Yıllar Aylık Saat 14 Toplam Yağış Ortalaması (mm) Uzun Yıllar Aylık Saat 21 Toplam Yağış Ortalaması (mm) Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık 1 1 1-25 -

Toplam Yağış Ortalaması (mm) 1 104.7 141.9 95.1 260.8 80.5 76.0 1.1 0.4 6.3 25.9 106.7 49.3 Maksimum Yağış (mm) 1 27.5 53.2 28.6 39.2 16.6 26.6 0.4 0.4 4.6 14.2 26.8 19.5 Yağışın 0,1 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması 1 13.0 12.0 9.0 22.0 18.0 6.0 4.0 1.0 5.0 6.0 10.0 7.0 Yağışın 10 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması 1 5.0 4.0 2.0 9.0 2.0 3.0 1.0 5.0 3.0 Yağışın 50 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması 1 1.0 Tablo27: Bingöl İli Merkez İlçesi 2011 yılı yağış verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Uzun Yıllar Aylık Saat 07 Toplam Yağış Ortalaması 1 (mm) Uzun Yıllar Aylık Saat 14 Toplam Yağış Ortalaması 1 (mm) Uzun Yıllar Aylık Saat 21 Toplam Yağış Ortalaması 1 (mm) Toplam Yağış Ortalaması (mm) 1 61.2 137.3 83.3 301.5 122.1 27.4 6.5 0.1 9.3 25.2 102.0 42.4 Maksimum Yağış (mm) 1 13.7 46.4 21.1 59.8 40.0 16.0 4.7 0.1 4.7 9.6 18.2 15.2 Yağışın 0,1 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı 1 11.0 11.0 10.0 20.0 17.0 5.0 2.0 1.0 5.0 5.0 10.0 7.0 Ortalaması Yağışın 10 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı 1 3.0 5.0 4.0 10.0 4.0 1.0 5.0 2.0 Ortalaması Yağışın 50 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı 1 1.0 Ortalaması Tablo28: Bingöl İli Genç İlçesi 2011 yılı yağış verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Uzun Yıllar Aylık Saat 07 Toplam Yağış Ortalaması 1 (mm) Uzun Yıllar Aylık Saat 14 Toplam Yağış Ortalaması 1 (mm) Uzun Yıllar Aylık Saat 21 Toplam Yağış Ortalaması 1 (mm) Toplam Yağış Ortalaması (mm) 1 41.8 104.0 56.0 300.7 123.4 28.5 9.4 24.4 37.9 66.8 26.7 Maksimum Yağış (mm) 1 12.3 18.4 17.6 43.8 41.4 10.0 6.0 11.3 10.8 13.5 11.5 Yağışın 0,1 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı 1 12.0 14.0 9.0 21.0 21.0 7.0 3.0 9.0 7.0 11.0 6.0 Ortalaması Yağışın 10 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı 1 2.0 5.0 2.0 10.0 3.0 1.0 1.0 2.0 3.0 1.0 Ortalaması Yağışın 50 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması Tablo29: Bingöl İli Solhan İlçesi 2011 yılı yağış verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) - 26 -

C.1.1.6.2. Kar, Dolu, Sis ve Kırağı Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Kar Yağışlı Günler Sayısı 1 11.0 11.0 5.0 2.0 1.0 9.0 7.0 Kar Örtülü Günler Sayısı 1 15.0 19.0 2.0 1.0 8.0 7.0 Maksimum Kar Kalınlığı (cm) 1 11 22 4 6 25 6 Sisli Günler Sayısı Ortalaması 1 9.0 2.0 3.0 Dolulu Günler Sayısı Ortalaması 1.0 Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması 1 1.0 6.0 8.0 Tablo30: Bingöl İli Merkez İlçesi 2011 yılı Meteorolojik verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Kar Yağışlı Günler Sayısı 1 4.0 6.0 3.0 1.0 3.0 4.0 Kar Örtülü Günler Sayısı 1 4.0 7.0 1.0 1.0 1.0 13.0 Maksimum Kar Kalınlığı (cm) 1 6 11 7 17 1 17 Sisli Günler Sayısı Ortalaması 1 1.0 1.0 2.0 Dolulu Günler Sayısı Ortalaması 1 1.0 1.0 Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması 1 14.0 3.0 5.0 9.0 Tablo31: Bingöl İli Genç İlçesi 2011 yılı Meteorolojik verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Kar Yağışlı Günler Sayısı 1 11.0 11.0 5.0 2.0 1.0 9.0 7.0 Kar Örtülü Günler Sayısı 1 15.0 19.0 2.0 1.0 8.0 7.0 Maksimum Kar Kalınlığı (cm) 1 11 22 4 6 25 6 Sisli Günler Sayısı Ortalaması 1 9.0 2.0 3.0 Dolulu Günler Sayısı Ortalaması 1.0 Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması 1.0 6.0 Tablo32: Bingöl İli Solhan İlçesi 2011 yılı Meteorolojik verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) 8.0 C.1.1.7. Kuraklık Parametre Rasat S. (YIL Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Günlük Toplam Güneşlenme Süresi (sa-da) 1 4.12 4.17 5.33 3.52 5.51 8.52 8.18 7.49 6.53 4.31 Ortalama Global Güneşlenme Şiddeti (cal cm²) 1 Maksimum Günlük Toplam Güneşlenme Şiddeti (cal cm²) 1 Tablo33: Bingöl İli 2011yılı Güneşlenme verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl İstasyon Müdürlüğü) İlimizde karasal iklim hüküm sürmekte buna paralel olarak haziran temmuz ağustos ve eylül aylarında yağış görülmemektedir. Bu nedenle yaz mevsimi kurak olarak geçmektedir. - 27 -

2011 yılının 12. ayı itibariyle son bir yıllık bazda kuraklık durumu bakımından Bingöl Merkez İlçesi ve Solhan İlçesi Orta Kurak, Genç İlçesi ise Şiddetli Kurak tır. SICAKLIK Bingöl de karasal iklimin özelliğine bağlı olarak gece ile gündüz en sıcak ay ile en soğuk ay arasındaki farkı fazla olmaktadır. En sıcak ay Ağustos, en soğuk ay ise Ocaktır. İlin sıcaklık şartları üzerinde başta enlem durumu olmak üzere (38º kuzey enlemi), deniz seviyesinden ortalama yüksekliğin fazla olması etkenleri rol oynamaktadır. Uzun yılların sıcaklık ortalamalarına göre en yüksek sıcaklık değeri 42º en düşük sıcaklık değeri -25.1º yıllık sıcaklık ortalaması da 12º dir. BASINÇ VE RÜZGAR İlkbaharla birlikte hava ısınmaya başlasa da çevredeki dağların yüksekliği sebebiyle dağlık kısımların nispetten soğuk olur. Ova ve dağlar arasında görülen basınç farkından ötürü ovaya doğru bir hava akımı görülür. Sonbahar ve kış mevsiminde ise Sibirya daki yüksek basınç merkezi Bingöl ü de etkisi altına alır. İlde hakim olan rüzgarlar genellikle batı kuzeybatı istikametinden eserler. C.1.1.8. Mikroklima : İlimizde meteorolojik farklılık gözlenmemektedir. C.1.2. Yapay Etmenler : Bulunmamaktadır. C.1.2.1. Plansız Kentleşme : Belediyemiz mevcut şehir imar planına göre modern şehircilik anlayışına göre düzenli bir kentleşme olması amacı ile her türlü çalışmalar yapılmıştır. C.1.2.2. Yeşil Alanlar : Belediyemiz İmar Planında yeşil alanlar olarak ayrılan ve düzenlenen yerlerin bakımı, korunması düzenli olarak yapılarak, havadaki gaz oranlarının korunması hassasiyeti gösterilmiştir. C.1.2.3. Isınmada Kullanılan Yakıtlar : 2011 yılında kış mevsiminde ısınmada kullanılacak yakıtlar için Belediyemizin diğer kurumlarla yaptığı işbirliği ve denetimler sonucu ilimize düşük kalorili kömür ile kaçak yakıtlar girmemiştir. Binalarımızın kaloriferli olanlarında yüksek kalorili ithal ve yerli kömürler ile fueloil kullanılmıştır. C.1.2.4. Endüstriyel Emisyonlar : İlimizde bulunan sanayi tesislerinden kaynaklanan endüstriyel emisyon bulunmamaktadır. İlimizin en büyük sanayi tesislerinden olan Et-Balık Kurumu, Asfalt Plent tesisi, Tuğla Fabrikası ve 2 adet süt Fabrikasına ait emisyon belgeleri mevcuttur. Bu tesisler yakıt olarak kömür kullanmaktadır. Et Balık Kurumu ile Asfalt plent tesisi İl merkezinde, diğerleri ise Genç ve Solhan İlçelerindedir. C.1.2.5. Trafikten Kaynaklanan Emisyonlar : Motorlu taşıtlardan kaynaklanan emisyonlar hava kirliliğinde önemli bir yer teşkil eder.ancak İlimizde hava ölçümleri tespit edildiği kadarıyla kısa vadede ve uzun vadede sınır değerler aşılmamıştır. İlimizde bir adet Egzoz Emisyon Ölçüm İstasyonu bulunmaktadır. Ölçümler Sevenler Otomotiv tarafından yapılmaktadır. - 28 -

T SON KAYIT TESCİL DURUMU OCAK ŞUB. MART NİSAN MAY. HAZ. TEM. AĞUS. EYL. EKİM KASIM ARL. MOTOSİKLET 584 584 585 583 580 570 572 571 571 567 566 568 568 Tablo 34: İlimizde trafiğe kayıtlı araç sayısı ( Kaynak: İl Emniyet Müdürlüğü - 2011) C.2. Havayı Kirletici Gazlar ve Kaynakları C.2.1. Kükürtdioksit Konsantrasyonu ve Duman Hava kirlenmesine sebep olan gaz kirleticiler, normal sıcaklık ve basınç altında gaz formunda bulunan maddeler ile normal basınç ve sıcaklık altında katı veya sıvı halde bulunan maddelerin buharlarından meydana gelir.gaz halindeki kirleticilerden en önemlileri, Karbonmonoksit (CO), Hidrokarbonlar, Hidrojensülfür (H2S), Azotoksitler(NOx), Ozon ve diğer oksitleyiciler ile Kükürtoksitlerdir. Kükürtdioksit (SO2), suda ve dolayısıyla vücut sıvısında (kanda) büyük ölçüde çözülebilen bir gazdır.bunun en önemli tesiri üst teneffüs yollarının cidarlarını zedeleyerek,neticede hava akışına olan mukavemeti azaltmasıdır. Araştırmalar kükürtdioksitin, sodyumklorür gibi aerosoller (gaz ortamda askı halinde bulunan çok küçük zerrecikler ) ile birlikte bulunması halinde çok daha tehlikeli olduğunu göstermiştir. SO2 nin tesiri kronik olmaktan ziyade akut olarak meydana gelmektedir. Kükürtdioksit aynı zamanda solunum sisteminin koruyucusu olan tüycüklere de zarar vermektedir. C.2.2. Partikül Madde (PM) Emisyonları Partikül halindeki kirleticiler menşeilerine ve tane büyüklüklerine göre ince tozlar (dust),kimyasal dumanlar (fume), kimyasal buharlar (mist), yanma dumanları (smog) ve spray olarak sınıflara ayrılmaktadır. Partiküllerin solunum organlarındaki birikme yerleri ve buradaki kalma süreleri bir takım fiziksel faktörlere ve bilhassa zerreciklerin büyüklüğüne bağlıdır. Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliğine göre Partikül Madde (PM) için Kısa Vadeli Sınır Değeri (KVS) 300 ug/m3, Uzun Vadeli Sınır Değeri 150 ug/m3 tür. C.2.3. Karbonmonoksit Emisyonları Yerleşim civarlarında ve içlerinde en çok rastlanan kirletici gazlardan biriside Karbonmonoksittir. Karbonmonoksit; kokusuz, renksiz ve zehirli bir gazdır. Oldukça stabil bir gaz olup, atmosferde kalma süresi 2-4 aydır. 2010 YIL SONU SON DURUM OTOMOBİL 4553 4593 4672 4725 4783 4810 4842 4893 4925 4954 4993 5025 5025 MİNİBÜS 933 907 892 895 899 882 884 889 870 872 876 876 876 OTOBÜS 215 218 219 222 222 231 237 239 242 243 244 243 243 KAMYONET 2785 2792 2799 2864 2940 2973 3038 3091 3122 3174 3202 3250 3250 KAMYON 747 743 751 760 760 762 776 777 780 782 781 781 781 TRAKTÖR 822 823 824 826 834 840 842 843 843 841 842 843 843 ÇEKİCİ 45 45 46 49 57 59 60 60 61 63 64 64 64 ÖZEL AMAÇLI TAŞIT 124 124 124 123 123 123 123 122 122 122 122 122 122 TANKER 31 31 31 32 32 33 33 34 35 35 35 35 35 ARAZİ TAŞITI 63 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 TOPLAM 10902 10862 10944 10942 11231 11284 11408 11520 11572 11654 11726 11808 11808-29 -

C.2.4. Azot Oksit (NOx) Emisyonları İlimizde Azot Oksit emisyonları ile ilgili ölçümler yapılmamıştır. Ancak trafik araçlarından kaynaklanan egzoz gazlarının içindeki azot oksit gazlarının ölçümleri ve denetimleri yapılmaktadır. C.2.5. Hidrokarbon ve Kurşun Emisyonları İlimizde Havada hidrokarbon ve kurşun emisyon ile ilgili ölçümler yapılmamıştır. Ancak trafik araçlarından kaynaklanan egzoz gazlarının içindeki hidrokarbon gazlarının ölçümleri ve denetimleri yapılmaktadır. C.3. Atmosferik Kirlilik Sanayi kuruluşlarından kaynaklanan kirliğin önlenmesi için sanayi tesislerine emisyon izinlerini almaları konusunda tebligatlar yapılarak hava kirliliği hakkındaki şikayetler değerlendirmekte yerinde incelemeler yapılarak kirliliğin önlenmesi için tedbirler alınmaktadır. C.3.1. Ozon Tabakasının İncelmesinin Etkileri İlimizde ozon tabakasının incelmesine neden olan gazların havadaki ölçümü yapılamamaktadır. C.3.2. Asit Yağışlarının Etkileri Asit yağışlarının etkileri ile ilgili her hangi bir kaynağa ulaşılamamıştır. C.4. Hava Kirleticilerinin Çevreye Olan Etkileri C.4.1. Doğal Çevreye Etkileri Günümüzde her geçen gün artan çevre sorunlarının başında gelen hava kirliliği, geleceğin dünyasını ciddi bir şekilde tehdit etmekte, ekolojik tehlikelerle karşı karşıya bırakmaktadır. Hava kirlenmesi, insanlara ve diğer canlılara zarar verecek miktar ve süredeki kirleticilerin atmosfere karışımı olarak tanımlanmaktadır. Kirleticiler doğal ve insani atıklar sonucu atmosfere karışabilirler, atmosfere kirletici kaynaklardan yayılan kirleticiler, kükürtdioksit, azotoksitler, karbonmonoksitler, hidrokarbonlar asılı vaziyette bulunan katı partüküllerdir. Doğal ve insan yapısı sonucu atmosfere karışan kirleticiler, her iki halde de atmosfere yayıldıkları anda hızla kimyasal reaksiyonlar oluştururlar ve hava akımları ile karışır, dağılır, yayılır ve taşınırlar. Böylece kirleticiler kaynaktan çıkıp, akımlara ulaştıklarında karakterleri değişebilir. Çeşitli amaçlarla yakılan ateşler, fabrika ve ev bacalarının dumanları, araçların egzoz gazları havaya zehirli gazlardan olan karbonmonoksit, kükürtdioksit ve nitrik asit gibi gazları bol miktarda karışımına ve yayılmasına neden olurlar. Hava kirliliğinin başta insan sağlığı olmak üzere görüş mesafeleri materyaller, bitki ve hayvan sağlığı üzerine olumsuz etkileri vardır. Özellikle solunum yolu hastalıklarına sebebiyet oluştururlar. Hava kirleticileri insanlarda solunum yolu ile soludukları için akciğer üzerinde olumsuz etki yaparlar ve çeşitli solunum yolu hastalıklarına yol açarlar. Hava kirliliği sonucu akciğerlerde (solunum sisteminde) depolanan kirletici parçacıklar akciğer kanserine kadar varan hasarlar yapabilmektedir. C.4.1.1. Su Üzerindeki Etkileri Asit yağmurları göllerde alüminyum çözülmesine neden olarak balıkların solungaçlarının tıkanmasına ve boğularak ölmelerine neden olmaktadır. Göl ve akarsularda asit dengesini bozarak önce hassas canlılar olmak üzere tüm canlıları etkilemektedir. C.4.1.2. Toprak Üzerine Etkileri Hava kirleticilerinin ilimizdeki topraklara etkisinin olup olmadığına dair her hangi bir kaynağa ulaşılamamıştır. - 30 -

C.4.1.3. Flora ve Fauna Üzerindeki Etkileri Hava kirliliğinin en çok etkiledi bitki organı yapraklardır. Yaprak dokusunun zarar görmesine ve yaprak yüzeyinde yanıkların oluşmasına neden olurlar. Yaprak dokusunun eğilip bükülmesi, yaprakta beyazlamalar ve lekeler oluşması ile büyüme bozulmaları başlıca etkenler olarak sıralayabiliriz. Havadaki partikül kirleticiler bazı böceklerin ölümüne neden olabilmektedir. Partiküllerin nem çekme özelliği vardır. Özellikle küçük ve yumuşak böceklerin sertleşmemiş dokularından su çekerek ölümlere sebebiyet verebilmektedir. C.4.1.4. İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri Hava kirliliğinin günümüzde sağlık açısından önemi giderek artan bir tehlikedir. Endüstri bölgelerine, egzoz dumanının yoğun olduğu alanlarda ve meteorolojik faktörlerin yetersiz olduğu kesimlerde yoğun bir şekilde hava kirliliği yaşanmaktadır. Vücudumuzda hava kirliliğinden en fazla etkilenen kısım, solunum sistemidir. Akciğerler çok sayıda kirleticinin etkisi altında kalabilmektedir. Sonuçta kronik bronşit, anfizem, astım ve akciğer gibi hastalıkların insidansı artmaktadır. Kronik bronşitte soluk alıp alıp vermek güçtür. Öksürükle sık sık balgam çıkarılır. Akciğer kanseri, endüstri devriminden bu yana hızlı bir şekilde artış göstermektedir. Konu üzerinde yoğun araştırmalar yapılmaktadır. Günümüzde büyük şehirlerin havasında egzozlardan kaynaklanan emisyonlarda önemli bir sorun haline gelmiştir. Kurşun, sindirim, solunum ve deri yoluyla adsorbe edilir. Kurşun tozları mide suyunda ve kanda çözünür bu nedenle kurşunla yaralanmalarda vücutta kalan kurşun zehirlenmelere sebep olur. Endüstri bölgelerinde ve egzoz dumanın yoğun olduğu ortamlarda kurşuna maruz kalma ile kandaki kurşun düzeyi arasında yakın bir ilişki vardır. Kurşunun merkezi sinir sistemine etkisi, zehirlenme şekline ve yaşa bağlı olarak değişir. Kurşunun beyne yerleşmesi halinde beynin enerji metabolizması büyüme ve gelişme hızı ile ilgili enzimlerin inhibe edildiği savunulmaktadır. C.4.2. Yapay Çevreye (Görüntü Kirliliği Üzerine) Etkileri Hava kirliliği bina kaplamalarının ve yağlı boyalarının hızla kirlenmesine ve aşınmasına, lastik malzemelerinin yumuşamasına, yapışkan bir hal almasına ve sonra çatlamasına, çamaşır ve mobilyaların kısa sürede kirlenmesine sanat eserlerinin bozulmasına sebep olmaktadır. KAYNAKLAR: - Meteoroloji Müdürlüğü - İl Sağlık Müdürlüğü - İl Emniyet Müdürlüğü - Belediye Başkanlıkları - 2010 İl Çevre Durum Raporu - 31 -

D. SU D.1. Su Kaynaklarının Kullanımı D.1.1. Yeraltı Suları İlin büyük bir kısmı, tüf, aglomera, bazalt gibi volkanik kayaçlarla örtü şeklinde kaplanmıştır. Su içeren havzalara makro ölçekte bakıldığından da; başlıcaları; Çapakçur ovası, Solhan ve Karlıova ilçeleri potansiyel su havzaları (Akifler) olarak söylenebilir. Kış mevsiminin uzun ve yoğun kar miktarının yüksek olması uzun sürede eriyerek akışa geçmesi, yer altı suyunun olumlu yönde etkilemektedir. Yukarıda adı geçen yerlerde yeraltısuyu potansiyelinin yüksek olmasında rağmen kullanılan kısım çok azdır. Bu oranlarda daha çok yüzey suları kullanılmaktadır. Karlıova merkezde açılan 100-150 metrelik sondajlardan yaklaşık 20-30 lt/sn, Bingöl Merkez ve ovada açılan 100-150 metrelik sondajlarda ise 10-25 lt/sn yeraltı suları suyu alınmaktadır. Yüzölçümü : 8 125,3 km 2 Rakım : 1 151 m Yıllık ortalama yağış : 797 mm Ortalama akış verimi : 13l s/km 2 Ortalama akış/yağış oranı : 0,51 SU KAYNAKLARI POTANSİYELİ Yerüstü suyu (İl çıkışı toplam ortalama akım) : 9 873 hm 3 /yıl Murat nehri : 7 523 hm 3 /yıl Peri suyu : 2 350 hm 3 /yıl Yeraltı suyu (İldeki toplam emniyetli rezerv) : 11,6 hm 3 /yıl Toplam su potansiyeli : 9 884,6 hm 3 /yıl D.1.2. Jeotermal Kaynaklar a) Kaplıca Suyu: Karlıova ilçesi Göynük Hacıyan kaplıca sıcaklık 62 o C PH: 7.20 Radyoaktivite 4,9 Eman, toplam mineralizasyon: 2855,4 mg/l Debi: 1 Lt/Sn b) Bingöl Merkez Kös Kaplıcası: Sıcaklık 36 o C 47 o C PH: 6,70 Radyoaktivite 10,2 21 Eman, toplam mineralizasyon: 2464,9 mg/l Debi: 3 Lt/Sn c) Yayladere Hasköy Kaplıcası: Sıcaklık 48 o C PH:6,60 Radyoaktivite 9,1 Eman, toplam mineralizasyon: 5706,7 mg/l Debi: 0,09 Lt/Sn d) Kiğı İlçesi Harur Kaplıcası: Sıcaklık 52 o C PH: 6,80 Radyoaktivite 9,2 Eman, toplam mineralizasyon: 6911 mg/l Debi: 0,16Lt/Sn e) Maden Suyu: Kiğı ilçesi iki evler madensuyu sıcaklık 10 o C PH: 6 Debi: 0,3 Lt/sn f) Yedisu İlçesi Yeşilgöl Madensuyu: Sıcaklık 10 o C PH: 6 Debi: 0,3 Lt/sn g) Kiğı İlçesi Dimilyan Maden suyu: Sıcaklık 16,5 o C PH:5 Debi: 1 Lt/sn h) Yedisu (Çemre) İlcesi Maden suyu: Sıcaklık 13 o C PH: 5,5 Debi: 0,15 Lt/sn Görüldüğü gibi, Bingöl yer altı zenginlikleri bakımından yoksul bir il değildir. İlde bulunan kaynakların değerlendirilmesi hem istihdam olanaklarının, hem de küçük ve orta ölçekli işletmelerin doğmasına imkan sağlar. - 32 -

D.1.3. Akarsular İl sınırları içindeki uzunluğu bakımından en önemli akarsu Peri suyudur. Toplam 258 km uzunluğa sahip peri suyu nun il sınırları içerisindeki uzunluğu ise 112 km dir. Güneydoğu yönünde akan peri suyu Kiğı sınırları içinde Çörik dağından Fas Deresini, daha güneyden çobi suyu ile kalman deresini alarak il sınırlarından çıkar. Tunceli il sınırları içinde geçerek Munzur suyu ile birleşir. Elazığ da Yeşildere çıvarında Fırat nehrine karışır. Murat nehri de İlin en önemli akarsularından biridir. Van gölünün kuzeyindeki Aladağ dan doğar. Muş ilçe merkezinde Kurt istasyonu yakınlarında karasu ile birleşerek Bingöl Muş Diyarbakır il sınırlarının kavşak noktasının kuzeyinden Bingöl il sınırlarına girer.bingöl İl sınırları içinde çok sayıda dere ile birleşerek Genç İlçesinin Servi bucağına bağlı Doğanlı köyünün kuzeyinden geçerek Elazığ il sınırlarına girer.bingöl ili içindeki toplam uzunluğu 96 km dir. Murat Nehri nin bir kolu olan Göynük Suyunun başlangıç ve bitiş noktaları il sınırları içerisinde kalmaktadır.bingöl dağlarının batı yamaçlarındaki Kargapazarı köyünden doğar, Çoriş dağlarından bazı dereleri alarak Ekinyolu Köyü yakınındaki Mendo Suyu ile birleşip, Genç İlçesi yakınlarında Murat Nehri ne karışır. D.1.4. Göller, Göletler ve Rezervuarlar Bingöl ili sınırları içerisinde bulunan Gayt barajı göl alanına 1993-2004 yılları arasında toplam 925 000 adet 5-8 cm boyunda aynalı sazan yavrusu bırakılmıştır. Doğal göl yüzeyleri : : 43 hm 3 /yıl Bahri gölü : 10 ha İbramağa gölü : 5 ha Palak gölü : 1 ha Aldırma gölü : 0,2 ha Yeliş gölü : 2 ha Turna gölü : 0,7 ha Kılıç gölü : 0,8 ha Kuzu gölü : 0,9 ha Oymapınar gölü : 5,6 ha Deniz gölü : 0,6 ha Sülük gölü : 0,3 ha Kırmızı gölü : 0,4 ha Kört gölü : 0,3 ha Katır gölü : 1 ha Hasan gölü : 1,2 ha Korlu gölü : 8,5 ha Dipsiz gölü : 0,7 ha Sülüklü gölü : 0,6 ha Dolu gölü : 0,7 ha Gonca gölü : 2,5 ha - 33 -

D.1.5. Denizler İlimizin denize kıyısı yoktur. D.2. Doğal Drenaj Sistemleri A. Akarsular ve Diğer Yerüstü Sular için Akarsu yüzeyleri : 1 800 ha Murat nehri : 638 ha Göynük çayı : 212 ha Bayram çayı : 114 ha Peri suyu : 510 ha Küçük çay : 69 ha Gökçeli çayı : 54 ha Diğer akarsu yüzeyleri : 203 ha Toplam su yüzeyleri : 4 250 ha B. Yeraltı suları için Yeraltı suyu (İldeki toplam emniyetli rezerv) : 11,6 hm 3 /yıl D.3. Su Kaynaklarının Kirliliği ve Çevreye Etkileri D.3.1. Yeraltı Suları ve Kirlilik İlimizde yer altı suları ile ilgili olarak herhangi bir kirlilik ölçümü yapılamamıştır. D.3.2. Akarsularda Kirlilik İlimiz merkez düzağaç mahallesinde 2003 depremini müteakip TOKİ tarafından 2016 adet konut yapılmış olup, bu konutların evsel atık suları yine TOKİ tarafından ayı mahallede yapılan atık su arıtma tesisine verilmektedir. Ayrıca Kaleönü mahallesinde faaliyet gösteren Et ve Balık Kurumu tesislerinin arıtma tesisleri mevcuttur. Bingöl Belediye Başkalığı tarafından yapılmakta olan atıksu arıtma tesisi inşaatı devam etmektedir. Su kirliliğinin önlenmesi tüm belediyelerin atık su arıtma tesislerini inşa etmesi ile mümkün olabilmektedir. Akarsuların kalitesinin tespiti için her hangi bir analiz yapılmamıştır. D.3.3. Göller, Göletler ve Rezervuarlarda Kirlilik Göller, Göletler ve Rezervuarlarda her hangi bir kirlilik ölçümü yapılmamıştır. D.3.4. Denizlerde Kirlilik İlimizin denize kıyısı yoktur. D.4. Su ve Kıyı Yönetimi, Strateji ve Politikaları İlimizde bu konuda her hangi bir kontrol yöntemi belirlenmemiştir. D.5. Su Kaynaklarında Kirlilik Etkenleri D.5.1. Tuzluluk Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.2. Zehirli Gazlar Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. - 34 -

D.5.3. Azot ve Fosforun Yol Açtığı Kirlilik Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.4. Ağır Metaller ve İz Elementler Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.5. Zehirli Organik Bileşikler Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.5.1. Siyanürler Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.5.2. Petrol ve Türevleri Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.5.3. Polikloro Naftalinler ve Bifeniller Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.5.4. Pestisitler ve Su Kirliliği Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.5.5. Gübreler ve Su Kirliliği Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.5.6. Deterjanlar ve Su Kirliliği Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.6. Çözünmüş Organik Maddeler Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.7. Patojenler Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.8. Askıda Katı Maddeler Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. D.5.9. Radyoaktif Kirleticiler ve Su Kirliliği Bingöl ilinde bu konuda çalışma yapılmamıştır. KAYNAKLAR: - DSİ 94. Şube Müdürlüğü - 2010 İl Çevre Durum raporu - 35 -

E. TOPRAK VE ARAZİ KULLANIMI E.1. Genel Toprak Yapısı Bingöl ilinde genel olarak iki toprak grubu vardır. Bayır ve dalgalı ova üstüne kahverengi ve Kırmızı - Kahverengi Anadolu toprakları, vadilerde ise alüvyon topraklar bulunur. Alüvyon topraklar drenaj ve kullanma tarzına göre organik madde miktarları geniş bir değişiklik göstermektedir. İlin toplam arazi varlığı 812.537 hektardır. Arazi varlığı Alan ( Ha) Oran ( %) Tarım 59.149 7,17 Mer a 414.407 50,21 Çayır 18.064 2,19 Orman 263.829 31,97 Ağaçlandırma saha. 49.865 6,04 Diğer yerler 20.000 2,42 Toplam 825.300 100,00 Diğer yerler olarak adlandırılan 10791 hektarlık alanın 2351 hektarı dere yatağı, 5542 hektarı kayalık, 1843 hektarı su yüzeyi, 1055 hektar ise yerleşim alanıdır. Mevcut 59149 hektar tarım arazisinin 47365 hektarı sulanabilir arazidir. 27300 hektarı sulanabilmektedir.bunun 8000 hektarı Devlet Su İşlerince, 9300 hektarı Köy Hizmetlerince yapılan sulama tesisleriyle, 10000 hektarı da halkın kendi kanallarıyla yaptığı sulanmaktadır.devlet Su işlerince yapımı sürdürülen yeni sulama tesisleriyle sulamaya açılacak arazi miktarlarında önemli bir artış beklenmektedir. İlin arazisin %7.28 i tarım arazisi, %27.92 si Orman, %10.25 i ağaçlandırma alanı, %51 i mer a, %2.22 si çayır ve %1.33 ü diğer kısımlardan 2.3 ü ovalarla kaplıdır.toprakları yaklaşık % 83.32 si dağlık, %14.4 ü plato ve yaylalar, %2.3 ü ovalarla kaplıdır. YILI KÖY SAYISI TESPİT ALANI(Dekar) TAHDİT ALANI(Dekar) TAHSİS ALANI(Dekar) 2000 10 50940 50940-2001 13 354360 354360-2002 13 78820 78820-2003 - - - - 2004 - - - - 2005 - - - - 2006 2 17670 - - Toplam 38 501790 484120 Tablo-35: Mera Tespit ve Tahdit Çalışmaları (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü) SIRA İLİ İLÇESİ KÖYÜ ISLAH EDİLECEK AÇIKLAMA NO ALAN (DA) 1 Bingöl Merkez Kumgeçit 3001,8 Devam ediyor 2 Bingöl Merkez Dik 5932 Devam ediyor 3 - - 4 - - 5 - - 6 - - - 36 -

ARAZİ MİKTARI (Ha) 7 - - TOPLAM 8933,8 Tablo36: 2011 yılında yapılan mera ıslah çalışmaları (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü) E.2. Toprak Kirliliği E.2.1. Kimyasal Kirlenme E.2.1.1.Atmosferik Kirlenme İlimizde atmosferik kirlenme ile ilgili herhangi bir ölçüm yapılamamıştır. E.2.1.2. Atıklardan Kirlenme Toprakların çeşitli yollarla kirlendiği bilinmektedir. Hava veya sulardan meydana gelen hertürlü kirlenme aynı zaman da toprağı da kirletmektedir. Bu yüzden su ve havadaki kirlilik yüzeyini azaltmakla toprak kirliliğini de önlemiş oluruz. Örneğin sanayi tesislerini belli bölgelerde toplayıp ortak arıtma üniteleri ve baca filtreleri kurulmalıdır. Şehir kanalizasyon artıkları mutlaka arıtılmalı eğer kullanılma imkanı varsa atıklar tarımda kullanılmalıdır. Evlerden çıkan çöplerle birlikte endüstriyel, ticari, madencilik, tarım faaliyetleri sonunda ortaya önemli miktarda katı atıklar çıkmaktadır. Bu atıkların toplanması ve depolanması çeşitli şekillerde toprak kirliliğine neden olmaktadır. E.2.2. Mikrobiyal Kirlenme Arıtılmadan deşarj edilen endüstri ve şehir atıksuları ile bu suların kirlettiği dere, ırmak, göl gibi kaynaklar önemli ölçüde toprak kirliliğine neden olmaktadırlar. Kaynakların kıt oluşu nedeniyle bu tür sular tarımsal sulamada kullanılmaktadır. Bunun sonucu kirli sular içindeki katı ve süspanse maddeler ağır ve iz elementler toprakta birikerek fiziki,biyolojik ve kimyasal yapıyı etkilemektedir. Yapılan bilimsel araştırmalar kirli sular nedeniyle verimli ova ve tarım topraklarımızın etkilendiğini göstermektedir. Özellikle kanalizasyon atıklarını taşıyan topraklardan yapılan sulama ile çeşitli sebze ve meyvelere ulaşan parazitleri sağlığı olumsuz yönde etkilediği görülmektedir. E.3. Arazi E.3.1. Arazi Varlığı E.3.1.1. Arazi Sınıfları ARAZİ DAĞILIMI 900.000 800.000 Top. 700.000 600.000 500.000 400.000 Mera 300.000 200.000 100.000 0 Çayır Diğ. Orman Tarım Ağaç. KULLANIM ŞEKLİ - 37 -

Tablo 37: İlimizin Arazi Dağılımı (Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü) Toplam arazi varlığı içinde 2.797 hektar dere yatağı, 5.252 hektar kayalık, 1.543 hektar su yüzeyi, 1.155 hektar yerleşim yeri toplamları, 23.547 hektar olarak diğer yerlerin içinde ifade edilmektedir. İlimiz tarım arazisinin 27.300 hektarı sulanabilmektedir. Bunun 8.000 hektarı D.S.İ ince, 9.300 hektarı Köy Hizmetleri tesisleriyle sulanmakta olup, 10.000 hektar kadar da halkın kendi imkanlarıyla yaptığı sulamalardır. Bütün sulanabilir arazi, tarım arazisi varlığının % 46,16 sı dır. Önümüzdeki yıllarda sulanabilir arazi nispetinin % 20 lere kadar arttırılması için çeşitli projeler uygulanacaktır. Sulu ve kuru şartlarda tarla arazilerinin yüzde dağılımları şöyledir. Sulu Şartlarda ; -% 30 Hububat, -% 20 Yem Bitkileri, -% 10 Yumrulu Bitkiler, -% 30 Sebze. -% 10 Çayırlar Kuru Şartlarda ; -% 48 Hububat, -% 45 Baklagil, - % 7 Nadas alanıdır. Son yıllarda yem bitkisi üretimini arttırmak için çiftçilerimize yönelik yayım çalışmaları arttırılmış, bu konuda kayda değer ilerlemeler sağlanmıştır. Bu çalışmalarda yonca, korunga, fiğ gibi yem bitkilerinin dışında triticale ve silajlık mısır ekimi konusunda yayım ve demonstrasyon çalışmaları yapılmış ve başarılı sonuçlar alınmıştır. Bu çalışmaların olumlu etkileri çiftçilerimize yansımış, çiftçilerimizin kendi istekleriyle silajlık mısır ekimi yapılmaya başlanmıştır. Bu sevindirici gelişme karşısında çiftçilerimizin sürekli sıkıntı çektikleri kışlık yem ihtiyaçlarını bir ölçüde karşıladıkları görülmektedir. Bu gibi gelişmeler arazi kullanım profilini olumlu yönde değiştirmektedir. Yem bitkileri tarımı yapılan alanın büyüklüğü de buna bağlı olarak artmaya devam edecektir. Hububat tarımında yine Müdürlüğümüzce yapılan demonstrasyon çalışmaları sonucu yöreye uyum sağlayan, yüksek verimli, sertifikalı, tohumluk kullanımı yaygınlaşarak özellikle buğday ve arpa tarımında oldukça iyi sonuçlar alınmıştır. Bunun yanında kimyevi gübre kullanımı yaygınlaştırılmış, münavebeli ekim metotlarının kullanılmasıyla da nadas alanlarının daraldığı görülmüştür. Böylece arazi kullanım sınıflandırılmasında nadas alanı yüzdesi süratle düşecektir. E.3.1.2. Kullanım Durumu Arazi Varlığı Alan (ha) % Oran Toplam Arazi Varlığı 825,300 100 Tarım Arazisi 59.149 7,17 - Sulu -36.353 4,40 - Susuz -22.796 2,77 Mera Alanı 414.407 50,21 Çayır Alanı 18.064 2,2 Orman Alanı 228.000 27,62 Ağaçlandırma Sahası 49.865 6,04 Diğer Yerler 55.815 6,76-38 -

Tablo 38: İlimiz Arazisinin Kullanım Durumu (Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü) Sınıf Hektar I. Sınıf (ha) II. Sınıf (ha) Tarımsal Alanların Sınıfsal Dağılımı III. IV. V. Sınıf Sınıf Sınıf (ha) (ha) (ha) VI. Sınıf (ha) VII. Sınıf (ha) VIII. Sınıf (ha) Toplam 10.557 27.791 33.363 79.461 0 123.820 527.519 22.789 Tablo39:Tarımsal Alanların Sınıfsal Dağılımı (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü) Arazi Varlığı Yüzde Dağılımı(%) : Tablo 40: İlimizin Arazi Dağılımı (Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü - 2011) E.3.2. Arazi Problemleri Bingöl ili tarihinde topraklarında kültür bitkilerinin yetiştirilmesini ve tarımsal kullanımı kısıtlayan erozyon, sığlık, Taşlık, kayalık ve drenaj bozukluğu gibi etkinlik dereceleri değişen bazı sorunlar bulunmaktadır. Erozyon: Bingöl ili topraklarını en büyük sorunlarından birisi su erozyonudur. Bu sorundan en az etkilenen veya hiç etkilenmeyen alanlar genellikle aluvyal topraklardan oluşan taban araziler ve koluvyal toprakların düze yakın ve hafif eğimli olanında görülür. Erozyon önlemede en önemli unsur arazilerin yeteneğine uygun konulmasıdır. Erozyonu önlemede diğer önemli bir unsur arazi yüzeyini sürekli bitki örtüsüyle örtülü tutmaktır. Bitki örtüsü doğanın dünya yüzeyini erozyondan koruma yoludur. Eğimli arazilerde eğime paralel toprak işleme erozyonu artırıcı etkiye sahiptir. Sürüm işleme işleri eğime dik yapılmaktadır. Ayrıca %8 den fazla arazilerde kesinlikle toprak işleme yapılmamalıdır Ayrıca erozyon alanı 136170 hektar, tabiatı koruma alanı ise 191775 hektardır. KAYNAKLAR: - Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü - 2010 İl Çevre Durum Raporu - 39 -

F. FLORA - FAUNA VE HASSAS YÖRELER F.1. Ekosistem Tipleri F.1.1. Ormanlar F.1.1.1. Ormanların Ekolojik Yapısı Alan : Bingöl İli Doğuanadolu bölgesinin orta kesimlerinde olup, İlin % 24 ormanlık % 76 sı ormansız sahalardan ibarettir. İklim Özelliği : Karasal iklim mıntıkası içerisinde yer almaktadır. Karasal iklim, yüksek yaz sıcaklığı, çok şiddetli buharlaşma, düşük bulutluluk oranı, soğuk ve yağışlı kış mevsimi ile karakterize olmaktadır. Topoğrafik Yapı : Bingöl orman İşletme Şefliği kuzey kesiminde yer alan sancak platosu ve orta güneyinde bulunana Bingöl ovası dışında genel olarak bir arazi yapısına sahiptir. Bu yapı 960 metreden 2947 metreye kadar çıkan yükseklik farkları derin vadiler, küçük platolar ve dağ silsileleri ile karakterize olmaktadır. Toprak Özelliği : Genellikle Kahve rengi orman toprağıdır. Orta eğimli toprak sınıfına girer toprak orta derinliktedir. Bu açıklamalar doğrultusunda, Bingöl ilinde karasal iklim hüküm sürmekte olup, yıllık ortalama yağış miktarı 965,1 mm.dir özellikle Yaz kuraklığı ve yağış miktarların çok az olması orman ağaçlarının gelişmesine olmusuz etki yapmaktadır. Her bir orman ağacı türünün rutubet, yükseklik, Işık, toprak ve su ihtiyacı birbirinden farklı olup, bu etmenler onların yetişme ve yayılış alanlarını etkilemektedir. Orman ağaçlarının yayılışlarını ve var oluşlarını Klimatik, Topoğrafik, Jeolojik ve Hidrolojik etmenler etkilemektedir. Bingöl ilinde ortalama nispi nem % 57 dir. Nem mikatrı düşük olduğundan meşe yetişmesi için uygun yetişme muhiti şartları oluşmaktadır. İlimizde doğal olarak yetişen muhiti şartlarında geniş ormanlar kurmaktadır. Mevcut meşe türleri ; Q.Asgiloga, Q.İnfectorıa, Q.libani, Q.Boissileri, Q.Manifera, Q.siyapiremis türlerinden oluşmaktadır. İlimizin Jeolojik yapısı çok çeşitli dönemlerden oluşmuştur. Ormanların yetiştiği ana kayalarda birbirinden farklıdır. Granit, Diyont ana kayalar üstünde sedir, karaçam, Meşe, Alıç, Ardıç, ağaçları mevcuttur. Serpantin üstünde Meşe, alıç ve Ardıç mevcut olup, Bozat ve kalker ana kaylarında Meşe, sedir ve Karaçam mevcuttur. Bingöl ili Dağlık bir yapıya sahip olduğundan ortalama eğim fazladır. Bu Nedenle toprak koruması yönünden mevcut meşe kök potansiyelinin etkisi çok fazladır. Orman ağaçları genellikle derin topraklarda daha iyi kök gelişimi yapmaktadır. İlimiz & 50 sinden daha büyük bir alanda Erozyon problemi olup, mevcut oluşmuş topraklar partikülleri de yağış ile beraber yüzeysel yağışla nehirlerimize akmaktadır. Bingöl ili ve çevresinde mutlak toprak derinliği genellikle 30-60 cm. olup, Fizyolojik derinlik bununda altında altındadır. Ağaç köklerinin ana kaya çatlak ve yarıklarına girerek yaptığı derinlik (Frezyolojik derinlik) sert ana taşı üzerinde yatan ince taneli gevşek materyalin kalınlığı daha azdır. Bu da ağaç köklerinin gelişmesi için bir dez avantajdır. Orman ağaçları yaprak, dal, sürgün ve kökleri ile düşen yağışı tutarak yüzeysel akışa geçmesine engel olup, toprakta tutar ve su ihtiyacını karşılar, toprakta kökler gelişme imkanı bulduğu oldukça derinlere inerek taban suyundan faydalanabilir. İlimizde yetişmiş ağaçların ziraat bitkisi gibi sulanmasına gerek bulunmamaktadır. Bu şekilde toprakta tutulan su ile ormanlar toprağın taşınmasına engel olup, tabiattaki su ve toprak dengesini sağlar. Bölgemizde ormanlar aşırı ve usulsüz faydalanma, araz, sınıflandırılmasının yapılmamış olması, sosyal baskılar ve mülkiyet problemleri neticesinde oldukça yukarı rejyonlarda seyretmektedir. Doğal yayılış gösteren meşe baltalıkların orta dağlık arazi olan 960-2900 metre yükseklikte bulunmaktadır. - 40 -

TOPLAM ORMANLIK ALAN (ha) ORMNASIZ ALAN (ha) GENEL ALAN (ha) F.1.1.2. İLİN ORMAN ENVANTERİ Bingöl Orman İşletme Müdürlüğünün orman envanteri 2011 yılı verilerine göre aşağıya çıkarılmıştır. ORMANLIK ALAN (ha) ŞEFLİĞİ NORMAL KORU (ha) VERİMLİ ORMAN (ha) NORMAL BALTALIK (ha) TOPLAM (ha) BOZUK KORU (ha) BOZUK ORMAN (ha) BOZUK BALTALIK (ha) TOPLAM (ha) BİNGÖL 30.5 6.317,0 6.347,5 1.147,0 37.849,0 38.996,0 45.343,5 91.641,5 136.985,5 SOLHAN -- 2.445,0 2.445,0 976,0 24.164,0 25.140,0 27.585,0 71.090,0 98.675,0 ILICA 896,0 6.251,5 7.147,5 7.241,5 25.985,0 33.226,5 40.374,0 163.803,0 204.177,0 GENÇ 91,0 10.336,5 10.427,5 1.725,5 61.748,5 63.474,0 73.901,5 76.394,0 150.295,5 KİĞI 374,0 19.040,5 19.414,5 8.599,5 48.610,5 57.210,0 76.624,5 137.513,5 214.138,0 TOPLAM 1.391,5 44.390,5 45.782,0 19.689,5 198.357,0 218.046,5 263.828,5 540.442,0 804.270,5 Tablo 41 : Bingöl ilinin orman envanteri İlimizdeki ormanların mülkiyeti devlete ait olup, O.G.M. adına Bingöl Orman İşletme Müdürlüğünce işletilmektedir. Ormanların orman Amenajman planları ile orman İşletmesince kar amacı güdülmeksizin Ormanların devamlığını sağlamak gayesiyle işletilmektedir. Mevcut ormanların tamamına yakının Meşe ağaçlarından oluşan Baltalık tarzdaki ormanlardır. Buralardan elde edilen orman emvali genellikle yakacak vasfındaki orman ürünleridir. Yapacak vasfında (Maden direği, tel direği, tomruk, sanayi odunu v.b) orman mevali yok denecek kadar azdır. Orman dışı orman ürünleri (Reçine, Mantar, Kozalak, Sığla, kekik v.v) pek az rastlamaktadır ormanların veriminin azalmasının sebebi aşırı otlatma yaprak ve usulsüz faydalanmadır. Ormana yapılan baskının azalması sonucunda ormanlar tekrar eski verimli haline zamanla kavuşacaklardır. F.1.1.3. ORMAN VARLIĞININ YARARLARI Orman hisliliği ve derinliliği ile gönüllülere değil şuurlara da itap eder. Onda duyguların düşüncelerini uyandıran ince bir büyü vardır. Orman insan ruhuna teşhir eden cephesi zenginlik ve güzelliği, azamet ve mahremiyeti ve belki de kendisine has olan vahşiliğidir. Orman sinesinde barındırdığı çeşitli bitkiler kuşlar, böcekler ve av hayvanları ile toprağın üzerinde içinde görülen ve görülmeyen canlı ve cansız varlıklarıyla her saat ve her mevsim derinliğine genişliğine değişen taze renkleri ve sevimli çevresiyle ilahi musiki ve esrarlı sükunetiyle insan kalbine sonsuz bir hayranlık ve heyecan yaratan gerçek ve muazzam bir alemdir. Medeniyet tarihinde ağaç ve orman evvela insanların günlük ihtiyaçlarına cevap veren bir vasıta olarak maddi hayatlarında sonrada ruhi ihtiyaç ve bedii zevklerine hitap eden bir varlık olarak manevi hayatlarına karışmıştır. - 41 -

MERKEZ Ormanlar bulundukları çevre iklimini sert kara iklimi tipinden ılımlı iklim tipine yöneltir. Don, Kuraklık, Sıcaklık, Fırtına, Çığ, Erozyon gibi zararlar önlemek ve azaltmak suretiyle faydalı oldukları gibi su rejiminin düzenli bir şekilde devamını sağlalar. Ormanların tesirinde kalan nispi rutubet fazla olduğu gibi akarsuların ve kaynakların verimi düzenli ve devamlıdır. Ormanlar yağışı artırır, toprağı koruyup çatlamasına engel olu, terleme suretiyle havanın nispi rutubetini artırır, rüzgara karşı perde vazifesini görüp gürültüye engel olur, Kuraklık,Sel,Toprak aşınma ve taşınmaları, ormanı yok olan yurtların devamlı sosyal afet unsurları olduğu halde ormanlık bölgelerde bu afetlere rastlanılmadığı, Orman bir memleketin yaşayış, sağlık,dış ve iç emniyet unsuru olması yurdun insan barındırma gücünün artırması bir medeniyet ölçüsü aynı zamanda çeşitli ekonomik faaliyetler ve üretim kolları ile sıkı sıkıya bağlı bir varlıktır. Fotosentezle özümleme sayesinde havadan karbondioksit alıp oksijen vererek CO2-O2 Dengesini muhafaza eder. Havada asılı kalan toz, duman, is gibi partikülleri bir filtre gibi tutarak havayı temizler. İnsanların gezme, dinlenme ve eğlenme gibi ihtiyaçlarını karşılar. Ormanlar estetik ve rekreasyon özelliği, havayı temizlemesi, orman ana ürün ve yan ürünlerinin sağlaması, yaban hayatına ev sahipliğini yapması faydaları arasındadır. Orman korunması ve devamlılığının sağlanması bu faydaların sürekliliği açısından önem arz etmektedir. F.1.1.4. ORMAN KADASTRO VE MÜLKİYET KONULARI a)2011 yılı içerisinde Bingöl Orman İşletme Müdürlüğümüz sınırları dahilinde 3402 sayılı kadastro kanunu kapsamında 20 adet köyde kadastro çalışmaları başlamış olup çalışmalar halen devam etmektedir. b)yıl içerisinde 2/B ile orman sınırları dışına çıkarılan orman alanı yoktur. c)şimdiye kadar 2/B ile orman sınırları dışına çıkarılan alan miktarı: Bingöl Orman İşletme Şefliğinde 21.0 Ha dır. Ilıca Orman İşletme Şefliğinde 14,22 Ha dır. Solhan Orman İşletme Şefliğinde yoktur. d)bingöl Orman İşletme Şefliğinde, 2011 yılı içerisinde 3 adet tapulu kesim miktarı gerçekleşmiş, 3 tapulu ceviz ve Meşe kesiminden 58.895 m3 tomruk ve sanayi odunu, 66 ster yakacak odun elde edilmiştir. Ilıca Orman İşletme Şefliğinde, 2011 yılı içerisinde 1 adet tapulu kesim miktarı gerçekleşmiş, 1 tapulu ceviz ve Meşe kesiminden 16.070 m3 tomruk ve sanayi odunu, 10 ster yakacak odun elde edilmiştir. Genç Orman İşletme Şefliğinde, 2011 yılı içerisinde 4 adet tapulu kesim miktarı gerçekleşmiş, 4 tapulu kesiminden 234,25 m3 tomruk ve sanayi odunu, 150 ster yakacak odun elde edilmiştir. F.1.2. Çayır ve Meralar 4342 Sayılı Mera Kanunu Kapsamında 2000, 2001 ve 2002 yıllarında İlimiz merkez ve İlçelerde yapılan aplikasyon çalışmaları tablo halinde aşağıya çıkarılmıştır. İLÇE ADI KÖY ADI APLİKASYONU YAPILAN MERA ALANI (HA) Büyüktekören 392 2000 Çayağzı 46 2000 Dik 593 2000 Ekinyolu 266 2000 Garip 429 2000 Kılçadır 344 2000 Sarıçiçek 140 2000 Sancak 1.765 2001 Çeltiksuyu 500 2001 Kumgeçit 305 2001 Balıklıçay 975 2001 Arıcılar 720,7 2002 Gözeler 5,9 2002 Güveçli 7,3 2002 Kırkağıl 792 2002 Yazgülü 93,3 2002 ÇALIŞMA YILI - 42 -

SOLHAN KARLIOVA SOLHAN KARLIOVA Ormanardı 2,5 2002 Gümüşlü 152,3 2002 Toklular 2.053 2000 Göynük 2.070 2001 Kalencik 273 2001 Bahçe 561 2001 Boncukgöze 1.598 2001 Cilligöl 564 2001 Kargapazarı 5.339 2001 Çiftlik 656,5 2002 Devecik 839,3 2002 Hacılar 329,9 2002 Karabalçık 80,6 2002 Dilektepe 770 2000 Şimşirpınar 61 2000 Arakonak 6.084 2001 Yiğitharman 12.104 2001 Mutluca 3.298 2001 Göksu 1.776,7 2002 Elbaşı 2,425 2002 TOPLAM 36 Köy 48.406 Hektar Tablo 42: İlimizde yapılan Aplikasyon Çalışmaları (Kaynak: Orman İşletme Şefliği) 4342 Sayılı Mera Kanunu Kapsamında 2002 yılında İlimizde yapılan yayla tespit çalışmaları tablo halinde aşağıya çıkarılmıştır. İLÇE ADI KÖY ADI TESPİTİ YAPILAN YAYLA) ALAN( HA) Kaynarpınar Siliper 465,1 Kaynarpınar Aşağıkayık 646 Kaynarpınar Yukarıkayık 942,2 Tuzluca Tuzluca 55,2 Mollaşakir Mollaşakir 1852,7 Kazanlı Şip 1002,8 Elbaşı Avgani 139,5 Elbaşı Gavran 368 Göksu Terazin 900 Arakonak Musadüzü 185 TOPLAM 6556,5 Tablo 43: İlimizde yapılan yayla tespit çalışmaları (Kaynak: Orman İşletme Şefliği) Ayrıca 2004 yılında Karlıova da 3 köyde 5900 ha. Alanda tespit çalışması başlamış, Merkezde 2 köyde 8900 dekar alanda ıslah projesi hazırlanmış olup uygulama aşamasındadır. Çayır :125717.0 Hektar Mera :138161.5 Hektar 2011 yılında Bingöl Orman İşletme Müdürlüğümüz sınırları içerisinde bulunan köylerde mera çalışması yapılmamıştır F.1.3. Sulak Alanlar İlimizde sulak alan yoktur. - 43 -

F.1.4. Diğer Alanlar (Stepler vb.) Ağaç yetişme sınırının altında yarı kurak koşulların hüküm sürdüğü depresyon alanlarında ise ttap vejetasyonu hakimdir. İlimizde step türlerinin dağılışına bakıldığında bu türler Bingöl ovası tabanında oldukça geniş bir yayılış alanına sahiptir. Bingöl ovasının güney kesiminde bakıdan dolayı, nemliliğin artması ile step formasyonunun üst sınırı bu kesimde 1100 metreye kadar çıkmaktadır. Fakat havzanın kuzeyinde bakı koşullarından ve edafik faktörlerden dolayı step formasyonu 1200-1250 metrelere kadar yükselmektedir. Yukarıda belirtilen ekosistem tipleri haricinde varsa diğer alanlar (stepler vs.) 20.000 ha dır. Bu alan toplam İlimiz alanının %2,42 sine tekabül etmektedir. 4342 Sayılı Mera kanununda belirtilen alan İlimiz de toplam 414.407 ha dır. F.2. Flora F.2.1. Habitat ve Toplulukları - Sığır Kuyruğu - Laden - Kekik - Sütleğen - Yabani Yonca - Çançiçeği - Yabani Menekşe - Geniş Yapraklı Çayır Otu - Dar yapraklı Çayır Otu. F.2.2. Türler ve Populasyonları F. 3. Fauna F.3.1. Habitat ve Toplulukları - Tilki - Tavşan - Ayı - Kurt - Sincap - Dağ Keçisi - Domuz F.3.2. Türler ve Popülasyonları Bölgemizde bulunan Yaban Hayatında yaşamını sürdüren memeliler, kuşların Türkçe ve Latince isimleri aşağıya çıkarılmıştır. LATİNCE TÜRKÇE 1- Lepus Yabani Tavşan 2- Oryctalagus Ada Tavşanı 3- Canis Çakal 4- Vulpes Tilki 5- martes Ağaç Sansarı 6- Scrofa Socrofa Yaban Domuzu 7- Alectaris Kınalı Keklik 8- Coturnik Bıldırcın 9- Rupicapra Çengel boynuzlu dağ keçisi 10-Capra Yaban Keçisi - 44 -

F.3.3. Hayvan Yaşama Hakları İlimizde İl Hayvan Koruma Kurulu Vali Yardımcısı Başkanlığında 29.05.2007 tarihinde toplanarak bir dizi kararlar alınmıştır. F.3.3.1. Evcil Hayvanlar İlimizde bu konuda çalışma yapılmamıştır. F.3.3.1.1. Sahipli Hayvanlar İlimizde bu konuda çalışma yapılmamıştır. F.3.3.1.2. Sahipsiz Hayvanlar İlimizde bu konuda çalışma yapılmamıştır. F.3.3.2. Nesli Tehlike Altında Olan ve Olması Muhtemel Evcil ve Yaban Hayvanlar İl düzeyinde nesli tehlikede olan evcil hayvanlar yoktur. Ancak yaban hayvanları mevcuttur. Bunlar aşağıda sıralanmıştır. LATİNCE TÜRKÇE 1-Felis (Silvestris) Yaban Keçisi 2-Felis ( iyne) Vaşak 3-Ursus (Aktor) Ayı 4-Capra Yaban Keçisi (Dağ Keçisi) 5-Rupicapra Çengel Boynuzlu Dağ Keçisi 6-Ciconia (nigra) Kara leylek Bölgemizdeki Yaban Hayvanları ile ilgili envanter çalışması yapılamadığından sayıları hakkında kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Bu Yaban Hayvanları M.A.K. Kararları ile avlanması yasaklanmış ve koruma altına alınmıştır. F.3.3.3. Hayvan Hakları İhlalleri İlimizde ; İl genelinde Hayvan Hakları Koruma Kurul Kararları yeni alındığında çalışmalara başlanılmış olup, devam edilmektedir. F.3.3.4. Valilikler, Belediyeler ve Gönüllü Kuruluşlarla İşbirliği İl genelinde hayvan hakları ile ilgili Vali Yardımcısının Başkanlığında, Belediye temsilcileri, Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü temsilcileri ve diğer ilgili kuruluşların katılımı ile alınan kararlar İlçe Kaymakamlıklarına ve İlçe Belediye Başkanlıklarına gönderilmiş olup, gerekli çalışmalar devam etmektedir. F.4. Hassas Yöreler Kapsamında Olup (*) Bölümdeki Bilgilerin İsteneceği Alanlar F.4.1. Ülkemiz Mevzuatı Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar F.4.1.1. 2873 Sayılı Milli Parklar Kanununun 2.Maddesinde Tanımlanan ve Bu Kanunun 3. Maddesi Uyarınca Belirlenen Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtları ve Tabiat koruma Alanları 2873 Sayılı Milli Parklar kanununun 2. maddesinde tanımlanan ve bu kanunun 3. maddesi uyarınca belirlenen, müdürlüğümüz sorumluluk alanı içerisinde Milli parklar, Tabiat parkları ve tabiat koruma alanı bulunmamaktadır. Ancak; Bu kanun Çerçevesinde Solhan İlçesinde Yüzen Ada Tabiat Anıtı Mevcuttur. Bu sahanın Geneli 38 Ha dır. Ancak Yüzen Ada Tabiat Anıtının Mevcut Alanı 400 Da dır. 2003 Yılında Bakanlığımız Tarafından Tescil edilmiştir.mevcut Göllün Derinliği 40-60 metre Olduğu Tahmin - 45 -

Edilmektedir.Gölün üzerinde 3 Adet Yüzen Kara Parçası Mevcut Olup Üzerinde Dış budak Ağaçları bulunmaktadır. Bu alanda 2008 yılı içinde çevre düzenleme yapım işi çerçevesinde kır kahvesi, WC, otopark ve seyir terasları yapılmıştır. Solhan İlçesine 17 Km Uzaklığında Bingöl İl Merkezine ise 60 Km dir. F.4.1.2. 4915 Sayılı Kara Avcılığı Kanunu Uyarınca Çevre ve Orman Bakanlığınca Belirlenen Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları 4915 Sayılı Kara Avcılığı Kanunu Uyarınca İl Müdürlüğümüzün Sorumluluk Alanı İçerisinde Kiğı- Şeytan Dağları Yaban Hayatı Geliştirme Sahası bulunmaktadır. Bu Yaban Hayatı Geliştirme Sahamız Kiğı, Yedisu, Adaklı, İlçe Sınırlarının İçerisinde Kalmaktadır.Tahmini Alan 20 Hk dır.bu Sahada Çengel Boynuzlu Dağ Keçisi(Chamois),Dağ Keçisi,Boz Ayı, Kurt,Vaşak,Tavşan,Tilki,Yırtıcı Kuşlar Yaşamaktadır. F.4.1.3. 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 2. Maddesinin a - Tanımlar Bendinin 1.,2.,3. ve 5. Alt Bentlerinde Kültür Varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanı Olarak Tanımlanan ve Aynı Kanun İle 3386 Sayılı Kanunun (2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) İlgili Maddeleri Uyarınca Tespiti ve Tescili Yapılan Alanlar İlimizde sadece 2873 sayılı Milli Parklar Kanununun 3. maddesi çerçevesinde Bingöl İli, Solhan İlçesi Hirbizan köyü sınırları içerisinde bulunan 38 ha lık alanı kapsayan Yüzen Adalar; yaklaşık 60. mt. Derinliğinde 10.mt. çapında göl üzerinde yüzen ve göl tabanı bağlı olmayan yüzen adalar 03.08.2003 tarih ve 230.56 sayılı Bakanlık Oluru ile tabiat anıtı olarak ilan edilmiş ve tescili yapılmıştır. Yüzen adalar ; üzerinde barındırdığı yapraklı ve otsu bitki türleri ile yelken işlevi yaparak ilginç bir yapı oluşturur ve rüzgarda adaların göl yüzeyinde hareket etmesini sağlarlar. Bu özelliği itibariyle ekosistem bütünlüğü içerisinde ilginç bir görünüm sergileyerek alanın peyzaj değerini arttırır. F.4.1.4. 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri İstihsal ve Üreme Sahaları 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve Yönetmelik gereği her yıl yayınlanan Su Ürünleri sirküleri çerçevesinde ilimizdeki iç sular ( akarsu, göl, gölet ) kontrol edilmekte ve bununla beraber balık satış yerleri de denetlenmektedir. İlimizde balıkçılıkla uğraşan balıkçılar ile başka illerden balık getirip piyasaya sunan balıkçılar, Su Ürünleri Menşei Belgesi almaları ve getirdikleri balıkları Şube Müdürlüğümüze kontrol ettirip verilen sağlık raporuna göre satış yapmaları hakkında bilgilendirilmiştir. İl Müdürlüğümüz tarafından demonstrasyon amaçlı kurulan alabalık tesislerinin kontrolleri yapılmakta olup, yavru bakımı, balık sağımı ve nakli konularında yetiştiricilerimize gerekli yardımlar yapılmaktadır. Çiftçilerimizden alabalık işletmesi kurmak için yazılı müracaatta bulunanların işletme kurmak istedikleri yerlere gidilerek yerinde inceleme yapılmıştır. Yine balıkçılık yapılabilecek su kaynaklarının kimyasal ve fiziksel parametreleri ile kirlilik tespiti yapılmıştır. İlimizde son altı ayda 60 adet su ürünleri koruma ve kontrol hizmeti yapılmış. Yöredeki mevcut Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri İstihsal ve Üreme Sahaları sıralanarak, yapılmışsa envanterine yönelik bilgilerin (*) bölümünde belirtildiği gibi verilmesi gerekmektedir. F.4.1.5. 4/9/1988 Tarihli ve 19919 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17 nci ve 1/7/1999 Tarihli ve 23742 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Yönetmelikle Değişik 18.,19. ve 20. Maddelerinde Tanımlanan Alanlar Bu konuda herhangi bir envanter çalışması yapılmamıştır. F.4.1.6. 2/11/1986 Tarihli ve 19269 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nin 49. Maddesinde Tanımlanan Hassas Kirlenme Bölgeleri İlimizde hassas kirlenme bölgesi bulunmamaktadır. - 46 -

F.4.1.7. 2872 Sayılı Çevre Kanunu nun 9. Maddesi Uyarınca Bakanlar Kurulu Tarafından Özel Çevre Koruma Bölgeleri Olarak Tespit ve İlan Edilen Alanlar Özel Çevre Koruma Bölgesi Yoktur. F.4.1.8. 2960 Sayılı Boğaziçi Kanunu na Göre Koruma Altına Alınan Alanlar F.4.1.9 6831 Sayılı Orman Kanunu Gereğince Orman Alanı Sayılan Yerler: Bingöl ve Ilıca İşletme şefliği hudutlarında 6831 sayılı Orman Kanunu gereğince Ormanlık alan ile orman Toprağı olup orman sayılan yerlerin Amenajman planları verileri 341161,5 ha. Olduğu tespit edilmiştir. F.4.1.10. 3621 Sayılı Kıyı Kanunu Gereğince Yapı Yasağı Getirilen Alanlar F.4.1.11. 3573 Sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanunda Belirtilen Alanlar İlimiz sınırları içerisinde zeytincilik tarımı yapılamamaktadır. F.4.1.12. 4342 Sayılı Mera Kanununda Belirtilen Alanlar F 1.2 bölümünde incelenmiştir. F.4.1.13. 30.01.2002 Tarih ve 24656 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde Belirtilen Alanlar F.4.2. Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslararası Sözleşmeler Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar F.4.2.1. 20/2/1984 Tarih ve 18318 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (BERN Sözleşmesi) Uyarınca Koruma Altına Alınmış Alanlardan Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları nda Belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, Akdeniz Foku Yaşama ve Üreme Alanları F.4.2.2. 12/6/1981 Tarih ve 17368 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Akdeniz in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi (Barcelona Sözleşmesi) Uyarınca Korumaya Alınan Alanlar F.4.2.2.1. 23/10/1988 Tarihli ve 19968 Sayılı Resmi Gazetede Yayımlanan Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol Gereği Ülkemizde Özel Koruma Alanı Olarak Belirlenmiş Alanlar F.4.2.2.2. 13/9/1985 Tarihli Cenova Bildirgesi Gereği Seçilmiş Birleşmiş Milletler Çevre Programı Tarafından Yayımlanmış Olan Akdeniz de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit Listesinde Yer Alan Alanlar F.4.2.2.3. Cenova Deklerasyonu nun 17. Maddesinde Yer Alan Akdeniz e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin Yaşama ve Beslenme Ortamı Olan Kıyısal Alanlar F.4.2.3. 14/2/1983 Tarih ve 17959 Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması Sözleşmesi nin 1. ve 2. Maddeleri Gereğince Kültür ve Turizm Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alınan Kültürel Miras ve Doğal Miras Statüsü Verilen Kültürel, Tarihi ve Doğal Alanlar - 47 -

İL KODU İLİ İLÇESİ 12.00 BİNGÖL MERKEZ BİNGÖL İLİ VE İLÇELERİ SİT ALANLAR SIRA NO: İLİ İLÇESİ ADI ADRESİ GRUP KURUL ADI 1 BİNGÖL MERKEZ 2 BİNGÖL MERKEZ BİNGÖL KALESİ (SİMANİ KALESİ) (1. DERECE ARKEOLOJİK SİT) KALE HARABELERİ (ARKEOLOJİK SİT) 3 BİNGÖL MERKEZ İSFAHAN (BEY)CAMİİ KALEÖNÜ MAHALLESİ ARKEOLOJİK SİT ERZURUM KTVKK GAYT MEVKİİ ARKEOLOJİK SİT ERZURUM KTVKK SARAY MAHALLESİ DİNSEL ERZURUM KTVKK 4 BİNGÖL MERKEZ ZULUMTEPE ÇAVUŞLAR KÖYÜ DOĞAL VARLIK ERZURUM KTVKK 5 BİNGÖL MERKEZ GÜVEÇLİ YERLEŞİM ALANI 6 BİNGÖL MERKEZ URARTU YOLU 7 BİNGÖL MERKEZ KAPLICALAR ( 1. VE 3. DERECE DOĞAL SİT) 8 BİNGÖL MERKEZ KAYA ODALARI 9 BİNGÖL MERKEZ 10 BİNGÖL MERKEZ KALE VE YERLEŞİM ALANI (1.DERECE ARKEOLOJİK SİT) DİZİKTEPE (SEBETERİAS) KALE KALINTISI GÜVEÇLİ KÖYÜ BİNGÖL-ELAZIĞ İL SINIRINDA ILICALAR BELDESİ KUŞBURNU KÖYÜ ZAĞ MEVKİİ İNCESU KÖYÜ KILÇADIR KÖYÜ KALINTILAR KALINTILAR DOĞAL SİT KALINTILAR ARKEOLOJİK SİT KALINTILAR ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK KURUL TARİHİ-SAYI 14.9.1988-100 TESCİL 8.12.2000-1055 SİT KARARI 4.10.1991-376 TESCİL 10.3.2006-258 TESCİL 14.9.1988-100 TESCİL 31.5.2008-972 TESCİL 31.5.2008-973 TESCİL 1.6.2005-132 TESCİL 25.9.2009-1432 TESCİL 14.1.2011-2150 TESCİL 20.10.211-15 TESCİL İL KODU İLİ İLÇESİ 012 BİNGÖL ADAKLI SIRA NO: İLİ İLÇESİ ADI ADRESİ GRUP KURUL ADI KURUL TARİHİ- SAYI 1 BİNGÖL ADAKLI ÇEŞME KÜLTÜREL GEEAYK 14.5.1982-A3544 2 BİNGÖL ADAKLI MESCİD DİNSEL GEEAYK 14.5.1982-A3544 3 BİNGÖL ADAKLI MEZARLIK ALAN 4 BİNGÖL ADAKLI ÇEŞME YELDEĞİRMENİ KÖYÜ MEZARLAR ERZURUM KTVKK YELDEĞİRMENİ KÖYÜ KÖY İÇERİSİNDE KÜLTÜREL ERZURUM KTVKK 5 BİNGÖL ADAKLI KİLİSE YELDEĞİRMENİ KÖYÜ DİNSEL ERZURUM KTVKK 6 BİNGÖL ADAKLI ÇEŞME BAĞLARPINARI KÖYÜ KÜLTÜREL ERZURUM KTVKK 7 BİNGÖL ADAKLI KİLİSE KALINTISI BAĞLARPINARI KÖYÜ DİNSEL ERZURUM KTVKK 8 BİNGÖL ADAKLI ÇİFTE ÇEŞME BAĞLARPINARI KÖYÜ KÜLTÜREL ERZURUM KTVKK 9 BİNGÖL ADAKLI CAMİİ BAĞLARPINARI KÖYÜ DİNSEL ERZURUM KTVKK 10 BİNGÖL ADAKLI 11 BİNGÖL ADAKLI 12 BİNGÖL ADAKLI 13 BİNGÖL ADAKLI MEZARLIK ALAN KESME TAŞ HAVUZ SAİT YAZICI EVİ ŞEYH HACI YUSUF TÜRBESİ BAĞLARPINARI KÖYÜ MEZARLAR ERZURUM KTVKK BAĞLARPINARI KÖYÜ KÜLTÜREL ERZURUM KTVKK BAĞLARPINARI KÖYÜ SİVİL MİMARLIK ÖRNEĞİ ERZURUM KTVKK YELDEĞİRMENİ KÖYÜ DİNSEL ERZURUM KTVKK 10.4.2008-885 TESCİL 10.4.2008-885 TESCİL 10.4.2008-885 TESCİL 10.4.2008-885 TESCİL 10.4.2008-885 TESCİL 10.4.2008-885 TESCİL 10.4.2008-885 TESCİL 10.4.2008-885 TESCİL 10.4.2008-885 TESCİL 10.4.2008-885 TESCİL 27-28.4.1988-44 TESCİL - 48 -

14 BİNGÖL ADAKLI KAYA ODALARI KARANLIK CEVİZ MEVKİİ KALINTILAR ERZURUM KTVKK 25.9.2009-1433 TESCİL İL KODU İLİ İLÇESİ 12.00 BİNGÖL GENÇ SIRA NO: İLİ İLÇESİ ADI ADRESİ GRUP KURUL ADI 1 BİNGÖL GENÇ KRAL KIZI KALESİ 2 BİNGÖL GENÇ KÜMBET 3 BİNGÖL GENÇ KÜMBET KRAL KIZI KALESİ'NİN 400 M. UZAĞINDA KRAL KIZI KALESİ'NİN 400 M. UZAĞINDA ASKERİ ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK KURUL TARİHİ-SAYI 15.12.1988-124 TESCİL 25.1.1990-208 KORUMA ALANI DİNSEL ERZURUM KTVKK 9.11.1989-191 TESCİL DİNSEL ERZURUM KTVKK 9.11.1989-191 TESCİL 4 BİNGÖL GENÇ KALINTILAR YOLDAŞAN MAHALLESİ KALINTILAR ERZURUM KTVKK 25.1.1990-207 TESCİL 5 BİNGÖL GENÇ KÜMBET KRAL KIZI KALESİ'NİN KORUMA ALANI İÇERİSNDE ÇAYIRTEPE YOLUNUN GÜNEYİNDE TARLA İÇİNDE DİNSEL ERZURUM KTVKK 25.1.1990-208 TESCİL İL KODU İLİ İLÇESİ 12.00 BİNGÖL KARLIOVA SIRA NO: İLİ İLÇESİ ADI ADRESİ GRUP KURUL ADI KURUL TARİHİ- SAYI 1 BİNGÖL KARLIOVA AZİZHAN ANITI ANIT VE ABİDELER ERZURUM KTVKK 17.3.1989-133 TESCİL 2 BİNGÖL KARLIOVA 3 BİNGÖL KARLIOVA 4 BİNGÖL KARLIOVA 5 BİNGÖL KARLIOVA 6 BİNGÖL KARLIOVA KİLİSE KALINTISI MEZARLIK ALAN ZUHURTEPE KALE KALINTISI GELOŞKAN KALE KALINTISI OSMANLI KÖPRÜSÜ TOKLULAR KÖYÜ KÖY İÇİ MEVKİİ DİNSEL ERZURUM KTVKK 24.11.2005-211 TESCİL ILIPINAR KÖYÜ MEZARLAR ERZURUM KTVKK 31.5.2008-973 TESCİL BONCUKGÖZE KÖYÜ BONCUKGÖZE KÖYÜ KAYNARPINAR KÖYÜ KALINTILAR ERZURUM KTVKK 31.5.2008-973 TESCİL ASKERİ ERZURUM KTVKK 31.5.2008-973 TESCİL KÜLTÜREL ERZURUM KTVKK 31.5.2008-973 TESCİL İL KODU İLİ İLÇESİ 12.00 BİNGÖL KİĞI SIRA NO: İLİ İLÇESİ ADI ADRESİ GRUP KURUL ADI 1 BİNGÖL KİĞI 2 BİNGÖL KİĞI ŞEYH HACI YUSUF TÜRBESİ SELENE KÖPRÜSÜ (SELENK ÇAYI ÜZERİNDE) ŞEYH HACI YUSUF TÜRBESİ ADAKLIYA TAŞINDI DİNSEL KİĞI BİNGÖL YOLU KÜLTÜREL GEEYAK ERZURUM KTVKK KURUL TARİHİ-SAYI 27-28.4.1988-44 TESCİL 14.03.1980-11789 TESCİL - 49 -

3 BİNGÖL KİĞI MÜRSEL PAŞA ANITI ANIT VE ABİDELER ERZURUM KTVKK 4 BİNGÖL KİĞI KİLİSE (BAZİLİKA) TOPRAKLI KÖYÜ DİNSEL ERZURUM KTVKK 5 BİNGÖL KİĞI KİLİSE VANK MEZRASI DİNSEL ERZURUM KTVKK 6 BİNGÖL KİĞI GÖRGEÇ KALESİ (ARKEOLOJİK SİT) GÖRGEÇ TEPESİ ARKEOLOJİK SİT 7 BİNGÖL KİĞI FULTAN HAMAMI İLÇE MERKEZİ KÜLTÜREL 8 BİNGÖL KİĞI BALABAN BEY CAMİİ İLÇE MERKEZİ DİNSEL 9 BİNGÖL KİĞI 10 BİNGÖL KİĞI 11 BİNGÖL KİĞI GÜNEYAĞIN KÖYÜ KİLİSESİ ESKİ BELEDİYE BİNASI ESKİ MEZARLIK ALAN GÜNEYAĞIN KÖYÜ İLÇE MERKEZİ KÖPRÜBAŞI MEVKİİ SIRMAÇEK KÖYÜ ZİYARETTEPE MEVKİİ DİNSEL İDARİ MEZARLAR 12 BİNGÖL KİĞI MEZARLIK ALAN SIRMAÇEK KÖYÜ MEZARLAR 13 BİNGÖL KİĞI ÇANAKÇI KÖYÜ KİLİSESİ ÇANAKÇI KÖYÜ DİNSEL 14 BİNGÖL KİĞI HÖYÜK EŞME KÖYÜ KALINTILAR 15 BİNGÖL KİĞI MEZARLIK ALAN ÇİÇEKTEPE KÖYÜ MEZARLAR 16 BİNGÖL KİĞI MEZARLIK ALANI 17 BİNGÖL KİĞI CAMİ KALINTISI 18 BİNGÖL KİĞI DİĞER KALINTILAR 19 BİNGÖL KİĞI MEZARLIK 20 BİNGÖL KİĞI MEZARLIK 21 BİNGÖL KİĞI ŞAPEL 22 BİNGÖL KİĞI MEZARLIK 23 BİNGÖL KİĞI MEZARLIK YAZGÜNÜ KÖYÜ KÖY İÇİ MEVKİİ YAZGÜNÜ KÖYÜ KÖY İÇİ MEVKİİ YAZGÜNÜ KÖYÜ KÖY İÇİ MEVKİİ AÇIKGÜNEY KÖYÜ MEZARLIK TEPE MEVKİİ KÖY YOLUNUN KUZEY BİTİŞİĞİNDEDEKİ YAMAÇTA AÇIKGÜNEY KÖYÜ ZİYARET MEVKİİ AÇIKGÜNEY KÖYÜ ZİYARET MEVKİİ AÇIKGÜNEY KÖYÜ KÖYİÇİ MEVKİİ ESKİŞEHİR MAH. KUZEY MEVKİİ 24 BİNGÖL KİĞI MANASTIR KALINTISI ESKİKAVAK KÖYÜ MEZARLAR DİNSEL KALINTILAR MEZARLAR MEZARLAR DİNSEL MEZARLAR MEZAR LAHİT MANASTIR KALINTISI ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK 17.3.1989-133 TESCİL 16.2.2001-1075 TESCİL 16.2.2001-1076 TESCİL 16.2.2001-1077 TESCİL 16.2.2001-1079 TESCİL 16.2.2001-1080 TESCİL 16.2.2001-1081 TESCİL 10.5.2002-1229 TESCİL 31.5.2008-973 TESCİL 31.5.2008-973 TESCİL 31.5.2008-973 TESCİL 10.09.2008-1051 TESCİL 31.10.2009-1492 TESCİL 21.01.2010-1560 TESCİL 21.01.2010-1560 TESCİL 21.01.2010-1560 TESCİL 21.01.2010-1561 TESCİL 21.01.2010-1562 TESCİL 21.01.2010-1562 TESCİL 21.01.2010-1563 TESCİL 20.10.2011-16- TESCİL 20.10.2011-17- TESCİL İL KODU İLİ İLÇESİ 12.00 BİNGÖL SOLHAN SIRA NO: İLİ İLÇESİ ADI ADRESİ GRUP KURUL ADI 1 BİNGÖL SOLHAN 2 CANKURTARAN TEPESİ MERKEZE TAŞINDI ZULUMTEPE DOĞAL VARLIK ERZURUM KTVKK 3 BİNGÖL SOLHAN SOLHAN ANITI ANIT VE ABİDELER ERZURUM KTVKK 4 BİNGÖL SOLHAN KALE KALE (GİNE) KÖYÜ ARKEOLOJİK SİT ERZURUM KTVKK 5 BİNGÖL SOLHAN MEZARLIK KALE (GİNE) KÖYÜ MEZARLIK ERZURUM KTVKK 6 BİNGÖL SOLHAN SARAY (KASR MAGAZİN) KALE (GİNE) KÖYÜ SİVİL MİMARLIK ÖRNEĞİ ERZURUM KTVKK 7 BİNGÖL SOLHAN KALE ZİNDANI KALE (GİNE) KÖYÜ İDARİ ERZURUM KTVKK KURUL TARİHİ-SAYI 14.9.1988-100 TESCİL 17.3.1989-133 TESCİL 5.12.1997-859- TESCİL 5.12.1997-859- TESCİL 5.12.1997-859- TESCİL 5.12.1997-859- TESCİL - 50 -

8 BİNGÖL SOLHAN CAMİİ KALE (GİNE) KÖYÜ DİNSEL ERZURUM KTVKK 9 BİNGÖL SOLHAN 10 BİNGÖL SOLHAN YÜZEN ADA (1.DERECE DOĞAL SİT) MURAT (NORİK) HÖYÜĞÜ (1.DERECE AREKOLOJİK SİT) 11 BİNGÖL SOLHAN CAMİİ HAZERŞAH KÖYÜ AKSAKAL GÖL MEZRASI MEVKİİ KUYUBAŞI MEVKİİ YEŞİLOVA MAHALLESİ MEZGET MEVKİİ DOĞAL SİT ARKEOLOJİK SİT DİNSEL ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK 5.12.1997-859- TESCİL 16.2.2001-1078 TESCİL 29.6.2001-1151 TESCİL 8.3.2002-1212 TESCİL İL KODU İLİ İLÇESİ 12.00 BİNGÖL YEDİSU SIRA NO: İLİ İLÇESİ ADI ADRESİ GRUP KURUL ADI 1 BİNGÖL YEDİSU KONAK KAŞIKLI KÖYÜ SİVİL MİMARLIK ÖRNEĞİ 2 BİNGÖL YEDİSU DİNARBEY KÖYÜ KALESİ 3 BİNGÖL YEDİSU GÜZGÜLÜ KİLİSESİ DİNARBEY KÖYÜ GÜZGÜLÜ KÖYÜ Tablo 44: Sit Alanları (Kaynak: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü - 2011) Mimari Zenginlikler ASKERİ DİNSEL ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK ERZURUM KTVKK KURUL TARİHİ- SAYI 17.7.2003-1412 TESCİL 31.5.2008-973 TESCİL 14.1.2011-2152 TESCİL Toplam Mimari Zenginlikler Yeri Yapıldığı Tarih Kullanım Amacı 2004 Özellikleri (1) Adet BİNGÖL ULU CAMİİ BİNGÖL 1995 İBADET OSMANLI MİMARİ ÖZELLİK CAMİİ SOLHAN KALE KÖYÜ 1558 DİNSEL ESKİ MİMARİ YOPI ÇEŞME KİĞI ÇEŞME KÜLTÜREL SELENK KÖPRÜSÜ KİĞI KÖPRÜ KÜLTÜREL TARİHİ MESCİT VE MİNARE KİĞI DİNSEL ESKİ MİMARİ YAPI BALABANBEY CAMİİ KİĞI DİNSEL ESKİ MİMARİ YAPI FÜLTEN HAMAMI KİĞI HAMAM KÜLTÜREL YAPI MESCİT ADAKLI DİNSEL ESKİ MİMARİ YAPI VANK KİLİSESİ KİĞI YIKIK ESKİ MİMARİ YAPI HAKÜSTÜN KİLİSESİ GÜNEYAĞIN KİLİSESİ Tablo 45: Mimari Zenginlikler (Kaynak:İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü - 2011) KĞI YIKIK ESKİ MİMARİ YAPI KİĞI YIKIK ESKİ MİMARİ YAPI - 51 -

Fotoğraf : Kiğı Eski Cami minaresi Kaynak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Fotoğraf : Eski bir mezar taşı Fotoğraf : Genç İlçesindeki Kümbet Kaynak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Fotoğraf : Genç İlçesindeki Kümbet F.4.2.4. İl Müdürlüğümüz Sorumluluk Alanında (RAMSAR Sözleşmesine)Uygun Olabilecek Özellikle Su Kuşları Yaşama Alanı Olarak Uluslar arası Öneme Sahip Alanlarımız Bulunmamaktadır. F.4.3. Korunması Gereken Alanlar F.4.3.1. Onaylı Çevre Düzeni Planlarında, Mevcut Özellikleri Korunacak Alan Olarak Tesbit Edilen ve Yapılaşma Yasağı Getirilen Alanlar (Tabii Karakteri Korunacak Alan, Biogenetik Rezerv Alanları, Jeotermal Alanlar vb.) F.4.3.2. Tarım Alanları: Tarımsal Kalkınma Alanları, Sulanan, Sulanması Mümkün ve Arazi Kullanma Kabiliyet Sınıfları I, II, III ve IV Olan Alanlar, Yağışa Bağlı Tarımda Kullanılan I. ve II. Sınıf İle, Özel Mahsul Plantasyon Alanlarının Tamamı - 52 -

Ha 20.946 10.557 27.791 33.363 79.461 I II 123.820 III IV 527.519 VI VII VIII Tablo 46: Tarım arazileri kullanma Kabiliyet sınıfları ve dağılımı ( Kaynak Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü) F.4.3.3. Sulak Alanlar: Doğal veya Yapay, Devamlı veya Geçici, Suların Durgun veya Akıntılı, Tatlı, Acı veya Tuzlu, Denizlerin Gel-Git Hareketinin Çekilme Devresinde 6 Metreyi Geçmeyen Derinlikleri Kapsayan, Başta Su Kuşları Olmak Üzere Canlıların Yaşama Ortamı Olarak Önem Taşıyan Bütün Sular, Bataklık Sazlık ve Turbiyeler İle Bu Alanların Kıyı Kenar Çizgisinden İtibaren Kara Tarafına Doğru Ekolojik Açıdan Sulak Alan Kalan Yerler F.4.3.4. Göller, Akarsular, Yeraltısuyu İşletme Sahaları Bu Bölümle ilgili açıklamalar D.1 Bölümünde verilmiştir. KAYNAKLAR: - 2010 İl Çevre Durum Raporu - İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü - Orman İşletme Müdürlüğü - Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü - 53 -

G. TURİZM G.1. Yörenin Turistik Değerleri 1- Yüzen Ada 2- Güneşin Doğuşu 3- Kös Kaplıcaları 4- DSİ Dinlenme Parkı 5- Vali Abdulkadir Sarı Dinlenme Parkı ÇIR ŞELALESİ : Uzundere Köyünün adını aldığı derenin, Çır Taşı adı verilen 100 metre yükseklikteki kayalığın ortasından geçen güzel görünümlü bir şelaledir. Su 50 metre yükseklikten alt tarafı kayalık olan dere yatağına düşerken güzel bir görünüm arz etmektedir. Ilıca Bucağı Merkezine 8 km. uzaklıkta olan şelaleye iki ayrı yoldan gidilmektedir. Çır Taşının olduğu bölgede ayrıca kayalıklar ve mağaralar bulunmaktadır. Bu kayalıklarda daha çok yırtıcı kuşlar yaşar. İÇMELER : Bingöl-Genç Karayolunun 9. km. sindedir. kış mevsimi hariç diğer mevsimlerde yerli ve yabancılar söz konusu suyun kronik romatizma, kadın hastalıklarında ve böbrek taşlarını düşürmeye yaradığı tespit edilmiştir. Ayrıca Kiğı ve Yedisu İlçelerimizde de maden suyu kaynakları olduğu tespit edilmiştir. KAPLICALAR : Bingöl-Karlıova karayolunun 20.km. sinde olup, ulaşım imkanı yaz ve kış aylarında rahatlıkla sağlanabilmektedir. Kaplıcaların 1 Oteli, 10 Moteli, 10 Pansiyonu, ikisi kapalı biri açık olmak üzere üç yüzme havuzu, lokantası, Çay Bahçesi ve Araç Parkı bulunmaktadır. Yerli ve Yabancılar burada dinlenmek, şifa bulmak için akın akın gelmektedir. İlimizin kaplıca havuz suyundan l98l de alınan numunelerin Ankara Refik Saydam Merkezi Hıfzısıha Enstitüsü Kimyevi Tahlil Şubesince yapılan tahlil sonuçları ve Ankara Numune Hastanesi Fizikoterapi ve Hidroterapi kliniği şefliğince yapılan tetkik raporu sonucunda; su bikarbonatlı, karbondioksitli ve karbongazoz sular grubundandır. Bundan başka klor, sülfat ve silikat gibi anyonlar ile demir ve alüminyon katyonları da mevcuttur. Su içildiği zaman mide motolitesini artırır ve çabuk boşalmasını sağlar. Hazmı artırıcı maden suyu olarakta içilebilir. Tortu bıraktığı için ancak mahalinde içilebilir. Şişelenip nakledilemez. Romatizma ve kadın hastalıklarında banyo alarak kullanılması faydalıdır. Ayrıca suyun deri ve böbrek hastalıklarına faydalı olduğu söylenmektedir. Bununla birlikte Kiğı, Yayladere ve Karlıova İlçelerimizde kaplıca tesisleri yoktur. Bu kaynaklar üzerinde gerekli etüd çalışmaları yapılarak kaplıca tesislerinin kurulması ilin kalkınması açısından yarar sağlar. KAYAK EVİ : Bingöl-Elazığ karayolu üzerinde Yolçatı Köyünde olup, Bingöl e 22 Km. uzaklıktadır. Kayak Evi Bingöl Gençlik ve Spor İl Müdürlüğüne bağlıdır. Bina iki katlı, Kaloriferli ve 50 yatak kapasitelidir.ayrıca lokantası, banyosu ve dinlenme yeri de vardır. Teleski 44 askılıdır Kayak arabası ve kayakla yürüyüş alanı mevcuttur. Kayakla atlama yeri yoktur. Pistin uzunluğu 950 Metre olup, 100 Metre genişliğindedir. Teleski satte 250 kişiyi taşıma kapasitesine sahiptir. Her türlü kış sporlarına elverişli olup, kış sezonu boyunca halkın hizmetine açıktır. - 54 -

Fotoğraf :Kayak Merkezi AV TURİZMİ : Avcılık yönünden Bingöl, tabiatın insan oğluna bahşettiği ender yerlerden biridir. Son yıllarda yöremizde avcılık önemli ölçüde gelişme göstermiştir. Bilhassa yerli halkın Av Turizmine ilgisi oldukça fazladır. Av Turizmi, Avcılar ve Atıcılar Derneği tarafından organize edilmektedir. Çevre illerden av mevsiminde ilimize gelen avcılar Av Turizmine canlılık katmaktadır. Bingöl de arazinin dağlık oluşu nedeniyle av hayvanlarının barınması mümkün olmaktadır. İlimizde Eylül- Ekim Kasım aylarında Keklik, Tavşan, Çulluk, Çil, Bıldırcın ve Tilki avı yapılır. Ocak Şubat aylarında da Tavşan, Keklik, Tilki, Kurt, Sansar gibi hayvanların avı yapılmaktadır. Kasım Aralık Ocak Şubat aylarında Murat, Göynük Gülbahar, Gayt ve Çabakçur deresinde balık avlanmaktadır. DSİ DİNLENME TESİSLERİ : Bu tesisler, yatırım programında bulunan Bingöl 2. merhale projesi gayt sulama şebekesinin su alma yapısı olan ve gayt çayı üzerinde inşa edilen gayt regülatörünün bulunduğu sabanın düzenlenmesi sonucu halkın hizmetine sunmuştur. Gayt regülatörü dinlenme parkı il merkezine 3 km. uzaklıktadır. Düzenlenme çalışmalarına 1988 yılında başlanmış 1991 yılında tamamlanmıştır. 1992 yılında halkın hizmetine açılmıştır. Düzenlenen saha 60 dekar olup, halkın rahat bir şekilde dinlenmesi, piknik yapması için her türlü ek tesisler mevcuttur. Park sahasında yapılan tesisler şunlardır. 1- Çocuk oyun alanı, park sahasına serpiştirilmiş sabit masa ve oturaklar. 2- Yeterli miktarda piknik ocakları, içme sularını giderecek çeşmeler. 3- Bay-Bayan Wc-Lavabo, 2 adet yazlık pergole, çevre temizliği için yeterli miktarda çöp kutuları, Bekçi Evi, Giriş kulübesi, Araç Park Yeri, Çim alanı, Parke yollar, Ağaçlandırılmış alanlar. - 55 -

G.1.1. Yörenin Doğal Değerleri YÜZEN ADA Solhan ilçesi Hanzarşah Köyü Aksakal Göl Mezrasındaki Ada, o yörede yaşayan halk tarafından keşfedilmiştir. Sözkonusu ada, şimdiye kadar görülmemiş bir tabiat olayına sahiptir. Bingöl-Solhan karayolunda 4.5 Km. uzaklıktadır. Yolu stabilize olup, 1.5 km'dir. Yolun asfaltlanması ve gölün ıslahı halinde yerli ve yabancı turistlerin ilgisini artıracaktır. Bingöl'ün turizmi doğa güzelliklerine dayanır. Yüzen Ada da tamamen doğaldır. Göl'ün üç tarafı dağlar ve tepelerle çevrilmiş düz arazi üzerinde bulunan krater göl konumundadır. Göl'ün şimdiki alanı 300 m2' nin üzerindedir. Islahı halinde 500 m2'den fazla olur. Gölün derinliği 50 metreden fazla olduğu sanılmaktadır. Göle devamlı akıntı olduğu tespit edilmiştir. Gölün altından ve kemerlerinden giren su, gölün alt tarafından, gölden daha aşağıdan dereyi beslemektedir. Ufak ufak kaynaklar bu görüşü teyit etmektedir. Yaz ve kış aylarında su seviyesi aynı kalmaktadır Su tatlı ve berrak olup, herhangi bir madensel tuz ihtiva etmemektedir. Balık yetiştirmek mümkündür. Gölün ortasından hareket eden üç ada vardır. Adalar göl içinde bağımsızdır. Üstüne binildiği zaman sal gibi her tarafa ağır ağır hareket etmektedir. Adanın üzerinde 4-5 tane bodur ve dış budak ağacı mevcuttur. Çevredeki bitkiler gölün mevcut suyu ile beslenmektedir. Ada üzerinde bulunan ot kökleri sarılıcı olması nedeniyle toprak tamamen bitki kökleri ile kaynamış ve yapışmış durumdadır. Ayrıca Göl'ün ortasında bulunan adanın yapısı incelendiğinde çayır, ayrık ot ve suda yetişen çeşitli bitkilerin ada üzerinde mevcut olduğu görülmektedir. Göl'ün çevresinde de çeşitli bitkilere rastlamak mümkündür. Yeşil alanın dışında kalan arazi gölden çok yüksektir. Çevresi meşe ve yeşil alan ile kaplıdır. Balık yetiştirmek mümkündür. Gölün ortasından hareket eden üç ada vardır. Adalar göl içinde bağımsızdır. Üstüne binildiği zaman sal gibi her tarafa ağır ağır hareket etmektedir. Adanın üzerinde 4-5 - 56 -

tane bodur ve dış budak ağacı mevcuttur. Çevredeki bitkiler gölün mevcut suyu ile beslenmektedir. Ada üzerinde bulunan ot kökleri sarılıcı olması nedeniyle toprak tamamen bitki Kökleri ile kaynamış ve yapışmış durumdadır. Ayrıca Göl'ün ortasında bulunan adanın yapısı incelendiğinde çayır, ayrık ot ve suda yetişen çeşitli bitkilerin ada üzerinde mevcut olduğu görülmektedir. Göl'ün çevresinde de çeşitli bitkilere rastlamak mümkündür. Yeşil alanın dışında kalan arazi gölden çok yüksektir. Çevresi meşe ve yeşil alan ile kaplıdır. Güneşin Doğuşu İlimiz Karlıova ilçesinin 3250 m. yükseklikteki Bingöl Dağlarının Kale Tepesi'nden " Güneşin Doğuşu"nu normal durumundan çok farklı seyretmek mümkündür. Her yıl 15 Temmuz-15 Ağustos tarihleri arasında en iyi şekilde seyredilebilir. "Güneşin Doğuşu" çok değişik şekillerde, normal halinden çok farklı, heyacanlı ve oldukça korkunç sahneler yaratmaktadır. Dünyada tam anlamıyla "Güneşin Doğuşu" iki yerden izlenir. Birincisi İsviçrenin Alp Dağlarından, ikincisi; Bingöl Dağlarının Kale Tepesi'nden seyredilir. Ulaşım imkanı güçtür. Karlıova ilçesine kadar yol asfalt, dağın zirvesine kadar ham yoldur. Dağın altına kadar arabayla gidildikten sonra zirveye 25-30 dk. yaya çıkılır. Etrafta soğuk su kaynakları ve yeşilllikler görülür. Yol güzergahında dinlenme, konaklama tesisleri mevcut değildir. Güneş doğarken ilk etapda hafif bir kızartı ile belirir. Kızartı etrafta çok renkli güzellikler ve dekorlar yaratır. Daha sonra insana korku veren bir karartı şeklini alır. Kızarıklıklar kor parçası haline gelir. Kor parçası içinde insan yüzünü andıran üç büyük leke (Siyah renkli) belirir. Güneş karartı halinde yavaş yavaş açılmaya başlar. Ufukta görülerek oluşumunu tamamlamak üzere iken altın bir küre gibi görünmeye başlar. Döndükçe etrafa binlerce ışık saçar. İnsanoğlunun daha önce görmediği renkleri o anda görmek mümkündür. Daha sonra güneş elmas parçası gibi kıristalleşip eski durumunu almaya başlar. Oldukça heyacanlı anlar yaşatır. Gözlerde yaşarma, ışık saçma ve anında seyr edememe gibi durumlar olur. Öz-Kale Vali Abdulkadir SARI Dinlenme ve Spor Tesisleri Tesis Bingöl-Muş karayolunun 5 km. de (Şehir merkezinden 7 km.dir) Kaleönü mahallesindedir. 1985-1986 yıllarında 111.000 m2 lik bir alan üzerinde İl Özel İdaresince tesis edilen örnek meyve ve kavak bahçesi içindedir. Bu bahçe içindeki Vali Abdülkadir SARI Dinlenme ve Spor Tesislerine ait alan yaklaşık 7-8 dönümdür. Tesis halka açık olup, her türlü yiyecek ve içeçek müstecir tarafından günlük olarak satılmakta olduğu gibi, piknik için gidenler kendi ihtiyaçlarını kendileri götürüp piknik yapmaları da mümkündür. - 57 -

Kayak Evi ve Tesisleri Bingöl Yolçatı Kayak Merkezi (Kış Turizmi) Bingöl, yeryüzü şekilleri ve iklimi itibariyle kış sporlarına oldukça elverişlidir. İl'de başlıca iki kayak tesisi mevcut olup, bunlardan Kiğı Kayak Evi 1988 de hizmete açılmış, bugün gayri faal durumdadır. Diğer kayak evi Merkez Yolçatı Kayak Evi ve Tesisi olup, sporcuların hizmetine açıktır. MESİRE YERLERİ DSİ Dinlenme Parkı İl Merkezine 3 Km. uzaklıkta bulunan tesis, Bingöl II.Merhale Projesi Gayt Sulama Şebekesi'nin su alma yapısı olan ve Gayt Çayı üzerinde inşa edilen gayt regülatörünün bulunduğu sahanın düzenlenmesi sonucu halkın hizmetine sunulmuştur. Bal Kaymak Evleri Bingöl-Elazığ karayolu üzerinde Kuruca Köyü içinde bulunmaktadır. Bu köy, civarın en güzel bal ve kaymaklarını çıkarmakta ve yöreden geçen yolcular, buranın meşhur bal ve kaymağını almadan geçmemektedirler. Bingöl Kayak Evine 4 km. mesafede bulunan bu köyde özel olarak açılan dükkanlardan saç ekmeği içerisinde bal ve kaymak müştereken satılmakta ve büyük ilgi görmektedir. Avcılık Avcılık yönünden Bingöl, tabiatın insanoğluna bahşettiği ender yerlerden biridir. Eylül-Ekim-Kasım aylarında keklik, tavşan, çulluk, tilki, çil ve bıldırcın avı yapılmaktadır. Ocak ve Şubat aylarında da tavşan, keklik, tilki, kurt ve sansar gibi hayvanların avı yapılmaktadır. Kasım-Aralık-Ocak-Şubat aylarında Murat, Göynük, Gülbahar, Gayt ve Çapakçur çaylarında balık avlanmaktadır. Bu site Kültür ve Turizm Bakanlığı Bilgi İşlem Koordinatörlüğü tarafından hazırlanmıştır. - 58 -

Sülbüs Dağı Volkanik bir dağ olan Sülbüs Dağı Yayladere ilçesi'nin Kuzey Batısında yer almaktadır. Tepesi her zaman karlı görülür. Sivri bir koni görünümündedir. Dağcılar buraya her yıl uğrarlar. Ayrıca bu dağda çeşitli av da yapılır. Dağın üstü düz olmakla beraber, uzaktan sivri görünür. Üstünde Bir ziyaret vardır ve heybetli bir görünüm taşıdığı için çeşitli efsaneler yaşatır. Rivayete göre sülbüs adındaki genç bir delikanlı, starı adındaki güzel bir kıza aşık olur. Araya giren bir cadı bunların evlenmesine engel olur. Oğlan aşkından verem hastalığına yakalanarak ölür. Bu üzüntüye dayanamayan kız da çok geçmeden ölünce vasiyeti üzerine sevgilisinin yanına gömülür. Fakat cadı mezarlarının bile arasında dikenli bir ağaç şeklinde filizlenerek onları orada da ayırmak ister. ve bunların öteki dünya da bile birbirlerine kavuşmadıkları rivayet edilir. G.1.1.1. Konum İKLİM Kuzeyden sokulan nemli-serin hava kütlelerine açık olması ve yükselti faktörü sebebiyle Bingöl ve çevresi yazları sıcak,kışları soğuk geçmektedir.meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğünün verilerine göre Bingöl de yıllık ortalama sıcaklık 12.1 derecedir. Yıllık yağış tutarı 873.7 mm. kadar olup, kar yağışlıgün sayısı 24.5 gün, donlu gün sayısı ise 94.1 gün kadardır.ilimizde belli başlı yaylalar ise; Bingöl Yaylası, Şerafettin Yaylaları, Genç'te Çötele (Çotla) Yaylası, Karlıova'da Hırhal ve Çavreş Yaylası, Kiğı'da Kiğı Yaylası ve Dağın Düzü Yaylaları, Hayvancılık için de çok elverişli olan bu yaylalar, Beritan aşireti (Bertyan) ve çevre köyler için vazgeçilmez özelliklere sahiptir. Yine bu yaylalarda yapılan arıcılıktan elde edilen bal yurdun her tarafından aranır duruma gelmiştir. İKLİM: Kuzeyden sokulan nemli-serin hava kütlelerine açık olması ve yükselti faktörü sebebiyle Bingöl ve çevresi yazları sıcak,kışları soğuk geçmektedir.meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğünün verilerine göre Bingöl de yıllık ortalama sıcaklık 12.1 derecedir. Yıllık yağış tutarı 873.7 mm. kadar olup, kar yağışlı gün sayısı 24.5 gün, donlu gün sayısı ise 94.1 gün kadardır. İLÇELER Bingöl (merkez), Adaklı, Genç, Karlıova, Kiğı, Solhan, Yayladere ve Yedisu.Genç İlçesi: İl merkezine 20 km uzaklıkta olan İlçe sınırları içinde, Sürekli (Diyarbug) köyü sınırlarında Pers Hükümdarı tarafından yapıldığı sanılan Daraheni (Kral kızı) Kalesi kalıntıları ile aynı köy sınırları içinde iki kümbet mevcuttur. Kiğı İlçesi: İl Merkezinden uzaklığı 150 km'dir. İlçedeki başlıca tarihi yapılar, 1401-1402 'de Akkoyunlu.Fahrettin Kutluk Bey' in oğlu Pir Ali Bey tarafından yaptırılan Kiğı Camii, İlçe merkezinde Eskişehir Mahallesinde Balaban Bey Camii ve çeşmesi ile Çanakçı Köyünde Mürsel Paşa Abidesidir.Solhan İlçesi: İl merkezine 60 km uzaklıktadır. Hazarşah Köyü Aksakal Mezrası mevkiinde bulunan bir doğa harikası olan Yüzen Ada çok ilginç olduğu, kadar çok da güzel bir yapıya sahiptir. Gölün ortasında bulunan ada, göl üzerinde hareket etmektedir. Yayladere İlçesi: İl Merkezinden uzaklığı 110 km.dir. İlçede hala birçok orijinal özellikleri bozulmamış olan Cenevizlerden kalma olduğu sanılan tarihi bir kale mevcuttur. Kalkanlı Köyü civarında ise içinde tarihin ilk çağlarında insanların barındığı tahmin edilen ve duvarları bir çok oyma sanatı ile süslü mağaralar ve bu mağaraların çevrelediği şelale ilgi çekici yerlerdir. Yedisu İlçesi: İl merkezine olan uzaklığı 140 km. dir. Doğal güzellikleri arasında Şen Köyü şelalesi ve Akımlı'ya bağlı perçivenk mıntıkasında bulunan şelale yer almaktadır. - 59 -

Mimari Zenginlikler Yeri Yapıldığı Tarih Kullanım Amacı 2010 Özellikleri Toplam (1) Adet BİNGÖL ULU CAMİİ BİNGÖL 1995 İBADET OSMANLI MİMARİ ÖZELLİK CAMİİ SOLHAN KALE 1558 DİNSEL ESKİ MİMARİ YAPI KÖYÜ ÇEŞME KİĞI ÇEŞME KÜLTÜREL SELENK KÖPRÜSÜ KİĞI KÖPRÜ KÜLTÜREL TARİHİ MESCİT VE KİĞI DİNSEL ESKİ MİMARİ YAPI MİNARE BALABANBEY CAMİİ KİĞI DİNSEL ESKİ MİMARİ YAPI FÜLTEN HAMAMI KİĞI HAMAM KÜLTÜREL YAPI MESCİT ADAKLI DİNSEL ESKİ MİMARİ YAPI VANK KİLİSESİ KİĞI YIKIK ESKİ MİMARİ YAPI HAKÜSTÜN KİLİSESİ KĞI YIKIK ESKİ MİMARİ YAPI GÜNEYAĞIN KİĞI YIKIK ESKİ MİMARİ YAPI KİLİSESİ Tablo 47: Mimari Zenginlikler ( İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü) G.1.1.2. Fiziki Özellikleri. İlin Çoğrafi Durumu : Bingöl İli İl sınırları içinde arazi oldukça engebeli ve yüksek olup, denizden yüksekliği 1250 metreyi aşar Dağlar ve tepelik alanlar çok geniş bir yer kaplar. Yükseklikleri 2000 metreyi aşan dağlık alanlar ise 1500-2000 metre arasında yükseltiye sahip olan tepelik alanların 3. jeolojik zaman (meozoik Tersiyer) da tektonik hareketler sonucunda meydana geldiği tespit edilmiştir. Bingöl dağlarının yapısında genellikle bazalt ve andezitler bulunur. Kuzey-Batı Güney-Doğu yönünde uzanan Bingöl dağlarının kuzey yamaçları hafif eğimli olduğu halde güney kesimleri oldukça sarptır. SICAKLIK Bingöl de karasal iklimin özelliğine bağlı olarak gece ile gündüz en sıcak ay ile en soğuk ay arasındaki farkı fazla olmaktadır. En sıcak ay Ağustos, en soğuk ay ise Ocaktır. İlin sıcaklık şartları üzerinde başta enlem durumu olmak üzere (38º kuzey enlemi), deniz seviyesinden ortalama yüksekliğin fazla olması etkenleri rol oynamaktadır. Uzun yılların sıcaklık ortalamalarına göre en yüksek sıcaklık değeri 42º en düşük sıcaklık değeri -25.1º yıllık sıcaklık ortalaması da 12º dir. BASINÇ VE RÜZGAR İlkbaharla birlikte hava ısınmaya başlasa da çevredeki dağların yüksekliği sebebiyle dağlık kısımların nispetten soğuk olur. Ova ve dağlar arasında görülen basınç farkından ötürü ovaya doğru bir hava akımı görülür. Sonbahar ve kış mevsiminde ise Sibirya daki yüksek basınç merkezi Bingöl ü de etkisi altına alır. İlde hakim olan rüzgarlar genellikle batı kuzeybatı istikametinden eserler. - 60 -

TABİİ BİTKİ ÖRTÜSÜ Doğu Anadolu nun en zengin orman alanlarına sahip olan İllerden biri olan Bingöl de ağaç türü olarak meşenin meydana getirdiği ormanlar yaygındır. Bu ormanlar 1900 m. Yüksekliğe kadar yayılış gösterir. Ancak ormanların uzun süre tahrip edilmesi sonucunda ve ormanların tam anlamıyla yok edildiği yerlerde bozkır (Step) bitki örtüsü görülür. İlin toplam arazisi 812.537 hektar olup bu arazinin kullanım durumu şöyledir; %7.28 i tarım arazisi, %27.92 si orman, % 10.25 i ağaçlandırma alanı, % 51 i mera, % 2.2 si çayır ve % 1.3 ü diğerleridir. 1- DAĞLAR YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ Bingöl arazisi çok dağlıktır. Yükseklikleri 3000 metreyi aşan dağlar bulunur. Dağlar üzerindeki yaylalar ve düzlüklerin yükseklikleri 2000 metreden aşağı düşmez. Ova niteliğindeki yerler bile 1000 metrenin üzerinde bulunmaktadır. Bingöl ovasının dört tarafı tarafı dağlarla çevirilidir.dağların Yüksek kısımlarını doruklar, buzul gölleri, etek kısımlarını ise moren kalıntıları kaplar. Dağlar genellikle seyrek ormanlık olup, güney bölümlerinin bazı kısımları çıplaktır. Meşe ormanları dağların 1200möetreden aşağı kısımlarında görülür. Volkanik sahaların en çok rastlandığı yer Göynük suyu ile Peri suyu arasındaki bölgedir. Volkanik olan bu bölge çukurluk ve yükseltileriyle dağların genel durumunu bozacak niteliktedir. Ayrıca buradaki dağların bünyesinde kısmen bezalt türünde akıcı, kısmen andezit tipinde kıvamlı lavlar büyük yer tutar. Üçüncü zaman sonlarındaki tektonik olaylar neticesinde kırılmalardan sonra yeryüzüne çıkan lavlar bir örtü gibi etrafa yayılmıştır. Bu arada bazı kırılmalar sonucunda bu örtünün bazı kütleleri çökmüş, bazıları ise yükselmiştir. Bingöl İline adını veren Dağları bu zamanda oluşmuştur. DAĞIN ADI YÜKSEKLİK Bingöl Dağı 3250 Genç Dağı 2940 Şeytan Dağı 2906 Şerafettin Dağı 2544 BAŞLICA DAĞ VE TEPELER OVALAR Bingöl de dağlar orta kısımlarda birbirinde uzaklaşarak genişlemiş ve bu genişleyen yerde Bingöl ovası meydana gelmiştir. Bu ovayı bir çok akarsular çeşitli yönlerde parçalanmıştır. Ovanın yüzölçümü 80 km² olup deniz seviyesinden yüksekliği 1150 metredir. Bingöl Ovası ndan; Genç, Karlıova ve Sancak Ovaları gibi küçük ovalar da mevcuttur. AKARSULAR Peri suyu : İl sınırları içindeki uzunluğu ilin en önemli Peri Suyu dur. Toplam 258 Km. uzunluğa sahip Peri suyu nun İl sınırları içindeki uzunluğu 112 km dir. Karagöl ve Bingöl Dağları ndaki kaynaklardan çıkan sular Karlıova İlçesinin kuzeybatısında Elmalı dersi ve Çerme de Kalmas deresi ile birleşerek Peri Suyu nu meydana getirirler. Peri suyu buradan itibaren güneydoğu yönünde akıp Kiğı sınırları içinde çorik dağı ndan Fas deresini, daha güneyden Çobi Suyu ve kalman deresini alarak il sınırlarından çıkar. Tunceli il sınırları içinde geçerek Muzur suyu ile birleşir. Elazığ da yeşildere civarında Fırat a karışır. - 61 -

Murat Nehri : İlin en önemli akarsularından biridir. Aynı zamanda Fırat ın en büyük kollarından biridir. Nehir kaynağını Van Gölünün kuzeybatı ucundaki Aladağdan ve Bingöl dağlarından aldıktan sonra Malazgirt, Muş, Bulanık ve Bingöl gibi yer yer yüksek ovaları ve dağları doğu-batı doğrultusunda aşarak Elazığ İli sınırlarına girer. Keban ilçesinin kuzeydoğusunda karasu ile birleşerek Fırat Nehrini meydana getirir. Murat Nehri nin Bingöl İli içindeki toplam uzunluğu 96 km.dir. Göynük Suyu : Murat Nehri nin bir kolu olan Göynük suyunun başlangıç ve bitiş noktaları İl sınırları içinde kalmaktadır.bingöl dağları nın batı yamaçlarındaki Karkapazarı Köyünden doğup çoriş dağlarından bazı dereleri alarak Ekinyolu Köyü yakınındaki Mendo Suyu ile birleşir. Bundan sonra Genç İlçesi yakınındaki Murat Nehri ne karışır. GÖLLER Bingöl İli sınırları İçerisinde büyüklük açısından önemli sayılabilecek herjangi bir göl yoktur. Fakat çok sayıda buzullar tarafından açılmış sirk adı verilen küçük göl vardır. Bu göllerin en önemlileri şunlardır : Gölbahri, Kerkis Gölü, Zırlır Gölü, Sar Gölü, Kuş Gölü, Harem Gölü, Er Gölü, Kıllı Göl, Manastır Gölü, Belli Göl, Karlı Göl, Çili Göl ve İçme Gölüdür. TABİİ BİTKİ ÖRTÜSÜ Doğu Anadolu nun en zengin orman alanlarına sahip olan İllerden biri olan Bingöl de ağaç türü olarak meşenin meydana getirdiği ormanlar yaygındır. Bu ormanlar 1900 m. Yüksekliğe kadar yayılış gösterir. Ancak ormanların uzun süre tahrip edilmesi sonucunda ve ormanların tam anlamıyla yok edildiği yerlerde bozkır (Step) bitki örtüsü görülür. İlin toplam arazisi 812.537 hektar olup bu arazinin kullanım durumu şöyledir; %7.28 i tarım arazisi, %27.92 si orman, % 10.25 i ağaçlandırma alanı, % 51 i mera, % 2.2 si çayır ve % 1.3 ü diğerleridir. G.1.2. Kültürel Değerler SİT ALANLARI NO ADI YERİ KAPLADIĞI ALAN (KM2) TÜRÜ BULUNAN TARİHİ ESERLER YAPILAŞMA DURUMU TESCİL TARİHİ 1 Kaleönü Kalesi Bingöl 1 km2 Tarihi Yapı yok Tarihi Yer altı Yapısı Restorasyon koruması gerekli 14.09.1988 2 Sebeterias Kalesi Bingöl Kale " Tahrip Edilmiş 3 Kale Zindanı Solhan 100 M2 Yapı " Kısmen Yıkık 24.09.1999 4 Kasr Magazin Solhan 100 M2 Yapı " Tahrip Edilmiş 25.09.1997 5 Ginç Kalsi Solhan 500 M2 Kale " Tahrip Edilmiş 24.01.1997 6 Şeref Meydanı Anıtı Solhan 500 M2 Anıt " Sağlam Koruma Altında 08.06.1984 7 Cankurtaran Tepe Solhan 1,5 KM2 Yer altı Yapı " Tarihi Yer Altı Yapısı Yıkık Durumda 20.07.1988 8 Tarihi Mezarlık Solhan 1 KM2 Mezarlık " Çevre Düzenlemesi Yapılmış Koruma Altında 24.09.1997 9 Kral Kızı Kalesi Genç 500 M2 Kale " Büyük Kısmı Yıkılmış 15.12.1988 10 Kümbet Genç 300 M2 Yapı-Dini " Orta Çağ Restorasyon Gerekli 25.01.1989 11 Kuba Kümbeti Genç 50 M2 Yapı-Dini " Orta Çağ Restorasyon Gerekli 21.06.1989 12 Zulum Tepe Bingöl 2 KM Yer Altı Yapı " Tarihi Konaklama Yeri Retorasyon Gerekli 14.09.1988 13 Gayt Kalesi Kalıntısı Bingöl 700 M2 Tarihi Yapı " Tamamen Yıkılmış - Tahrip Durumundadır 15.07.1991 14 Tarihi Kalıntı Genç 300 M2 Eski Yapı " Harebe Durumunda 15 Azizan Anıtı Karlıova 250 M2 Anıt " Sağlam Koruma Altında 08.06.1984 16 Mürsel Paşa Anıtı Kiğı 150 M2 Anıt " Sağlam Koruma Altında 08.06.1984 17 Dereinazik Bingöl 350 M2 Kale " Tahrip Edilmiş Durumda - 62 -

Kalesi 18 Kiğı Kalesi Kiğı 500 M2 Kale " Kısmen Tahrip Edilmiş, Restorasyon Gerekli 14.05.1982 19 Zağ Mağarası Bingöl 400 M2 Eski Yapı " Kısmen Tahrip Edilmiş, Restorasyon Gerekli 20 Yüzen Ada Solhan 300 M2 Doğa " Doğa Yapısı Restorasyon Gerekli 16.01.2001 Tablo 48 İlimizde bulunan kültürel değerler ( İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü-2011) MAHALLİ EL SANATLARI : Bingöl de mahalli el sanatları daha ziyade dokuma ve örgücülüğe dayanmaktadır. Zira Bingöl ve yöresinde halkın en önemli geçim kaynağı hayvancılık olduğu için geleneksel el sanatlarında da bu unsurun tesirini görmek mümkündür. Dokuma ve örgücülüğün yanında ağaçtan ve topraktan yapılan el sanatları da yaygınlık göstermektedir. Ancak bugün geleneksel el sanatları gelişen teknoloji ve şehirleşmeyle birlikte yavaş yavaş yok olma eşiğindedir. İnsan elinin emeğiyle yapılan sanatlar yerini makinalara bırakmak zorunda kalınca el sanatları da işlekliğini kaybetmiştir. Yalnız Bingöl de (bilhassa kırsal kesimlerde) hala mahalli el sanatlarına rastlamak mümkündür. Özellikle dokuma ve örgücülük azda olsa çömlekçilik varlığını korumaktadır. Kent merkezlerinde halı dokuma tezgahları ve kursları açılarak halıcılık faaliyetleri bir plan çerçevesinde sürdürülmektedir. Kırsal muhitlerde ise halk öncelikle kendi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla halı, kilim, palas, çorap, eldiven, heybe, keçe ve çömlekçilik ile ağaçtan yapılan tahta kaşıklar, hamur tekneleri, oklava ve kaval gibi mamulleri geleneksel olarak kendi el becerisi ve sanat zevki ile üretmektedir. Bingöl de özellikle kırsal kesimde yaptığımız inceleme ve gözlemler neticesinde en yaygın olarak sürdürülen mahalli el sanatlarını yapıldıkları malzemelere göre nazarı dikkate alarak şöyle sınıflandırmak mümkündür. A- HAYVANSAL ÜRÜNLERDEN YAPILAN EL SANATLARI (Dokuma ve Örücülük) : Halkın çoğunun bu yörede hayvancılıkla uğraştığını ve dolayısıyla da hayvansal ürünlerden faydalandığını İlin Ekonomisi bölümünde ifade etmiştik. El sanatlarında dokuma ve örgücülük için hayvanın yününden yararlanılarak üretilen başlıca ürünler şunlardır. HALI : Halı, kilim, palas ve heybe genellikle ilkel tezgahlarda dokunmaktadır. İlkel yöntemlerle üretilen halıların tezgahı önce karşılıklı olarak dört adet kazık çakılarak yapılır. Bu kazıklar sabit olup, halının uzunluğuna ve enine göre ayarlanarak çakılır. Kazıkların arka tarafına birer gücü ağacı yerleştirilir. Çözgü ipleri gergin bir şekilde gücü ağaçlarlarından geçirilir. Daha sonra halının başlama kısmına kasnak yerleştirilir. Dokuma işinde ilmekler atılıp ilmek uzunluğu kadar kesildikten sonra kerkitle sıkıştırılır ve halı makası ile kesilir. Tezgahta bir kişi çalışabilir. Bingöl de halıcılık işi genellikle sonbahar ve kış aylarında devam eder. İlkel dokuma tezgahlarında üretilen halıların yanı sıra son yıllarda Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğünün açmış olduğu halıcılık kurslarında modern tezgahlarda çağa uygun kaliteli halı üretimine başlanmıştır. Halk Eğitimi kurslarında özellikle Hereke ve Isparta tipi halı çeşitleri dokunmaktadır. Üretilen halının kalitesi, kullanılan yünün cinsi, dokunuştaki incelik ve maharet desen ve boyalamalardaki estetiğe göre değerlendirilir. Bingöl halılarında hakim olan renk kırmızıdır. Halılarda kullanılan motif ise daha çok çiçek, deve boynu, eli belinde, geometrik şekiller ve diğer bitkilerin şekilleri motifleridir. Halının yapımında kullanılan yün ise iyice temizlendikten sonra çıkrıklar ve kırmanlarla kullanışlı hale getirilip dokumada kullanılır. KİLİM : Yöre insanının yüzyılların verdiği tecrübe ve maharetle ürettiği Bingöl kilimlerinde tabiatın güzellikleri ve renk cümbüşleri estetik anlayış ve sanat zevki hakimdir. Kilimlerde güneşin doğuşu, canlı hayvan resimleri bitki motifleri ve simetrik veya geometrik desenler kullanılır. Kilimin yapımında kullanılan yün ya tabii renginde, yada yerli boyalarla boyanarak uygun hale getirilir. Kilimin dokumasında halıdan farklı olarak ilmekler atılmayıp çözgü iplerinin arasında masura geçirilir ve kerkitle sıkıştırılır. İmal edilen kilimler oda süslemeleri, yatak örtüleri ve namazlık olarak kullanılır. - 63 -

PALAS : Keçi kılından yapılan iple dokunur. Tezgahı kilim tezgahının aynısı olup, fazla desen işlerine ve süslü motiflere yer verilmez. Daha çok simetrik ve geometrik desenler kullanılır. Sade bir süsleme tekniği ile dokunan palaslar evlerde halı ve kilimlerin altına serildiği gibi yolluk olarak ta kullanılmaktadır. HEYBE : Umumiyetle omuzda, at, eşek ve benzeri yük hayvanlarında yük taşıma aracı olarak kullanılan heybe birbirine yapışık iki torbadan ibarettir. Eşya ve yük taşımak için yapıldıklarından dokumaların çok sağlam olarak yapılır. Yörede atın terkisinde eğere bağlanır. Heybe, palas ve kilim parçalarından yapılır. Tezgahı basit olup, kilim ve palas tezgahlarında dokunur. Çözgü ipleri yünden ve keçi kılından olur. Desenleri kilim ve palas desenlerinden pek farklı değildir. KEÇE : Beyaz veya kırmızı kuzu yününden yapılır. Yapımına geçmeden önce yün ayıklanıp yıkanır. Güneşte kurutulan yün kilim üzerine serilir. Serme işlemi sonrası kilim ile beraber rulo yapılır. Rulo yapılan yün ıslatıldıktan sonra düz bir zemin üzerinde güçlü ve kuvvetli dört erkek tarafından bir gün devamlı ara vermeksizin ayaklarla yuvarlanarak dövülür. Dövülme işinden sonra rulo açılır. Düz bir zemin üzerinde kurutulmaya bırakılır. Yapılan keçe evlerde üzerine oturmak için serilir. Bunun dışında dikdörtgen biçiminde dikilip soğuk günlerde çobanlara giydirilir. ÇORAP : Genellikle koyun yününden yapılır. Çorapların üzerinde halkın zevk ve sanat anlayışını yansıtan motifler kullanılır. Renk olarak en çok beyaz renkte olan çoraplar siyah ve kırmızı yünden de yapılmaktadır. Motif olarak bitki, hayvan ve eşyalarla ilgili şekiller ve simgeler kullanılmıştır. Çorap yapımına üç şişle başlanır. Yapılışı 4 cm ye ulaştığı zaman şiş sayısı beşe çıkarılır. Yörede kış şartları şiddetli ve uzun sürdüğü için hemen hemen her evde çorap örme işi yapılır. Çorapların ağız kısmına istenilirse püsküllerde takılabilir. ELDİVEN : Eldivenin örümü de çorap örümü gibidir. eldivenler ya beş parmaklı örülür yada tek çıkıntılı olarak örülür. Genelde beyaz ve kahverengi kullanılıp sade veya desenli de yapılabilir. Desen olarak genelde çiçek şekilleri veya diğer bitki şekilleri kullanılır. Parmak uclarına ve ağız kısımlarına da istenilirse püsküller takılarak süs verilebilir. Yukarıda belirttiğimiz dokuma ve örgücülükten başka Bingöl de kadınların ve genç kızların yaptıkları elişleri de oldukça yaygınlık göstermektedir. Özellikle simle kumaşlara işlenen süsleme biçimi ile yazma ve yemeni uçlarına laçık yapılan çiçek motifli oyalar yörede sıkça rastlanan diğer el sanatlarıdır. Ayrıca el yapımı masa örtüleri, sehpa örtüleri gibi dantele dayanan ürünlerde dikkati çekmektedir. B-AĞAÇTAN YAPILAN EL SANATLARI : Ağaç işçiliğine dayanılarak yapılan el sanatları içinde en çok dikkati çekenler şunlardır. DEKİK : Bingöl e özgü olup, dekik olarak tabir edilen bir tür çoban çalgısıdır. Çok eskilerden beri Bingöl de yapıldığı söylenen dekik top biçimindeki yuvarlak bir ağaç parçasının içinin oyulması suretiyle yapılır. İki yanında iki delik olup, bunlardan bir sigara kağıdı ile kapatılarak nefesle çalınır. Böylece ahenkli bir sesi çıkarması sağlanmış olur. Dekik özellikle Genç İlçesi Çaytepe Beldesi ve civar köyleri ile Kiğı İlçesi köylerinde hala yapılmaktadır. - 64 -

KAVAL : Türk Halk Müziğinde kullanılan üflemeli bir çalgı olan kaval dilli ve dilsiz olmak üzere iki biçimde yapılır. Gürgen ve şimşirden yapıldığı gibi kamıştan da yapılır. Özellikle çoban çalgısı (zel) olarak yörede çokça kullanılır.eski devirlerde İldeki ustalarca sıkça yapılmasına rağmen günümüzde bu el sanatı da giderek zayıflamaya, azalmaya başlamıştır. Kaval Anadolu nun pek çok ilinde olduğu gibi Bingöl de de halkın muhayyilesinde, sanat anlayışında mühim bir yere sahiptir. Zira bir çok hikaye ve efsanede bahis mevzuu olur. Kara Koyun Efsanesinde çoban bolca tuz yedirilen ve birkaç gün susuz bırakılan kara koyunu su içmekten caydırmak ve ağanın güzel kızını almak için kavalını ustaca kullanıp herkesin olamayacak bir şey dediğini yapmayı başarır. Kavalıyla duygu dolu ezgileriyle kara koyunu etkileyip su içmekten vazgeçirir. KAŞIK-KEPÇE (KUNDİYES) : Kaşık ve kepçeler önce kaba şekilde kesilip yontulmuş ağaçlardan yapılır. Daha sonra üzerleri işlenip cilalanır. Ancak bu işlemeli ve cilalanmış kaşıklar zamanla yerlerini sade desensiz tahta kaşıklara bırakırlar. İşlemeli olanlar daha ziyade sergi için veya vitrinlik eşya olarak kullanılmak için yapılırlar. Yöredeki köylerin çoğunda hala tahta kaşık ve kepçeler yapılıp mutfak aksesuarında yerlerini muhafaza etmektedirler. Fakat modernleşme ve sanayileşmeyle birlikte artık eskisi gibi tahta kaşık ve kepçeler el emeği göz nuruyla üretilmeyip geleneksel özelliklerini yavaş yavaş yitirmeye başlamıştır. Metal Kaşık,çatal ve kepçe gibi mamüller yaygınlık kazanmıştır. Ayrıca Bingöl de bu ağaç işlemelerinin yanında yağ, bal ve hamur tekneleri ile yöreye özgü imal edilen çeyiz sandıkları da yapılırdı. Özellikle Cumhuriyet öncesinde bu el sanatları halkın ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olarak yapılırdı. Bu el sanatları içinde bilhassa çeyiz sandıkları ustaların ince sanat anlayışı ve yılların verdiği tecrübe ile çok estetiki bir görünümde imal edilirdi. Değişik desenler ve oymacılık motifleri işlenip istenilirse boyanarak kullanıma hazır hale getirilirdi. Yine yörede çocuklar için ağaçtan yapılmış beşik, araba ve oyuncaklar ile çiftçilikle uğraşan halkın ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olarak saban, döven, harman savurma ve benzeri tarım aletleri de çokça yapılan el sanatlarındandır. Kırsal yerleşim birimlerinde bu el yapımı mamüllere hala rastlamak mümkündür. C-TOPRAKTAN YAPILAN EL SANATLARI : Topraktan yapılman el sanatları kullanılabilecek ve kolaylıkla yoğrulup şekillendirilebilecek özel bir çamurdan yapılır. Yumuşak ve işlenebilir halde bulunan toprağa çeşitli teknikler uygulanarak bazı biçimler verilir. Bu tarz malzemenin kullanılmasıyla yapılan el sanatları içinde çömlekçiliğe dayanan çeşitli boy ve biçimlerde destiler,küpler, tava ve tencereler ile toprak ve taşın malzeme olarak kullanılmasıyla yapılan ekmek tandırları dikkati çekmektedir. ÇÖMLEKÇİLİK : Çömlekçilik sadece Bingöl de değil dünyanın pek çok yerinde ilk insanlardan beri asırlardır sürdürüle gelmiştir. Her toplumda kendine özgü bir biçim ve motifte çeşitli çömlekler yapılır. Bingöl ün hemen hemen her muhitinde, kırsal yerleşim birimlerinde çömlekçilik yaygın olarak gözükmektedir. Solhan, Karlıova ve Genç ilçesi Çanakçı (Cumsiyer) köyünde yaptığımız gözlemler ve incelemeler neticesinde genel. olarak bir çömlek şöyle yapılır. Önce özel seçilmiş çamur dövülüp yoğrulur. Ardından hamur haline getirilen çamur uzun çubuklar halinde yuvarlanıp üst üste dizilir. Birbirine kaynaştırılarak düşmemesi sağlanır.çamurun kuruyup sertleşmesi ve yüzeyinin işlenebilir hale gelmesi için iki-üç gün bekletilir. Bu bekletilen çanağın yüzey kısmı dişli bir testere ile kazınarak pürüzler alanı saydamlaştırılır. Çömleğin boynu etrafında kazımak suretiyle kabartmalar yapılır. İstenildiği takdirde değişik motifler de yapılarak boyalanır. Ancak bu tarz boyalı ve desenli çömlekler daha çok süs eşyası olarak kullanıldığı için pek fazlaca yapılmamaktadır. Daha ziyade sadeleri yapılıp, mutfak aksesuarında kullanılır. Bu şekilde onlara halk arasında hılık adı verilir. Hılık olarak hazırlanan çömlekler sağlam olması ve su geçirmemesi için fırında bekletilir. Fırınlama işlemi sonucunda kullanıma sunulurlar. - 65 -

Çömlekler hangi tür ve boyda yapılacaksa (tencere, küp, desti gibi) ona göre şekillendirilirler. Isıya dayanıklı yapıldıkları gibi içindeki sıcak veya soğuk içecek ve yiyeceği sabit ısıda muhafaza ederek korurlar. Dolayısıyla günümüzde dahi bir çok kimse hala yemeklerini çömleklerde yaptıklarını ve daha fazla lezzet aldıklarını ifade ediyorlar. Bu yönüyle çömlekler ayrı bir önem yaşamaktadır. TANDIR : Halkın ihtiyacına yönelik olarak topraktan ve taştan yapılan ekmek tandırları bir tür fırın görevi görmektedir. Tandırda pişirilen ekmeğin kendine has bir lezzeti vardır. Hala bir çok kırsal kesimde olduğu gibi kent merkezlerinde de bu tandırlara rastlamak mümkündür. Çömlek yapımında olduğu gibi tandır için de kolay yoğrulup şekil alabilecek özel bir toprak kullanılır. Bu toprak yoğrulup, içine biraz da saman karıştırılarak dayanıklılığı ve yapışkanlığı sağlanmış olur. Yoğrulan çamur, çubuklar halinde üst üste dizilerek kaynaştırılıp 70-80 cm. civarında bir yükseklikte çanak haline getirilir. Bu çanak ağız kısmından dibine doğru genişliği artacak şekilde olup, tabanında da ön tarafa doğru bakan bir deliği tünelciği vardır. Bu tünelcikten tandırın külü alınır. Temizliği yapılır. Yapılan bu tandır çanağının etrafı taşlarla örülerek yapısı korunmuş olur. Ekmek pişirilmek istendiğinde tandır odun tahta gibi yakacaklarla ısındırılır. Normal bir sıcaklığa sahip olan tandırın iç kısmına çanağına hazırlanan ekmeklik hamur ıslandırılarak yapıştırılır. Bu şekilde ekmekler tandırın çanağında odun ateşi ile pişmiş olur. MAHALLİ YEMEKLER : LÖL (GÖMME) : Malzemesi : 1 kğ. Un, 1 kğ. ayran, yoğurt veya bir çeşit kurutulmuş çökelek, sarımsak ve 200 gr. tereyağı Yapılışı : Özellikle kış mevsiminde yapılan İl genelinde farklı isimlerle tanınan bir yemek olmasına rağmen yapılışı çok yaygın olan bir yemek çeşididir. Gömme yemeği killi topraktan yapılmış özel bir kapta ve ocakta pişirilmekle beraber bazen iki sac arasında veya ateşin altına atılarak pişirilir. Hazırlanan hamura (hamur mayasız olacak ve sadece su ile yoğrulmuş olacak) ocaklığın büyüklüğüne göre geniş, kalın ve yuvarlak ekmek şekli verilip ateşe bırakılır. Ateşe bırakılan yemek iyice piştikten sonra çıkarılarak soğutmaya bırakılır. Soğutulan ekmek geniş bir kabın içine küçük küçük doğranır. Ekmek doğrandıktan sonra daha önce hazırlanmış ve sulandırılmış sarımsaklı çökelek veya sarımsaklı yoğurt dökülür. Daha sonra kızartılmış tereyağı sarımsaklı çökelekli ekmeğin üzerine dökülür. Akabinde hoşafla birlikte servis yapılır. MASTUVA : Malzemesi : 2 kğ. ayran 300 gr. pirinç, 125 gr tereyağı Yapılışı : Pirinçler ayıklanıp yıkandıktan sonra geniş bir tencereye bırakılır. Ve ayran ilave edilir. Tencere konulan malzeme normal yanan bir ocağın üstünde karıştırılmaya başlanır. Ayranın bozulmaması için tahta bir kaşıkla ara verilmeksizin mütamediyen karıştırılır. Ayran kaynamaya başladıktan sonra karıştırma işlemi bir müddet devam eder. Yemek katı hale gelinceye kadar ateşte bırakılır. Katılaşan yemek ateşten alınarak ortası boşaltınmış vaziyette kapa konulur. Kızartılan tereyağı ortası boşaltılan yemeğin içine dökülür ve servis yapılır. AYRAN ÇORBASI : Malzemesi : 2 kğ. ayran, tuz, 1 avuç un, 1 adet yumurta, 500 gr. dövme veya pirinç, 1 avuç nohut Yapılışı : Geniş bir tencerenin içerisine ayran boşaltılarak içine un, tuz ve yumurta sarısı ilave edilir ve karıştırılmaya başlanır. Normal bir ateşte tahta kaşıkla ayran kaynayıncaya kadar karıştırılır. Ayran kaynama aşamasına geldikten sonra nohut ve dövme veya pirinç ilave edilir. 30-40 dakika kaynatıldıktan sonra yemek ateşten alınarak servis yapılır. Ayran çorbası keşktende yapılır. Keşk için günlerce ayran toplatılıp küplerde saklanır. Küplerde korunan ayran alabildiğince ekşitilir. Ekşitilen ayran büyük kazanlarda ateşe bırakılır ve karıştırılmaya başlanır. Ayran kaynatıldıktan sonra içine dövme ve az miktarda nohut eklenir. Karıştırma işlemi ayranın katılaşmasına dek devam eder. Katılaşan yemek ateşten alınarak soğutulmaya bırakılır. Soğutulan keşk köfte - 66 -

büyüklüğünde hazırlanıp güneşe bırakılır ve kurutulur. Genelde kış mevsiminde ayran çorbasının yapımında kullanılır. SIRIN (SÖRİNA PELİN) : Malzemesi : Yufka ekmek, yoğurt, sarımsak, tuz ve tereyağı Yapılışı : Pişirilip hazırlanan yufkalar 4-5 cm. dürülür. Dürülen yufkalar hamur tahtası üzerinde 4-5 cm. aralıklarla kesilir. Kesilen parçalar dik gelecek şekilde yan yana sıkı sıkıya dizilir. Dövülen sarımsak yoğurda katılarak sarımsaklı yoğurt işlemi yapılır. Sarımsaklı yoğurt dizilen ekmeğin üstüne dökülür. Daha sonra üzerine kızartılmış tereyağı ilave edilerek yemek servise hazır hale gelir. TURAKIN (PATİLE) : Malzemesi : Hamur, soğan, maydanoz, çökelek veya peynir, kavurma, tereyağı Yapılışı : Yoğrulan hamur oklava ile yufka ekmek şeklinde açılıp ikiye katlanacak vaziyete getirilir. Arasına soğan, maydanoz, çökelek veya peynir ve kavurma konularak yufka ekmek ikiye katlanır. Ekmeğin kenarları parmakla bastırılarak sacın üstüne bırakılır. Pişen ekmek, sacdan alınarak kaba konur ve üstüne tereyağı gezdirilerek servis yapılır. KILÇ : Malzemesi : Hamur, soğan, maydanoz, çökelek veya peynir Yapılışı : Hazırlanan hamur birer ekmek miktarı kadar bölünür. Hamurun içine soğanlı çökelek, maydanoz konur ve hamurun açık uçları bir araya getirilerek tandıra yapıştırılır veyahut normal yanan ocakta tavada yağla birlikte kızartılır. Piştikten sonra doğranıp yağ dökülerek servis yapılır. TUTMAÇ ÇORBASI : Malzemesi : Un, nohut, kavurma, süzme,tutmaç,toz biber,yağ,tuz Yapılışı : Un,tuz ve su bir arada yoğrularak hamur haline getirilir. Hamur yufka ekmek haline getirilerek üçgen şeklinde kesilir.kesilen bu yufka ekmek güneşin önüne bırakılarak kurutulur. Nohutlar haşlanır.önceden hazırlanan süzme, sulandırılarak ayran şekline dönüştürülür. Nohut ile süzme ateşe bırakılarak karıştırılır ve kaynatılır. Kaynaması esnasında tencereye kavurma ilave edilir. Daha sonra tenceredeki süzmeli suyun miktarına göre katı olmayacak şekilde kurutulmuş tutmaç katılır. 10-15 dakika kadar ateşte tutulan yemek indirilir. Servis yapılmadan evvel yemekler tabaklara konur ve bir arada kızartılmış toz biber ve tereyağı yemeğin üstüne dökülerek servis yapılır. LOPİK : Malzemesi : İnce (köftelik) bulgur, un, sarımsak, yoğurt, tereyağı ve pul biber Yapılışı : İnce bulgur önce ısıtılan suda yumuşatılır. Yumuşatılan bulgura un ilave edilerek ikisi bir arada yoğrulur. Yoğrulan un ve bulgur basık, yuvarlak, ortası delik küçük yumaklar haline getirilip kaynatılan suya atılarak haşlanır.haşlanan yumaklar sudan çıkarılıp küçük parçalar halinde doğranır. Bir başka kapta sarımsaklı yoğurt hazırlanır. Hazırlanan sarımsaklı yoğurt önceden parçalar haline getirilen yemeğe dökülür. Akabinde pul biber ile kızartılmış tereyağı yemeğin üzerine dökülür ve böylece servise hazır hale gelir. MALİYEZ : Malzemesi : Un, su, tuz, tereyağı, sulandırılmış pekmez Yapılışı : Ateşte kaynatılmış suya un serpilir. Unlu su katılaşana kadar karıştırılır. Suya katılan un parçalarının bir araya gelip yumaklaşmaması için karıştırma işlemi sürdürülür. Yemek piştikten sonra ateşten indirilir ve tabaklara ortası boşaltılmış bir şekilde konur. Tavada kızartılmış tereyağı bu orta kısma dökülür. Bazen tereyağı ile beraber sulandırılmış pekmez yemeğe katılarak servis yapılır. PARPAR (SEMİZOTU) : Malzemesi : Semizotu, çökelek veya peynir, sarımsak, tereyağı, tuz Yapılışı : Kök kısmı kesilmiş ve henüz tohum bağlama aşamasına gelmemiş semizotu ayıklanıp yıkandıktan sonra normal büyüklükte doğranarak kaynatılan suda haşlanır. Haşlanan semizotu süzülerek suyu sıkılır. Tencerede dövülmüş sarımsak ile çökelek tereyağıyla kavrulur. Kavrulan çökeleğe haşlanıp - 67 -

suyu sıkılmış olan semizotu ilave edilir. Hepsi bir arada karıştırılıp kavrulduktan sonra tabaklara konup servis yapılır. PILIK : Malzemesi : Bulgur kepeği, soğan, tereyağı ve pul biber Yapılışı : Kaynatılmış suya kavrulan soğan ve tereyağı ilave edildikten sonra bulgur kepeği de eklenerek ateşin üzerinde karıştırılarak pişirilmeye bırakılır. Yemek katılaşıncaya değin ateşte bekletilir. Katılaşan yemek ateşten alınarak tabaklara konulur ve servis yapılır. GELENEKSEL HALK GİYSİLERİ : Geleneksel halk giysileri Bingöl folklorunu ve yöre kültürünü en güzel aksettiren hususiyetlerden biri olup kendine has motifler ve estetik nitelikler taşır. Bu giysilerde hakim olan başlıca renkler,kırmızı,siyah, beyaz ve yeşil renklerdir. Giysilerin bir kısmı sade olduğu gibi bir kısmı sade olduğu gibi bir kısmı da karışık renkli ve desenlidir. Bu husus kadın ve erkek giysilerinde farklılık arz etmektedir. Kadın giysilerinde yaygın olan renk, kırmızı ve yeşil olup umumen desenler içinde bir renk armonisi oluştururken erkek giysilerinde de siyah ve beyaz renkler ağırlıktadır. Fotoğraf : Folklor Ekibi A-KADIN GİYSİLERİ : FİNİ (KOFİ) : Başta içe giyilen fini halk arasında Kofi olarak adlandırılır. Halep veya Şam yapımı ipek ve yün karışımı keçe dokumadan yapılan fini, kestane ve bordo rengindedir. Genelde Osmanlıdan alınma olanlar tercih edilir. Finiye ipekten yapılmış saçı andıran bele kadar uzanan örükler bağlanmaktadır. Ayrıca fininin içinde teneke çember bulunur. Tepelik tabir edilen ince bir tahta tabaka içine yerleştirilen çemberin ön kısmına alın ve yanakların üstüne gelecek şekilde vil denilen ibrişimden kaküller sarkıtılır. VALİ (YAZMA-TÜLBENT) : En az üç renkten oluşan ve Çit olarak tabir edilen yazmalar birbirine dolanarak fininin etrafına bağlanır. Düğüm yeri sağ taraf olup, uçları aşağı doğru sarkıtılır. TEPELİK : Fininin üzerine konulan desenli (sebatlı) boya ile süslenmiş gümüş tası andıran Van yapımı bir çevreliktir. Kenarlarında halkalar bulunmaktadır. Her halkaya ayrı ayrı süsler takılır. İÇLİK : İçlik olarak genelde ipek veya kumaştan yapılmış iç yeleği, iç entarisi ve Tuman olarak tabir edilen şalvarlar kullanılır. ENTARİ (FİSTAN) : Genellikle simli veya düz kırmızı kumaştan olup, belden büzgülüdür. Bundan başka karışık renkli ve bol desenli olanları da mevcuttur. Ayrıca kırmızı kadifeden de fistan yapılır. Fistan gömlek, etek ve kuşak olmak üzere üç kısımdan ibarettir. Gömlek yuvarlak yakalı, önden üç düğmeli, kollar omuzdan takılı - 68 -

olup, omuz kısmı büzgülüdür.kol ağızları ise manşetlidir. Gömleğin ön kısmı siyah kaytanla işlenir. Etek ise alttan kırmalı olup ayak topuklarına kadar uzanır. Eteğin altında bolca, dibi ayak bileklerine varan lastikli ve desenli kumaştan yapılmış şalvar giyilir. Bele ise Halep kuşağı bağlanır. KUŞAK: Halep yapımı kilim desenli yünden olup kenarları saçaklıdır.bel kısmında fistanın üzerine bir iki kat dolanarak bağlanır. ŞALVAR: Divitin veya pazenden yapılma olup fistanın altına giyilir. Paça ve bel kısmı lastiklidir. Paçalar topuk üzerinde toplanarak bağlanır. ÇORAP : Genellikle yünden olup olup el yapımıdır. Mahalli desen ve motiflerle süslenir.mevsime göre değişik yapıda çoraplar kullanılır.şalvarın paça lastiği çorabı tutacak şekilde bağlanır.beyaz renkli olanlar daha yaygın olduğu gibi diğer renklerde olanları da az değildir. Kullanılan motifler ise çiçek motifleri ve geometrik şekillerdir. YEMENİ-ÇARIK : Yemeniler umumiyetle kösele olup, düz tabanlıdır. Beyaz renkli ve sade yapılıdır. Ayakkabı bağları yoktur. Yemeniden başka çarık da ayakkabı olarak kullanılır. Çarık ise öküz ve manda derilerinden yapılır. Yemeniden çok daha eski bir geçmişe sahiptir. Ancak günümüzde çarıkları imal eden ve kullananların sayısı yok denecek kadar azalma göstermiştir. TAKILAR : Fininin alın kısmına çeyrek altınlar veya madeni pullar takılar. Boyuna mavi boncuk dizisi ve bu boncuk dizisinin arasına bir adet beşibirlik ve çeyrek altınlardan yapılmış tasma takılır. Hali ve vakti yerinde olmayan kimseler sadece boncuk dizisi veya boncuk dizisi arasına madeni pullar takılmış tasmayı takarlar. El bileklerine de mavi boncuklar takılır. B-ERKEK GİYSİLER : BAŞLIK (PAPAK-KÜLLAH): Başlık olarak yün veya tiftikten olup, el yapımı olan papak (küllah) kullanılır.papağın altına da ince yapılı ve genellikle beyaz renkte olan ihce olarak adlandırılan içlik giyilir. Papak kahverengi veya siyah renktedir. GÖMLEK (PAÇ): Kutni veya beleş olarak adlandırılan kumaştan yapılan gömlekler özellikle beyaz ve kırmızı renkte olup, hakim yakalıdır. Önden üç düğmeli, uzun kollu bu gömleklerin kol ağızları bilek kısmından manşetlidir. YELEK : Gabardin kumaştan yapılmış olup, lacivert veya siyah renktedir. Yaka U veya V şeklindedir. Önden iki cepli olan yelek altı düğmelidir. Üçüncü iliğine köstek takılarak köstekli saat da sol cebe konur. Yelek renginin şalvar renginde olmasına özen gösterilir. Yeleğin ön uçları sivri olur. ŞALVAR : Siyah ve lacivert renk gabardin kumaştan yapılır. Şalvarın ağı gazi biçimi denilen tarzda olup, pek uzun değildir. Diz kapağına kadar uzanır. Paçalar ağdan sonra daralmaktadır. Şalvarın yanlarında iki gizli cep bulunur. İç kısmında beyaz astar bulunur. Kalçalar kısmında geniş olan şalvar, bel kısmından uçkur veya fitil takılarak bağlanır. KUŞAK : Halep kuşağı olarak adlandırılan beyaz veya desenli tipteki kumaşlar üçgen şeklinde rulo yapılarak sol tarafa bağlanır. Kenarları bol saçaklıdır. Bağlamada kuşak püsküllerinin sarkmasına özen gösterilir. - 69 -

ÇORAP : El yapımı olup, yünden örülür. Beyaz renkte olduğu gibi desenli ve süslemeli olanları da mevcuttur. Konulan desenler için lüzumlu renklerde ipler ayrıca kullanılır. Diz altına kadar gelecek şekilde uzun yapılan çorap, kendi ipiyle bağlanır. Dizden aşağı birer püskül sarkıtılır. YEMENİ-ÇARIK : Çarık deriden yapılmış bir ayakkabı olup, zamanla yerini yemeni türü ayakkabılara bırakmıştır. Beyaz deriden yapılan yemeninin arka kısmında çekecek görevi yapan poçik tabir edilen bir uzantı bulunur. Umumiyetle sivri burunlu, yüksek topuklu, bağsız ve ökçesizdir. Bu tarz yemenilere poçikli yemeni adı verilir. İlimizde Düzenlenen Festivaller 1- İlimiz Karlıova İlçesinin 3250 metre yükseklikteki Bingöl Dağlarının Kala Tepesinden Güneşin Doğuşu nu normal durumundan çok farklı seyretmek mümkündür. Her yıl 15 Temmuz 15 Ağustos tarihleri arasında en iyi şekilde seyredilebilir. 2- Sürbüs dağı festivali her yıl Temmuz ayının 15-17 günleri arasına İlimiz Yayladere ilçesinde düzenlenmektedir. G.2.Turizm çeşitleri Yaylalar ve doğal göllerin yanında göletler, ormanlar, mesire yerleri, soğuk sular, termal su kaynakları,içmeler, Güneşin doğuşu, Yüzen ada, Av turizmine ve kış sporu etkinliklerine uygunluk doğaya dönük turizm potansiyeli içinde sayılabilir. Turizm çeşitleri bu alanda yaygınlaştırılabilir. Konuya bu açıdan bakıldığında, yayla turizmi, av turizmi ve kış sporu etkinlikleri, gerekli tedbirlerin alınması durumunda ilin Sosyo ekonomik kalkınmasında önemli ölçüde katkı sağlayacak alanlar olacaktır. G.3. Turistik Altyapı Sivil toplum örgütleri ve derneklerin bir araya gelmesiyle kurulan 'Bingöl Platformu, yeni dönem çalışmasında hazırladığı 'Bingöl Sivil toplum örgütleri ve derneklerin bir araya gelmesiyle kurulan 'Bingöl Platformu, yeni dönem çalışmasında hazırladığı 'Bingöl Ulaşım Raporu'nu tanıttı. Bingöl deki dernek ve sivil toplum örgütlerinin bir araya gelmesiyle oluşturulan 'Bingöl Platformu' dönem sözcüsü İnsan Hakları Derneği (İHD) Bingöl Şube Başkanı Mehmet Şirin Yanılmaz, hazırlanan 'Bingöl Ulaşım Raporu'nu dün Belediye Kültür Sanat Merkezi nde yapılan toplantıyla basına tanıttı. Bingöl ün sivil toplum örgütlerinin bir araya gelerek oluşturdukları platformda, Bingöl ün kent sorunları tartışıldı. Toplantıda kentin temel sorunları ele alınırken ön plana çıkan sorunların giderilmesi için adım atılması gerektiği belirtildi. Bingöl ün ulaşım, yol, ve çevre sorunlarının hala çözülemediğine dikkat çekilirken, özellikle belediyenin çalışmalarında daha aktif, ve çözüm üretmesi gerektiği belirtildi. Özellikle Bingöl de ulaşım sorunlarının başında gelen şehirler arası otogarın çevre yoluyla uyumlu bir noktada yapılması gerekliği ifade edilirken, yarı kalan havaalanı ve tren yolunun da daha işlevsel hale getirilip ulaşım sorunun ortadan kaldırılması gerektiği rapor edildi. Bingöl Platformu'nun 2007 yılı Şubat ayından itibaren çalışmalarına başladığını hatırlatan Yanılmaz, Bingöl Platformu'nun ikinci çalışmasının sonuçlandığını, Platformumun daha önce 'Bingöl Eğitim Raporu'nu hazırlayıp Bingöl kamuoyu ile paylaştıklarını belirtti. Sivil inisiyatifin yürütülen çalışmaları takip etmesi ve yapılan çalışmaların raporlarının hazırlanmasındaki öneme dikkat çeken Yanılmaz, bu güne kadar yapılan çalışmaların sonucunu kamuoyuna duyurup yürütülen çalışmalar hakkında halkın bilgisi,nin olması taraftarı olduklarını belirtti. Bingöl ulaşım raporunu basın yoluyla kamuoyuna duyurmanın çalışmaların takibinin imkanlı hale geleceğini ileri süren Yanılmaz: "Bitirdiğimiz 'Bingöl Ulaşım Raporu'nda; şehir içi ulaşım, karayolları ulaşım şebekeleri, KÖYDES'e bağlı ulaşım ağları ve havayolu ile demiryolu ulaşımı konularındaki mevcut durumla alakalı tespitlere, önerilere yer verilmiştir. Bingöl'ün ulaşımdaki yol haritası niteliğindeki bu çalışma olası yeni çalışmalara ışık tutacaktır. Bu raporun hazırlanmasında katkı sunan tüm kurum ve kuruluşlara, özel ve tüzel kişilere, Bingöl Platformunu oluşturan Sivil Toplum Örgütlerine teşekkür - 70 -

ediyoruz. Bu raporun ilgili makamlarca yürütülecek hizmetler için yol haritası işlevini görmesini bekliyoruz. Amacımız verimliliği geliştirmektir. Verimliliğin gerçekleştirilmesi mevcut durumun tespitiyle mümkündür. Bu raporla mevcut ulaşım değerlerimizi tanımak, bu değerleri toplumun nazarına sunmayı amaçladık. Bingöl Platformu 'Bingöl Ulaşım Raporu'nu basın aracılığıyla kamuoyu ile paylaştık" şeklinde konuştu. Sivil toplum örgütleri ve derneklerin bir araya gelmesiyle kurulan 'Bingöl Platformu, yeni dönem çalışmasında hazırladığı' Bingöl Ulaşım Raporu'nu tanıttı. Bingöl deki dernek ve sivil toplum örgütlerinin bir araya gelmesiyle oluşturulan 'Bingöl Platformu' dönem sözcüsü İnsan Hakları Derneği (İHD) Bingöl Şube Başkanı Mehmet Şirin Yanılmaz, hazırlanan 'Bingöl Ulaşım Raporu'nu dün Belediye Kültür Sanat Merkezi nde yapılan toplantıyla basına tanıttı. Bingöl ün sivil toplum örgütlerinin bir araya gelerek oluşturdukları platformda, Bingöl ün kent sorunları tartışıldı. Toplantıda kentin temel sorunları ele alınırken ön plana çıkan sorunların giderilmesi için adım atılması gerektiği belirtildi. Bingöl ün ulaşım, yol, ve çevre sorunlarının hala çözülemediğine dikkat çekilirken, özellikle belediyenin çalışmalarında daha aktif, ve çözüm üretmesi gerektiği belirtildi. Özellikle Bingöl de ulaşım sorunlarının başında gelen şehirler arası otogarın çevre yoluyla uyumlu bir noktada yapılması gerekliği ifade edilirken, yarı kalan havaalanı ve tren yolunun da daha işlevsel hale getirilip ulaşım sorunun ortadan kaldırılması gerektiği rapor edildi. Bingöl Platformu'nun 2007 yılı Şubat ayından itibaren çalışmalarına başladığını hatırlatan Yanılmaz, Bingöl Platformu'nun ikinci çalışmasının sonuçlandığını, Platformumun daha önce 'Bingöl Eğitim Raporu'nu hazırlayıp Bingöl kamuoyu ile paylaştıklarını belirtti. Sivil inisiyatifin yürütülen çalışmaları takip etmesi ve yapılan çalışmaların raporlarının hazırlanmasındaki öneme dikkat çeken Yanılmaz, bu güne kadar yapılan çalışmaların sonucunu kamuoyuna duyurup yürütülen çalışmalar hakkında halkın bilgisi,nin olması taraftarı olduklarını belirtti. Bingöl ulaşım raporunu basın yoluyla kamuoyuna duyurmanın çalışmaların takibinin imkanlı hale geleceğini ileri süren Yanılmaz: "Bitirdiğimiz 'Bingöl Ulaşım Raporu'nda; şehir içi ulaşım, karayolları ulaşım şebekeleri, KÖYDES'e bağlı ulaşım ağları ve havayolu ile demiryolu ulaşımı konularındaki mevcut durumla alakalı tespitlere, önerilere yer verilmiştir. Bingöl'ün ulaşımdaki yol haritası niteliğindeki bu çalışma olası yeni çalışmalara ışık tutacaktır. Bu raporun hazırlanmasında katkı sunan tüm kurum ve kuruluşlara, özel ve tüzel kişilere, Bingöl Platformunu oluşturan Sivil Toplum Örgütlerine teşekkür ediyoruz. Bu raporun ilgili makamlarca yürütülecek hizmetler için yol haritası işlevini görmesini bekliyoruz. Amacımız verimliliği geliştirmektir. Verimliliğin gerçekleştirilmesi mevcut durumun tespitiyle mümkündür. Bu raporla mevcut ulaşım değerlerimizi tanımak, bu değerleri toplumun nazarına sunmayı amaçladık. Bingöl Platformu 'Bingöl Ulaşım Raporu'nu basın aracılığıyla kamuoyu ile paylaştık" şeklinde konuştu. Av Turizmi Avcılık yönünden Bingöl,tabiatın insanoğluna bahşettiği ender yerlerden biridir.son yıllarda yöremizde avcılık önemli ölçüde gelişme göstermiştir.bilhassa yerli halkın av turizmine ilgisi oldukça fazladır.av turizmi,avcılar ve atıcılar derneği tarafından organize edilmektedir. Çevre illerden av mevsiminde ilimize gelen avcılar av turizmine canlılık katmaktadır. Bingöl de arazinin dağlık oluşu nedeniyle av hayvanlarının barınması ve yaşaması mümkün olmaktadır. ilimizde Eylül Ekim Kasım aylarında keklik, tavşan, Çulluk, Çil, Bıldırcın, Tilki avı yapılır. Ocak Şubat aylarında da tavşan, keklik, tilki, kurt, sansar gibi hayvanların avı yapılmaktadır. Kasım aralık ocak şubat aylarında Murat, Göynük, Gülbahar, Gayt, ve Çapakçur deresinde balık avlanmaktadır. - 71 -

DOLULUK ORANI % DOLULUK ORANI % G.4. Turist Sayısı 2011 YILINDA BİNGÖL İLİNDE BELEDİYE BELGELİ TESİSİLERDE KONAKLAYAN VE GECELEYEN TURİST SAYISI AYLAR KONAKLAYAN GECELEYEN TOPLAM YERLİ YABANCI YERLİ YABANCI TOPLAM OCAK 997 5 1002 997 5 1002 ŞUBAT 945 1 946 950 2 952 MART 1303 7 1310 1313 2 1315 NİSAN 1185 18 1203 1285 7 1292 MAYIS 1455 3 1458 1480 3 1483 HAZİRAN 2759 10 2769 3009 11 3020 TEMMUZ 2963 39 3002 3063 39 3102 AGUSTOS 2790 10 2800 2890 10 2900 EYLÜL 2543 7 2550 2793 3 2796 EKİM 2493 1 2494 2543 1 2544 KASIM 1765 0 1765 1715 0 1715 ARALIK 1696 1 1697 1671 1 1672 TOPLAM 22.894 102 22996 23709 84 23793 KONAKLAYAN GECELEYEN YERLİ YABANCI YERLİ YABANCI 38,48 0,17 0,14 39,99 TESİSİN ADI TÜRÜ SINIFI ODA SAYISI YATAK SAYISI OTEL CINAR OTEL 31 54 OTEL ATLI OTEL 16 39 KÖS KAPLICALARI KAPLICA 30 70-72 -

DOLULUK ORANI % DOLULUK ORANI % 2011 YILINDA BİNGÖL İLİNDE İŞLETME BELGELİ TESİSİLERDE KONAKLAYAN VE GECELEYEN TURİST SAYISI KONAKLAYAN GECELEYEN AYLAR YERLİ YABANCI TOPLAM YERLİ YABANCI TOPLAM OCAK 447 447 447 447 ŞUBAT 372 372 465 465 MART 512 512 617 617 NİSAN 389 389 514 8 522 MAYIS 564 12 576 624 13 637 HAZİRAN 510 23 533 615 29 644 TEMMUZ 550 21 571 550 21 571 AGUSTOS 436 10 446 547 10 557 EYLÜL 453 20 473 584 20 604 EKİM 472 2 474 564 1 565 KASIM 342 2 344 463 9 472 ARALIK 316 5 321 425 5 430 TOPLAM 5.363 95 5458 6415 116 6531 KONAKLAYAN GECELEYEN YERLİ YABANCI YERLİ YABANCI 9,01 0,16 0,19 10,98 TESİSİN ADI TÜRÜ SINIFI ODA SAYISI YATAK SAYISI OTEL SARIOĞLU HOTEL 3 YILDIZLI 32 64 Tablo 49: İlimizde mevcut otel sayısı ve yatak kapasiteleri( İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü- 2011) - 73 -

G.5. Turizm Ekonomisi. Bingöl İli, özellikle doğa zenginliği ile yerli ve yabancı turistleri kendine çekebilecek potansiyele sahiptir. Tarih boyunca Bingöl'ün birçok kavimler tarafından otlak ve yayla olarak kullanılması sonucu, ilin önemli tarihi eserlere sahip olması mümkün olmamıştır. Bu nedenle, ilin kültür turizmi açısından fazla bir beklentisi bulunmamaktadır. Bingöl, temel çekiciliğini doğasının zenginliğinde ve güzelliğinde bulmaktadır. Bingöl'ün doğa güzelliğini ünlü Türk yazarı ve gezgini Evliya Çelebi, seyahatname adlı eserinde uzun uzadıya anlatır. Evliya Çelebi, Türkiye'nin çeşitli yörelerinde bulunan yaylaları ismen sayar ve bu yaylaların içinde en meşhur, en güzel ve en beğenilen yaylanın Bingöl Yaylası olduğunu söyler. Ünlü gezgin, Bingöl yaylalarında bulunan bitki türlerinden, çok çeşitli çiçeklerden, göllerden ve bu göllerde yetişen balık türlerinden hayranlıkla söz eder ve göllerle ilgili efsaneleri dile getirir. Yaylalar ve doğal göllerin yanında göletler, ormanlar, mesire yerleri, soğuk sular, termal su kaynakları, içmeler, Güneşin Doğuşu, Yüzen Ada, av turizmine ve kış sporları etkinliklerine uygunluk doğaya dönük turizm potansiyeli içinde sayılabilir. Turizm çeşitleri bu alanlarda yaygınlaştırılabilir. Konuya bu açıdan bakıldığında, yayla turizmi, sağlık turizmi, orman turizmi, av turizmi ve kış sporu etkinlikleri gerekli tedbirlerin alınması durumunda ilin sosyo-ekonomik kalkınmasına önemli ölçüde katkı sağlayacak alanlar olacaktır. G.6. Turizm-Çevre İlişkisi Bingöl Yaşam İçin Sivil Toplum Derneği nin düzenlediği Bingöl ün Tanıtım Projesi ile gazeteciler, seyahat acenteleri otelciler, Bingöl de ağırlandı. BİNGÖL- Bingöl Yaşam İçim Sivil Toplum Derneği nin düzenlediği Bingöl ün Tanıtımı Projesi ile Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından finanse edileni, Devlet Planlama Teşkilatı nın koordinasyonla yürütülen program ile gazeteciler, otelciler, seyahat acenteleri, otelciler Bingöl de ağırlandı. Türkiye nin tarih, kültün, sanat, doğal güzellikler, gastronomi, folklor, sıcak insanları ile eşsiz güzelliğe sahip olan Bingöl ün tanıtımını düzenleyen Yaşam İçin Sivil Toplum Derneği Başkanı İbrahim Buyankara, Turizm hareketliliğinin bir bölümünü Bingöl e çekmeyi amaçlıyoruz. İlin sahip olduğu tarihi ve kültürel değerlerin envanterini çıkarıyoruz. Turizm için değerli olan tüm unsurlar belirlenecektir dedi. Bu amaçla konuklar Solhan da Yüzen Adalar, Karlıova ilçesinde güneşin doğuşu, sıcak su kaplıcaları bölgeleri gezdirildi Bingöl Valisi 1989-94 yıllarında Türkiye nin en önemli turizm merkezlerinden biri olan Bodrum da kaymakamlık yaptığını, Bingöl ün bir doğa harıkası olduğunu belirterek şunları söyledi: Yüzen Adalar 2006 da tabiat varlığı olarak kabul edildi. Çevre düzenlemesi için planlama yapıldı ve Ankara da onay bekliyor. Ancak turizm sektörü reklama dayalıdır. Buranın insanının sıcaklığı hiçbir bölgede yoktur. Bingöl dağında güneşin doğuşu Hmalayalardan sonra dünyada en güzel izlenen tek yerdir. Hiçbir zaman yeşilliği bitmeyen bölgedir. Kaplıca turizmi açısından değerlendirilmesi gereklidir Bingöl için yapılan çalışmalarda yıllık 1000 i yerli olmak üzere 6500 yabancı turist hedeflendiği ve turizme süreklilik kazandırmanın amaçlandığı bildirildi. KAYNAKLAR: - İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü - 2010 İl Çevre Durum Raporu - 74 -

H.1. Genel Tarımsal Yapı 1- Tanıtım ve Genel Durum : H. TARIM VE HAYVANCILIK Evliya Çelebi Seyahatnamesinde, Bingöl adının Ab-ı Hayat kaynağının bin parçaya bölünmesiyle meydana geldiğini söylediği hikayesinde şöyle anlatır; Bir avcı, Bingöl Dağlarında vurduğu kuşu gölde yıkarken kuş aniden canlanarak, suya dalmış ve kaybolmuştur. Gölün Ab-ı Hayat olduğu sırrı ortaya çıkınca göl bin parçaya bölünmüş ve hangisinin Ab-ı Hayat olduğu bilinmez olmuştur. Bingöl İlinin başlıca gelir kaynağı; Tarım ve hayvancılık faaliyetleridir. Bingöl İli sınırları içinde doğa insanı, zengin çayır, mera, otlak, ve yaylaları ile adeta üretime davet etmektedir. Bu nedenle yaz aylarında batı ve güney illerindeki göçer hayvan yetiştiricilerinin de sürekli olarak konakladıkları bir yer olmuştur. Bunun yanında zengin bitki florası ile de arıcılık için ideal bir üretim alanı niteliğindedir. Bu itibarla göçer arıcılarda sıcak yaz aylarında konaklamak için her yıl İlimizi ziyaret etmektedirler. Bingöl yaylalarından elde edilen balında Türkiye genelinde saygın bir yeri olduğu hatırlandığında bu tür taleplerin haklılığı bir gerçektir. Ormanı, yaylası, merası, koyunu, sütü, yoğurdu, yağı, peyniri, ayranı, çökeleği, arısı, balı, karpuzu, biberi, domatesi, hıyarı, cevizi, elması, armudu, dutu, güneşin doğuşu, yüzen adası, Ataparkı, kekliği, yaban keçisi, balık avcılığı, Kös Kaplıcaları ve kayak evi ile şirin Bingöl ümüz oldukça zengin bir potansiyele sahiptir. Bingöl İli İleriki yıllarda doğal zenginliğiyle önemli bir turizm merkezi olacaktır. Zengin meşe ormanları, soğuk suları, güzel yaylaları ile doğal park ve piknik alanlarıyla doludur.ulaşım açısından, hava alanı inşaatının bitmesi ve faaliyete geçmesiyle İlimizin doğal yaşama alanları (özellikle yaylaları) hem dış, hem de iç turizme açılacak, buda neredeyse yaşanmaz hale gelen büyük kent insanları için önemli bir dinlenme sahası oluşturacaktır. Kış aylarında kar sporları için uygun bir iklim ve kar yağışı rejimi olmasına karşın, bu alanda yeterli yatırımların olmaması, hem İlimiz hem de Ülkemiz ekonomisi için önemli bir kayıptır. Bu alanda tesisleşmeye ve özel sektör yatırımlarına fazlaca gereksinim vardır. Arazi Varlığı Yüzde Dağılımı(%) : Arazi Varlığı Alan (ha) % Oran Toplam Arazi 825.300 100 Varlığı Tarım Arazisi 59.149 7,17 - Sulu -36.353 (4.40) - Susuz -22.796 (2.77) Mera Alanı 414.407 50,21 Çayır Alanı 18.064 2,2 Orman Alanı 228.000 27,62 Ağaçlandırma 49.865 6,04 Sahası Diğer Yerler 55.815 6,76 Tablo 50: İlimizin Arazi Varlığı Dağılımı(ha) (Gıda Tarım ve Hayvancılık İlMüdürlüğü-2011) Tablo 51: İlimizin Arazi Varlığı Dağılımı % (ha): (Gıda Tarım ve Hayvancılık İlMüdürlüğü-2011) - 75 -

İLÇELER TARLA ALANI(Hektar) TOPLAM (Hektar) SULANAN SULANMAYAN SEBZE ALANI (Hektar) MEYVE ALANI (Hektar) NADAS ALANI (Hektar) TARIMA ELVERİŞLİ OLUP KULLANILMAYAN ARAZİ (Hektar) TOPLAM (Hektar) MERKEZ 14119,9 11295,9 2824,0 705,2 1184,6 751,5 3448,8 20210,0 ADAKLI 1633,3 1590,0 43,3 91,8 593,3 2000,0 1446,6 5765,0 GENÇ 2708,5 2259,3 449,2 505,5 440,5 732,0 1537,5 5924,0 KARLIOVA 2912,0 2355,0 557,0 69,5 289,5 2200,0 1875,0 7346,0 KİĞI 997,5 806,0 191,5 2,5 211,0 720,0 5162,0 7093,0 SOLHAN 1189,1 1076,0 113,1 25,1 267,2 1500,0 2392,6 5374,0 YAYLADERE 654,0 584,0 70,0 7,0 52,0 39,0 3314,0 4066,0 YEDİSU 502,0 502,0 0,0 12,9 12,2 100,0 2734,9 3362,0 TOPLAM 24716,3 20468,2 4248,1 1419,5 3050,3 8042,5 21911,4 59140,0 Tablo 52:İlçeler bazında arazi kullanımı (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) H.2. Tarımsal üretim İLÇELER BAZINDA EKİLİŞLER İlçe Adı *TOPLAM Ekilen Tarla Alanı (SULANAN+SU LANMAYAN)(D ekar) *SULANAN Ekilen Tarla Alanı(Dekar) *SULANMAYAN Ekilen Tarla Alanı(Dekar) Nadas Alanı (Dekar) Tarıma Elverişli Olup Kullanılmayan Arazi(Dekar) Daimi Çayır-Mera Alanı(Dekar) MERKEZ 141.199 112.959 28.240 7.515 34.488 739.570 ADAKLI 16.333 15.900 433 20.000 14.466 197.200 GENÇ 27.085 22.593 4.492 7.320 15.375 385.960 KARLIOVA 29.120 23.550 5.570 22.000 18.750 1.524.250 KİĞI 9.975 8.060 1.915 7.200 51.620 309.300 SOLHAN 11.891 10.760 1.131 15.000 23.926 903.360 YAYLADERE 6540 5840 700 390 33.140 129.610 YEDİSU 5.020 5.020 0 1.000 27.349 149.810 TOPLAM 247.163 204.682 42.481 80.425 219.114 4.339.060 Tablo 53:İlçeler bazında ekilişler (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) H.2.1. Bitkisel Üretim H.2.1.1. Tarla Bitkileri H.2.1.1.1. Buğdaygiller Ekilen Saha (Hektar ) Üretim (Ton ) Verim (kg/da) Ürün Adı Sulu Kuru Sulu Kuru Sulu Kuru BUĞDAY 13.329,67 2.923,20 34.323,36 5.439,26 257,50 186,07 ARPA 2.104,00 642,00 4.205,20 968,80 199,87 150,90 DARI 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 ÇELTİK 91,00 409,50 450,00 NOHUT 89,00 124,50 139,89 PATATES 149,50 2.255,75 1508,86 ŞEKER PANCARI 288,00 10.080,00 3500,00-76 -

TÜTÜN 0,00 0,00 0,00 FASULYE (Kuru) 502,50 758,25 150,90 AYÇİÇEĞİ ( Yağlık ) 6,00 7,50 125,00 AYÇİÇEĞİ ( Çerezlik ) 125,00 137,50 110,00 MISIR (Dane) 63,50 197,45 310,94 MISIR (Silaj) 23,00 805,00 3500,00 TRİTİKALE 0,00 0,00 0,00 FİĞ (Kuru Ot) 315,63 691,23 219,00 YONCA (Kuru Ot ) 5545,00 12.476,25 225,00 KORUNGA ( Kuru Ot ) 217,00 352,50 162,44 TOPLAM 22.848,80 3.565,20 66.823,99 6.408,06 Tablo 54: İlimiz Geneli Tarla Ürünleri(Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) 2011 YILI TARLA BİTKİLERİ İSTATİSTİKLERİ EKİLEN HASAT EDİLEN ÜRETİM İlçe Adı Madde Adı ALAN(Dekar) ALAN(Dekar) VERİM(Kg/Da) MİKTARI(Ton) MERKEZ Buğday 97000 96950 320 31024 ADAKLI Buğday 7843 7836 225 1763 GENÇ Buğday 22000 22000 310 6820 KARLIOVA Buğday 7300 7300 220 1606 KİĞI Buğday 7500 7200 230 1656 SOLHAN Buğday 8193 8193 250 2048 YAYLADERE Buğday 130 130 155 20 YEDİSU Buğday 130 130 150 20 TOPLAM 150.096 149.739 44.957 MERKEZ Arpa 8420 8400 247 2075 ADAKLI Arpa 2750 2735 220 602 GENÇ Arpa 460 460 220 101 KARLIOVA Arpa 1700 1700 150 255 KİĞI Arpa 1200 1200 185 222 SOLHAN Arpa 1666 1666 200 333 YAYLADERE Arpa 75 75 161 12 YEDİSU Arpa 35 35 130 5 TOPLAM 16.306 16.271 3.605 MERKEZ Çavdar 50 50 170 9 TOPLAM 50 50 9 MERKEZ Darı 110 110 280 31 TOPLAM 110 110 31 MERKEZ Çeltik 0 0 0 0 TOPLAM 0 0 0 MERKEZ Mısır (Dane) 1820 1820 950 1729 GENÇ Mısır (Dane) 0 0 0 0 SOLHAN Mısır (Dane) 12 12 583 7 YEDİSU Mısır (Dane) 130 130 375 49 TOPLAM 1.962 1.962 1.785 MERKEZ Patates 2255 2220 2000 4440 ADAKLI Patates 30 25 1629 41 GENÇ Patates 245 245 2100 515 KARLIOVA Patates 290 290 1900 551-77 -

KİĞI Patates 40 40 1750 70 SOLHAN Patates 30 30 1800 54 YAYLADERE Patates 19 19 1540 29 YEDİSU Patates 10 10 1560 16 TOPLAM 2.919 2.879 5.716 MERKEZ Nohut 1670 1665 128 213 GENÇ Nohut 65 65 130 8,45 SOLHAN Nohut 25 25 125 3,125 TOPLAM 1.760 1.755 224,575 MERKEZ Fasulye (Kuru) 3590 3585 215 771 ADAKLI Fasulye (Kuru) 75 60 155 9 GENÇ Fasulye (Kuru) 345 345 205 71 KARLIOVA Fasulye (Kuru) 530 530 160 85 KİĞI Fasulye (Kuru) 20 20 155 3,1 SOLHAN Fasulye (Kuru) 430 430 179 77 YEDİSU Fasulye (Kuru) 115 115 210 24 TOPLAM 5.105 5.085 1.040 MERKEZ Tütün 4250 4250 85 361 TOPLAM 4.250 4.250 361 MERKEZ Şekerpancarı 2919 2919 3586 10468 TOPLAM 2.919 2.919 10.468 MERKEZ Ayçiçeği (Yağlık) 0 0 0 0 MERKEZ Ayçiçeği (Çerezlik) 950 950 130 124 TOPLAM 950 950 124 MERKEZ Soğan (Kuru) 168 168 2510 422 ADAKLI Soğan (Kuru) 35 30 2400 72 TOPLAM 203 198 494 MERKEZ Sarımsak (Kuru) 42 41 1085 44 TOPLAM 42 41 44 MERKEZ Yonca (Yeşil ot) 12600 12600 4500 56700 ADAKLI Yonca (Yeşil ot) 560 550 4950 2723 GENÇ Yonca (Yeşil ot) 3790 3790 5200 19708 KARLIOVA Yonca (Yeşil ot) 19000 19000 4200 79800 KİĞI Yonca (Yeşil ot) 600 600 4500 2700 SOLHAN Yonca (Yeşil ot) 1500 1500 5175 7763 YAYLADERE Yonca (Yeşil ot) 150 150 4340 651 YEDİSU Yonca (Yeşil ot) 4250 4250 5000 21250 TOPLAM 42.450 42.440 191.295 MERKEZ Korunga (Yeşil Ot) 765 765 1500 1148 ADAKLI Korunga (Yeşil Ot) 40 35 1257 44 KARLIOVA Korunga (Yeşil Ot) 300 300 1750 525 KİĞI Korunga (Yeşil Ot) 15 15 1450 22 SOLHAN Korunga (Yeşil Ot) 10 10 1560 16-78 -

Ekiliş (da) Üretim (ton) Verim (kg/dek ar) Ekiliş (da) Üretim (ton) Verim (kg/dek ar) Ekiliş (da) Üretim (ton) Verim (kg/dek ar) Ekiliş (da) Üretim (ton) Verim (kg/dek ar) YEDİSU Korunga (Yeşil Ot) 160 160 1580 253 TOPLAM 1.290 1.285 2.008 MERKEZ Fiğ (Yeşil Ot) 3250 3250 2200 7150 ADAKLI Fiğ (Yeşil Ot) 5000 4500 2000 9000 GENÇ Fiğ (Yeşil Ot) 80 80 2100 168 KİĞI Fiğ (Yeşil Ot) 600 600 2650 1590 SOLHAN Fiğ (Yeşil Ot) 25 25 2050 51 YAYLADERE Fiğ (Yeşil Ot) 280 280 1725 483 YEDİSU Fiğ (Yeşil Ot) 190 190 1925 366 TOPLAM 9.425 8.925 18.808 MERKEZ Mısır (Silajlık) 1370 1370 4550 6234 TOPLAM 1.370 1.370 6.234 GENEL TOPLAM 241.207 240.229 287.204 H.2.1.1.2. Baklagiller İlçelere Göre Tarla Ürünleri (Baklagiller) [Tarım İl Md.] 2008 Bakla Bezelye Nohut Fasulye Toplam 0 0-0 0-1.140 147,55-4.950 930,5 - İLÇE MERKEZ 0 0 0 0 0 0 650 84,5 130 2000 400 200 ADAKLI 0 0 0 0 0 0 50 6,25 125 600 108 180 GENÇ 0 0 0 0 0 0 400 52 130 100 20 200 KARLIOVA 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1000 170 170 KİĞI 0 0 0 0 0 0 0 0 0 200 34 100 SOLHAN 0 0 0 0 0 0 40 4,8 120 500 95 190 YAYLADERE 0 0 0 0 0 0 0 0 0 50 8,5 170 YEDİSU 0 0 0 0 0 0 0 0 0 500 95 190 Tablo 55: Baklagiller (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) H.2.1.1.3 Yem Bitkileri Ekilen Saha Üretim (Ton ) Verim (kg/da) Ürün Adı (Hektar ) MISIR (Dane) 421,50 4.072,00 850,00 MISIR (Silaj) 61,00 2.135,00 3.500,00 TRİTİKALE 0,00 0,00 0,00 FİĞ (Kuru Ot) 600,00 1.573,00 235,00 YONCA (Kuru Ot ) 3.888,00 8.639,00 231,25 KORUNGA ( Kuru Ot ) 190,00 336,00 176,67 TOPLAM 5.160,50 16.755,00 Tablo 56: Yem bitkileri (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) - 79 -

H.2.1.1.4. Endüstriyel Bitkiler Ekilen Saha (Hektar ) Üretim (Ton ) Verim (kg/da) Ürün Adı Sulu Kuru Sulu Kuru Sulu Kuru ŞEKER PANCARI 288,00 10.080,00 3500,00 TÜTÜN 0,00 0,00 0,00 AYÇİÇEĞİ ( Yağlık ) 6,00 7,50 125,00 AYÇİÇEĞİ ( Çerezlik ) 125,00 137,50 110,00 TOPLAM 419,00 154,58 3735,00 Tablo 57: İlimizde üretimi yapılan endüstriyel bitkiler (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) H.2.1.2. Bahçe Bitkileri H.2.1.2.1. Meyve Üretimi İLÇELER BAZIN DA MEYVE ÜRETİMİ İLÇELER ALANI (Hektar) ÜRETİM (Ton) VERİM(kg/Ağ.) MERKEZ 676,000 4.872,250 505,000 ADAKLI 619,500 469,220 1.424,200 GENÇ 457,000 1.523,300 1.654,000 KARLIOVA 562,000 777,550 930,000 KİĞI 201,600 1.096,045 926,000 SOLHAN 150,000 1.023,650 1.000,000 YAYLADERE 8,000 145,680 1.299,000 YEDİSU 3,000 235,180 482,310 TOPLAM 2.677,100 10.142,875 8.220,510 Tablo 58:İlçeler bazında meyve üretimi(gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) - 80 -

ilçe Adı Ürün Adı Toplu Mevveli kler Kapladı ğı Alan(De kar) 2011 YILI MEYVECİLİK İSTATİSTİKLERİ Toplu Meyve Veren Yaşta Ağaç(Ad et) Toplu Meyve Vermeye n Yaşta AğaçAdet ) Dağınık Meyve Veren Yaşta Ağaç(Ade t) Dağınık Meyve Vermeyen Yaşta Ağaç(Ade t) Toplam Meyve Veren Ağaç(A det) Ağaç Başına Ortalama Verim (Kg/Ağa ç) ÜRETİM (Ton) MERKEZ Armut 500 12826 12575 12800 10000 25626 33 852 ADAKLI Armut 400 650 110 300 135 950 24 22,8 GENÇ Armut 150 2800 400 80 20 2880 22 63,36 KARLIOVA Armut 160 1000 300 3000 500 4000 20 88 KİĞI Armut 50 500 50 130 15 630 21 13,23 SOLHAN Armut 200 4600 300 510 300 5110 22 112,42 YAYLADERE Armut 100 1000 300 150 300 1150 25 28,75 YEDİSU Armut 17 300 400 300 300 600 25 15 TOPLAM 1.577 23.676 14.435 17.270 11.570 40.946 24 1.196 MERKEZ Ayva 33 980 35 800 48 1780 22 39,16 ADAKLI Ayva 8 57 12 45 3 102 17 1,734 SOLHAN Ayva 10 110 25 60 10 170 22 3,74 TOPLAM 51 1.147 72 905 61 2.052 20,3 44,634 MERKEZ Elma (Golden) 4500 96750 16450 9120 8250 105870 50 5293,5 ADAKLI Elma (Golden) 35 254 204 42 9 296 50 14,8 GENÇ Elma (Golden) 550 1100 450 75 25 1175 56 65,8 KARLIOVA Elma (Golden) 200 1000 300 3000 300 4000 44 176 KİĞI Elma (Golden) 250 5550 100 750 50 6300 55 346,5 SOLHAN Elma (Golden) 150 3800 1100 1700 200 5500 44 242 Elma YAYLADERE (Golden) 70 200 100 300 150 500 50 25 Elma YEDİSU (Golden) 0 0 0 1400 100 1400 48 67,2 MERKEZ Elma (Starkin g) 2350 46000 10700 2600 6500 48600 58 2836 ADAKLI Elma (Starkin g) 23 1315 245 440 26 1755 48 84,24 GENÇ Elma (Starkin g) 155 2000 500 50 50 2050 56 114,8 KARLIOVA Elma (Starkin g) 180 900 350 0 0 900 40 36 KİĞI Elma (Starkin g) 300 5000 500 180 40 5180 47 243,46 SOLHAN Elma (Starkin g) 100 2300 1250 1000 250 3300 44 145,2 Elma (Starkin YAYLADERE g) 45 200 250 120 200 320 50 16-81 -

YEDİSU MERKEZ GENÇ KARLIOVA MERKEZ ADAKLI GENÇ KARLIOVA KİĞI SOLHAN YAYLADERE YEDİSU Elma (Starkin g) 0 0 0 1950 0 1000 30 30 Elma (Amasya ) 44 1000 670 0 0 0 0 0 Elma (Amasya ) 50 1000 250 45 65 1045 56 58,52 Elma (Amasya ) 200 1500 2500 0 0 1500 50 75 Elma (Diğer) 450 10550 2350 8550 2850 19100 55 1050,5 Elma (Diğer) 470 2520 588 876 203 3396 49 166,4 Elma (Diğer) 100 4750 600 85 30 4835 53 256,3 Elma (Diğer) 120 500 0 7000 0 7500 44 330 Elma (Diğer) 200 6000 400 500 50 6500 20 130 Elma (Diğer) 930 8800 2750 3600 2100 12400 43 533,2 Elma (Diğer) 180 150 50 100 200 250 35 8,75 Elma (Diğer) 55 315 210 0 0 315 121 38,1 TOPLAM 11.707 203.454 42.867 43.483 21.648 244.987 50 12.383 MERKEZ Erik 425 9500 2150 4250 560 13750 33 453,75 ADAKLI Erik 182 211 39 78 16 289 28 8,1 GENÇ Erik 20 225 100 90 25 315 32 10,1 KARLIOVA Erik 15 5 2 1100 200 1105 20 22,1 KİĞI Erik 50 750 150 50 5 800 24 19,2 SOLHAN Erik 50 700 10 75 20 775 28 21,7 YAYLADERE Erik 0 0 0 450 150 450 20 9 YEDİSU Erik 0 0 0 400 0 400 20 8 TOPLAM 742 11.391 2.451 6.493 976 17.884 26 551,95 MERKEZ Kayısı (Zerdali Hariç) 250 4250 1150 3650 670 7900 0 0 ADAKLI Kayısı (Zerdali Hariç) 177 750 165 445 79 1195 28 33,5 GENÇ Kayısı (Zerdali Hariç) 20 500 500 1000 110 1500 20 30 KARLIOVA Kayısı (Zerdali Hariç) 0 0 0 221 40 221 22 4,9 KİĞI Kayısı (Zerdali Hariç) 20 2000 400 50 10 2050 27 55,35 SOLHAN Kayısı (Zerdali Hariç) 27 175 40 35 20 210 26 5,5 YEDİSU Kayısı (Zerdali Hariç) 0 0 0 200 0 200 25 5 TOPLAM 494 7.675 2.255 5.601 929 13.276 25 134,25-82 -

MERKEZ Zerdali 220 3580 521 1569 312 5149 0 0 TOPLAM 220 3.580 521 1.569 312 5.149 0 0 MERKEZ Kiraz 550 15750 8000 900 750 16650 49 815,9 ADAKLI Kiraz 150 96 68 87 64 183 20 3,6 GENÇ Kiraz 10 200 100 15 80 215 25 5,4 KARLIOVA Kiraz 20 4 2 350 2 354 20 7,1 KİĞI Kiraz 20 100 10 40 8 140 18 2,5 SOLHAN Kiraz 30 450 60 300 150 750 28 21 YAYLADERE Kiraz 35 800 200 15 5 815 25 20,4 TOPLAM 815 17.400 8.440 1.707 1059 19.107 26,4 875,9 MERKEZ Şeftali 200 3500 500 300 200 3800 22 83,6 SOLHAN Şeftali 15 250 150 75 25 325 24 7,8 TOPLAM 215 3.750 650 375 225 4.125 22 91,4 MERKEZ Vişne 420 8250 2100 1650 370 9900 19 188,1 GENÇ Vişne 50 1200 110 65 30 1265 20 25,3 KARLIOVA Vişne 0 0 0 1000 0 1000 16 16 KİĞI Vişne 20 300 50 150 60 450 22 9,9 SOLHAN Vişne 10 200 50 200 25 400 22 8,8 YAYLADERE Vişne 0 0 0 250 50 250 20 5 YEDİSU Vişne 0 0 0 200 0 200 15 3 TOPLAM 500 9.950 2.310 3.515 535 13.465 19 256,1 MERKEZ Ceviz 1773 11400 7695 15250 7750 26650 48 1279,2 ADAKLI Ceviz 4488 1432 1005 4326 1256 5758 40 230 GENÇ Ceviz 550 8000 150 1200 110 9200 30 276 KARLIOVA Ceviz 2000 600 6650 2000 500 2600 33 85,8 KİĞI Ceviz 1200 1600 1200 3250 500 4850 20 97 SOLHAN Ceviz 1150 900 300 1450 200 2350 31 72,3 YAYLADERE Ceviz 90 100 20 200 50 300 50 15 YEDİSU Ceviz 50 0 50 200 200 200 28 5,6 TOPLAM 11.301 24.032 17.070 27.876 10.566 51.908 35 2.061 MERKEZ Badem 21 500 55 350 40 850 40 43,35 KİĞI Badem 0 10 15 10 15 20 5 0,1 TOPLAM 21 510 70 360 55 870 43,45 MERKEZ Dut 0 0 0 6100 120 6100 30 183 GENÇ Dut 250 2100 200 18000 90 20100 35 703,5 YEDİSU Dut 0 0 0 7000 200 7000 33 231 TOPLAM 250 2.100 200 31.100 410 33.200 32,6 1.118 MERKEZ Üzüm (Sofralık Çelirdekl i) 110 0 0 0 0 0 380 41,8 GENÇ Üzüm (Sofralık Çekirdek li) 2500 0 0 0 0 0 450 1125 TOPLAM 2610 0 0 0 0 0 415 1166,8 GENEL TOPLAM 30.503 308.665 91.341 140.254 48.346 446.969 19.922-83 -

H.2.1.2.2. Sebze Üretimi İLÇELER BAZIN DA SEBZE ÜRETİMİ İLÇELER ALANI (Hektar) ÜRETİM (Ton) VERİM(kg/Ağ.) MERKEZ 2.066,300 40.844,000 4.037,600 ADAKLI 110,000 2.250,000 1.424,200 GENÇ 610,000 12.484,000 1.654,000 KARLIOVA 332,500 4.355,000 930,000 KİĞI 86,000 1.629,000 926,000 SOLHAN 39,800 189,400 1.000,000 YAYLADERE 29,500 275,500 1.299,000 YEDİSU 29,200 451,000 482,310 TOPLAM 3.303,300 62.477,900 11.753,110 Tablo 59:İlçeler bazında sebze üretimi(gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) 2011 YILI SEBZECİLİK İSTATİSTİKLERİ İlçe Adı Madde Adı EKİLEN ALAN(Dekar) Verim(Kg/Da) ÜRETİM(Ton) MERKEZ Lahana (Beyaz) 26 5780 150,3 ADAKLI Lahana (Beyaz) 6 3240 19,4 TOPLAM 32 4510 169,7 MERKEZ Marul (Göbekli) 192 2150 412,8 TOPLAM 192 2150 412,8 MERKEZ Maydonoz 9 1975 17,8 TOPLAM 9 1975 17,8 MERKEZ Fasulye (Taze) 1150 770 885,5 ADAKLI Fasulye (Taze) 350 439 153,65 GENÇ Fasulye (Taze) 115 740 85,1 KARLIOVA Fasulye (Taze) 300 495 148,5 KİĞI Fasulye (Taze) 10 500 5 SOLHAN Fasulye (Taze) 80 756 60,48 TOPLAM 2.005 616,6 1.338 MERKEZ Balkabağı 5 680 3,4 TOPLAM 5 680 3,4 MERKEZ Kavun 50 2800 140 TOPLAM 50 2.800 140 MERKEZ Karpuz 4000 3300 13200 GENÇ Karpuz 2050 3000 6150 TOPLAM 6.050 3.150 19.350 MERKEZ Kabak (Sakız) 68 2600 176,8 ADAKLI Kabak (Sakız) 1 1000 1 TOPLAM 69 1800 177,8 MERKEZ Hıyar (Sofralık) 190 1600 304 ADAKLI Hıyar (Sofralık) 235 2000 470 GENÇ Hıyar (Sofralık) 310 2315 717,65 KARLIOVA Hıyar (Sofralık) 130 1500 195 KİĞI Hıyar (Sofralık) 2 1900 3,8 SOLHAN Hıyar (Sofralık) 40 1960 78,4-84 -

YAYLADERE Hıyar (Sofralık) 15 1100 16,5 YEDİSU Hıyar (Sofralık) 9 1710 15,39 TOPLAM 931 1761 1.801 MERKEZ Patlıcan 135 1500 202,5 ADAKLI Patlıcan 7 875 6,15 GENÇ Patlıcan 65 1000 65 KARLIOVA Patlıcan 45 1100 49,5 KİĞI Patlıcan 4 2000 8 YEDİSU Patlıcan 3 950 2,85 MERKEZ ADAKLI GENÇ KARLIOVA KİĞI SOLHAN YAYLADERE YEDİSU TOPLAM 259 1237,5 334 Domates (Sofralık) 850 2535 2154,75 Domates (Sofralık) 200 1850 370 Domates (Sofralık) 1550 2350 3642,5 Domates (Sofralık) 100 1650 165 Domates (Sofralık) 5 1980 9,9 Domates (Sofralık) 91 2200 200,2 Domates (Sofralık) 15 1600 24 Domates (Sofralık) 10 1470 14,7 TOPLAM 2.821 1954,4 6.581 MERKEZ Biber (Dolmalık) 27 1100 29,7 ADAKLI Biber (Dolmalık) 35 1114 39 GENÇ Biber (Dolmalık) 380 1200 456 KARLIOVA Biber (Dolmalık) 45 760 34 KİĞI Biber (Dolmalık) 2 1000 2 SOLHAN Biber (Dolmalık) 20 1318 26,4 YAYLADERE Biber (Dolmalık) 10 1000 10 MERKEZ Biber (Sivri) 320 1150 368 ADAKLI Biber (Sivri) 60 1108 66,5 GENÇ Biber (Sivri) 550 1200 660 KARLIOVA Biber (Sivri) 75 825 62 KİĞI Biber (Sivri) 1 1000 1 SOLHAN Biber (Sivri) 20 1318 26,4 YAYLADERE Biber (Sivri) 5 1000 5 YEDİSU Biber (Sivri) 7 675 5 TOPLAM 1.557 1051,2 1.791 MERKEZ Soğan (Taze) 30 1650 49,5 ADAKLI Soğan (Taze) 24 958 23 GENÇ Soğan (Taze) 35 1000 35 YAYLADERE Soğan (Taze) 15 1000 15 KİĞI Soğan (Taze) 1 1650 1,65 TOPLAM 105 1251,6 124,15 GENEL TOPLAM 14.085 32.241-85 -

H.2.1.2.3. Süs Bitkileri İlimizde süs bitkileri yapılmamaktadır H.2.2. Hayvansal Üretimi Yıllar İtibari İle Hayvansal Ürünler Üretimi ( İl Geneli ) Ürünler Birimi 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Süt Ton 69.434 52.483,02 53.822 57.035 51.942 49048 68.603 87.295 103.398 Et Ton 1.579 1.592,21 1.592 1.424,31 5.328,32 4.295 4.561,40 6.023 7.469 Deri Adet 10.703 10.852,00 12.006 17.063 121.199 117.800 68.098 150.451 368.591 Yapağı Ton 879 997,052 786 818.3 720,146 708,94 560,2 695 Kıl Ton 116 118,739 102 122.9 96,587 84,34 37,3 40 Yumurta Bin Adet 10.220 14.468 16.468 16.998 15.627 15.400 18.510 14.488 Bal Ton 775 831,749 1.005 1.799,91 1819,948 1.524 1.151 1.262 1.493 Balmumu Ton 0 20,1 12,05 17,034 11,19 21,72 16 16 19-86 -

H.2.2.1.Büyükbaş Hayvancılık 2011 YILI BİNGÖL İLİ HAYVAN VARLIĞI Buzağı-Dana Düve-Tosun İnek Boğa-Öküz Büyükbaş Toplam İLÇELER Saf Kültür Kültür Melez Yerli Toplam Saf Kültür Kültür Melez Yerli Toplam Saf Kültür Kültür Melez Yerli Toplam Saf Kültür Kültür Melez Yerli Toplam Manda Saf Kültür Kültür Melez Yerli TOPLAM Merkez 3.200 7.300 1.400 11.900 1.670 3.500 550 5.720 5.000 18.000 3.000 26.000 910 1.390 120 2.420 97 10.780 30.190 5.070 46.137 Adaklı 255 962 538 1.755 315 830 172 1.317 523 1.458 776 2.757 95 195 105 395 0 1.188 3.445 1.591 6.224 Genç 300 2.550 1227 4.077 315 1.232 790 2.337 625 2.560 1530 4.715 20 655 450 1125 0 1.260 6.997 3.997 12.254 Karlıova 1000 2.050 600 3.650 800 1.000 413 2.213 3.112 3.500 1867 8.479 180 250 113 543 0 5.092 6.800 2.893 14.785 Kiği 0 310 160 470 0 220 70 290 0 500 500 1000 0 5 10 15 0 0 1.035 740 1.775 Solhan 772 1.580 695 3.047 433 1.350 555 2.338 962 2.280 510 3.752 577 765 122 1464 4 2.744 5.975 1.882 10.605 Yayladere 52 138 272 462 37 109 181 327 48 180 420 648 6 29 26 61 0 143 456 899 1.498 Yedisu 262 812 340 1.414 172 520 160 852 410 1.125 500 2.035 55 242 85 382 0 899 2.699 1.085 4.683 TOPLAM 5.841 15.702 5.232 26.775 3.742 8.761 2.891 15.394 10.680 29.603 9.103 49.386 1.843 3.531 1.031 6.405 101 22.106 57.597 18.157 97.961 H.2.2.2.Küçükbaş Hayvancılık 2011 YILI BİNGÖL İLİ KÜÇÜKBAŞ-TEK TIRNAKLILAR-KANATLI HAYVAN VARLIĞI İLÇELER Mor Karamaman Koyun Küçükbaş Hayvan Sayısı - 87 - Keçi Tek Tırnaklılar Ak Küçükbaş Karaman Toplam Kıl Toplam Toplam At Katır Eşek Toplam Merkez 24.000 6000 30.000 35.500 35.500 65.500 280 120 300 700 61.000 Adaklı 18.314 4.570 22.884 12.834 12.834 35.718 37 71 78 186 8.273 Genç 2000 500 2.500 29.500 29.500 32.000 100 120 200 420 12.070 Karlıova 140.600 35.000 175.600 10.400 10.400 186.000 618 180 280 1078 40.800 Kiği 1.600 400 2.000 3.850 3.850 5.850 22 25 70 117 972 Solhan 26.300 17.500 43.800 27.100 27.100 70.900 290 1050 1530 2870 4.450 Yayladere -. - - 1000 1000 1.000 6 0 30 36 829 Yedisu 3.608 840 4.448 4.408 4.408 8.856 21 25 52 98 1.150 Kanatlı Toplam TOPLAM 216.422 64.810 281.232 124.592 124.592 405.824 1374 1591 2.540 5.505 129.544

BİNGÖL İLİ YILLAR İTİBARİYLE HAYVAN VARLIĞI (İL GENELİ ) Hayvan Türü 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Koyun (Mor Karaman ) 297.163 336.842 265.496 276.469 243.293 232.374 220.982 274.282 216.422 Koyun (Ak Karaman ) 141.449 160.337 126.376 131.599 115.807 157.542 33.698 41.450 64.810 Koyun (İvesi ) 36.848 41.768 32.922 34.282 30.168 3.939 0 0 0 TOPLAM 475.460 538.947 424.794 442.350 389.268 393.855 254.680 315.732 281.232 Keçi( Kıl ) 171.216 175.435 150.786 181.608 139.869 123.701 74.740 80.533 124.592 Keçi( Kilis ) 464 475 408 492 379 332 0 0 0 TOPLAM 171.680 175.910 151.194 182.100 140.248 124.033 74.740 80.533 124.592 Sığır (Kültür ) 3.702 10.871 11.661 3.448 11.391 10.784 14.294 17.401 22.106 Sığır (Melez ) 31.251 39.477 42.345 46.924 41.365 44.583 35.182 43.848 57.597 Sığır (Yerli ) 27.693 11.415 12.245 23.042 11.961 10.633 15.282 15.561 18.157 TOPLAM 62.646 61.764 66.251 73.415 64.717 66.000 64.758 76.822 97.961 Manda 530 455 527 130 80 50 65 78 101 TOPLAM 530 455 527 130 80 50 65 78 101 At 2.355 2.200 2.200 970 2.800 1.387 650 449 1374 Eşek 7.538 5.426 4.235 3.795 3.615 6.031 1850 1.329 2.540 Katır 588 808 808 1.420 1.353 356 658 629 1591 TOPLAM 10.481 8.434 7.243 5.312 7.768 7.774 3158 2.407 5.505 Yumurta Tavuğu 56.781 109.255 0 116.747 119.405 103151 103.151 118.605 92.835 Et Tavuğu 0 0 0 8.853 0 120 120 120 0 TOPLAM 56.781 109.255 0 125.600 119.405 103271 103.271 118.725 92.835 Hindi 3.504 24.898 0 30.460 24.800 15320 5.200 29.335 25.675 Ördek 3.650 5.410 15.761.460 5.950 5.560 3405 3.210 5.780 4.187 Kaz 6.700 11.100 6.255 10.130 10.880 3540 3.925 9.850 6.647 KANATLI TOPLAM 70.635 150.663 15.767.715 172.140 160.645 22265 12.335 163.690 129.344 Arılı Kovan 43.057 50.409 52.190 78.257 91.502 82468 82.224 84.269 96.958 TOPLAM 43.057 50.409 52.190 78.257 91.502 82468 82.224 84.269 96.958-88 -

2011 YILI KESİLEN HAYVAN SAYISI - ET VE DERİ ÜRETİMİ İLÇELER SIĞIR KOYUN KEÇİ MANDA ET DERİ ET DERİ ET DERİ ET HAYVAN ÜRETİMİ ÜRETİMİ HAYVAN ÜRETİMİ ÜRETİMİ HAYVAN ÜRETİMİ ÜRETİMİ HAYVAN ÜRETİMİ DERİ ÜRETİMİ SAYISI TON ADET SAYISI TON ADET SAYISI TON ADET SAYISI TON ADET MERKEZ 10.332 1.963 10.332 14.191 283 14.191 14.261 256 14.261 26 5 26 ADAKLI 1.020 193 1.020 9.996 201 9.996 4.859 87 4.859 12 2 12 GENÇ 2.295 436 2.295 1.224 24 1.224 12.052 216 12.052 0 0 0 KARLIOVA 3.650 693 3.650 74.320 1.486 74.320 4.430 79 4.430 0 0 0 KİĞI 449 85 449 850 17 850 1.250 22 1250 0 0 0 SOLHAN 2.878 547 2.878 20.450 409 20.450 11.210 201 11.210 5 0 0 YAYLADERE 260 49 260 0 0 0 436 8 436 0 0 0 YEDİSU 697 132 697 2048 41 2.048 1.890 34 1.890 0 0 0 TOPLAM 21.581 4.098 21.581 123.079 2.461 123.079 50.388 903 50.388 38 7 38 KESİLEN HAYVAN (BAŞ ) 195.086 ET ÜRETİMİ (TON ) 7.469 Tablo 60: İlimizde Kesilen Hayvan Sayısı - Et ve Deri Üretimi(Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) İLÇELER 2011 YILI SAĞILAN HAYVAN SAYISI VE SÜT ÜRETİMİ SIĞIR KOYUN KEÇİ MANDA HAYVAN SAĞILAN ÜRETİM HAYVAN SAĞILAN ÜRETİM HAYVAN SAĞILAN ÜRETİM HAYVAN SAĞILAN ÜRETİM SAYISI HAYVAN TON SAYISI HAYVAN TON SAYISI HAYVAN TON SAYISI HAYVAN TON MERKEZ 36.305 21.200 38.160 29.150 23.652 2.365 28.350 18.169 1.817 105 64 51 ADAKLI 7.271 3.844 5.766 20.884 16.660 1.666 10.834 7.351 735 21 9 7 GENÇ 8.400 4.177 5.430 2.100 1.169 116 25.500 17.616 1.762 0 0 0 KARLIOVA 13.900 6.685 12.033 165.600 127.180 12.718 9.500 6.842 684 0 0 0 KİĞI 2.750 1470 2.058 1.500 1.000 100 3.500 1.832 183 0 0 0 SOLHAN 10.450 4.886 7.817 41.000 32.981 3.298 25.700 15.985 1.598 5 0 0 YAYLADERE 1.030 572 801 0 0 0 970 560 56 0 0 0 YEDİSU 4.600 2.870 3.731 3.548 1.834 183 4.000 2.634 263 0 0 0 TOPLAM 84.706 45.704 75.796 315.732 204.476 20.446 108.354 70.989 7.098 131 73 58 TOPLAM SAĞILAN HAYVAN (BAŞ) TOPLAM SÜT ÜRETİMİ (TON) 103.398 Tablo 61: İlimizdeki hayvan sayısı ve süt ve üretimi(gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) - 89 -

2011 Akbalık (ton) Alabalık (ton) İL BİNGÖL Karabalık (ton) - Kayabalığı (ton) - Kızılkanat (ton) Sazan (ton) - 3 - - Toplam (ton) 3 Tablo 62: Türlerine göre tatlı su ürünleri(gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) İlimiz hayvan varlığı açısından 62.219 büyükbaş, 689.520 küçükbaş varlığına sahip olup arazi varlığının yarısından fazlasını mera ve çayırlar (% 54) oluşturmaktadır. Bu da hayvancılığın ilimiz için ne kadar önemli olduğunu gösterip tarımsal faaliyetler içinde birinci sırada geçim kaynağı olarak yer almaktadır. İlimizde genelde hayvan beslemede kaba yem olarak; saman, kuru çayır otları, yonca otu, pancar posası vb. kullanılmaktadır. Bunlar hem yetersiz ve aynı zamanda aşırı derecede saman tüketimi verimlerin düşük kalmasına sebep olmaktadır. Yonca ekimi ilimizde önemli bir alanı kaplamaktadır. Ancak makineli ekim yok denecek kadar azdır. İyi bir toprak hazırlığı, makine kullanımı ve yabancı ot kontrolü verimi olumlu etkilemektedir. Hayvancılığımız için önemli kaba yem kaynaklarından ve aynı zamanda destekleme kapsamında olan yonca,fiğ, korunga, Triticale ve silajlık mısır ekim alanlarını genişletme çalışmaları sürdürülmüş, ancak silajlık mısırda istenilen seviyeye ulaşılamamıştır. Nedeni ise ilin çayır mera ve yonca ekim alanlarının geniş olması silajın birazda daha zahmetli ve yorucu olmasından kaynaklanmaktadır. Ancak özellikle kıraç alanlarda fiğ, korunga,triticale ekimi ve sulu alanlarda 1. ve 2. ürün silajlık mısır ekimi için 2005 yılında programlı bir çalışma amaçlanmaktadır. İlimiz çayırları aşırı otlatma neticesinde önemli verim kayıplarına uğramıştır. Çayır gübrelemesi ile % 25-50 oranında (Uygun mevsim şartlarında çok daha fazla) verim artışının olabileceği, yapılan denemelerle gözlenmiştir. Çalışmalar Proje İstatistik Şubesi Mera Birimince ıslaha yönelik olarak devam etmektedir. Hayvan ırklarımızın çoğu yerli, çiftçilerimizin de büyük bir bölümü düşük gelir grubu ve az araziye sahiptir. Bu grup çiftçilerimiz için aile işletmeciliği kültür hayvancılığı önemli geçim veya gelir kaynağı olacağından desteklenmesinde ve geliştirilmesinde yarar vardır. Süt sığırlarının bakım ve beslenmesi, ahır hijyeni ve havalandırma konularında gerekli demonstrasyon çalışmaları yapılmakta olup verimlerde önemli ölçüde artışlar sağlanmaktadır. Yine son yıllarda suni ve tabii tohumlama çalışmalarına ağırlık verilmesi hem kültür hayvancılığının yaygınlaştırılmasına hem de birim hayvan başına verimin artmasına yol açmıştır. Sonuç olarak ilimizde sertifikalı, kaliteli ve yüksek verimli hububat tohumluğu ve örtüaltı, açıkta sebze yetiştiriciliği için hibrit sebze tohumlarının kullanımı bunların yanında iyi - 90 -

bir toprak hazırlığı, çiftlik gübresi kullanımının arttırılması ve kimyasal gübreleme (özellikle taban gübrelemesi), bilinçli zirai mücadele, uygun tarım makinesi kullanımı, sulama, çapalama, aşılama, budama vb. tarımsal faaliyetler ile yüksek verimli hayvan yetiştirme, iyi bakım ve besleme, yem bitkileri ekilişinin ve tüketiminin arttırılması sonucu birim alandan ve birim hayvandan çok daha fazla verim alınabileceği kesindir. Özellikle tarıma dayalı özel sanayi kuruluşlarının kurulması ve sayısının arttırılması için Kamu ve Özel Sektörün harekete geçirilmesi ve Sözleşmeli Çiftçi Modeli uygulaması başlatılması. İlimiz Bitkisel ve Hayvansal üretimini arttıracak ve ilimiz ekonomisine daha büyük katkı sağlayacaktır. BİNGÖL İLİ YILLAR İTİBARİYLE HAYVAN VARLIĞI (İL GENELİ ) Hayvan Türü 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Koyun (Mor Karaman ) 265.496 276.469 243.293 232.374 220.982 274.282 216.422 Koyun (Ak Karaman ) 126.376 131.599 115.807 157.542 33.698 41.450 64.810 Koyun (İvesi ) 32.922 34.282 30.168 3.939 0 0 0 TOPLAM 424.794 442.350 389.268 393.855 254.680 315.732 281.232 Keçi( Kıl ) 150.786 181.608 139.869 123.701 74.740 80.533 124.592 Keçi( Kilis ) 408 492 379 332 0 0 0 TOPLAM 151.194 182.100 140.248 124.033 74.740 80.533 124.592 Sığır (Kültür ) 11.661 3.448 11.391 10.784 14.294 17.401 22.106 Sığır (Melez ) 42.345 46.924 41.365 44.583 35.182 43.848 57.597 Sığır (Yerli ) 12.245 23.042 11.961 10.633 15.282 15.561 18.157 TOPLAM 66.251 73.415 64.717 66.000 64.758 76.822 97.961 Manda 527 130 80 50 65 78 101 TOPLAM 527 130 80 50 65 78 101 At 2.200 970 2.800 1.387 650 449 1374 Eşek 4.235 3.795 3.615 6.031 1850 1.329 2.540 Katır 808 1.420 1.353 356 658 629 1591 TOPLAM 7.243 5.312 7.768 7.774 3158 2.407 5.505 Yumurta Tavuğu 0 116.747 119.405 103151 103.151 118.605 92.835 Et Tavuğu 0 8.853 0 120 120 120 0 TOPLAM 0 125.600 119.405 103271 103.271 118.725 92.835 Hindi 0 30.460 24.800 15320 5.200 29.335 25.675 Ördek 15.761.460 5.950 5.560 3405 3.210 5.780 4.187 Kaz 6.255 10.130 10.880 3540 3.925 9.850 6.647 KANATLI TOPLAM 15.767.715 172.140 160.645 22265 12.335 163.690 129.344 Arılı Kovan 52.190 78.257 91.502 82468 82.224 84.269 96.958 TOPLAM 52.190 78.257 91.502 82468 82.224 84.269 96.958 Tablo 63: Yıllar İtibariyle İlin Hayvan Varlığını Gösterir Grafik ( İl Geneli ) (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü-2011) H.2.2.3. Kümes Hayvancılığı ( Kanatlı Üretimi) Kümes Hayvancılığı ile ilgili Bilgi Edinilememiştir. H.2.2.4. Su Ürünleri 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve Yönetmelik gereği her yıl yayınlanan Su Ürünleri sirküleri çerçevesinde ilimizdeki iç sular ( akarsu, göl, gölet ) kontrol edilmekte ve bununla beraber balık satış yerleri de denetlenmektedir. İlimizde balıkçılıkla uğraşan balıkçılar ile başka illerden balık getirip piyasaya sunan balıkçılar, Su Ürünleri Menşei Belgesi almaları ve - 91 -

getirdikleri balıkları Şube Müdürlüğümüze kontrol ettirip verilen sağlık raporuna göre satış yapmaları hakkında bilgilendirilmiştir. Tarım İl Müdürlüğü tarafından demonstrasyon amaçlı kurulan alabalık tesislerinin kontrolleri yapılmakta olup, yavru bakımı, balık sağımı ve nakli konularında yetiştiricilerimize gerekli yardımlar yapılmaktadır. Çiftçilerimizden alabalık işletmesi kurmak için yazılı müracaatta bulunanların işletme kurmak istedikleri yerlere gidilerek yerinde inceleme yapılmıştır. Yine balıkçılık yapılabilecek su kaynaklarının kimyasal ve fiziksel parametreleri ile kirlilik tespiti yapılmıştır. İlimizde son altı ayda 60 adet su ürünleri koruma ve kontrol hizmeti yapılmış. H.2.2.5. Kürk Hayvancılığı İlimizde Kürk hayvancılığı yetiştiriciliği yapan işletme yoktur. H.2.2.6. Arıcılık ve İpekböcekçiliği Üretilen balların etiketlenmesi ve geri izlemenin sağlanabilmesi için Bal Üretici Kimlik Kartları düzenlenmektedir. İlimizde faaliyet gösteren bir adet bal üretim tesisi, Gıda Siciline kaydolmak ve Üretim İzni almak üzere İl Müdürlüğümüze müracaat etmiştir. Bu kapsamda, ürettiği ballarda naftalin analizi yapılmak üzere Ankara İl Kontrol Laboratuarına gönderilmiştir. Analiz sonucunda balda naftalin tespit edilmiştir. Üreticinin isteği üzerine İl Müdürlüğümüzde muhafaza edilen şahit numune, analizi yapılmak üzere referans laboratuar olan İzmir İl Kontrol Laboratuarına gönderilmiştir. Burada yapılan analizlerde söz konusu balda naftalin bulunmamıştır. İşletmenin Gıda Siciline kaydolması ve Üretim İzni alması için gerekli çalışmalar devam etmektedir. Ulusal Kalıntı İzleme Programı çerçevesinde, İlimizdeki bal üreticilerinden Ekim ayı içinde on adet bal numunesi alınmış ve kalıntı tespiti yapılmak üzere Etlik, Bornova, Pendik ve İzmir deki laboratuarlara gönderilmiştir. Analiz sonuçlarında şimdiye kadar bir olumsuzluk tespit edilmemiştir. 2011 ARICILIK İlçe Adı Arı-Kovan Sayısı (Eski Usul) - MİKTAR(Adet) Arı-Kovan Sayısı (Yeni Usul) - MİKTAR(Adet) Arı-Kovan Sayısı Toplam(Adet) Balmumu-Arı - ÜRETİM(Kg) Doğal Bal - ÜRETİM(Kg) Arı Besleyen Köy Sayısı - Köy Sayısı(Adet) MERKEZ 0 47.691 47.691 9538,2 667.674 65 ADAKLI 40 3.013 3.053 235 48.481 12 GENÇ 50 15.438 15.488 1855 247.008 14 KARLIOVA 0 7.576 7.576 1515,2 78.600 15 KİĞI 50 4.000 0 SOLHAN 16.500 4.050 16.500 1000 80.000 10 4250 328.000 10 YAYLADERE 0 1.650 1.650 280 27.000 8 YEDİSU 0 950 950 160 16.250 18 TOPLAM 140 96.818 96.958 18.833 1.493.013 152 Tablo 64: İlçelere göre Bal Üretimi (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü) - 92 -

Toplam Toplam Toplam H.3. Organik Tarım İlimizde organik tarım ile ilgili herhangi bir çalışma yoktur. H.4. Tarımsal İşletmeler H.4.1. Kamu İşletmeleri Faaliyette olan 1 adet kombina 3 adet mezbahane bulunmaktadır. Kombinanın 2 veteriner, 67 işçi ve 9 memur olmak üzere toplam 78 personeli vardır. Mezbahaneler 2 adet veteriner ve 6 işçi olmak üzere toplam 8 personel ile çalışmaktadır. Kombinanın kurulum kapasitesi büyükbaş hayvan için toplam 50.000 ton/yıl, Küçükbaş hayvan için toplam 48.000 ton/yıl dır. Kombina; Büyükbaş hayvan kesimi için ortalama % 14 kapasite ile, Küçükbaş hayvan kesimi için ortalama % 1 kapasite çalışmaktadır.mezbahanelerin kurulum kapasiteleri Büyükbaş hayvan için toplam 1.500 ton, Küçükbaş hayvan için toplam 300 tondur. Mezbahaneler Büyükbaş hayvan kesimi için ortalama % 40 45 kapasite ile Küçükbaş hayvan kesimi için ortalama % 20 35 kapasite ile çalışmaktadır. Kombinanın hammadde depolama kapasitesi büyükbaş hayvan için toplam 400 ton, küçükbaş hayvan için toplam 400 tondur. Mezbahanelerde hammadde depolaması yapılmamaktadır. Kombinanın ürün depolama kapasitesi Büyükbaş hayvan için toplam 1.000 ton, Küçükbaş hayvan için toplam 2.000 tondur. Mezbahanelerde ürün depolaması yapılmamaktadır. Kombina ürünlerini il içi ve il dışı piyasaya sunulmaktadır. Mezbahaneler ise bulundukları bölgede tüketime sevk edilmektedir. Tarımsal işletmelerin büyüklüklerine ve Kullanımına göre Dağılımı Konu Toplam Bitkisel Ürün Hayvan Yetiştiren Bitkisel Ürün ve Hayvan Yetiştiren Tarım Alanı(Dekar) 522553 24354 92984 405215 İşletme Sayısı 22244 2166 2411 17667 Tarım Alanı (Dekar) 522553 24354 92984 405215 İşletme Sayısı 22244 2166 2411 17667 Tarım Alanı (Dekar) - - - - İşletme Sayısı - - - - Tablo 65: Tarımsal işletmelerin büyüklüklerine ve Kullanımına göre Dağılımı( Genel Tarım Sayımı Sonuçlarına göre Düzenlenmiştir. Hayvan Yetiştiren ve arazisi bulunmayan 2330 İşletme tablo bilgilerine dahil edilmemiştir.) (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü) - 93 -

H.4.2.Özel İşletmeler S. No 1 Firma Unvanı Et ve Balık Ürünleri Anonim Şirketi Firma Adresi Bingöl Muş Yolu Üzeri Kaleönü Mah. Bingöl 1A Kapasite Üretim Durumu Mamulün Adı Gövde Sığır Eti Yıllık Kapasite 4.000.000 Kg. Fiili Üretim Miktar ı 3.373.7 81 Kg. Çalışan Topla m Person el Sayısı 85 Kayıtlı Oda ve Sicil No su Tic. ve San. Odası / 1836 Sermayes i (TL) Telefon 426 232 70 08-9 Faks No 232 70 10 2 Öztek Hayvancılık Gıda inş. Turizm Orman Ürünleri San. Ve Tic. Ltd. Şti. Kaleönü Mahallesi Cezaevi Karşısı / Bingöl Un 76.800 Torba 1.300 Torba 3 Tic. ve San. Odası / 2722 5.000.000.000 0426232789 8 0426232792 5 3 4 Bin-Kent Hayvancılık İnş. Gıda Maddeleri Day. Tük.Malları Orman Ürünleri Tic. San.Ltd. Şti. Sarıoğlu Turizm ve Ticaret Anonim Şirketi / Bingöl 1-Kültür Cadde No:48 / Bingöl 2-Bingöl Muş Karayolu 12 Km. Bingöl 1-Genç Caddesi No:3 Bingöl 2-Genç-Bingöl Yolu / Bingöl Besi Yemi Krema Tereyağı Yoğurt Ayran Beyaz Peynir Kaşar Peynir 19.200.K g. 72.000 26.132 14.400 519.120 840.000 241.500 80 Ton/Gü n İlk Tescil 5 26 Tic. ve San. Odası /2849 Tic. ve San. Odası /1942 10.000.00 0.000 1.350.000.000.000 0426272830 1 0426213175 7 0426272832 0 0426213267 0 5 Almazlar Gıda Hayvancılık İnşaat Madencilik Day.Tük. Mal. Orman Ürünleri Tic. ve San. Ltd. Şti. Bingöl Merkez Ekin Yolu Köyü Köprü Başı Mezrası Muş Yolu/ Bingöl Un Kepek 12.960 3.210 12.960 3.210 3 Tic. ve San. Odası /2894 10.000.00 0.000 0426232737 7 0426232792 1 6 Binaş Hayvancılık Turizm İnş.Pet.Ür.San.Tic. AŞ. Saray Mah. Düzağaç Bingöl İnce Besi Yemi Kaşar Peyniri Beyaz Peynir 16.000 Ton 1.800 Ton 3.600 Ton 1.215.1 50 Kg. 10.500 Kg. - 8 Tic. ve San. Odası / 2818 60.000.00 0.000 0426213254 3 0426213483 2 Tablo 66 : ilimizdeki Özel İşletmeler - 94 -

H.5. Tarımsal Faaliyetler H.5.1. Pestisit Kullanımı 2011 Pestisit Kullanımı İL BİNGÖL İnsektisitler (ton) 2,3283 Fungusitler (ton) 2,5354 Herbisitler (ton) 0,502 Rodendisit Ve Mollusidler (ton) 0,005 Akarisitler (ton) 0,0301 Nematosit Ve Fumigantlar (ton) 0 Kışlık Ve Yazlık Yağlar (ton) 0 Diğerleri (ton) 0 Toplam (ton) 5,4008 Tablo 67 : Pestisit kullanımı H.5.2. Gübre Kullanımı Gübre Tüketiminin İlçelere Göre Dağılımı [Tarım İl Md.] 2007 SAF N (ton) SAF P2O5 (ton) SAF K2O (ton) Çiftlik Gübresi (Kuru) (ton) Gübrelenen Arazi (ha) Toplam 423,881 104,8 12,73 0 4.350 MERKEZ 423,881 104,8 12,73 0 4.350 ADAKLI 0 0 0 0 0 GENÇ 0 0 0 0 0 İLÇE KARLIOVA 0 0 0 0 0 KİĞI 0 0 0 0 0 SOLHAN 0 0 0 0 0 YAYLADERE 0 0 0 0 0 YEDİSU 0 0 0 0 0 Tablo 68 : ilimizdeki Gübre Kullanımı (Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü) H.5.3. Toprak Kullanımı Toprak kaybını engellemek için herhangi bir çalışma yapılmamıştır. KAYNAKLAR: - Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü - Bilim, Sanayi ve Teknoloji İl Müdürlüğü - 2010 İl Çevre Durum Raporu - 95 -

I. MADENCİLİK Harita 8: Bingöl İli Maden Haritası Ülke ekonomilerinin önemli sektörlerinden biri olan madencilik, ulusların sosyo ekonomik kalkınmaları için gerekli olan enerji ve sanayinin temel hammaddelerini sağlayan tüm faaliyetleri kapsamaktadır. Madenler, ülkelerin doğal kaynaklarından biri olup, giderek artan talepleri karşılamak yüzünden de işletilmeleri kaçınılmazdır. Ancak kullanılmakta olan maden çıkarma metodlarına bakılmaksızın, her türlü maden işletmeleri yoğun olarak arazi bozulmalarına ve doğal çevrenin tahribine sebep olmaktadır. Madencilik işletmeleriyle doğal kaynaklar olan madenler ve mineraller insan refahı için bir taraftan ekonomiye kazandırılırken, diğer taraftan ekolojik çevreye verilen büyük tahribat ve zararları çoğu zaman gözardı edilmektedir. Faaliyetlerin yapıldığı alanlarda ve özellikle açık işletme yöntemi ile çalışılan sahalarda, çalışmalar bittikten sonra topografya, jeolojik yapı, röliyef, su rejimi, iklim ve peyzaj tamamen değişmekte ve bitki örtüsü de harap olmaktadır. I.1. Maden Kanununa Tabi Olan Madenler ve Doğal Malzemeler I.1.1.Sanayi Madenleri Fosfat (Apatit) : Genç ilçesi kavaklı köyü Arduvan mezrasında %12 P 2 O 5, %1-5Fe tenürlü 1.218.763 ton mümkün rezervlidir. Ditsen: Genç ilçesi yeniçevre köyü mevkiinde %5-25Disten tenürlü 140.000 ton muhtemel rezervlidir. Diatomit: Bingöl Merkez Haziran köyü çıvarında %90Si O 2 tenörlü 4 milyon ton muhtemel rezervlidir. Kaolin: Bingöl Merkez Kurudere-Simsor köyü civarında %65-78 Si O 2 %11,29-16,10Al 2 O 3 +Ti O 2 tenörlü 60.000 ton rezervlidir. - 96 -

I.1.2. Metalik Madenler Demir: Genç ilçesi Avnik yöresinde %50 Fe 3 O 4 ihtiva eden 85 milyon ton mümkün, 43,5 milyon ton muhtemel rezervi yatak TDÇİ adına ruhsatlıdır. Kurşun Çinko: Karlıova İlçesi Hışhısı mezrası mevkiinde %15Pb, %30Zn, %0.8Cu (Galan,Sfalerit,Kalkoprit) tenörlü Kurşun Çinko yatağı özel şahıs ruhsatlı olup rezervi bilinmemektedir. Genç ilçesi Çoban çeşme mevkiinde %45Fb=Zn tenörlü cevher yatağı 21600 ton rezervlidir. I.1.3. Enerji Madenleri Kömür: Karlıova ilçesi Halifan-Derinçay köyü civarıda 1663 Kcal / Kğ ısı değerli %43 Su %24,63 Kil. %0,57 S ihtiva eden linyit. Açık işletme ile alınabilecek kömür rezervi 9.984.149 ton kapalı işletme ile alınabilecek kömür rezervi : 46.555.995 ton I.1.4. Maden Kanunu na Tabi Olan Doğal Malzemeler İlimize ait maden ocakları B. 5.4 de incelenmiştir. I.2. Madencilik Faaliyetlerinin Yapıldığı Yerlerin Özellikleri İlimizde faaliyet gösteren maden ocaklarının çoğu kum - çakıl ocaklarından oluşmaktadır. Bunlarda Murat nehri ve gayt çayı yatağı üzerinde bulunmaktadır. Bunlar VIII. Sınıf tarım arazisi üzerinde faaliyet göstermektedir. Bu arazilerin bir kısmı devletin tasarrufu altında, bir kısmı ise vatandaşların mülkiyeti atındadır. I.3. Cevher Zenginleştirme Taş ocakları veya kum ocaklarından yapılan istihraç sonrası malzemeler eleme ve kırma işlemine tabii tutulmaktadır. Bu işlemler esnasında çevre olumsuz etkilenmektedir. Buna önlem olarak bu trür faaliyetleri deşarj ve emisyon izni almaları hususunda gerekli işlemler takip edilmektedir. I.4. Madencilik Faaliyetlerinin Çevre Üzerine Etkileri Üretim sırasında yer yer patlayıcı malzeme kullanılmaktadır. Patlayıcı madde bu faaliyete ilişkin hazırlanan ÇED Ön araştırma raporlarında faaliyet sahibinin vermiş olduğu taahhütler çerçevesinde Jandarma kontrolünde ve çıvardaki yerleşim yerlerine haber verilerek kullanılmaktadır. Kesilen ağaç miktarı ve nasıl değerlendirileceği hususu ise Orman İşletme Müdürlüğünce takip edilmektedir. I.5. Madencilik Faaliyetleri Sonucunda Arazi Kazanım Amacıyla Yapılan Rehabilitasyon Çalışmaları İlimizde bulunan Maden Kanunu ve Taş Ocakları Nizamnamesi kapsamındaki faaliyetlerin (açık-kapalı, yerüstü madencilik işletmelerinin) ekonomik ömürlerinin tamamlanmasına müteakiben çevreye vermiş oldukları tahribatların rehabilitesi amacıyla ÇED Ön Araştırma Raporunda verilen taahhütler doğrultusunda işletme sahibi tarafından gerekli rehabilite işlemleri yapılacaktır. KAYNAKLAR: - Sanayi ve Ticaret İl Müdürlüğü - MTA Internet Sitesi - 2010 İl Çevre Durum Raporu - 97 -

J. ENERJİ J.1. Birincil Enerji Kaynakları Enerji kaynakları aşağıda tabloda gösterilmiştir. BİNGÖL İLİ ENERJİ DURUMU Maden adı Bulunduğu İlçe Tenör Rezerv Linyit Linyit Karlıova-Halifan- Derinçay Bingöl-Sancak- Arıcılar %43 SU %24,64 KİL %0,57 S 46.555.995 TON 2007 Üretim (Ton/M3) FAALİYET YOKTUR FAALİYET YOKTUR Açıklama Linyit sahalarında ilk çalışmalar 1965 yılında başlamıştır. 10.06.1988 tarihinde hazırlanan İhbar Raporunda Karlıova - Halifan Kömürleri havzasına benzemektedir. Asfaltit - - - - - Bitümlü Şist - - - - - Ham Petrol - - - - - Doğal Gaz - - - - - Uranyum - - - - - Toryum - - - - - Jeotermal - - - - - Güneş - - - - - Rüzgâr - - - - - Biyokütle - - - - - Tablo 69 :Enerji Durumu J.1.1. Taşkömürü İlimiz sınırları içerisinde taşkömürü rezervi bulunmamaktadır. J.1.2. Linyit Kömür: Karlıova ilçesi Halifan-Derinçay köyü civarıda 1663 Kcal / Kğ ısı değerli %43 Su %24,63 Kil. %0,57 S ihtiva eden linyit. Açık işletme ile alınabilecek kömür rezervi 9.984.149 ton kapalı işletme ile alınabilecek kömür rezervi : 46.555.995 ton. Söz konusu sahada şuan için herhangi bir üretim yapılmamaktadır. J.1.3. Asfaltit İlimiz sınırları içerisinde Asfaltit rezervi bulunmamaktadır. J.1.4. Bitümlü Şist İlimiz sınırları içerisinde Bitümlü Şist rezervi bulunmamaktadır. J.1.5. Hampetrol İlimiz sınırları içerisinde Hampetrol rezervi bulunmamaktadır. J.1.6. Doğalgaz İlimiz sınırları içerisinde Doğalgaz rezervi bulunmamaktadır. - 98 -

J.1.7. Nükleer Kaynaklar (Uranyum ve Toryum) İlimiz sınırları içerisinde Nükleer Kaynak rezervi bulunmamaktadır. J.1.8. Orman İlimizde üretilen Orman Envali Isınma amaçlı kullanılmaktadır. Orman İşletme Müdürlüğü tarafından üretim gerçekleştirilmektedir. Yakacak odunun cinsi meşe olup, son yıllarda gerek özel sektör ve gerekse devlet tarafından inşa edilen konutların kaloriferli olması nedeniyle ısınma amaçlı kullanılan odunun tüketiminde önemli ölçüde azalma meydana gelmiştir. J.1.9.Hidrolik İlimiz sınırları içerisinde hidrolik potansiyeli bulunmamaktadır. J.1.10. Jeotermal a) Kaplıca Suyu: Karlıova ilçesi Göynük Hacıyan kaplıca sıcaklık 62 o C PH: 7.20 Radyoaktivite 4,9 Eman, toplam mineralizasyon: 2855,4 mg/l Debi: 1 Lt/Sn b) Bingöl Merkez Kös Kaplıcası: Sıcaklık 36 o C 47 o C PH: 6,70 Radyoaktivite 10,2 21 Eman, toplam mineralizasyon: 2464,9 mg/l Debi: 3 Lt/Sn c) Yayladere Hasköy Kaplıcası: Sıcaklık 48 o C PH:6,60 Radyoaktivite 9,1 Eman, toplam mineralizasyon: 5706,7 mg/l Debi: 0,09 Lt/Sn d) Kiğı İlçesi Harur Kaplıcası: Sıcaklık 52 o C PH: 6,80 Radyoaktivite 9,2 Eman, toplam mineralizasyon: 6911 mg/l Debi: 0,16Lt/Sn f) Maden Suyu: Kiğı ilçesi iki evler madensuyu sıcaklık 10 o C PH: 6 Debi: 0,3 Lt/sn f) Yedisu İlçesi Yeşilgöl Madensuyu: Sıcaklık 10 o C PH: 6 Debi: 0,3 Lt/sn g) Kiğı İlçesi Dimilyan Maden suyu: Sıcaklık 16,5 o C PH:5 Debi: 1 Lt/sn h) Yedisu (Çemre) İlcesi Maden suyu: Sıcaklık 13 o C PH: 5,5 Debi: 0,15 Lt/sn İlimizde Jeotermal enerji kullanılarak ısınma veya elektrik enerjisi üretimi yapılmamaktadır. J.1.11. Güneş İlimizde güneş enerjisinden evlerde su ısıtma amacıyla yararlanılmaktadır. J.1.12. Rüzgar İlimizde Rüzgar enerjisinden yararlanılamamaktadır. J.1.13. Biyokütle İlimizde Biyokütle enerji üretimi yoktur. J.2. İkincil Enerji Kaynakları İlimiz sınırlarında ikincil enerji kaynaklarından enerji üretimi yapılmamaktadır. J.2.1. Termik Enerji İlimizde termik santral bulunmamaktadır. J.2.2. Hidroelektrik Enerji Etüt programında yer alan veya ileriki yıllarda ele alınacak olan : Planlama ve kesin projesi tamamlanan : - 99 -

İnşa halinde olan :159,18 MW, %10,6 ; 515,08 Gwh/yıl, %11,4 Kiğı HES projesi :140,0 MW 450,00 Gwh/yıl Bingöl-1 Regülatörü ve HES : 8,07 MW, 25,96 GWh/yıl Bilaloğlu Regülatörü ve HES :11,11 MW, 39,12 GWh/yıl 2012 yılı yatırım prog. olan : İşletmede olan :185,0 MW, %12,2 ; 457,97 Gwh/yıl, %10,2 Özlüce HES projesi :170,0 MW 413,0 Gwh/yıl Yedisu HES : 15,0 MW, 44,97 GWh/yıl Su kullanım anlaşması yapılan Projeler :1 130,34 MW, %74,8 ; 3 435,7 GWh/yıl %76,2 Abdalan HES projesi(üretim Lis.) : 6,8 MW, 17,25 Gwh/yıl Başköy HES projesi(üretim Lis.) : 38,80 MW, 139,80 Gwh/yıl Ilıca HES projesi (Üretim Lisansı) : 15,51 MW, 43,21 Gwh/yıl Karataş HES projesi (Üretim Lis.) : 42,86 MW, 151,70 Gwh/yıl Kazan HES projesi(üretim Lis.) : 20,00 MW, 75,16 Gwh/yıl Gökçe Regülatörü ve HES : 5,72 MW, 25,79 GWh/yıl Pülur HES projesi(üretim Lisansı) : 18,10 MW, 45,53 Gwh/yıl Saf Regülatörü ve HES 1-2-3 : 72,6 MW, 166,01 GWh/yıl Bingöl-2 Regülatörü ve HES :17,40 MW, 46,59 GWh/yıl Uludere Regülatörü ve HES : 6,75 MW, 28,13 GWh/yıl Duru Regülatörü ve HES : 75,8 MW, 196,00 GWh/yıl Yukarı Kaleköy HES (Üretim Lis.):450,00 MW, 1 303,90 Gwh/yıl Aşağı Kaleköy HES (Üretim Lis.) :300,00 MW, 931,63 Gwh/yıl Gözeler Regülatörü ve HES :60,00 MW, 265,00 Gwh/yıl Fizibilite raporları hazırlanmış Projeler :36,36 MW, % 2,4 ; 99,62 GWh/yıl % 2,2 Bayram Regülatörü ve HES : 1,20 MW, 7,11 GWh/yıl Vahkin Regülatörü ve HES : 1,80 MW, 5,20 GWh/yıl Solhan Regülatörü ve HES : 1,95 MW, 6,79 GWh/yıl Kaynarca Regülatörü ve HES :12,66 MW, 29,67 GWh/yıl - 100 -

Çapakçur Regülatörü ve HES : 1,70 MW, 7,30 GWh/yıl Doğu Regülatörü ve HES : 5,05 MW, 19,23 GWh/yıl Ankira Barajı ve HES :12,00 MW 24,32 GWh/yıl Ön raporları hazırlanmış projeler: İl hidroelektrik enerji toplamı: 1 510,88 MW, %100 ; 4 508,37 Gwh/yıl, % 100 İşletmede olan termik santrallar : İl enerji toplamı :1 510,88 MW, ; 4 508,37Gwh/yıl J.2.3. Nükleer Enerji İlimizde doğada bulunan Radyoaktif elementlerden yararlanılarak nükleer santrallerde elektrik enerjisi elde dilmemektedir. J.2.4. Yenilenebilir Elektrik Enerjisi Üretimi İlimizde yenilenebilir elektrik enerjisi üretimi yoktur. - 101 -

J.3. Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre Dağılımı F A T U R A E D İ L E N S A T I Ş L A R İLÇE / İşletme MESKEN TİCARET RESMİ DAİRE SANAYİ ADI TARIMSAL SULAMA AYDINLATMA DİĞER TOPLAM ABONE TÜKETİM ABONE TÜKETİM ABONE TÜKETİM ABONE TÜKETİM ABONE TÜKETİM ABONE TÜKETİM ABONE TÜKETİM ABONE TÜKETİM (İLÇE ADLARI BÜYÜK HARFLERLE YAZILACAKTIR) MERKEZ GENÇ ADAKLI KIĞI KARLIOVA SOLHAN YAYLADERE YEDİSU OG OG OG OG OG OG OG OG AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) 66 2.232.138 72 16.264.498 27 6.155.724 6 63.245 136 4.580.235 307 29.295.840 38.167 40.188.724 4.872 11.642.012 308 7.947.610 19 627.132 101 17.328 392 6.916.055 793 2.725.676 44.652 70.064.537 9.979 7.710.832 881 761.486 148 269.284 68.313 244 7.725 130 1.374.082 122 696.175 11.504 10.887.897 3.845 2.960.284 102 259.935 30 102.940 7.689 5 4.052 60 881.360 60 392.780 4.102 4.609.040 2.618 2.853.919 169 377.760 70 181.298 36 396.145 38 292.140 2.931 4.101.262 7.037 7.078.386 411 486.832 49 169.919 1 1.981 88 1.050.627 91 496.360 7.677 9.284.105 7.230 6.111.346 591 548.169 99 335.103 1 2.462 13 1.094 84 646.780 76 463.479 8.094 8.108.433 1.111 683.739 29 77.940 16 131.486 3 214 24 281.175 8 78.132 1.191 1.252.686 1.076 1.796.114 38 66.352 17 33.651 1 7.894 463 17 286.136 12 103.013 1.161 2.293.623 66 2.232.138 72 16.264.498 27 6.155.724 6 63.245 136 4.580.235 307 29.295.840 OG TOPLAM-1 71.063 69.383.344 7.093 14.220.486 737 9.171.291 21 713.490 367 32.857 831 11.832.360 1.200 5.247.755 81.312 110.601.583 AG TOPLAM-1 66 2.232.138 72 16.264.498 27 6.155.724 6 63.245 136 4.580.235 307 29.295.840 OG+AG TOPLAM-1 71.063 69.383.344 7.159 16.452.624 809 25.435.789 48 6.869.214 373 96.102 831 11.832.360 1.336 9.827.990 81.619 139.897.423 Tablo 70 :Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre dağılımı - 102 -

KONULAR 33 Kv 15.8 Kv TEDAŞ'A AİT DAĞITIM HATTI VE AG ŞEBEKE UZUNLUĞU (km) BİNGÖL İL MÜDÜRLÜĞÜ 2011 YILI SONU 6,3 Kv OG TOPLAMI AG+OG MÜŞTEREK 0,4 Kv TOPLAMI GENEL TOPLAM 3X477 MCM 0,0 0,0 0,0 3/0 299,1 299,1 3,9 AWG 2.377,3 303,0 1/0 AWG 109,3 109,3 7,0 116,3 3 AWG 1.738,9 1.738,9 48,8 1.787,7 YER ALTI 25,2 25,2 66,6 25,2 TOPLAM 2.172,49 0,000 0,000 2.172,49 59,730 2.443,90 4.676,12 GERİLİMİ DİREK OG AG GENEL TEDAŞ'A AİT CİNSİ 6.3 33 kv 15.8 kv DİĞER TOPLAMI TOPLAMI TOPLAM DİREK kv SAYILARI AGAÇ 12.087 12.087 42.759 54.846 (adet) DEMİR 9.453 9.453 10.057 19.510 BETON 980 980 2.832 3.812 TOPLAM 22.520 0 0 0 22.520 55.648 78.168-103 -

GERİLİMİ DİREK 3.ŞAHISLARA CİNSİ 6.3 33 kv 15.8 kv DİĞER AİT DİREK kv OG TOPLAMI SAYILARI AGAÇ 7 7 14 (adet) DEMİR 1.491 95 1.586 BETON 198 97 295 TOPLAM 1.696 0 0 199 1.895 Tablo 71 :Enerji Nakil Hatları J.4. Enerji Tasarrufu İle İlgili Yapılan Çalışmalar: İlimizde enerji tasarrufu ile ilgili TEDAŞ yetkililerinin kaçak elektriği önleme çalışmaları mevcut olduğu bilinmektedir. KAYNAKLAR: - FEDAŞ Bingöl Müessese Müdürlüğü - DSİ 94. Şube Müdürlüğü - 2010 İl Çevre Durum Raporu - 104 -

K. SANAYİ VE TEKNOLOJİ K.1. İl Sanayinin Gelişimi, Yer Seçimi Süreçleri ve Bunu Etkileyen Etkenler: İl de Sanayi ye yönelik tesis çok az sayıdadır. Mevcut tesislerde Kamu nun öncülüğünde ve ortaklığı ile kurulmuştur. Mevcut Sanayi Tesisleri olarak, Yem-Süt Fabrikası, Genç Tuğla Fabrikası, Et Kombinası, Bin-Kok İnşaat Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi (Kömür Fabrikası) ve Betonsan Anonim Şirketine ait Kum-Kırma-Yıkama ve Hazır Beton Tesisi, Hazır Beton üreten Bin-Beton santralı, Bin-Kent Yem Fabrikası ve Öz-Tek Un Fabrikası, Binler tekstil Ltd. Şti. Çevlik Yem Fabrikası, Binaş hayvancılık, A.Ş. Bingöl Organize Sanayi Bölgesinde; Probin Mühendislik İnş.Gıd.Tar.Tic.Ltd.Şti,Aban Boru Profil İmalat San. Fedroje Nak.Enerji.San.Ltd.Şti, Katılım Hiper Market Tek.İnş.Tic ve San.A.Ş, Tijda Gıda Med.Pey.Tar.Ürünleri Tem. Tur. Tic. Ltd. Şti, İclal Gıda Amb.Tem.Teks.Ot.San.Ltd.Şti. Genç İlçesinde; Sarı oğlu Süt Fabrikası, Genç Berat İnş.(Kilitli Parke Taşı, Beton Bordür) Solhan İlçesinde; Su Ambalajlama Fabrikası, Karagöz Süt Fabrikası, Karlıova İlçesinde; Aksoylar İnşaat Gıd.Taş.Tem. Teks.Yak..Hayv.Ltd.Şti. Süt fabrikası sayılabilir. İl Özel İdaresi Yem Süt Fabrikasına %76,71, Betonsan A.Ş. ye %80.93 oranında ortaktır. Bu tesisler Özel İdare tarafından kiraya verilmiş olup, Yem Süt Fabrikasında üretim yapılmaktadır. Genç Tuğla Fabrikası düşük kapasiteyle faaliyette bulunmaktadır. İlimizdeki KSS ve OSB nin yer seçimlerini Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca görevlendirilen Komisyonlarca yapılmaktadır. K.2. Genel Anlamda Sanayinin Gruplandırılması: İlimizde Sanayinin gruplandırılmasında Küçük Sanayi sitesi, Organize Sanayi Bölgesi ve KOBİ ler olmak üzere üç grupta toplanmaktadır. K.3. Sanayinin ilçelere Göre Dağılımı a) Merkezde Bulunan Sanayi 281 işyerinin bulunduğu Bingöl Küçük Sanayi Sitesi 24 adet Sosyal Tesis dükkânları, 1 adet hizmet binası ile faaliyetini sürdürmekte ve 1124 kişi istihdam edilmektedir. Bingöl Organize Sanayi Bölgesi Bingöl Organize Sanayi Bölgesi Parsel Büyüklükleri Parsel Tipi Parsel Alanı ( M2) Parsel Adedi Toplam Alanı (M2) A Tipi 5 000 10 50 000 B Tipi 10 000 22 220 000 C Tipi 15 000 2 30 000 D Tipi 20 000 3 60 000 Toplam 50 000 37 360 000 Bingöl Organize Sanayi Bölgesinde 22 adet işyeri faaliyette olup, 127 kişi istihdam edilmektedir. b)solhan Küçük Sanayi Sitesi Bingöl-Solhan Küçük Sanayi Sitesi projesi, 50 işyeri, %70 kredi oranı karakteristiği ile 2000 yılı Bakanlığımızın yatırım programına alınmıştır. 118.482 m 2 alan üzerinde kurulmuş bulunan Küçük Sanayi Sitesi 50 işyerinin ihalesi 25.10.2001 yılında yapılmış ve inşaatına 2002 yılında başlanılmıştır. - 105 -

İnşaatın alt ve üst yapısı 2007 yılında tamamlanmış ve toplam 4..056.217,71 TL harcanmıştır. Bakanlığımızın kredi desteği %70 olup %30 u ise üyelerin katılım payı ile sağlanmıştır. 12.11.2009 tarihinde 25 üyenin noter huzurunda kuraları çekilerek hak sahiplerine teslim edilmiştir. Geri kalan 25 adet üyenin kura çekimi ise 2010 yılında tamamlanarak hak sahiplerine teslimi yapılmıştır. 50 adet iş yerinden 37 âdeti faaliyette olup, 74 kişi istihdam edilmektedir. c)genç İlçesi: Küçük Sanayi Sitesi: Genç İlçemizde S.S. Küçük Sanayi Sitesi Yapı Kooperatifi 2008 yılında Bakanlığımızın yatırım programına alınmıştır. 6.548.745,00 TL. proje tutarındaki Genç KSS işyerinin ihalesi 25.03.2008 tarihinde yapılmış ve 3.863.760 TL ihale bedeli ile yüklenici firma 2008 yılında inşaat işine başlamıştır. 2008 yılında 500.487,00 TL. harcanmış, 2009 yılında 600.000,00 TL ödenek gelmiş olup, bu ödenekten 483.467,00 TL harcama olup, ayrıca 207.200, TL. üyeler tarafından katılım payları ödenerek toplam 690.667,00 TL lik hakediş yapılmıştır. 2009 ödenek kullanım oranı %81 dir. 2009 sonu itibariyle fiziki gerçekleştirme oranı ise % 91 dir. 2010 yılı için gelen 1.729.000,00 TL ödenekten 1.728.706 TL harcanmış, ödenek kullanma oranı % 100 e yakındır. 2010 yılı itibariyle toplam harcama 3.615.284,00 TL olup, fiziki gerçekleşme oranı % 94 tür. 2011 yılı için gelen 1.700.000,00 Tl.ödenekten 351.384,00 TL.harcanmış, Bakanlıkça gönderilen 2.807,845,00 TL ve üye katılımı ise 1.203.365,00 TL olmak üzere bugüne kadar toplam 4.011.210,00 TL harcama yapılmıştır.2011 yılı inşaatı fiziki gerçekleştirme oranı %99 olup, ödenek kullanım oranı ise % 21 dir.toplam 5 Bloktan projelendirilen Genç KSS 5 bloğun tüm inşaat işleri tamamlanarak,çevre düzenlenmesi ve alt yapı işleri devam etmektedir. d)karlıova İlçesi Küçük Sanayi Sitesi: Karlıova Küçük Sanayi Sitesinin yer seçimi yapılmış olup,çalışmalar devam etmektedir.karlıova İlçesi Toklular Köyü Sınırları içerisinde bulunan 245 Nolu mera parselinden 28.400 m2 lik alanda yapılması planlanmaktadır. Diğer Sanayi Firmaları: Bingençtuğ Tuğla A.Ş. Fabrikası: Genç İlçesinde tuğla üretim faaliyetini sürdürmekte olup, 80 kişi istihdam etmektedir. Gülsan İmalat Sanayi Ltd. Şti. Genç İlçesinde kum-çakıl tesisi olarak faaliyetini sürdürmekte olup, 11 kişi istihdam etmektedir. Sarı Oğlu Turizm A.Ş. Süt Fabrikası: Genç İlçesinde Süt, Peynir, Ayran vb. olarak faaliyetini sürdürmekte olup, 8 kişi istihdam etmektedir. Genç Berat İnş.Mad. Or. Ür. Hayv. Nakl. Turz. İth. İhr. San. Ltd. Şti. Genç İlçesinde Kilitli Parke Taşı ve Beton Bordür Üretimi yapmakta olup, 13 kişi istihdam edilmektedir. Genç İlçesinde toplam dört firma faaliyette olup, toplam 112 kişi istihdam edilmektedir. - 106 -

Aksoylar İnşaat Gıd.Taş.Tem. Teks.Yak..Hayv.Ltd.Şti. Süt Fabrikası: Karlıova İlçesinde; Süt, Peynir, Ayran vb. olarak faaliyetini sürdürmekte olup, 5 kişi istihdam etmektedir. Bingöl Merkez: Küçük Sanayi Sitesi: 281 işyerinin bulunduğu Bingöl Küçük Sanayi Sitesi 24 adet Sosyal Tesis dükkânları, 1 adet hizmet binası ile faaliyetini sürdürmekte ve 1124 kişi istihdam edilmektedir. K.4. Sanayi Gruplarına Göre İşyeri Sayıları ve İstihdam Durumu MEVCUT SANAYİ TESİSLERİ (31.12.2011Tarihi İtibariyle Sanayi Sicil Belgesine Sahip) Tesis Türü Firma Sayısı Çalışan Sayısı Tekstil 3 99 Gıda 17 272 Mobilya 2 32 Doğrama (PVC) 2 18 Yapı Elemanları 9 853 Madencilik 9 97 Tuğla Kiremit 1 80 Enerji 1 74 Temizlik 1 4 Sağlık 1 24 Açık Profil Çekme, Çivi ve 3 17 Sac Toplam 49 1570 Tablo 72 : İlimizdeki Sanayi Tesislerinin Durumu (Bilim, Sanayi ve Teknoloji İl Müdürlüğü 2011) 1-10 Arası İşçi Çalıştıran Firma Sayısı: 20 10-50 Arası İşçi Çalıştıran Firma Sayısı: 23 50-250 Arası İşçi Çalıştıran Firma Sayısı: 5 250 ve Yukarı İşçi Çalıştıran Firma Sayısı:1 TOPLAM :49-107 -

Bingöl Merkez: Küçük Sanayi Sitesi: İlimizde Büyük, Orta ve Küçük Ölçekli SANAYİ SİCİLİNE kayıtlı 49 Adet sanayi kuruluşu bulunmakta olup, toplam istihdamları 1570 kişidir. Bunların en büyükleri Yem-Süt ve Tuğla Fabrikalarıdır. Ancak bunların sayısı ve sağladığı istihdam yetersiz bulunmaktadır İLDE SANAYİ SİCİL BELGESİNİ ALAN SANAYİ TESİSLERİ SIR A NO FİRMA ÜNVANI FİRMA ADRESİ (ÜRETİM ADRESİ) ÜRETİM ALANLARI İSTİHDAM SAYISI 1 Et ve Balık Ürünleri Anonim Şirketi Bingöl Muş Yolu 7 KmÜzeri Kaleönü Mah. Bingöl Gövde Sığır Eti Gövde Koyun Eti 65 2 Bingenç Tuğ Tuğla Kiremit A.Ş. Kültür mah GENÇ/BİNGÖL İnşaat Tuğlası 80 3 4 Bin-kok inşaat Tic.ve San. Ltd. Şti. Bingöl Binler Tesktil Gıda İnş. Turizm Hayvancılık Yakıt San. Ticaret Ltd. Şti. Hastane Cad. Ekin Sok. Uzunyayla Ap. No:1 Bingöl Küçük Sanayi Sitesi / BİNGÖL Süper Bin -Kok Kömür 18 Takım Elbise Parka Pantolon Eşofman Önlük Gömlek İç Çamaşır Kazak Nevresim Tak. Ceket 56 5 Baz-Hal İnş. Teks. Gıda Elektronik Tic. San. Ltd. Şti Bingöl Küçük Sanayi Sitesi 7.blok No:8/Bingöl Panel Kapı -Mutfak Dolabı- Yatak Odası 3 6 7 8 Sarıoğlu Turizm ve Ticaret Anonim Şirketi / Bingöl Çevlik Un Gıda Hayvancılık İnşaat Madencilik Day.Tük. Mal. Orman Ürünleri Tic. ve San. Ltd. Şti. Bingöl Binaş Hayvancılık Turizm İnş.Pet.Ür.San.Tic.AŞ. 9 Ayık Gıda İnş. San.ve Tic. Ltd.Şti. 10 Demsa İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. 11 Gülsan İmalat İnş.Otomotiv,Akaryakıt,Temizlik Gıda Tic.ve san. Ltd. Şti. 1-Genç Caddesi No:3 Bingöl 2-Genç-Bingöl Yolu / Bingöl Merkez Ekin Yolu Köyü Köprü Başı Mezrası Muş Yolu/ Bingöl Saray Mah. Düzağaç Bingöl Bingöl Genç Caddesi No: 19 Bingöl Bingöl-Muş Karayolu Gayt Köp.Yanı BİNGÖL Serbest Bölge Bingöl Yolu Kültür Mah. Meydan Mevkii Genç/Bingöl Krema Tereyağı Yoğurt Ayran Beyaz Peynir Kaşar Peynir Un Kepek İnce Besi Yemi Kaşar Peyniri Beyaz Peynir Kuru Pasta, dondurma, Yaş Pasta, tatlı Kum Eleme- Yıkama ve Mıcır Üretimi 8 15 14 4 10 Mıcır-Kum Taş Tozu 11-108 -

12 Özlem Gıda İnş. Spor,İth,İhr,Tic.ve San.Ltd. Şti İnönü Mah. Osmanlı Sok.No: 10 Bingöl Ekmek 14 13 14 Burakgazi İnş.İth.İhr.Madencilik.Tic.ve San.Ltd.Şti Sim Toprak İnşaat Beton San. ve Tic. Ltd. Şti. Muş Yolu Üzeri betonsan Yanı Bingöl Mermer 5 İnönü Cad. Elçiçek İşhanı Kat:21/12 Bingöl 07-İnce Kum 7 15 Agrega 15 25 Agrega Muş Karayolu Üzeri 4. Km. / Bingöl Hazır Beton 20 15 16 Yapı Beton Elemanları İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. Güvenal Emlak İnş.Tic. ve San. Ltd. Şti. Hükümet Cad. Sancak Garajı yanı No:53 (Günaydın İnş. Nak.)/Bingöl Kilitli Parke Taşı Beton Bordür Beton Boru Mıcır Taş Tozu 42 18 17 18 19 20 Tunç Tic. Gıd. İnş. Tarım Orman otomotiv ve San. Ltd. Şti. Aday medikal Sağlık Araç ve Gereçleri İth. İhr. Ve San. Ltd. Şti. Atılım Hayvancılık Mobilya Gıda Tic.San.Ltd.Şti. Coşkunlar İnş.Tem.Gıd.Teks.Hayv. Day.Tük.Mal.Tur.Tic.San.Ltd.Şti. Saray Mh.Umut Sk. Tunç Ap. Altı Bingöl Eski Has. Cd. Varan Ap. No:1 Yenişehir Mah. Hastane cad. No:14 Boğlan Bulvarı No:44 SOLHAN Paketli Bakliyat Ür. Kristal Toz Şeker Ür Küp Şeker Ür. Kil. Par. Taşı Beton Bordur Beton Boru Betonarme(Menfez) Mutfak Dolabı, Yatak Dolabı, Yemek odası takımı, Genç Odası takımı Modüller Mobil. Mermer 2 19 24 29 21 22 Özateş Petrol İnşaat Hayvancılık Nak.Mad.Gıd.Tic.San.Ltd.Şti. Serpa İnş.Gıd.Med.Teks.Hayv. Elek. Tic. San. Ltd.Şti. Bingöl-Genç karayolu 14. Km.Binkok Kömür Fab.yanı İnönü Cad.Özel İdare İşhanı No:1 / BİNGÖL Mıcır Taş Tozu 11 Yufka-Şekerpare- Kemalpaşa-Mantı- ErişteT.Kadayıf,Ekmek( Lavaş) 18 23 Aksoylar İnşaat Gıd.Taş.Tem. Teks.Yak..Hayv.Ltd.Şti. Yeşilyurt Mah.Fatih Cad.Süleymaniye Camii Sok No:6 KARLIOVA Beyaz Peynir Kaşar Peyniri Yoğurt, Ayran, Tereyağı 5-109 -

Boğlan Mah. / SOLHAN 24 Karivan İnş.Gıda Tic.San. A..Şti. PVC Doğrama 12 Cumhuriyet Cad. No:26 /SOLHAN 25 Binder Gıda İnş. Trz. Yakıt Tem.Day.Tük.Mal.Tic.San.Ltd.Şti. PVC Doğrama 6 26 Ozman Tic (Arif OZMAN) Saray Mah.Çeltik Fab. İşletmeciliği /BİNGÖL ÇELTİK(PİRİNÇ) 1 27 Binses Elektronik Temizlik Ulaşım Teks. Kırtasiye Yay. Rekl. Ltd. Şti. 28 EÜAŞ Özlüce Hidroelektrik Santrali Kale Önü Mah Selahaddin Kaya Cad.NO:28/2 BİNGÖL EÜAŞ Özlüce Hidroelektrik Santrali Yayladere/BİNGÖL Pantolon,Ceket,Eşofma n,parka, İş elbisesi, Mühimat Yeleği,Panço, Kamuflajlı Asker Elbisesi 33 Elektrik 74 29 Bingöl Beton İnş. İmalat Yakıt Taş. Turz.. Tic.ve San. Ltd. Şti. 30 Özaltın İnşaat Tic Sanayi A.Ş. Serbest Bölge Muş Kara Yolu üzeri 5.Km.Demsa Petrol /BİNGÖL Hazır Beton 25 Kiğı Barajı HES İnşaatı Şantiyesi Kiğı/BİNGÖL Hazır Beton 700 31 32 33 34 35 Bin-Mad Mermer Mad. İnş. Petrol Nak. Gıda Hayv. San. Tic.Ltd.Şti. En-Tar Gıda İnş. İhr. İth. Tic. ve San.Ltd.Şti. Dekor Perde Dek. İht. Mad. İnş. Tem. Gıda Med. Ve San. Ltd. Şti. Kardeşler Gıda Pazarlama İnş.Hayv Tem.İth.İhr.San.Ltd.Şti. Koç-Soğuk Çeşme Yak. Nak. İnş. Temz. Tar. Tic. ve San. Ltd. Şti. Küçük Sanayi Sitesi Saray Mah. Gayt Köp. Yanı/BİNGÖL Ham Blok Mermer 19 Kale önü Mah. Sanayi Sitesi No:10/BİNGÖL Küp Şeker 5 Yeni Şehir Mah. Galeria İş Merkezi No:1/3/BİNGÖL Kültür Mah.Mezbahane Yanı No:1 BİNGÖL Perde Nevresim Sığır Karkas Eti Koyun Keçi Eti Serbest Bölge Çobantaşı Köyü Mevkii/BİNGÖL Et Ürünleri Kavurma 9 10 6 36 Tijda Gıda İnş. Medikal Pey. Tarım Ür. Temz. Turz. Tic. Ve San. Ltd. Şti. Organize Sanayi Bölgesi 102/2 Ada/BİNGÖL Lokum, Cezerlye 25 37 Genç Berat İnş. Mad. Or. Ür. Hayv. Nakl. Turz. İth. İhr. San. Ltd. Şti. Kültür Mah. Bingöl Cad. No:14 Genç/Bingöl Kilitli Parke Taşı Beton Bordür 13 38 İclal Gıda AmbalajTemz. Teks.Ot.San. ve Tic. Ltd. Şti Organize Sanayi Bölgesi 102/7 /BİNGÖL 100 lük peçete 200 lük Peçete Ay Çekirdeği Yer Fıstığı 4 Leblebi Fındık - 110 -

39 40 Güven Diş Protez Protez Laboratuarı İnş. Elektrik Elektronik Yakıt Tic. Ve San. Ltd. Şti. Yeşilova İnş. Tem. Yakıt Day. Tük. Mal. Gıda Tur. Teks. Tic.ve San. Ltd. Şti. 41 Şaşo İnş.San. ve Tic.Ltd.Şti. 42 Karagöz İnş. Yapı Oto.Gıda Day. Tük. Mal. Tic. Ve San. Ltd. Ştri. 43 Abam Boru Profil Aydın BÜRKEK 44 45 46 47 Hünyan Mühendislik-Yakup KARAGÖZ Ulaşoğulları Çivi Sac ür.tic. ve San. Ltd. Şti. Probin Müh. İnş. Gıda Tar. Hayv. Mak. Turz. Temz. Tic. ve San. Ltd. Şti. Abam Boru Profil İm. Fedrorje Nak. Enerji Tic. Ve San.Ltd.Şti. 48 Olgun Madencilik- Tekin OLGUN Yenişehir Mah. Belediye Eski Hizmet Binası Kat:2 No:21/BİNGÖL Boğlan Bulvarı Zir. Bankası Karşısı. Solhan/BİNGÖL Muş Yolu Üzeri Gayt Köprüsü yanı/bingöl Solhan-Bingöl karayolu 5.Km Solhan/Bingöl Sanayi Sitesi Koop. Satış Mağ. No:13 /BİNGÖL Küçük Sanayi Sitesi 2.Kısım 10. Blok No:13/BİNGÖL Organize Sanayi Bölgesi No.115/3 BİNGÖL Organize Sanayi Bölgesi No.102/8 BİNGÖL Küçük Sanayi Sitesi No:13/BİNGÖL Turgut Özal Mah. Cum. Cad. No:30 Yedisu Total Parsiyel Kron Porselen Biodent Mıcır (1,2,3 no lu) Taş Tozu Hazır Beton Üretimi Kilitli Parke Taşı Ayran Yoğurt Beyaz Peynir İmsak Deposu Baca Sac. ve Şapkaları Balkon Ferforje Kapı Kasası Alüminyum Cüruftan Külçe üretimi Alüminyum Talaştan Külçe üretimi Çivi 12-18 lik Çivi 8-12 lik Demir Tel(ince) 0,50 LİK Oluklu Sac 1,20 LİK Oluklu Sac Vişne reçeli Çilek reçeli Kayısı reçeli Böğürtlen reçeli Ayva reçeli Alıç reçeli Açık Profil Çekme 3 Manganez 2 21 4 23 21 6 3 11 3 49 Karivan İnş.Gıda Tic.San.A.Şti Su Dolum Tesisi Şubesi Serbest Bölge Bingöl Muş 48 Km No:45 Solhan/BİNGÖL Su 40 T O P L A M 1570 Tablo 73 : İlimizdeki sanayi tesisler(bilim, Sanayi ve Teknoloji İl Müdürlüğü 2010) - 111 -

K.5. Sanayi Gruplarına Göre Üretim Teknolojisi ve Enerji Kullanımı: Enerji kullanım miktarı bilinmemektedir. K.6. Sanayiden Kaynaklanan Çevre Sorunları ve Alınan Önlemler: Organize Sanayi Bölgesi faaliyete geçtiği için çevre korunması hususunda ağaçlandırma yapılmıştır. K.7. Sanayi Tesislerinin Acil Durum Planı İlimizde endüstriyel kazalar için acil eylem planı hazırlayacak tesis bulunmamaktadır. KAYNAKLAR: - Bilim, Sanayi ve Teknoloji İl Müdürlüğü - 2010 İl Çevre Durum Raporu - 112 -

L. ALTYAPI, ULAŞIM VE HABERLEŞME L.1. Altyapı İlimizin altyapısı 1971 depremine müteakip yapılmıştır.2006 yılı sonu itibarı ile şehir nüfus artışı ve yeni yerleşim bölgelerinin imara açılması ile kanalizasyon hatlarımız yeterli gelmemektedir. Bu nedenle 1998 yılında İller Bankası Genel Müdürlüğü vasıtası ile yeni kanalizasyon hattı projesi yaptırılmıştır. Daha sonra 2007 yılı içerisinde artan nüfus ihtiyacına paralel olarak mevcut kanalizasyon projelerinde revizyonlar yaptırılmıştır. Yine yağmur suların tahliyesi ve atık sulara karımaması amacı ile yağmur suyu projeleri hazırlatılmıştır. Alt yapı projelerinin hayata geçirilmesi amacı ile İller Bankası Genel Müdürlüğü ile çalışmalar devam etmektedir. L.1.1. Temiz Su Sistemi İlimizde içme ve kullanma suyu ihtiyacının tamamına yakınını sağlayan Kürük Suyu Projesine 1995 yılında yapımına başlanmış 2004 yılı itibariyle faaliyete geçmiştir. Debisi saniyede 800 litredir. Bu projenin devreye girmesiyle masraflı kuyular devre dışı bırakılmıştır. Kuyu sistemi enerji ile çalıştığı için masraflıdır. Kürük suyu Bingöl ün bugünkü nüfusunun on katına yetecektir. Kürük kaynak suyu sadece Bingöl ün ihtiyacının gidermekle kalmayıp aynı zamanda çevre köyler ve Genç ilçe merkezlerinin de su ihtiyacını gidermektedir. L.1.2. Atık Su Sistemi, Kanalizasyon ve Arıtma Sistemi Bingöl Belediye Başkanlığınca 2006 yılı sonu itibarı ile yapılan çalışmalar sonucunda merkez Kültür Mahallesi Aftor Mevkiinde mülkiyeti Belediyemize ait 53.000 m2 lik alan arıtma tesisi için ayrılmış.ab hibe fonlarına başvurulmuş.bu tesisimize hibe kredisi alınmış ve 2007 yılı içerisinde evsel atıksu arıtma tesisinin yapımına başlanılmıştır. Evsel atık su arıtma tesisi 30.11.2008 tarihi itibarı ile tamamlanmıştır. Ancak kış şartlarından dolayı makinelerin montajı yapılamamıştır. 2009 yılı İçerisinde makinelerin montajları yaptırılarak tesisin tamamen faaliyete geçmesi sağlanacaktır. Belediyelerin Kanalizasyon ve Atıksu Arıtma Tesisi Durumu İLÇE BELEDİYE ADI NÜFUS KANALİZASYON AAT BİNGÖL BİNGÖL 68876 %90 yapılmış İnşaat Halinde BİNGÖL ILICALAR 4078 %80 yapılmış Yok BİNGÖL SANCAK 3530 %30 yapılmış Yok GENÇ GENÇ 18345 %90 yapılmış Yok GENÇ ÇAYTEPE 2250 % 40 yapılmış Yok GENÇ SERVİ 4521 % 35 Yapılmış Yok SOLHAN SOLHAN 14325 %30 yapılmış Yok SOLHAN ARAKONAK 3615 %20 Yapılmış Yok KARLIOVA KARLIOVA 8761 %50 yapılmış Yok YAYLADERE YAYLADERE 3136 %30 Yapılmış Yok YEDİSU YEDİSU 1973 %30 Yapılmış Yok ADAKLI ADAKLI 3370 %30 Yapılmış Yok KİĞI KİĞI 4684 % 70 Yapılmış Yok Tablo 74 : Belediyelerin Kanalizasyon ve Atıksu Arıtma Tesisi Durumu ( İlimiz Belediyeleri) L.1.3. Yeşil Alanlar İlin her tarafının doğal mesire yerleri ve yeşilliklerle çevrilmiş olması nedeniyle uzun süre belediye hizmetleri arasında çevre olayı ve bu çerçevede yeşil alan düzenlenmesi öncelikle hizmet alanı olarak görülmemiştir. kent nüfusunun hızla artması ve bunun paralelinde meydana gelen betonlaşma olayı ve halkı rekreasyon ihtiyacının artması sonucu, yeşil alanları düzenlenmesi ihtiyacı hasıl olmuştur. Son 15 yılda yeşil alan düzenlenmesinde önemli çalışmalar kaydedilmiştir. Park ve çocuk oyun alanlarının yapımına hız verilmiştir.bunların en önemlisi Kültür ve Dörtol parkıdır. - 113 -

Yenişehir Mahallesi, Saray Mahallesi ve İnönü Mahallesi parkları yeniden düzenlenmiş 2005/2006 yılları arasında hazırlanmıştır. Ayrıca 2006 yılı içerisinde yol refüjlerine ve özellikle Bingöl-Elazığ karayolu refüjünde ağaçlandırma çalışmaları yapılmıştır.ilimiz Uydukent Mahallesinde imar planında yeşil alan olarak ayrılan alanların bölgedeki mülkiyet problemlerinin çözülmesi müteakip yeni park alanları oluşturulmasına Belediyemizce başlanacaktır. Fotoğraf : Şehir Merkezinde Bulunan Parktan Genel Görünüş L.1.4. Elektrik İletim Hatları Belediye Sınırları İçindeki Elektrik, İçme ve Kullanma Suyu, Havagazı ve Doğalgaz Abone Durumu [.] Elektrik Abone Sayısı İçme ve Kullanma Suyu Abone Sayısı Havagazı Abone Sayısı Doğalgaz Abone Sayısı Toplam 58.053 113 - - İL BELEDİYESİ BİNGÖL - İL MERKEZİ 35.106 72 - - ADAKLI - İLÇE MERKEZİ 1.538 4 - - İLÇE BELEDİYESİ GENÇ - İLÇE MERKEZİ 7.877 - - - KARLIOVA - İLÇE MERKEZİ 2.250 - - - KIĞI - İLÇE MERKEZİ 2.137 2 - - SOLHAN - İLÇE MERKEZİ 5.140 6 - - YAYLADERE - İLÇE MERKEZİ 434 2 - - YEDİSU - İLÇE MERKEZİ 784 2 - - ÇAYTEPE - BUCAK MERKEZİ 174 - - - KASABA BELEDİYESİ ILICALAR - BUCAK MERKEZİ 872 - - - SANCAK - BUCAK MERKEZİ 776 - - - SERVİ - BUCAK MERKEZİ 539 - - - ARAKONAK - BUCAK MERKEZİ 416 - - - Tablo 75 : İlimizde mevcut elektrik iletim hatları (TEDAŞ İl Müdürlüğü) Elektrik İletim Hatları : 154 kv.ve 380 kv lık hatlar yerüstü olup, yeraltı geçiş noktaları bulunmamaktadır. - 114 -

L.1.5. Doğalgaz Boru Hatları İlimiz sınırları içerisinden doğalgaz boru hattı geçmemektedir. L.2. Ulaşım L.2.1. Karayolları Harita 9: İlimiz karayolları haritası ( Karayolları 84.Şb.Şefliği) İLİ BİNGÖL BİNGÖL İLİ SINIRLARI İÇİNDEN GEÇEN YOLLARIN DURUM ÇİZELGESİ SATIH CİNSİ GEÇİT YOLLARIN ASFALT STABİLİZE TOPRAK VERMEYEN CİNSİ YOLLAR YOLLAR YOLLAR YOLLAR TOPLAM DEVLET YOLU 253 0 0 0 253 İL YOLU 389 67 13 4 473 T O P L A M 642 67 13 4 726 Tablo 76 : İlimiz sınırlarından geçen yolların durumu ( Karayolları 84.Şb.Şefliği) - 115 -

L.2.1.1. Karayolları Genel Şehir içi ulaşım: Kültür Mahallesi, Saray Mahallesi, Sanayi Sitesi, Kaleönü Mahallesi ve Uzunsavat Mahallesi şehiriçi hat Otobüsleri düzenli olarak sefer yapmaktadır. Şehirler arası Ulaşım: Bingöl, Doğu Anadolu'nun Yukarı Fırat Bölümünde doğu batı yönünde uzanan ana karayollarından birinin üzerindedir.bu karayolu batıdan Malatya ve Elazığ'dan gelerek Bingöl'e ulaşır. Doğudan Van Gölü'nün güney kıyılarını izleyerek İran'a ulaşır.bingöl'deki başlıca yol budur. Bu yol Solhan İlçesinden de geçmektedir. Kuzey ve Güney bağlantıları için Erzurum-Bingöl-Diyarbakır hattı, Bingöl için özel bir önem taşımaktadır. Merkez ilçeden başka Genç ve Karlıova ilçeleri de bu hattın üzerindedir. Adaklı ilçesinin il merkezine bağlantısı Kartal-Sancak veya Yolçatı üzerinden sağlanmaktadır. Bu il yolunun Kığı ilçesinden sonra bir kolu Yayladere ilçesine, bir kolu da Yedisu ilçesine ulaşmaktadır. Bingöl ili sınırları içinde kalan Devlet yolu 253 km'dir. İl yollarının uzunluğu ise 473 km'dir. Devlet yollarının tamamı asfalttır. İl yollarının 253 km'si asfalt yoldur. Devlet yolları, acil eylem planı kapsamındaki yollardan olup bölünmüş yol çalışmaları devam etmektedir. 39 km bölünmüş yol çalışması tamamlanmıştır. Acil eylem planı kapsamında olan yollardan Elazığ-Bingöl-Solhan 11.Bölge Hudut Devlet yolunda bazı kesimlerin bölünmüş yol yapımı bitmiş olup bazı kesimler de proje aşamasındadır.en kısa sürede bitirilmesi hedeflenmektedir. Bingöl-Genç 9. Bölge Hudut yolu ile Bingöl-Karlıova-12.Bölge hudut devlet yolunda ise halen proje yapım çalışmaları devam etmektedir. Devlet ve il yollarında gerektiği zaman 84. Şube Şefliği tarafından bakım çalışması sürdürülmektedir. L.2.1.2. Ulaşım Planlaması - 116 -

L.2.1.3. Toplu Taşıma Sistemleri İlimizde kent içi toplu taşım aracı olarak 50 adet midibüs kullanılmaktadır. Bunların yolcu taşıma kapasiteleri 20+30 dur. L.2.1.4. Kent İçi Yollar İlimiz şehir içi yolağının toplam uzunluğu 148 km dir. Yolların %90 ı imara uygun olarak açılmıştır. Şehir içi yollarımızda vatandaşımızın ve trafiğin rahat akışı için yol düzenleme ve bakım çalışmaları yapılmıştır. İmar yollarımızın sıcak asfalt kaplaması çalışmaları yapılmıştır. L.2.1.5.Araç Sayıları SON KAYIT TESCİL DURUMU OCAK ŞUB. MART NİSAN MAY. HAZ. TEM. AĞUS. EYL. EKİM KASIM ARL. MOTOSİKLET 584 584 585 583 580 570 572 571 571 567 566 568 568 YIL SONU SON DURUM OTOMOBİL 4553 4593 4672 4725 4783 4810 4842 4893 4925 4954 4993 5025 5025 MİNİBÜS 933 907 892 895 899 882 884 889 870 872 876 876 876 OTOBÜS 215 218 219 222 222 231 237 239 242 243 244 243 243 KAMYONET 2785 2792 2799 2864 2940 2973 3038 3091 3122 3174 3202 3250 3250 KAMYON 747 743 751 760 760 762 776 777 780 782 781 781 781 TRAKTÖR 822 823 824 826 834 840 842 843 843 841 842 843 843 ÇEKİCİ 45 45 46 49 57 59 60 60 61 63 64 64 64 ÖZEL AMAÇLI TAŞIT 124 124 124 123 123 123 123 122 122 122 122 122 122 TANKER 31 31 31 32 32 33 33 34 35 35 35 35 35 ARAZİ TAŞITI 63 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 TOPLAM 10902 10862 10944 10942 11231 11284 11408 11520 11572 11654 11726 11808 11808 Tablo 77 : İlimizde kayıtlı araç sayısı ( İl Emniyet Müdürlüğü 2011) L.2.2. Demiryolları Bingöl, Doğu Anadolu Bölgesini doğuya batıya bağlayan demiryolunun üzerindedir.kuzey ve Güneyden Demir yolları Malatya da birleşir ve Elazığ dan sonra Bingöl e (Genç) ulaşır. Bingöl den Muş, Tatvan ve İran a uzanır. L.2.2.1. Kullanılan Raylı Sistemler İlimizde kent içi ulaşımda raylı sistem kullanılmamaktadır. L.2.2.2. Taşımacılıkta Demiryolları İlimizde kent içi ulaşımda demiryolu kullanılmamaktadır. L.2.3. Deniz, Göl ve Nehir Taşımacılığı L.2.3.1. Limanlar İlimiz sınırları içerisinde liman bulunmamaktadır. L.2.3.2. Taşımacılık İlimiz deniz kıyısında değildir. L.2.4. Havayolları İlde Havaalanı bulunmamaktadır. - 117 -

384-Telgraf Haberleşmesinin Dağılımı Telgraf / Tele-Post Tele-post Faks Telgraf Dağıtılan Gönderiler 382-Posta Haberleşmesinin Dağılımı Yurt İçi Posta Gönderileri Kabul Edilen Gönderiler L.3. Haberleşme İ C M A L 2011 BİNGÖL PTT BAŞMÜDÜRLÜĞÜ POSTA GÖNDERİLERİ BİNGÖL GENÇ KARLIOVA KİĞI SOLHAN YEDİSU TOPLAM (Adet) Mektup Postası Gönderileri (Posta ve Tebrik Kartları, Basılmış Kağıtlar, Gazeteler, Küçük Paketler, Ücretten Bağışık Gönderiler) 386.201 68.434 58.299 39.36 6 64.697 8.920 625.917 Tebliğ Evrakı 45.750 7.444 5.860 4.537 6.376 10 69.977 Koli/Kargo 21.612 5.270 3.071 4.501 3.060 1.956 39.470 APS 5.362 409 37 541 262 378 6.989 Mektup Postası Gönderileri (Posta ve Tebrik Kartları, Basılmış Kağıtlar, Gazeteler, Küçük Paketler, Ücretten Bağışık Gönderiler) 2.245.51 6 243.72 1 128.089 130.7 04 236.501 19.293 3.003.824 Tebliğ Evrakı 106.597 9.778 5.550 5.592 9.722 846 138.085 10.86 Koli/Kargo 45.586 6.936 5.126 5 6.720 3.279 78.512 APS 20.535 6.980 4.441 3.446 3.088 1.119 39.609 Kabul Edilen 82 6 0 11 6 0 105 Kabul Edilen 2225 114 329 870 304 181 4.023 Tablo 78 : Haberleşme ile ilgili istatistiki bilgiler ( PTT İl Müdürlüğü 2011) L.4. İlin Plan Durumu İlimizin çevre düzeni planı yoktur. - 118 -

L.5. İldeki Baz İstasyonları Avea 53 36% Türkcell 57 42% Vodefone 43 22% Vodefone Türkcell Avea Tablo 79 : İlimizdeki baz istasyonları KAYNAKLAR: - İl Emniyet Müdürlüğü - Bingöl Belediyesi - FEDAŞ Bingöl Müessese Müdürlüğü - Telekomünikasyon Erzurum Bölge Müdürlüğü - Bingöl PTT Baş Müdürlüğü - 2010 İl Çevre Durum Raporu - 119 -

M. YERLEŞİM ALANLARI VE NÜFUS M.1. Kentsel ve Kırsal Planlama M.1.1. Kentsel Alanlar Şehir imar planı doğrultusunda modern bir şehircilik anlayışına göre kentsel alanlar oluşturulmuştur. Toplam birim sayısı BİNGÖL İLİ KADASTRO DURUMU Biten Birim sayısı Devam eden Birim sayısı Kalan birim sayısı İhaleli İLÇELER Mahalle Köy Mahalle Köy Mahalle Köy Mahalle Köy Adaklı 6 34 5 23 0 5 1 6 Bingöl- Merkez 27 88 26 87 0 1 1 0 Genç 13 62 12 61 0 1 1 0 Karlıova 4 47 4 39 0 5 0 3 Kığı 4 28 4 18 0 0 0 10 Solhan 7 26 7 26 0 0 0 0 Yayladere 6 20 6 10 0 0 0 10 Yedisu 4 13 4 4 0 8 0 1 il Toplamı 71 318 68 268 0 20 3 30 Tablo 80 :İlimizdeki Kadastro durumu(kadastro Müdürlüğü 2011) M.1.1.1. Doğal Özelliklerin Kent Formuna Etkileri Bingöl Doğuanadolu bölgesinin yukarı Fırat bölümünde yer alan Bingöl ovasının batısında Çapakçur deresinin ovaya açıldığı kesimde bulunan taraçalar üzerinde kurulmuştur.bingöl şehri deniz seviyesinden yükseltisi 1150-1250 m arasında uzanış gösteren Bingöl Zimmetepe ve bunun eteklerinde ova tabanına doğru yayılış göstermektedir. Türkiye nin iklimini etkileyen faktörlerin başında ülkenin dünya üzerindeki yeri gösterilebilir. Türkiye konum itibariyle yıl için de farklı kökenli hava kütlelerinin etkisi altında kalır. Bingöl ili doğu Anadolu bölgesini yukarı Fırat bölümünde ve bu bölümün de doğuya doğru uzanan en uç kısmında bulunmaktadır. Bu Coğrafi konum nedeniyle bulunduğu bölgenin karasal iklim özelliklerini yansıtmaktadır. Bingöl ve çevresi birinci derecede deprem bölgesi içerisinde yer almaktadır.bu durum şehrin yatay ve dikey gelişimini etkileyen en önemli faktörlerden biridir. Araştırma sahası ve çevresi kuzey Anadolu fay zonu ile göynük fay zonu ve Murat vadisi fay kuşakları yakınındadır. Bu nedenle zaman zaman yaşanan yıkıcı depremlerden Bingöl şehri olumsuz yönde etkilenmiştir. M.1.1.2. Kentsel Büyüme Deseni. Kentler ve kentsel gelişmenin en önemli aşamalarından bir hiç şüphesiz ki planlamadır. Bu nedenle planlama insan ve çevre arasındaki ilişkilerin doğal bir yansımasıdır. Nitekim şehirleşme sürecinin hemen her aşamasında sürekli tercihlerinin yapılmasının ve kararların alınmasını gerektiren bir süreç olması dolayısıyla bizzat tercih ve karar verme mekanizması olan faaliyetlerinde şehir bilimi yada şehirle ilgili tüm faaliyetlerle ilişkilendirilmesini zorunlu kılınmıştır. Bingöl şehrinin alt yapı ve planlama sorunlarının bugünkü mevcut nüfusa bile yeterli olmadığı görülmektedir. - 120 -

M.1.1.3. Planlı Kentsel Gelişme Alanları Bingöl şehrinde fonksiyonel kullanılış alanlarının en geniş bölümü oturma alanlarına ayrılmış durumdadır. Nüfusun sosyal ekonomik ve kültürel özellikleri oturma alanlarının doğal çevre faktörlerinin etkisi ile şekillenmesine neden olmuştur. Yerleşim alanı içerisindeki konutların hakim yapı malzemesini 1960 lara kadar taş ahşap ve taştoprak-ahşap oluşturuyordu. Son yıllarda bu yapı gereçlerin yerini geleneksel yapı tarzına uygun inşa edilmiş betonarme ve yığma tuğla konutlar almaya başlamıştır. Şehirdeki ticaret ve hizmet iş yerleri, küçük ölçekli ve iş kapasiteleri düşük işletmeler durumunda olduğundan geniş kullanılış alanına ihtiyaç duyulmamaktadır. Bingöl de sanayi Doğu Anadolu bölgesinin birçok şehrinde olduğu gibi henüz gelişmemiştir. Bunun çok çeşitli nedenleri olmakla birlikte başlıca şu nedenler etkilidir. Şehir nüfusunun az ve alım güçünün düşük olması, tarımsal potansiyelinin tarıma dayalı sanayi faaliyetlerinin gelişmesini sağlayamaması, sanayi fonksiyonun çok yavaş bir gelişme trendi göstermesi. M.1.1.4. Kentsel Alanlarda Yoğunluk İlimiz Merkeze bağlı 13 (on üç) mahallenin olduğu bu mahallelerden en fazla nüfus artışının Recep Tayyip ERDOĞAN mahallesinde görüldüğü anlaşılmıştır. İlgili Mahallelere ait TUİK Malatya Bölge Müdürlüğünden alınan 2011 Yılı ADNKS sonuçları aşağıda belirtilmiştir. 2011 Yılı Bingöl İlinin Mahallelere göre nüfus dağılımı Bingöl Şehrinde Mahalle Nüfus Yoğunlukları 8388 17607 5812 8940 7566 1992 6389 3965 7235 4006 6861 11329 5579 Tablo 81: İlimizde Mahallelere göre nüfus dağılımı (İl Nüfus Müdürlüğü) İnali Bahçelievler Ş.M.Gündoğdu İnönü Kaleönü Karşıyaka Kültür Mirzan Saray Recep Tayyip ERDOĞAN Yenimahalle Yenişehir Yeşilyurt M.1.1.5. Kentsel Yenileme Alanları Bingöl sınırları içerisinde projelendirilmiş kentsel yenileme alanları bulunmamaktadır. M.1.1.6. Endüstri Alanları Yer Seçimi Bu konu Sanayi ve Teknoloji başlığı altında ayrıntılı olarak incelenmiştir. M.1.1.7. Tarihi, Kültürel, Arkeolojik ve Turistik Özellikli Alanlar Kent içi tarihi, kültürel arkeolojik ve turizm açısından değerli yerler bulunmamaktadır. - 121 -

M.1.2. Kırsal Alanlar M.1.2.1. Kırsal Yerleşme Deseni 2010-2011 Kırsal Yerleşme Deseni İlçe Adı Erkek Kadın Toplam İlçe Adı Erkek Kadın Toplam Merkez İlçe 67.443 66.473 133.916 Merkez İlçe 72.694 68.059 140.753 Adaklı 5.344 4.703 10.247 Adaklı 5.166 4.518 9.684 Genç 17.514 18.085 35.599 Genç 17.421 17.787 35.208 Karlıova 16.206 16.144 32.350 Karlıova 16.234 16.192 32.426 Kiğı 2.906 2.145 5.051 Kiğı 3.623 2.180 5.803 Solhan 16.611 16.855 33.466 Solhan 16.602 16.894 33.496 Yayladere 1.189 949 1.838 Yayladere 1.422 636 2.058 Yedisu 1.518 1.385 2.903 Yedisu 1.485 1.350 2.835 Toplam 12.731 126.439 255.170 Toplam 134.647 127.616 262.263 2010 ADNKS sonuçları 2011 ADNKS Sonuçları Köy; 117. 101; 46% Şehir ; 138. 069; 54% Ş K Köy; 115.18 2; 44% Şe hir Şehir; 147.08 1; 56% 2010 yılı Şehir ve Köy Nüfus Oranları 2011 yılı Şehir ve Köy Nüfus Oranları Tablo 82: 1990 yılı Şehir ve Köy Nüfus Oranları (İl Nüfus Müdürlüğü) Tablo 83: 2000 yılı Şehir ve Köy Nüfus Oranları (İl Nüfus Müdürlüğü) M.1.2.2. Arazi Mülkiyeti Özellikle İlimizin Düzağaç bölgesinde bulunan kooperatif alanlarının orman vasfının kalkması durumunda vatandaşlarımızın tapu ve mülkiyet problemleri çözülecektir. M.2. Altyapı Bu konuyla ilgili ayrıntılı bilgiler Altyapı, Ulaşım ve Haberleşme" başlığı altında incelenmiştir. M.3. Binalar ve Yapı Çeşitleri M.3.1. Kamu Binaları İlimizdeki önemli kamu binaları; Hükümet Konağı, Özel İdare Hizmet Binası, Müftülük, Tapu Kadastro Müdürlüğü,Tarım İl Müdürlüğü, Doğum Hastanesi, Yenişehir Devlet Hastanesi, Okullar,Bankalar Yenişehir Mahallesinde, Orman İşletme Binası, Askerlik Şubesi, Meteoroloji, Polis Evi, Okullar, Sanayi Ticaret Odası Başkanlığı, Karayolları, Bağkur, İş Kur, Adliye Loj., İnönü Mah.de, Jandarma, Emniyet Müdürlüğü, Devlet Hastanesi, DSİ, Köye Hizmet Götürme Birlikleri, Okullar, Kültür Sarayı, Vali Konağı, SSK Müdürlüğü, TEDAŞ, Beden Terbiyesi ise Düzağaç semtinde bulunmaktadır. Kapladığı alan itibariyle İnönü Mahallesi Kültür Caddesi üzerinde bulunan Karayolları şefliği şehir formuna uygun bir görüntü oluşturmamaktadır. Gerek şehir merkezinde oluşu gerekse faaliyet türü açısından şehir formuna uygun bir durum arz etmemektedir. - 122 -

MÜLKİYETİ HAZİNEYE AİT TAŞINMAZ MALLARIN ÜZERİNDE BULUNAN KAMU BİNALARI Tahsisli Olduğu Kurum Mahallesi Ada Parsel Cinsi Bina Olarak Adedi Adalet Bakanlığına (Cumhuriyet Başsavcılığı) Kültür Mah. 744 11 Cezaevi 1 Adalet Bakanlığına (Cumhuriyet Kültür Başsavcılığı) Mah. 713 6 Lojman 1 Diyanet İşleri Başkanlığına (İl Müftülüğü) Kültür Mah. 488 1 Cami 1 Diyanet İşleri Başkanlığına (İl Müftülüğü) Bahçelievler Mah. 693 2 Cami 1 Diyanet İşleri Başkanlığına (İl Müftülüğü) Yenişehir Mah. 856 152 Cami 1 Diyanet İşleri Başkanlığına (İl Müftülüğü) Yenişehir Mah. 1086 4 Cami 1 Diyanet İşleri Başkanlığına (İl Müftülüğü) Yenişehir Mah. 411 42 Lojman 1 Diyanet İşleri Başkanlığına (İl Müftülüğü) Kültür Mah. 128 11 Cami 1 Milli İstihbarat Teş. Müşteşarlığı Saray Mah. 725 9 Hizmet Binası ve Lojmanı 1 Tapu ve Kadastro Genel Müd.(Tapu ve Kadastro Müd.) Yenişehir Mah. 360 5 Hizmet Binası ve Lojmanı 1 Bayındırlık ve İskan Bakanlığına (Devlet Su İşleri Müd.) Saray Mah. 718 22 Hizmet Binası 1 Bayındırlık ve İskan Bakanlığına (Bayındırlık Müd.) Saray Mah. 725 20 Hizmat Binası 1 Bayındırlık ve İskan Bakanlığına (Bayındırlık Müd.) Saray Mah. 718 20 Lojman 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Yenişehir Mah. 136 1 İmam Hatip Lisesi 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Yenişehir Mah. 363 25 Merkez Orta Okulu 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Yenişehir Mah. 330 7 Bingöl Lis.Lojmanı 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Yenişehir Mah. 344 61 Okul 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Yenişehir Mah. 351 3 İlkokul 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Yenişehir Mah. 344 62 End. Mes. Lis. 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Yenişehir Mah. 363 24 Merkez Orta Okulu 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Yenişehir Mah. 363 22 Merkez Orta Okulu 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Yenişehir Mah. 364 3 Merkez Orta Okulu 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Kültür Mah. 713 3 Eğitim Araçları 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Yenişehir Mah. 156 247 Okul 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Kültür Mah. 1 1196 Okul 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Yenişehir Mah. 345 28 Lojman 1 Rehberlik Araştırma Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Yenişehir Mah. 347 48 Merkezi 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Saray Mah. 730 21 Anadolu Lis. 1 Anadolu Öğretmen ve Fen Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Saray Mah. 730 1 Lis. 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Saray Mah. 718 24 Ticaret Lisesi 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Saray Mah. 725 95-89 Kardelen Anaokulu 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Saray Mah. 916 9 Saray Anaokulu 1 Milli Eğitim Bakanlığına (İl Milli Eğitim Müd.) Saray Mah. 916 1 2 Atatürk Anadolu Okulu 1 Çalışma ve Sosyal Güv. Bak.(Sosyal Hiz.Müd) Saray Mah. 729 1 Çocuk Esirgeme Kurumu 1 Çalışma ve Sosyal Güv. Bak.(Sosyal Hiz.Müd) Saray Mah. 718 25 Çocuk Bakım Yurdu 1 Çevre ve Orman Bakanlığına (Meteroloji Müd.) Yenişehir Mah. 329 5 Hizmet Binası 1 İçişleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Yenişehir Mah. 344 110 Polis evi 1 İçişleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Kültür 732 13 Lojman 1 İçişleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Kültür 713 1 Lojman 1 İçişleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Saray 725 29 Hizmet Binası 1 İçişleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Saray 923 6 Özel Harekat Şubesi 1 İçişleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Saray 904 20 Lojman 1 İçişleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Bahçelievler 608 1 Polis Karakol Binası 1 İçişleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Saray 730 13 Lojman 1-123 -

İçişleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Saray 730 6 Trafik Kontrol İstasyonu 1 İçişleri Bakanlığına (Jandarma Komut.) Saray 725 12 Hizmet Binası 1 İçişleri Bakanlığına (Jandarma Komut.) Bahçelievler 608 24 18 Adet Lojman 1 Askerlik Şubesi ve İçişleri Bakanlığına (Jandarma Komut.) Kültür 48 1 Lojmanı 1 İçişleri Bakanlığına (Sivil Savunma Müd.) Saray 725 21 Hizmet Binası 1 İçişleri Bakanlığına (Sivil Savunma Müd.) Kültür 504 524 Hizmet Binası 1 Kültür Bakanlığına (İl Kültür Müd.) Saray Mah. 730 24 Kültür Sarayı 1 Kültür Bakanlığına (İl Kültür Müd.) Kültür 713 5 Çocuk Kütüphanesi 1 Maliye Bakanlığına ( Defterdarlık) Bahçelievler 608 34 Lojman 1 Maliye Bakanlığına ( Defterdarlık) Yenişehir Mah. 348 1 Hükümet Konağı 1 Maliye Bakanlığına ( Defterdarlık) Saray 718 68 Lojman 1 Maliye Bakanlığına ( Defterdarlık) Yenişehir Mah. 345 28 Lojman 1 Bingöl Valiliğine (İl Özel İdare Müd.) Bahçelievler Mah. 611 1 İlkokul 1 Bingöl Valiliğine (İl Özel İdare Müd.) Saray Mah. 942 2 İlkokul 1 Bingöl Valiliğine (İl Özel İdare Müd.) Kültür Mah. 489 1 İlkokul 1 Tarım Bakanlığına (Tarım İl Müd.) Yenişehir Mah. 353 4 Veterinerlik Hizmet Binası 1 Tarım ve Köyişleri Bakanlığına (Tarım İl Müd.) Yenişehir Mah. 138 1 Hizmet Binası ve Lojmanı 1 Tarım ve Köyişleri Bakanlığına (Tarım İl Müd.) Saray Mah. 718 16 Veterinerlik Hizmet Binası 1 Tarım ve Köyişleri Bakanlığına (Tarım İl Müd.) Kültür Mah. 758 3 Anbar Atelye Hizmet Binası 1 Sağlık Bakanlığına (İl Sağlık Müd.) Yenişehir Mah. 138 6 Y.Şehir Devlet Hastanesi 1 Sağlık Bakanlığına (İl Sağlık Müd.) Yenişehir Mah. 330 8 1Nolu Sağlık Ocağı 1 Sağlık Bakanlığına (İl Sağlık Müd.) Yenişehir Mah. 137 4 Lojman 1 Doğum ve Çocuk Sağlık Bakanlığına (İl Sağlık Müd.) Yenişehir Mah. 145 1 Bakımevi 1 Sağlık Bakanlığına (İl Sağlık Müd.) Saray Mah. 718 32 Devlet Hastanesi 1 Sağlık Bakanlığına (İl Sağlık Müd.) Kültür Mah. 744 18 Sağlık Ocağı 1 Sağlık Bakanlığına (İl Sağlık Müd.) Kültür Mah. 1 1124 Sağlık Ocağı 1 Sağlık Bakanlığına (İl Sağlık Müd.) Bahçelievler Ma. 608 3 Verem Savaş Dispanseri 1 Sağlık Bakanlığına (İl Sağlık Müd.) Saray Mah. 725 1 112 Sağlık Hizmetleri 1 Sağlık Bakanlığına (İl Sağlık Müd.) Saray Mah. 921 1 Eğitim Sağlık Ocağı 1 Sağlık Bakanlığına (İl Sağlık Müd.) Bahçelievler Ma. 608 25 Halk Sağlığı Labaratuvarı 1 Sağlık Bakanlığına (İl Sağlık Müd.) Yenişehir Mah. 137 2 Sağlık Meslek Lisesi 1 Toplam 75 Adettir. Tablo 84 : Mülkiyeti Hazineye Ait Taşınmaz Malların Üzerinde Bulunan Kamu Binaları (Milli Emlak Müdürlüğü) - 124 -

M.3.2. Okullar BİNGÖL İLİ 2011-2012 ÖĞRETİM YILI EĞİTİM İSTATİSTİKLERİ EĞİTİM KURUMLARI 2010 YILI Okul Sayısı Öğrenci Sayısı Öğretmen Sayısı Derslik Sayısı Okul Öncesi 9 4.929 195 43 İlköğretim 307 45.350 2.110 1.617 Ortaöğretim Normal Liseler 19 7.611 442 231 Ortaöğretim Mesleki ve Teknik Liseler 10 5.631 335 137 TOPLAM 345 63.521 3.082 2.028 Tablo 85 : 2011-2012 Öğretim Yılında Öğrenci Öğretmen ve Okul Sayıları ( İl Milli Eğitim Müdürlüğü) Okul Öncesi eğitim düzeyinde 9 Anaokulu ve 162 okulda toplam 252 anasınıfı hizmet vermektedir. Anaokullarında derslik sayısı 43, toplam öğrenci sayısı 4.929, öğretmen sayısı da 195 tir. Okulöncesinde derslik başına 20 öğrenci düşmektedir. Okul Öncesi eğitimden yararlanan 5 yaş grubu okullaşma oranı %73,88 dir. İlköğretimde öğrenci sayısında okullaşma oranı (Kız-erkek)%100,00 Ortaöğretimde öğrenci sayısına göre oranı (Kız-erkek)%60,00 dır. Taşımalı İlköğretimde; İl geneli toplam 10 taşıma merkezine 107 Yerleşim yeri ve köyden toplam 2.835 öğrenci 196 araç ile taşınmaktadır. Taşımalı Ortaöğretimde; İl Geneli toplam 12 Ortaöğretim okuluna 100 Yerleşim yeri ve köyden 435 öğrenci 38 araç ile taşınmaktadır. İl genelindeki Halk Eğitim Merkezlerinde,(2011-2012) Öğretim yılında Açılan Kurs Sayısı : 913 Kurs Veren Öğretmen Sayısı : 913 Kursa Katılan Kursiyer Sayısı : 14.376 Belge Alan Kursiyer Sayısı : 10.701 olduğu görülmüştür. 15 resmi YİBO pansiyonunda 4819 öğrenci kontenjanı olup, 4813 öğrenci yatılı olarak barınmaktadır. Doluluk oranı % 99 dir. 13 resmi Ortaöğretim pansiyonunda 2586 öğrenci kontenjanı olup, 2496 öğrenci barınmaktadır. Doluluk oranı %97 dir. 5 özel öğrenci yurdunun yatak kapasitesi 309 olup, 234 öğrenci barınmaktadır. Doluluk oranı %76 dir. - 125 -

M.3.3. Hastaneler ve Sağlık Tesisleri Çıkan Hasta Sayısı Ameliyat Sayısı Hastanenin ve Sağlık Merkezinin Adı Poliklinik Sayısı Doğu m Sayısı Bir Hastanın Ortalama Kalış Günü (gün) Yatak İşgal Yatak Sayısı Oranı (%) Taburcu Ölen Toplam Büyük (adet) Orta (adet) Küçük (adet) Toplam B.D.H 571.417 5.54 68,8 317 14.340 36 14.376 4.716 6.369 1.891 12.976 DOĞUM HAST. 163.384 2.909 3,2 102,7 160 18.388 6 18.394 2.787 764 1.382 4.933 SOLHAN DEV.HAST. 105.559 179 3,6 37,3 50 1.866 1 1.867 40 2 34 76 GENÇ DEV.HAST. 109.279 6 3,2 42,1 19 905 0 905 0 0 0 0 KARLIOVA DEV. HASTANESİ 74.788 106 3,4 15,1 50 811 0 811 0 0 0 0 KIĞI ENTEGRE İLÇE HASTANESİ 30.677 14 0 0 14 0 0 0 0 0 0 0 TOPLAM 1.055.104 3.219 4,1 68,3 610 36.310 43 36.353 7.543 7.135 3.307 17.985 Tablo 86 : Yataklı Sağlık Kurumları ( İl Sağlık Müdürlüğü) - 126 -

Aile Sağlığı Merkezleri Sağlık Evi Açık Kapalı Devlet Hastanesi Doğum ve Çocuk Bakımevi Hst. Entegre İlçe Hastanesi AÇS ve AP Verem Savaş Dispanseri Halk Sağ.Lab. Merkez 13 34 3 1 1-1 1 1 1 Adaklı 2 5 - - - - - - - Genç 3 13 2 1 - - - - - Karlıova 4 11 4 1 - - - - - Kığı 1 2 0 - - 1 - - - Solhan 4 6 3 1 - - - - - Yayladere 1 - - - - - - - - Yedisu 1 2 - - - - - - - TOPLAM 29 73 12 4 1 1 1 1 1 1 Tablo 87: Yataksız Sağlık Kurumları ( İl Sağlık Müdürlüğü) M.3.4. Sosyal ve Kültürel Tesisler 1- Misafirhane 2- Tiyatro salonları Büyük ve mini olmak üzere iki adet tiyatro salonu mevcuttur. 3- Konferans salonu 4- Bale salonu 5- Sergi salonu M.3.5. Endüstriyel Yapılar İlimizde endüstriyel yapı bulunmamaktadır. Sıtma Savaş Başkanlığı M.3.6. Göçer ve Hareketli Barınaklar Doğu Anadolu bölgesinde hayvancılık faaliyetleri ile tanınan Beritanlılar yaz sezonunu İlimiz sınırları içerisinde bulunan Şerafettin ve Bingöl Dağlarındaki yaylalarda geçirmektedirler. M.3.7. Otel-Motel ve Turizm Amaçlı Diğer Yapılar 1- Binkap Turistik Otel (Termal Tesisler) 2- Kös Kaplıcaları Otel ve Motel, 3- Otel Atlı, 4- Otel Çınar BİNKAP TERMAL HOTEL: İlimiz Ilıcalar beldesinde bulunan BİNKAP termal tesis; 7 Motel, 49 Otel odası mevcut olup bunlarda toplam yatak sayısı 180 dir. Termal tesiste 2 Havuz, Çay bahçesi, Kapalı spor salonu, lokanta, Bilardo salonu bulunmaktadır. Termal tesislerindeki suyun sıcaklığı 43 o C dir. Tesislerde yapı malzemesi olarak ahşap kullanılmış olup, çevre ile uyum sağlaması açısından hoş bir görüntü sergilemektedir. M.3.8. Bürolar ve Dükkanlar İl Merkezindeki ticari iş yerleri Genç, Kültür ve İnönü Cad. yoğun olarak bulunmaktadır. Toplam işyeri sayısının %43.4 kadarını gıda maddesini satan bakkallar oluşturur. Giyim eşyası satan iş yerleri %21.5 Kahvehane - Çay ocakları %3.5 orana sahiptirler. - 127 -

M.3.9. Kırsal Alanda Yapılaşma Kırsal alandaki yapıların çoğu taş ve toprak malzemesi kullanılarak inşa edilmektedir. Son yıllarda vatandaşın mali imkanlarının düzelmesine paralel olarak betonarme yapılara ağırlık verildiği gözlemlenmektedir. M.3.10. Yerel Mimari Özelikler 1- Kiğı Camisi 2- Selenk Köprüsü 3- Azizan Anıtı 4- Mürsel Paşa Anıtı 5- Şeref Meydanı Anıtı 6- Kiğı Camisi 7- Ulu Cami-i 8- Fülten Bey Hamamı M.3.11. Bina Yapımında Kullanılan Yerel Materyaller Kiğı Camii : Cami Yapımında Kullanılan Kiğı Camii ilçenin en eski eserlerindendir. Minarenin üstünde Arap harfleriyle yazılı bir yazıdan; bu eserin, Bayındırlı Pir Ali Bey Bin İbrahim Bey tarafrından Hicri 700 tarihinde inşa ettirildiği anlaşılmaktadır. Ayrı bir kayıtta ise, bilahare yıkılan minarenin, Hacı Hasan tarafından tamir ettirildiği ve Pir Ali Bey oğlu Pilten Bey tarafından da caminin onarıldığı yazılmaktadır. Akkoyunlular devrine isabet eden bu tarihlerden de anlaşılacağı gibi Kiğı'nın bir Akkoyunlu şehri olduğu meydana çıkmaktadır. Cami tek minareli ve tek şerefelidir. Avlusunda Kiğı eşrafından Hacı Mehmet Efendi'nin (Zermek Şehzadelerinden) kabri bulunmaktadır. Bu zat ilmi ve üstün zekası ve silahşörlüğü ile de meşhurdur. Selenlek Köprüsü : Taş Beyaz Kıreç Azizan Anıtı : Doğa : Anıtın etrafı koru duvarı ile çevrilidir. Anıt kısmı Dikdörtken şeklinde olup, yukarıya doğru daralmaktadır. Üstünde taş bir küre bulunmaktadır. Anıtın kaide kısmının dört yüzünde de Ay yıldız motifi vardır. Mürsel Paşa Anıtı : Anıtın yaklaşık yüksekliği 4 m dir.zemini betonla sıvanmış kaide kısmı 4 basamak halinde kademelidir.ön ve arkasında ileriye doğru iki çıkıntı vardır.öndeki çıkıntıda hat yazısıyla yazılmış Osmanlıca beyitler vardır. Şerf Meydanı Anıtı : Anıt Kaidesiyle birlikte betonla yapılmış üzeri beyaz mermerle kaplanmıştır.anıtın etrafı demir korkuluklarla çevrilmiş olup Önünde de bayrak gönderi mevcuttur. Kiğı Camii : Fülten Bey Hamamı : Yer altında olup tamamen doğ malzemesi ile yapılan bir eserdir. Ulu Cami-i : Ulu Camii kendisine has mimari bir proje ile 2700 m² bir alan üzerinde kurulmuş olup 4 kattan oluşmaktadır.caminin toplam kapasitesi ise 10.000 kişilik asansörlü iki minare ve toplam 55 kubbeden oluşmakta olup Diş Cephesi kesme taşından yapılmıştır. İçi ise tamamen çini ve normal betondan sıvalanmış olup, çeşitli desenler verilmiştir. KALELER Sentarius Kalesi : Murat Irmağı Vadisi ndedir. Bingöl il merkezinin 20 km. çevresini denetlemek üzere yapılan üç önemli kaleden biridir. Urartu dönemine aittir. Kral Kızı Kalesi (Dano-Hini) : Genç ilçesinde yer alan kale Diyarbakır çayı ile Konsper Çayı nın buluştuğu yerde bir tepeye yapılmıştır. Keynekler denen bu yer yıkıntı durumdadır. Söylentilere göre Pers Kralı Dano kaleyi kızı için yaptırmıştır - 128 -

Kiğı Kalesi : İlçe merkezinin güneydoğusunda yer alan Kiğı Kalesi,çok sağlam bir yapıya sahiptir. Etrafı sarp kayalıklarla kaplıdır. Kale içinde bina harabeleri bulunmaktadır. Erzincan tarihinde bu kalenin Acemlerin akınına maruz kaldığı rivayet olunmaktadır. Kale'ye giren İranlıların halka büyük işkence yaptıkları, evleri yakıp yıktıkları, erkeklerin çoğunu öldürdüklerinden ve kadınlara kötü davrandıklarından bahsedilmektedir. Burayı terketmeye mecbur kalan ahalinin Kiğı'ya gelip Kaleli mahallesinde yerleştikleri ve bu mahallenin bu yüzden "Kaleli" adını aldığı tarihi kaynaklardan anlaşılmaktadır. Kale içindeki harebelerde zamanında yapılan kazılarda çeşitli ev ve süs eşyalarına rastlandığı söylenmektedir. Kale'nin Peri Suyu'na bakan yamaçları çok dik olduğundan bu yönden Kale'ye çıkmak oldukça güçtür. Kale'ye dar bir yol ile gidilmektedir. Kale etrafındaki düzlüklerde halen ziraat yapılmaktadır. Acemler'den önce İslamlar devrinde Hazreti Ömerül Faruk zamanında ehli islam eline geçen Kiğı, Müslümanlardan önce Roma hakimiyetinde bulunuyordu. Ebu Übeyde'nin Başkumandanlığı zamanında Halit Bin Velit, Kiğı Kalesi'ni Roma Hanedanından Kiğa'nın oğlu Talon'dan teslim almıştır MAĞARALAR Bingöl ilinde belli bir tarihi geçmişe ve insan eliyle işlenmiş bir yapıya sahip olan mağaralar vardır. Kelhaç Deresi ve Şeytan Dağları Kiğı İlçesinin Kuzey Doğusundaki Kelhaç Deresi gür ve sık ormanlık içinden ilginç bir görünümle akmaktadır. Dere etrafındaki ormanlıkta başta dağ keçisi olmak üzere çeşitli av hayvanıyla karşılaşmak mümkündür. Çeşitli orman gruplarından meydana gelen bu vadi zinciri, özellikle ilkbaharda göçmen kuşlarla dolar. Eskiden çok sık olan bu ormanlar devamlı olarak tahrip gördüğünden son yıllarda seyrekleşmeye başlamıştır. Kelhaç Ormanları'nın karşı tarafında ise Şeytan Dağları yer almaktadır. Çok yüksek zirvelere kadar uzanan bu dağlar, kışın kalın kar tabakalarıyla kaplanır. Dağlar çok yerde geçit vermez. Bu dağlarda çok sayıda dağ keçisi bulunmaktadır. Şeytan Dağları silsilesi arasında yer alan Güngörsün Yaylası'nda çok sayıda peri bacaları bu yaylaya güzel bir görünüm vermektedir. Bu yayla, Hacıilyas Mezrası yakınında bulunmaktadır. Kiğı Çiçektepe Köyü Mağarası : Mağara, Kiğı ilçesinin Çiçektepe köyünde, Sivri Dağı'nın eteğinde bulunmaktadır. Mağarada iki oda, at için yer, yemlik ve çocuk beşiği mevcuttur. Mağaranın bulunduğu yer oldukça eğimli bir yapıya sahiptir. Ayrıca Mağara önündeki mevcut yolla Erzincan'a gidildiği rivayet edilmektedir. Bu mağara, Kiğı'nın çok eski çağlardan beri insan topluluklarına mesken olduğunu göstermektedir. Zağ Mağarası : Zağ Mağarası, Murat Nehri kıyısında, Gökçeli ve Yenidal köyleri arasında sarp bir kayalıkta bulunmaktadır. Murat Nehri'ne bakan tarafı yerden 200-300 metre yükseklikte olup kayaların oyulmasıyla yapılmıştır. Mağara, üç kat üzerinde kurulmuştur. Her bir katında da 26 oda mevcuttur. Katlar arası geçiş yuvarlak bacalarla, odadan odaya geçişler ise kapılarla sağlanmıştır. Birinci katta Zahire deposu olarak kullanıldığı sanılan kuyular, alt katta oturma odaları, en üst katta iki haremlik odası mevcuttur. Mağara zaman içinde hasar görmüşse de şu anda 17 odası hala yapısını korumaktadır. Kalkanlı Köyü Mağaraları : Yayladere ilçesine bağlı Kalkanlı Köyü yakınlarında bulunan mağaralar, bir çok oyma sanatı ile süslenmiştir. Mağaralar ve mağaraların çevrelediği şelale turistik bir öneme sahiptir. Kübik Mağarası :Kübik mağarası, Karlıova ilçesinin Kübik Köyü yakınlarındadır. İçinde cilalı Taş ve Tunç Devrine ait bazı kalıntılar vardır. Duvarlarında bir takım oymalar ve işlemeler mevcuttur.. - 129 -

M.4.Sosyo-Ekonomik Yapı M.4.1. İş Alanları ve İşsizlik Bingöl ilindeki temel geçim kaynakları genel olarak tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Şehir çevresindeki tarımsal faaliyetlerin mevsimlik oluşu, yani yaz mevsiminde yoğunlaşması kış mevsiminde gizli bir işsizlik sorununu ortaya çıkarmıştır. Buna bağlı olarak erkek nüfusun bir bölümü mevsimlik işçi olarak bölge dışına çıkmaktadır. Sonuç olarak bölgesel kalkınmışlık sorunu ilimizde de yaşandığından, işsizlik sorunu büyüktür. BİNGÖL ÇALIŞMA VE İŞ KURUMU İL MÜDÜRLÜĞÜ 2011 YILI İSTATİSTİK TABLOSU 2011 İŞ ARAYAN BAŞVURU işe yerleştirme erkek kadın TOPLAM erkek kadın TOPLAM Toplam 3561 2020 5581 1006 674 1680 2011 YILI SONU İTİBARİYLE Kayıtlı İşgücü Kayıtlı İşsiz KAYITLI İŞSİZLERİN VASIF DURUMU Sosyal Durum Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Normal 6929 2699 9658 6418 2599 9030 VASIFLI 4108 Özürlü 520 192 712 477 190 667 VASIFSIZ 5639 Eski Hükümlü 55 0 55 50 0 50 Genel Toplam : 7534 2891 10425 6945 2789 9747 TOPLAM 9747 KAYITLI İŞYERİ SAYILARI 1+ İSTİHDAMLI İŞYERİ SAYISI : 208 10+ İSTİHDAMLI ÖZEL SEKTÖR İŞYERİ SAYISI : 221 50+ İSTİHDAMLI ÖZEL SEKTÖR İŞYERİ SAYISI : 18 TOPLAM ÖZEL SEKTÖR İŞYERİ SAYISI : 447 KAMU SEKTÖRÜ İŞYERİ SAYISI : 35 TOPLAM İŞYERİ SAYISI : 482 Tablo 88 : İl Müdürlüğümüze Ait İstatiki Veriler (İşkur Müdürlüğü) M.4.2. Göçler BİNGÖL İLİ GÖÇ DURUMU YILI ALDIĞI GÖÇ VERDİĞİ GÖÇ NET GÖÇ NET GÖÇ HIZI 2008 8.977 10.192-1.215-4.73 2009 6.986 10.726-3.740-14.52 2010 8.453 10.448-1.995-7.79 Tablo 89 : İlimizin iç göç hareketleri (İl Nüfus Müdürlüğü) - 130 -

2011 yılına ait göç oranı TUİK tarafından yayımlanmamıştır. Geçim kaynaklarının sınırlı oluşu ve artan nüfusun ihtiyaçlarını karşılamaktan uzak olması ilimizde ekonomik amaçlı göçlerle nüfus kaybetmesine neden olmuştur. İlimizde görülen göç aktivitesini iç göçler oluşturmaktadır. Ülke içine yönelik göç hareketleri 1960 lı yıllardan sonra hızlanmaya başlamıştır. İlimizden gerçekleşen iç göçlerin genellikle büyük şehirlere yönelik olduğu tespit edilmiştir. Bunun asıl nedeni ise topraklarından kopan köylü nüfus grupları büyük şehirlerde veya başkentlerde marjinal yaşama şartlarına kavuşma istekleridir. M.4.3. Göçebe İşçiler (Mevsimlik) İlimiz ekonomisinde önemli iş alanları bulunmadığından göçebe işçi hareketi yaşanmamaktadır. M.4.4. Kent Toprağının Mülkiyet Dağılımı M.4.5. Konut Yapım Süreçleri İlimiz merkezinde özellikle 1990 lı yılların başından itibaren kooperatifleşme sistemi ile konut yapımı ağırlık kazanmıştır. 2003 depremi sonucu oluşan konut ihtiyacının karşılanmasına yönelik TOKİ tarafından merkez düzağaç mahallesinde 2016 adet konut inşa edilmiştir. Yap-sat usulü ile konut yapımı devam etmektedir. M.4.6. Gecekondu Islah ve Önleme Bölgeleri Gecekondu yapımının önlenmesi için Belediye denetim ekiplerince sürekli kontroller yapılmaktadır.ayrıca Şehir İmar planlarımızda Gecekondu önleme bölgeleri belirlenmiştir. M.5. Yerleşim Yerlerinin Çevresel Etkileri M.5.1. Görüntü Kirliliği İlimizde görüntü kirliliği Telekomünikasyon kurumunun telefon iletişim hatları, iş yerleri reklam ve tanıtıcı panoları ile Enerji iletim hatları oluşturmaktadır. M.5.2. Binalarda Ses İzolasyonu Bu konuda herhangi bir önlem alınmamıştır. M.5.3. Havaalanları ve Çevresinde Oluşturulan Gürültü Zonları İlimizde havaalanı bulunmamaktadır. M.5.4. Ticari ve Endüstriyel Gürültü İlimizde gürültü kirliliğine sebebiyet verecek büyük kapasitede endüstri tesisi bulunmamaktadır. Küçük ölçekli iş yerleri küçük sanayi sitesinde faaliyet göstermektedirler. Sanayi sitesine yakın yerleşim alanı bulunmamaktadır. M.5.5. Kentsel Atıklar İlimiz sınırları içerisinde kentsel atıklar belediyeler tarafından toplanmaktadır. Bu atıklar düzensiz deponi alanlarında toplanmakta, bu alanlar bazen şehir merkezine yakın olabilmekte, çevre ve insan sağlığı açısından tehlike oluşturmaktadır. M.5.6. Binalarda Isı Yalıtımı İlgili yasa uyarınca alt kademe belediyeleri kendi yetki alanlarında bulunduğu için binalarda ısı yalıtımını denetlemektedirler. - 131 -

M.6. Nüfus M.6.1. Nüfusun Yıllara Göre Değişimi 2010 ADNKS ne göre 255.170 olan il nüfusu 2011 ADNKS ne göre ise 262.263 olarak tespit edilmiştir. Belediye teşkilatı olan yerleşim yerlerinin nüfusları İl ve ilçelere göre 2010-2011 Yılı Belediye Nüfusları İl İlçe Belediye Toplam Erkek Kadın İl İlçe Belediye Toplam Erkek Kadın Bingöl 87.918 44.719 43.199 Bingöl 95.669 50.352 45.317 Merkez Ilıcalar 3.466 1.785 1.681 Merkez Ilıcalar 3.489 1.800 1.689 Sancak 2.772 1.383 1.389 Sancak 2.648 1.312 1.336 Adaklı Adaklı 3.356 1.965 1.391 Adaklı Adaklı 3.322 1.969 1.353 Çaytepe 1.161 595 566 Çaytepe 1.074 561 513 2010 yılı Bingöl Genç Genç 18.920 9.280 9.640 Genç Genç 19.123 9.361 9.762 Servi 2.041 1.023 1.018 2011 yılı Bingöl Servi 1.971 1.000 971 Karlıova Karlıova 6.380 3.261 3.119 Karlıova Karlıova 6.254 3.098 3.156 Kiğı Kiğı 3.328 2.046 1.282 Kiğı Kiğı 4.021 2.733 1.288 Arakonak 2.568 1.298 1.270 Arakonak 2.554 1.278 1.276 Solhan Solhan Solhan 15.741 7.847 7.894 Solhan 16.080 7.997 8.083 Yayladere Yayladere 1.091 806 285 Yayladere Yayladere 1.295 1.026 269 Yedisu Yedisu 1.335 706 629 Yedisu Yedisu 1.317 693 624 Tablo 90 : Bingöl ili 2010-2011 Yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları ( İl Nüfus Müdürlüğü) M.6.2. Nüfusun Yaş, Cinsiyet ve Eğitim Gruplarına Göre Dağılımı Bingöl İli 2010-2011 Yılı şehir ve köy nüfusları Toplam Erkek Kadın Türkiye - toplam nüfus 73.722.988 37.043.182 36.679.806 Bingöl - il nüfusu(2010) 255.170 128.731 126.439 Bingöl - il/ilçe merkezleri nüfusu 138.069 70.630 67.439-132 -

Bingöl - belde ve köyler nüfusu 117.101 58.101 59.000 Toplam Erkek Kadın Türkiye - toplam nüfus 74.724.269 37.532.954 37.191.315 Bingöl - il nüfusu(2011) 262.263 134.647 127.616 Bingöl - il/ilçe merkezleri nüfusu 147.081 77.229 69.852 Bingöl - belde ve köyler nüfusu 115.182 57.418 57.764 Tablo 91 : Nüfusun Yaş, Cinsiyet ve Eğitim Gruplarına Göre Dağılımı ( İl Nüfus Müdürlüğü) M.6.3. İl ve İlçelerin Nüfus Yoğunlukları İl/İlçe merkezi Belde/Köy Toplam Bingöl Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Merkez 95.669 50.352 45.317 45.084 22.342 22.742 140.753 72.694 68.059 Adaklı 3.322 1.969 1.353 6.362 3.197 3.165 9.684 5.166 4.518 Genç 19.123 9.361 9.762 16.085 8.060 8.025 35.208 17.421 17.787 Karlıova 6.254 3.098 3.156 26.172 13.136 13.036 32.426 16.234 16.192 Kiğı 4.021 2.733 1.288 1.782 890 892 5.803 3.623 2.180 Solhan 16.080 7.997 8.083 17.416 8.605 8.811 33.496 16.602 16.894 Yayladere 1.295 1.026 269 763 396 367 2.058 1.422 636 Yedisu 1.317 693 624 1.518 792 726 2.835 1.485 1.350 Toplam 147.081 77.229 69.852 115.182 57.418 57.764 262.263 134.647 127.616 M.6.4. Nüfus Değişim Oranı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre 2010 yılında Bingöl İlinin toplam nüfusu 255.170 olup, 2011 yılında bu oran 262.263 e yükselmiştir. Nüfus büyüklüğüne göre 2010 yılında 64. sırada yer alan Bingöl İlinin 2011 yılında sıralama oranı değişmemiş olup, Nüfus büyüklüğüne göre yine 64.sırada yer almaktadır. Bingöl ilinin 2010 yılındaki yıllık nüfus artış hızı binde -2.25 iken, bu oran 2011 yılında binde 27,42 ye çıkmıştır. Türkiye genelinde yıllık nüfus artış hızı 2010 yılında binde 15,88 iken 2011 yılında binde 13,5 oranına gerilemiştir. KAYNAKLAR: - İl Milli Eğitim Müdürlüğü - İl Sağlık Müdürlüğü - İl Nüfus Müdürlüğü - İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü - 2010 Çevre Durum Raporu - 133 -

N. ATIKLAR N.1. Evsel Katı Atıklar İlimizde önemli bir sorun haline gelen Katı Atıklarla ilgili, Beyaztoprak köyü sınırlarında 137136 m 2 lik alanda Bingöl deki Belediyeler tarafından oluşturulan BİNÇEVBİR adındaki birlik tarafından Katı Atık Düzenli Depolama alanı seçilmiş olup, ÇED süreci tamamlanmıştır. Proje çalışmaları devam etmektedir. İlimiz genelinde günde ortalama 100 ton evsel katı atık oluşturmaktadır. Bu atıkların belediyelere göre dağılımı şöyledir: BELEDİYE ADI KATI ATIK MİKTARI ( GÜN/TON) BERTARAF ŞEKLİ BİNGÖL 55 Düzensiz depolama GENÇ 13 Düzensiz depolama SOLHAN 13 Düzensiz depolama KİĞI 4 Düzensiz depolama KARLIOVA 4 Düzensiz depolama YAYLADERE 3 Düzensiz depolama ADAKLI 5 Düzensiz depolama YEDİSU 1 Düzensiz depolama ÇAYTEPE 2 Düzensiz depolama ARAKONAK 3 Düzensiz depolama SERVİ 3.5 Düzensiz depolama ILICALAR 3.5 Düzensiz depolama SANCAK 3 Düzensiz depolama TOPLAM 106 Tablo 92 : Katı Atık Üretiminin İlçelere Göre Dağılımı ( İlimiz Belediyeleri) N.2. Tehlikeli Atıklar İlimiz sınırları içerisinde tehlikeli atık üretebilecek tesis bulunmamaktadır. N.3. Özel Atıklar N.3.1. Tıbbi Atıklar İlimizde bulunan Sağlık kuruluşları, Eczaneler v.b yerlerden çıkan günlük ortalama 50 kg tıbbi atıklar toplanarak evsel atıklara karıştırılmadan toplama yerinde kireçlenerek toprağa gömülmektedir N.3.2. Atık Yağlar İlimizde Küçük sanayi sitesinde motor, Antifiriz, gres ve diğer özel taşıt yağları atık yağ gruplarını oluşturmaktadır. Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği ne göre ilimizdeki Atık Yağ üreten yerlere gerekli denetimler yapılarak bunların lisanslı toplayıcılara verilmesi sağlanmıştır. N.3.3. Bitkisel ve Hayvansal Atık Yağlar Bitkisel yağ kullanılan otel,lokanta v.s gibi işletmelere Bitkisel Atık Yağların Yönetmeliğine göre lisanslı toplayıcılara verilmesi ile ilgili çalışmalar yapılmıştır. N.3.4. Pil ve Aküler Sanayi tesisinde kullanılmış akü üreticileri tespit edilmiş olup, kullanılmış akülerin geri kazanımı konusunda lisanslı toplayıcı işletmelere vermeleri gerektiği konusunda bilgilendirilmişlerdir. N.3.5. Cips ve Diğer Yakma Fırınlarından Kaynaklanan Küller İlimiz sınırları içerisinde bu tür atık oluşmamaktadır. N.3.6. Tarama Çamurları İlimiz sınırları içerisinde bu tür atık oluşmamaktadır. - 134 -

N.3.7. Elektrik ve Elektronik Atıklar İlimiz sınırları içerisinde bu tür atık oluşmamaktadır. N.3.8. Kullanım Ömrü Bitmiş Araçlar Hurdaya ayrılmış olan araçlar mevzuat dahilinde farklı şekillerde bertaraf edilmektedir. N.4. Diğer Atıklar N.4.1. Ambalaj Atıkları : İlimiz sınırları içerisinde ambalaj üretimi yapan tesis bulunmamaktadır. 200 m 2 den büyük kapalı alana sahip Bin-Max ve Katılım Hipermarket bulunmaktadır. Bunarın yönetmelik esasları dahilinde ambalaj atıklarının geri kazanımı konusunda bilgilendirilmişlerdir. N.4.2. Hayvan Kadavraları Belediyemizce Evsel Katı Atıkların toplandığı alanda kazılan çukurlara kireçleme yapılarak gömülmektedir. N.4.3. Mezbaha Atıkları Mezbaha atıkları Belediye çöp sahalarına verilmektedir. Sıvı atıklar ise kanalizasyon veya arıtma tesisine taşınmaktadır. N.5. Atık Yönetimi Çöplerin toplanması depolanması veya bertaraf edilmesine kadar tüm hizmetlerin bir plan çerçevesinde ele alınması ve öncelikle bu atıkların değerlendirilmesi veya geri kazanılmasına çevre ile uyumlu atık yönetimi denilmektedir. İlimizde atıklar belediye tarafından toplanmakta ve düzensiz depolanmaktadır. N.6. Katı Atıkların Miktar ve Kompozisyonu İlimiz genelinde günlük olarak toplanan katı atık miktarı 60 ton civarındadır. Toplanan Katı atıkların yaklaşık %60 toprak, kum,inşaat molozu, %20 si organik madde, %5 plastik atık malzemeler, %3 kağıt ürünleri, %3 cam ürünleri, %5 metal, %4 hayvansal kadavralar oluşturmaktadır. N.7. Katı Atıkların Biriktirilmesi, Toplanması, Taşınması ve Aktarma Merkezleri İlimizde katı atıkların toplanması taşınması ve depolanması işleri belediye tarafından yapılmaktadır. N.8.Atıkların Bertaraf Yöntemleri İlimizde Katı Atıklar vahşi depolama yöntemi ile bertaraf edilmektedir. N.8.1. Katı Atıkların Depolanması Beyaztoprak köyü sınırlarında 137136 m 2 lik alanda Bingöl Belediyesi tarafından Katı Atık Düzenli Depolama alanı seçilmiş olup, ÇED aşamasında çalışmalar devam etmektedir. İlimiz genelinde Katı Atık yönetimi görevi almış 13 adet belediye mevcuttur. Bu belediyelerin tamamı katı Atıkları düzensiz depolamaktadırlar. N.8.2. Atıkların Yakılması İlimizde; atıkların bertaraf yöntemlerinden biri olan yakma tesisi bulunmamaktadır. N.8.3. Kompost İlimizde Kompost tesisi yoktur. - 135 -

N.9. Atıkların Geri Kazanımı ve Değerlendirmesi İlimizde Atıkların geri kazanımı ile ilgili tesis bulunmamaktadır. Değerlendirilebilen atıklar sokak toplayıcıları kanalıyla az da olsa ayrıştırılarak bu işin ticaretini yapan kişilere satılmaktadır. N.10. Atıkların Çevre Üzerindeki Etkileri İlimiz sırları içerisinde oluşan atıkların tümü düzensiz depolanmakta ve bunun sonucunda da bir şekilde yüzeysel ve yer altı sularına karıştığı bilinmektedir. Bunun çevre ve insan sağlığı açısından olumsuz etkilerinin olacağı muhakkaktır. Bunun yanında çöplerden beslenen hayvanlara da sirayet ederek yine insan sağlığını dolaylı olarak etkilemektedir. Uygun şekilde depolanmamış çöpler haşerelerin üremesine, çevreye kötü kokuların yayılmasına, görüntü kirliliğine ve çeşitli hayvanlar vasıtasıyla taşıyıcı mikropların yayılmasına neden olmaktadır. KAYNAKLAR: - Merkez ve İlçe Belediyeleri - 2010 İl Çevre Durum Raporu - 136 -

O. GÜRÜLTÜ VE TİTREŞİM O.1. Gürültü O.1.1. Gürültü Kaynakları O.1.1.1. Trafik Gürültüsü SON KAYIT TESCİL DURUMU OCAK ŞUB. MART NİSAN MAY. HAZ. TEM. AĞUS. EYL. EKİM KASIM ARL. YIL SONU SON DURUM MOTOSİKLET 584 584 585 583 580 570 572 571 571 567 566 568 568 OTOMOBİL 4553 4593 4672 4725 4783 4810 4842 4893 4925 4954 4993 5025 5025 MİNİBÜS 933 907 892 895 899 882 884 889 870 872 876 876 876 OTOBÜS 215 218 219 222 222 231 237 239 242 243 244 243 243 KAMYONET 2785 2792 2799 2864 2940 2973 3038 3091 3122 3174 3202 3250 3250 KAMYON 747 743 751 760 760 762 776 777 780 782 781 781 781 TRAKTÖR 822 823 824 826 834 840 842 843 843 841 842 843 843 ÇEKİCİ 45 45 46 49 57 59 60 60 61 63 64 64 64 ÖZEL AMAÇLI TAŞIT 124 124 124 123 123 123 123 122 122 122 122 122 122 TANKER 31 31 31 32 32 33 33 34 35 35 35 35 35 ARAZİ TAŞITI 63 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 TOPLAM 10902 10862 10944 10942 11231 11284 11408 11520 11572 11654 11726 11808 11808 Tablo 93 : İlimiz Trafiğine Kayıtlı Araç Sayısı ( İl Emniyet Müdürlüğü) İlimizde trafiğe kayıtlı toplam araç sayısı 10220 dır. Bundan kaynaklı gürültü yoğunluğu yaşanmamaktadır. O.1.1.2. Endüstri Gürültüsü İlimizde gürültü kaynağına sebep olabilecek büyük sanayi tesisi bulunmamaktadır. Küçük çaplı işletmeler Küçük sanayi sitesinde toplanmaktadır. Bunlardan kaynaklanan gürültü potansiyeli uzak çevreye fazla etki göstermese bile yakın çevreyi ( Çalışanları ) olumsuz etkilemektedir. İnsanlar fazla gürültüden Ağır işitme meslek hastalığına yakalanabilirler. O.1.1.3. İnşaat Gürültüsü İnşaattan gelen gürültü toplam gürültü içinde %3 lük bir paya sahiptir. İnşaat işleri genel olarak açık sahada yapılır. Dolayısıyla gürültü önleme tedbirlerinin alınması zordur. İnşaat süresince çeşitli süreçlerde çok değişik şiddet ve karakterde gürültü ortaya çıkar. O.1.1.4. Yerleşim Alanlarında Oluşan Gürültüler Toplumsal Reaksiyon Ortalama dba Yok 55 Seyrek Şikayet 65 Çok Yoğun Şikayet 70 Aşırı Huzursuz Olma 75 Bölgeyi Terk etmek Tablo 94 : Toplumun Gürültü Seviyelerinde Gösterdiği Tepki 80-137 -

O.1.1.5. Havaalanları Yakınında Oluşan Gürültü İlimiz sınırları içerisinde hava alanı bulunmamaktadır. O.1.2. Gürültü ile Mücadele İlimizde gürültü kaynağından mütevellit şikayetler minimum seviyededir. Nadiren de olsa gelen şikayetler imkanlar ölçüsünde değerlendirilerek gürültü seviyesinin asgariye düşürülmesine çalışılmıştır. O.1.3. Gürültünün Çevreye Olan Etkileri O.1.3.1. Gürültünün Fiziksel Çevreye Olan Etkileri İlimizde gürültünün fiziksel çevreye olan etkileri için herhangi bir ölçüm yapılmamıştır. O.1.3.2. Gürültünün Sosyal Çevreye Olan Etkileri Gürültülü ve sakin hastanelerde tedavi gören hastalar üzerinde yapılan araştırmalar, gerek dahili ve gerekse dışarıdan gürültüye maruz kalan hastanelerde hastaların tedavi için daha uzun süre yatmaları gerektiğini ortaya koymuştur. Bu açıkça para olarak gürültünün maliyetini ortaya koymuştur. Bununla beraber apartmanlar için gerekli olan gürültü izolasyonlarına yapılan harcamalar büyük meblağlara ulaşmaktadır. O.1.4. Gürültünün İnsanlar Üzerine Olan Etkileri O.1.4.1.Fiziksel Etkileri Gürültünün fiziksel ve fizyolojik etkileri tıp biliminde çok uğraşılan ve araştırılan konulardır. İşitme kaybı gürültünün işitme mekanizması üzerindeki en önemli etkisidir. İleri yaşlarda ortaya çıkan doğal işitme kaybından farklı olan bu durum yüksek düzeyli gürültü kaynağından uzun süre etkilenme sonucu geçici ve kalıcı işitme kaybı görülmektedir. O.1.4.2. Fizyolojik Etkileri Gürültünün insan vücudu üzerine yapmış olduğu etkiler şöyle sıralanabilir: Öfke, Kızgınlık, Konsantrasyon ve uyku bozukluğu, kalp atışı ve solunum hızlanması baş ağrıları ve beyin tahribatı. O.1.4.3. Psikolojik Etkileri Gürültü insanlarda davranış bozuklukları, öfkelenme, sıkılma ve genel rahatsızlık duygusu yaratmaktadır. O.1.4.4. Performans Üzerine Etkileri Gürültü grup halindeki çalışmalarda karşılıklı anlaşmayı güçleştirerek iş veriminde azalmaya neden olmaktadır. Gürültüden dolayı insanlarda oluşacak rahatsızlıklarda iş yeri verimini azaltarak performans düşmesine neden olmaktadır. O.2. Titreşim İl sınırlarımız içerisinde faaliyet gösteren maden, taşocakları ve hafriyat çalışmalarında meydana gelen titreşimden dolayı işletme sahipleri uyarılmaktadır. KAYNAKLAR: - 2010 İl Çevre Durum Raporu - İl Emniyet Müdürlüğü - 138 -

P. AFETLER P.1-Doğal Afetler P.1.1.Depremler -İlimiz Genelinde 2011 yılı içerisinde bir deprem olayı yaşanmamıştır. P.1.2.Heyelan ve Çığlar İlimiz genelinde 2011 yılı içerisinde herhangi bir Heyalan ve Çığ olayı yaşanmamıştır. P.1.3.Seller İlimiz genelinde 2011 yılı içerisinde herhangi bir sel olayı yaşanmamıştır. P.1.4 Orman Otlak ve Sazlak Yangınları Bingöl Orman İşletme Şefliği hudutları dahilinde 2011 yılı içerisinde 5 adet orman yangını meydana gelmiş, bu yangında 41.0 ha alanda örtü yangını olarak etkili olmuştur. Solhan Orman İşletme şefliği hudutları dahilinde 2011 yılı içerisinde 4 adet orman yangını meydana gelmiş, bu yangında 18.0 ha alanda örtü yangını olarak etkili olmuştur. Kiğı Orman İşletme Şefliği hudutları dahilinde 2011 yılı içerisinde 4 adet orman yangını meydana gelmiş, bu yangın 8.0 ha alanda örtü yangını olarak etkili olmuştur. Ilıca Orman İşletme Şefliği hudutları dahilinde 2011 yılı içerisinde 1 adet orman yangını meydana gelmiş, bu yangında 10.0 ha alanda örtü yangını olarak etkili olmuştur. Genç Orman İşletme Şefliği hudutları dahilinde 2011 yılı içerisinde 1 adet orman yangını meydana gelmiş, bu yangında 12.0 ha alanda örtü yangını olarak etkili olmuştur. Toplam 89.0 Ha alan yangından etkilenmiştir. P.1.5. Ormanlar Üzerinde Biyotik veya Abiyotik Faktörlerin Etkileri Biyotik : Ormanlarımıza zarar verecek hastalıklara sebep olan böcekler, mantarlar, fareler ve bu zararlılarla mücadele metotları ele alınmıştır. Bingöl Orman İşletme Şefliği dahilindeki Ormanlarda tırtır tahribatı görünmüştür. Bunlarda gerektiği şekilde mücadele etmek için yeterli ödeneğin ayrılarak kimyasal mücadele ile sonuca varılabilir. Abiyotik: Bingöl orman İşletme şefliği Ormanlık alanlarda 2011 yılı sonu itibari ile zarara yol açan Çığ, Kar, Sel ve kayda değer doğal vakalar meydana gelmemiştir. P.1.6. Fırtınalar İlimiz genelinde 2011 yılı içerisinde hayatı olumsuz etkileyebilecek fırtına olayı yaşanmamıştır. P.2. Diğer Afetler P.2.1.Radyoaktif Maddeler -İlimizde radyoaktif içerikli bir madde bulunmadığı için böylesi bir olay meydana gelmemiştir. P.2.2. Denize Dökülen Petrol ve Diğer Tehlikeli Atıklar İlimizde deniz bulunmamaktadır. P.2.3 Tehlikeli Maddeler -İlimiz genellinde 2011 yılı içerisinde herhangi bir tehlikeli madde olayı olmamıştır. P.3 Afetlerin Etkileri ve Yardım Tedbirleri P.3.1.Sivil Savunma Birimleri -İlimizde tüm servisler kurulmuş olup, kadro durumları aşağıda gösterilmiştir. - 139 -

ACİL KURTARMA ve YARDIM EKİPLERİ KILAVUZ SERVİSİ KARARGAH SERVİSİ KURTARMA SERVİSİ İLKYARDIM ve AMBULANS SERVİSİ SOSYAL YARDIM SERVİSİ :96 Kişi :1-Şef kılavuz, 3-Baş kılavuz, 13 Kılavuzluk olup Toplam 51 Mükelleften oluşmaktadır. :Mükellef sayısı 42 kişidir. :1 Takım, 8 Ekip ve 70 Mükelleften oluşmaktadır. : 11 Ekip ve 122 Mükelleften oluşmaktadır. :2 Ekip ve 18 Mükelleften oluşmaktadır. YARDIMCI SERVİSLER EMNİYET TRAFİK SERVİSİ : 28 Kişidir. İTFAİYE SERVİSİ : 28-Kişidir. HASTANE SERVİSİ : TEKNİK ONARIM SERVİSİ : TOPLAM :445-Mükellef. Bu servislerde görevli mükelleflerin eğitimleri her yıl yapılmakta ve her yıl 1/5 oranında gençleştirme işlemi yapılmaktadır. P.3.2Yangın Kontrol ve Önleme Tedbirleri -Tüm Kamu Kurum ve Kuruluşlarında, özel işyerlerinde zaman zaman yangınla ilgili eğitim ve denetimler yapılmaktadır. Konularla ilgili her türlü tedbir alınmıştır. İlimizde Yangın Kontrol ve Önleme konusunda İtfaiye Müdürlüğü birinci derecede sorumludur. P.3.3.İlk yardım Servisleri -İlimizde meydana gelebilecek herhangi bir afet durumunda ilkyardım konusunda Sağlık Müdürlüğü bünyesinde kurulmuş bulunan 20-kişilik UMKE ekibi tarafından yerine getirilmektedir. P.3.4.Afetzedeler ve Mültecilerin Yeniden İskanı -İlimiz genelinde 2009 yılı içerisinde herhangi bir Afetzede ve Mülteci olayı yaşanmamıştır. P.3.6.Afet ve Büyük Endüstriyel Kazalar -İlimiz genelinde 2009 yılı içerisinde herhangi bir Afet ve Büyük Endüstriyel kaza olayı olmamıştır. KAYNAKLAR: - Sivil Savunma Müdürlüğü - MTA İnternet Sitesi - 2010 Çevre Durum Raporu - 140 -

R. SAĞLIK VE ÇEVRE R.1. Temel Sağlık Hizmetleri R.1.1. Sağlık Kurumlarının Dağılımı Aile Sağlığı Merkezleri Sağlık Evi Açık Kapalı Devlet Hastanesi - 141 - Doğum ve Çocuk Bakımevi Hst. Entegre İlçe Hastanesi AÇS ve AP Verem Savaş Dispanseri Halk Sağ.Lab. Merkez 13 34 3 1 1-1 1 1 1 Adaklı 2 5 - - - - - - - Genç 3 13 2 1 - - - - - Karlıova 4 11 4 1 - - - - - Kığı 1 2 0 - - 1 - - - Solhan 4 6 3 1 - - - - - Yayladere 1 - - - - - - - - Yedisu 1 2 - - - - - - - TOPLAM 29 73 12 4 1 1 1 1 1 1 Tablo 95 : İlimizde sağlık kurumlarının dağılımı ( İl Sağlık Müdürlüğü) BİNGÖL İLİ YATAKLI SAĞLIK KURUMLARI Sağlık Kuruluşunun Adı Sayısı Kapasitesi Bingöl Devlet Hastanesi 1 317 Doğum ve Çocuk Bakım Evi 1 160 Kalıova Devlet Hastanesi 1 50 Kiğı Devlet Hastanesi 1 14 Solhan Devlet Hastanesi 1 50 Genç Devlet Hastanesi 1 19 TOPLAM 6 610 Tablo 96 : İlimizde yataklı hastane sayısı ( İl Sağlık Müdürlüğü) BİNGÖL İLİ YATAKSIZ SAĞLIK KURUMLARI Sağlık Kuruluşunun Adı Sayısı Dispanser 1 Ağız ve Diş sağlığı Merkezi 1 Halk Sağlığı Lab. 1 Aile Sağlığı Merkezi 29 Sağlık Evi 85 TOPLAM 117 Tablo 97 :İlimizde yataksız sağlık kurumları ( İl Sağlık Müdürlüğü) R.1.2. Bulaşıcı Hastalıklar Hastalık Kesin Vaka Olası Vaka Akut kanlı İshal 259 - Boğmaca - 2 Gonore - - Bruselloz 10 29 Hepatit A - - Hepatit B 11 - Hepatit C - - Kabakulak - 1 Kızamık - 7 Kızamıkçık - - Kuduz - - Kuduz Riskli Temas 80 - Meninkokkal Hastalık - - Şarbon - - Tifo - 3 Tablo 98 : 2011 Yılına ait Bulaşıcı Hastalık Verileri ( İl Sağlık Müdürlüğü) Sıtma Savaş Başkanlığı

R.1.2.1. İçme, Kullanma ve Sulama Suları Sular İçme Kullanma Kaynak Kuyu Sarnıç Nehir Su Havuzu Göl Deniz Toplam (Şebeke Suyu) Dere Rezervuar Sayı 345 475 33 66 10 11 940 Kimyasal Fiziksel Bakteriyolojik Klor Kimyasal Fiziksel Bakteriyolojik Klor Örnek Sayısı 835 3 17 855 Uygun Değil 24-1 25 Örnek Sayısı 10472 10472 Uygun Değil 5328 5328 Örnek Sayısı 984 3 17 1004 Uygun Değil 310 1 4 315 Kontrol Sayısı 8653 8653 Yeterli 3659 3659 Yetersiz 4994 4994 Islah Edilenler 0 - Sular İçme Kullanma Kaynak Kuyu Sarnıç Nehir Su Havuzu Göl Deniz Toplam (Şebeke Suyu) Dere Rezervuar Sayı 345 475 33 66 10 11 940 Örnek Sayısı 835 3 17 855 Uygun Değil 24-1 25 Örnek Sayısı 10472 10472 Uygun Değil 5328 5328 Örnek Sayısı 984 3 17 1004 Uygun Değil 310 1 4 315 Kontrol Sayısı 8653 8653 Yeterli 3659 3659 Yetersiz 4994 4994 Islah Edilenler Tablo 99 : İlimiz de Şehir Şebeke Suyu ile İlgili Denetimlerde Elde Edilen Rakamlar ( İl Sağlık Müdürlüğü) - 142-0 -

YÜZEYSEL VE YER ALTI İÇME SUYU KAYNAĞI BİLGİLERİ YERLEŞİM YERİ: BİNGÖL MERKEZ Abitor ADI TÜRÜ YERİ Metan İshale Hattı Mirzan İshale Hattı Gayt K.Sond. Tarım İl Müdürlüğü SSK İl Müdürlüğü Beden Terbiyesi İl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Pınar Pınar Keson Kuyu Sondaj Kuyusu Sondaj Kuyusu Sondaj Kuyusu KAPASİTESİ (m3/yıl) Bingöl Merkez 1.892.160 Bingöl Merkez 630.720 Bingöl Merkez 315.360 Bingöl Merkez 346.896 Bingöl Merkez 536.112 Tablo 100: İlimiz İçme ve Kullanma Su Kaynakları ( İl Sağlık Müdürlüğü) R.1.2.2. Denizler İlimizin denize sınırı yoktur. R.1.2.3. Zoonoz Hastalıklar - 143 - KALİTESİ Renk:Normal Sertlik: 23 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.4mg/lt Tortu: Yok Nitrit: Menfi Ph: 7.48 Amonyak: Menfi Renk:Normal Sertlik: 23 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.4mg/lt Tortu: Yok Nitrit: Menfi Ph: 7.46 Amonyak: Menfi Renk:Normal Sertlik: 24 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.4mg/lt Tortu: Yok Nitrit: Menfi Ph: 7.42 Amonyak: Menfi Renk:Normal Sertlik: 22 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.2mg/lt Tortu: Yok Nitrit: Menfi Ph: 7.56 Amonyak: Menfi Renk:Normal Sertlik: 21 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.2mg/lt Tortu: Yok Nitrit: Menfi Ph: 7.62 Amonyak: Menfi Renk:Normal Sertlik: 21 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.2mg/lt Bingöl Tortu: Yok Nitrit: Menfi Merkez 94.608 Ph: 7.60 Amonyak: Menfi Renk:Normal Sertlik: 21 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.2mg/lt Bingöl Tortu: Yok Nitrit: Menfi Merkez 378.432 Ph: 7.58 Amonyak: Menfi Hastalık Kesin Vaka Olası Vaka Bruselloz 10 29 Kuduz - - Kuduz Riskli Temas 80 - Tablo 101 : 2011 yılında İlimizde görülen zoonoz Hastalıkları ( İl Sağlık Müdürlüğü) R.1.3. Gıda Hijyeni İlgili çalışmalara 5179 sayılı kanun ile gıda denetimleri Tarım İl Müdürlüğüne devrediğinden herhangi bir çalışmamız bulunmamaktadır.

OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK GIDA İMAL YERLERİ SAYISI 98 99 99 99 97 96 95 96 97 61 96 95 KONTROL EDİLEN 55 37 43 39 19 12 25 45 33 49 25 32 UYGUN DEGİL 1 12 12 1 0 0 0 10 0 2 0 2 Tablo.102: Bingöl ilinde aylara göre kontrol edilen gıda maddeleri. ( İl Sağlık Müdürlüğü) GIDA SATIŞ YERLERİ SAYISI - - - - - - - - - - - - KONTROL EDİLEN 209 221 315 236 275 207 158 371 289 217 209 199 UYGUN DEĞİL 42 5 44 16 0 10 0 0 2 6 5 18 Tablo.103 : Bingöl ilinde aylara göre kontrol edilen gıda satış yerleri ( İl Sağlık Müdürlüğü-2011) Analiz için alınan gıda numuneleri sayısı : 92 Uygun görülen numune sayısı : 60 Uygun olmayan gıda numunesi : 32 R.1.4.Aşılama Çalışmaları Bingöl İli 2009 Yılı Aşılama Oranları Yıl DaBT-İPA- Hib-3 KKK BCG Hep. B-3 2011 95 96 91 91 Tablo 104 : İlimizde 2011Yılında yapılan aşılama çalışmaları ( İl Sağlık Müdürlüğü) R.1.5. Bebek Ölümleri YILI 0 7 GÜNLÜK 8 28 GÜNLÜK 29 364 GÜNLÜK TOPLAM 2011 16 5 13 34 6,5 Tablo 105 : 2011 Yılında İlimizdeki Bebek Ölümleri ( İl Sağlık Müdürlüğü) R.1.6. Ölümlerin Hastalık, Yaş ve Cins Gruplarına Göre Dağılımı BEBEK ÖLÜM HIZI (Binde) İL Cinsiyet 0- Yaş 1-4 5-9 10-14 15-24 25-44 45-49 50-64 65 Yaş TOPLAM Yaş Yaş Yaş Yaş Yaş Yaş Yaş ve Üstü BİNGÖL E 13 3 0 1 1 12 9 48 108 195 K 21 3 0 0 6 12 4 30 106 182 T 34 6 0 1 7 24 13 78 214 377 Tablo 106 : 2011 yılında İlimizde ölümlerin yaşlara ve cinslere göre dağılımı ( İl Sağlık Müdürlüğü) - 144 -

R.1.7. Aile Planlaması Çalışmaları 215-İlçelere Göre Aile Planlaması Çalışmaları [İl Sağlık Md.] Toplam İLÇE MERKEZ ADAKLI GENÇ KARLIOVA KIĞI SOLHAN YAYLADERE YEDİSU Hap(Adet) Kondom (Adet) Ria (adet) Cerrahi Yöntem 12.173 30.385 715 5 127 9.238 24.770 1.774 5 94 343 260 0 0 0 787 684 0 0 9 875 695 1 0 24 285 253 0 0 0 540 647 0 0 0 14 28 0 0 0 91 48 0 0 0 Tablo 107 : İlimizde yapılan aile planlaması çalışmaları( İl Sağlık Müdürlüğü) Diğer Etkili Yöntemler R.2. Çevre Kirliliği ve Zararlarından Oluşan Sağlık Riskleri R.2.1. Kentsel Hava Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Hava kirliliği aynı kentte yaşayan insanları büyük ölçüde eşit ve yaygın bir şekilde etkileyen, dolayısıyla tüm toplumu ilgilendiren bir çevre sağlığı sorunudur. Bununla birlikte, hava kirliliğinin insanlar üzerindeki etkisi kentin coğrafi özelliklerine, yerleşim bölgelerinde ısınma amaçlı olarak kullanılan yakıtlara, trafik yoğunluğuna, endüstriyel tesislerin yerleşim yerlerine yakınlığına göre farklılıklar gösterdiği gibi; toplum içinde çocuklar, yaşlılar, kalp ve akciğer hastalığı bulunan kişiler gibi risk grubundaki kesimler için de çeşitli farklılıklar gösterir. Erişkin bir kişi günde 2.5 kg. kadar su ve 1.5 kg. kadar besin almasına karşılık yaklaşık 15 kg. kadar hava almaktadır. İnsan açlığa 6 hafta, susuzluğa 6 gün dayanabildiği halde havasızlığa 6 dakika dayanamamaktadır. Birçok insanın yaşamları boyunca aşırı derecede hava kirliliğine maruz kaldığı saptanmıştır. Bu durumda hava kirliliği ciddi bir halk sağlığı problemi olarak karşımıza çıkmaktadır. Hava kirliliğinin çok sayıda tanımı yapılmıştır. Bu tanımların ortak noktaları şu şekilde toparlanabilir: Havada bulunmayan maddelerin havanın bileşiminde bulunması ya da normal koşullarda havada çok az miktarda bulunan madde ya da maddelerin herhangi bir nedenle yoğun miktarlara erişmesi sonucu canlı yaşamını tehdit edecek ve/veya ekonomik kayıplara yol açabilecek boyuta gelmesi. Hava kirliliğini tanımlayabilmek için temiz atmosferin ne olduğu ve nasıl tanımlanacağı da önem kazanmaktadır. Kirletilmemiş bir atmosferin bileşimini tanımlamak için kullanılan veriler, sanayileşme öncesi dünyanın atmosferini yansıtmaktadır. Tabloda görüldüğü gibi atmosferi oluşturan gazlar arasında dominant olanlar azot ve oksijendir. SO 2, NO 2, O 3 gibi Kirletici gazların burada verilen düzeyleri ise bazal değerlerdir. Bu değerlerin aşıldığı noktalarda lokal kirlenmeden söz edilmektedir. Havanın bileşimi 1 m 3 (1292.1 g.) kuru hava ve 760 mmhg. basıncında hesaplanmaktadır. - 145 -

Bileşen Kimyasal formül Volüm miktarı Azot N 2 %78,084 ± 0,004 Oksijen O 2 %20,948 ± 0,002 Argon Ar %0,934 ± 0,001 Su buharı H 2 O Değişken (% 1-3) Karbon Dioksit CO 2 325 ppm Neon Ne 18 ppm Azot Oksit N 2 O 0,3 ppm Karbon Monoksit CO 0,05-0,2 ppm Ozon O 3 Değişken (0,02-10 ppm) Azot Dioksit NO 2 1 ppb Kükürt Dioksit SO 2 1 ppb Tablo 108 : Atmosferin Kimyasal Bileşimi ( İl Sağlık Müdürlüğü-2009) * ppm : Volüm birimi, atmosferin her milyon volümündeki madde volümünü gösterir. ** ppb : Atmosferin her milyar volümündeki madde volümünü gösterir. Birçok kaynak hava kirliliği ile ilgili ilk belirlemelerin 1200 lü yıllara kadar uzandığını belirtmekle birlikte, konu 1946-1948 yıllarından sonra giderek artan bir öneme sahip olmuştur. Kömür yakılmasına bağlı olarak kaydedilen ilk duman kirliliği örneği İngiltere de 1257 yılında görülür. Nothingham kalesinin yenilenme inşaatı sırasında kullanılan kömürün yol açtığı emisyonlar öylesine büyük olur ki, dönemin kraliçesi Nothingham ı terkederek Tutbury kalesinin yakınındaki kırsal alana yerleşmek zorunda kalır. Atmosferik kirliliğin azaltılması için 1273 de adımlar atıldığı ve Londra da kömür yakılmasının yasaklandığı, daha sonraları kömür yakanların ölümle bile cezalandırıldığı bilinmektedir. Başta Watt ın XVIII. yüzyılda çift zamanlı buhar makinesini bulması olmak üzere, çeşitli icatlar buhar gücünün kullanıma girmesini sağlamış, kömürün çok daha geniş bir coğrafi alanda yakıt olarak kullanılması sonucunu doğurmuştur. Ayrıca Sir Arthur Conan Doyle, Sherlock Holmes öykülerinde Londra kentinin sisini ayrıntılı olarak tanımlamıştır. İngilizce de duman (smoke) ve sis (fog) sözcüklerinden türetilen smog teriminin ise I.Dünya Savaşı öncesinden beri yaygın olarak kullanıldığı bilinmektedir. Glasgow da 1909 sonbaharında meydana gelen iki ayrı smogda 1063 kişinin öldüğü tahmin edilmektedir. Konunun ayrıntılı olarak işlenmesine ise 1930'lu yıllarda başlanmıştır. 1946 yılından sonra büyük toplu hava kirliliği olaylarına bağlı kitlesel yakınmaların ortaya çıkması konuyla ilgili sorunların artmasını sağlamıştır. Londra da 1952 de yaşanan tarihi 4-8 Aralık smog unda ise 4000 in üzerinde kişinin öldüğü hesaplanmıştır. Diğer büyük çaplı kirlilik atakları arasında Belçika da 1930 yılında 3 gün boyunca Meuse Vadisi ni, 1948 de Donora yı ve 1966 da A.B.D. nin doğu kıyılarını etkileyen olaylar sayılabilir. Kömür ve petrol ürünlerinin yakıt olarak kullanımı geniş alanlarda büyük toplulukları etkileyen kirlilik atakları oluştururken, spesifik kirleticilere bağlı olarak daha sınırlı bölgelerde tek bir kaynağa bağlı ciddi kirlilik olguları da yaşanmıştır. Bunlar arasında en iyi bilinen örnek 1950 yılında Mexico City yakınındaki Poza Rica da çok sayıda insanın hidrojen sülfid kirliliğine maruz kalmasına ve ölümlere neden olan kirlilik atağıdır. Tabloda tarihteki önemli hava kirliliği atakları özetlenmiştir. - 146 -

Yer Tarih Kirleticiler Ölüm sayısı Londra, İngiltere 9-11 Aralık 1873 SO 2 650 Londra, İngiltere 20-29 Ocak 1880 SO 2 1.176 Meuse Vadisi, Belçika 1-5 Aralık 1930 SO 2 63 Donora, A.B.D. 26-31 Ekim 1948 SO 2 19 Londra, İngiltere 26-30 Kasım 1948 SO 2, PM 700 Poza Rica, Meksika 24 Kasım 1950 H 2 S 22 Londra, İngiltere 5-9 Aralık 1952 SO 2, PM 4.000 Londra, İngiltere 3-6 Haziran 1955 SO 2, PM 1.000 Londra, İngiltere 27 Kasım-10 Aralık 1962 SO 2 700 Osaka, Japonya 27 Kasım-10 Aralık 1962 SO 2 60 New York, A.B.D. 24-30 Kasım 1966 SO 2, PM 168 Tablo 109 : Tarihte Büyük Hava Kirliliği Atakları ( İl Sağlık Müdürlüğü-2011) Ülkemizde 1955 yılından başlayarak özellikle Ankara olmak üzere büyük kentlerimiz için hava kirliliği tehlikesi üzerinde durulmaya başlanmıştır. Hava kirliliği sorunu 1980 li yıllarda başkent Ankara da büyük boyutlara varmış, bunun üzerine tüm büyük kentlerde hava kirliliğinin önlenmesi ve var olan kirlilik boyutlarının azaltılmasına yönelik önlemler üzerinde durulmaya başlanmıştır. Hava kirliliği Londra ve Los Angeles olmak üzere iki tip olarak tanımlanmıştır; Londra tipi (Kış Tipi) : Kömür ve petrol yanma ürünlerinden oluşan duman ve sis karışımı ile ilgili kirliliği ifade etmektedir. Smog terimi ile ifade edilir. Kükürtdioksit ve sülfirik asit yoğunlaşması görülür ve smog kenti bir battaniye gibi örter. Los Angeles tipi (Yaz Tipi): Dumandan çok gazlara bağlı bir kirlilik söz konusudur. Otomobil emisyonları sisle birleşmektedir. Güneş ışığının etkisiyle oluşan fotokimyasal değişiklikler hidrokarbonların, nitrojen oksitlerin ve ozonun meydana geldiği fotokimyasal smog ile karakterizedir. Los Angeles tipi hava kirlenmesinin en kuvvetli göstergesi olarak ozon seviyesindeki artış gösterilmektedir. Hava Kirliliği Kaynakları Hava kirliliği kaynakları doğal ve insani (Antropojenik ya da yapay) kaynaklar olmak üzere ikiye ayrılır. Yanardağlar, denizlerden yayılan kükürtlü gazlar, orman yangınları, çürüyen hayvan ve bitki artıkları, toz fırtınaları gibi olaylar doğal hava kirliliği yaratan etkenlerdir. Yanardağlar başta SO 2 ve CO 2 olmak üzere atmosfere aşırı miktarda gaz ve toz verir. Orman yangınları ise büyük miktarlarda duman, yanmamış hidrokarbonlar, CO ve azot oksitlerin atmosfere katılmasına neden olur. Ancak doğal kaynaklardan çıkan kirleticilerin havadaki yoğunluğunun, çevreleri hariç, çok düşük olduğu belirtilmektedir. Doğa bunları atmosferde dağıtarak, yağışlarla yıkayarak ve topraktan süzerek arındırmaktadır. İnsani kaynaklar, kirletici gaz ve partikül emisyonlarına neden olan insan etkinlikleridir. Gaz, partikül, ısı ve ışığın kaynaktan atmosfere salıverilmesine emisyon adı verilmektedir. Bir başka ifadeyle yakıt ve benzerlerinin yanmasıyla; sentez, ayrışma, buharlaşma ve benzeri işlemlerle; maddelerin yığılması, ayrılması, taşınması ve bu gibi mekanik işlemler sonucu bir tesisten havaya yayılan kirleticilerin tümüne emisyon denmektedir. Başlıca insani kaynaklar taşıtlar, sabit kaynaklarda yakıt kullanımı, endüstri ve çöplerdir. İnsani kaynaklar sabit ve hareketli olmak üzere ikiye ayrılır. Sabit kaynaklar; katı, sıvı ve gaz yakıtların ısınma yada üretim amaçlı olarak yakılması sonucunda, ya da herhangi bir üretim işlemi sırasında, açığa çıkan kirleticilerin bir baca yoluyla atmosfere emisyonunu yapan kaynaklardır. Hareketli kaynaklar ise kara, deniz ve hava taşıtlarıdır. Otomobil, tren, gemi, uçak gibi ulaşım araçları, benzin, mazot, jet yakıtı gibi petrol ürünlerini yakarak oluşan kirleticileri egzoz ve bacaları yoluyla atmosfere verirler. Başlıca hava kirliliği etkenleri ve kaynakları Tabloda verilmiştir. Çelik ve kağıt fabrikaları, santraller, petrol rafinerileri en önemlileridir. Büyük kentlerde özellikle kış aylarında ısınma amacıyla tüketilen yakıtlar önemli sorun olabilmektedir. Sanayinin yoğun olmadığı kentlerde hava kirliliğinin çoğunlukla ısınmadan kaynaklandığı belirtilmektedir. Hava kirliliği yönünden en fazla kirlilik yaratan sanayi dalları şöyle sıralanmaktadır; - 147 -

a) Termik Santraller :Bu tesislerde tüketilen kömürün düşük kaliteli ve yüksek kükürtlü olması nedeniyle SO 2 ve uçucu kül açısından hava kirliliği oluşturmaktadır. Ayrıca NO X, CO, hidrokarbon ve ağır metalleri havaya atabilmektedirler. b) Çimento Sanayi : En önemli kirleticiler kireç taşı tozudur. Kükürtlü bileşikleri de havaya verebilir. c) Demir-Çelik Sanayi : Duman, aromatik hidrokarbonlar, katran bileşikleri ve SO 2 ile kirlilik yaratmaktadırlar. CO, NH 3, NO X, H 2 S ve PM kaynağıdırlar. d)petrokimya Sanayi : Üretim sırasında SO 2, duman, NO X, PM, hidrokarbonlar ve amonyak ortaya çıkmaktadır. e) Gübre Sanayi : Üretim sırasında prosesin her kademesinde ortama çeşitli atıklar verilir. Amonyak, nitrik asit, sülfirik asit, fosforik asit, amonyum nitrat, SO 2, CO, hidrojen sülfür, florlu gazlar ve toz emisyonlar gibi çeşitli atıklar oluşmaktadır. Bunların dışında eski teknolojilerin uygulandığı fabrikalar ile ömrünü tamamladığı halde çalıştırılan eski fabrikalar önemli emisyon kaynaklarıdır. Kirletici Kükürt ve nitrojen oksitler Organik maddeler Karbon monoksit İnorganik maddeler (Kurşun, cıva vs.) Tablo 110 :Hava kirliliği Kaynakları(İl Sağlık Müd.) Kaynak Fosil yakıtlar Yanma, endüstriyel işlemler, rüzgar erozyonu Otomobil egzozları Madencilik, maden işleme-yanma-imalat Hava Kirliliğinin Neden Olduğu Sorunlar Hava kirliliği lokal düzeyde insan ve ekosistem sağlığı üzerinde zararlı etkilere neden olurken, küresel düzeyde çeşitli ekolojik sorunların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Normalde yere yakın hava sıcaktır ve yükseldikçe soğur. Hava kirleticileri de genellikle soğuk atmosfer bölgelerine doğru yükselir. Bazen atmosferin üst tabakasına sıcak hava kitlesi gelir ve alttaki hava tabakası yukarıya çıkamaz. Bu duruma sıcaklık inversiyonu adı verilir. Kuzey yarı kürede kara parçaları sonbahar ve kış mevsimlerinde az güneş almakta ve gece olunca hemen soğumaktadır. Bu nedenle inversiyon sonbahar ve kış aylarında daha sık görülmektedir. Günümüze kadar sıcaklık inversiyonu önemli sağlık afetlerine yol açmıştır. Buzdolaplarında, klimalarda, soğutma sistemlerinde, spreylerde ve temizlik başta olmak üzere diğer endüstriyel proseslerde kullanılan CFC ların stratosfer tabakasında ozon ile reaksiyonu sonucunda parçalanarak klor atomu verdikleri ve bunun da ozon tabakasının incelmesine neden olabileceği, bilim adamlarının dikkatini ilk kez 1970 li yıllarda çekmiş ve bu konuda uyarıda bulunulmuştur. Ozon tabakasına etki eden bir başka madde de N 2 O ve NO dir. Azotlu gübrelerin kullanımlarındaki artışın N 2 O konsantrasyonunun artmasına neden olacağı tahmin edilmektedir. NO nun önemli bir kaynağı ise yüksek seviyelerde uçan uçaklardır. Asit yağışı terimi ilk kez 1872 de R.A.Smith in Asit Yağışları adlı kitabında kullanılmıştır. Smith in zamanında sınırlı bölgelerde sorun varken, artık asit yağışları uluslararası bir problem haline geldiği vurgulanmaktadır. Asit yağışı terimi yağmur, kar, sis, bulut, çiğ veya kuru partiküllerde asidik komponentlerin depolanması anlamında kullanılmaktadır. CO 2 içermeyen distile suyun ph sının 7 olduğu tespit edilmiştir. Son zamanlarda Kuzey Amerika ve Avrupa da yağışların ph değeri 4.5 e hatta limon suyu ile eşit olan 2.1 e düştüğü bildirilmektedir. Asit yağışlarının primer nedeni olarak SO 2 ve NO X ler görülmektedir 69. Ayrıca CO, hidrojenflorür ve hidrokarbonlar gibi kirletici emisyonları da asit yağmurları nedenleri arasında yer almaktadır. Özellikle endüstriyel faaliyetler esnasında bacalardan kontrolsüz olarak açığa çıkan gaz ve partiküller çok uzak mesafelere dahi taşınarak bitkiler ve topraklar üzerinde birikmektedir. Asit yağmurlarının küresel bir sorun olarak anılmasının en önemli nedeni, atmosferde rüzgarlarla çok uzaklara taşınan kirleticilerin kaynağından çok uzakta, hatta sınır ötesi, endüstrileşmemiş, kırsal alanlarda, ormanlar, tarım alanları ve doğal bölgelerde bile ekosistem üzerinde yıkıcı etki göstermesidir. Özellikle doğal su kaynaklarının asidifikasyonu ve su canlılarının ölümü asit yağmurlarının en belirgin sonuçları arasında yer alır. Ayrıca asit yağışları kalp-damar hastalıkları, astım ve solunum yolu şikayetlerinde artışa yol açmaktadır. - 148 -

Hava Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Hava kirliliği giriş yeri açısından akciğerleri öncelikle etkilemektedir. Akciğerlerde irritasyon, alerjik reaksiyonlar, enfeksiyonlara yatkınlık ve solunum sıkıntısı başlıca bulgularıdır. Enflamasyon sonucunda kan akışını etkileyip kalp-damar hastalıklarına hassasiyet gelişebilmekte, hipertansiyon, kalpte iskemi ve ölüm görülebilmektedir. Ek olarak hava kirliliği DNA mutasyonları ile kanser ve kalıtsal hastalıklara yol açabilir. Hava kirliliğinin insan sağlığı üzerine olumsuz etkiler yapabileceği 50 yıldan fazla süredir bilinmektedir. Meuse Vadisi nde 1930 da ve Londra da 1952 de olduğu gibi ciddi ölümlülük artışlarına yol açabilmektedir. Londra da 1952 yılında oluşan hava kirliliğinde bir yaş altı bebek ölüm hızı iki katına çıkmıştır. Londra da yapılan bir çalışmada hava kirliliğine kısa süreli maruziyette motorlu araç kullanımı, hava durumu, dış ortamda yapılan egzersiz süresi, temizleme ve oluşum mekanizmaları ile sağlık arasında anlamlı ilişki saptanmıştır. Ayrıca sıcaklık ve nem diğer etkili faktörlerdir (Şekil). Son yıllarda artan bir şekilde çevresel kirlenme ile kronik sağlık sorunları arasında ilişkiler ortaya konmaktadır. Hava kirliliğine bağlı ölümlerin, tüm ölümlerin %6 sını oluşturduğu belirtilmektedir. İstanbul da yapılan bir araştırmada hava kirliliği ile günlük ölüm sayıları arasında anlamlı korelasyon olduğu saptanmıştır. Ayrıca kanser ölüm nedenleri arasında hava kirliliğinin payı %2 olarak belirtilmektedir. Bunun dışında her yıl Birleşik Devletler deki 50.000-100.000 ölüm hava kirliliğine atfedilmektedir. Hava Durumu İnsani faaliyetler Sanayi Araç kullanımı Egzersiz Kirletici üretimi/temizleme Dış ortam ölçüm düzeyleri? Kişisel yanıt Kişisel maruziyet?? Sağlık? Şekil Dış Ortam Hava Kirliliği Ölçümü ve Sağlık Arasında Kısa Dönemli İlişki Hava kirliliğinin bileşenlerinin her birisi kendi etkisini gösterebileceği gibi çeşitli kirleticilerin öncüsü de olabileceği ve diğer kirleticilerle etkileşebileceği saptanmıştır. Kirleticiler insanlar üzerinde tek tek etki edebildiği gibi aditif ve sinerjik etkiler de gösterebilir. Hava kirliliğinin çocuklar için daha zararlı olduğu bildirilmektedir. Çocuklar fiziksel aktivite, oyun oynama, bedenlerinin küçüklüğü gibi fiziksel, metabolik ve davranışsal özellikleri ile kirleticilere daha fazla maruz kalmaktadır. Hava kirleticileri güneş ışığının yeryüzüne ulaşmasını engelleyerek dolaylı olarak sağlığa etki ederler. Radyoaktif maddeler de aynı etkiyi yapabilir. Bu durum dışında olumsuz etkiler doğrudan temas ile olur. İlk temas deri ve dışa açık mukozalarda olur. Mukoza teması daha önemlidir, çünkü emme yeteneği deriden fazladır. - 149 -

Hava kirleticileri insan vücuduna ağız, burun, nefes borusu ve akciğerler yolu ile girer. Bu bölgelerden kana karışarak vücudun diğer yerlerine ulaşabilirler. Partiküler maddeler, akciğer alveollerinin partikülleri tutmaya yarayan titrek tüyleri olmadığı için bu bölgede brownian hareketi ile akciğerlerin hava torbalarına girmektedir. A.B.D. ve Hollanda da yapılan çalışmalarda PM 10 daki her 10 μg/m 3 lük artış için astım ataklarının %3 arttığı ortaya konmuştur. Yapılan epidemiyolojik çalışmalar hava kirliliğine bağlı akut solunum yolu enfeksiyonlarında da büyük boyutta artış söz konusu olduğunu göstermektedir. Kentsel bölgelerde yapılan çalışmalar kronik akciğer hastalığı belirtileri (öksürük, balgam çıkartma, nefes darlığı vb.) ile kentsel hava kirliliği arasında çok yakın korelasyon olduğunu göstermektedir. Hava kirliliğinin DNA harabiyeti ve buna bağlı kanser gelişimine yol açtığı gösterilmiştir. McMaster Üniversitesi nde fareler üzerinde yapılan bir araştırmada sanayi bölgesinden gelen farelerin filtre edilmiş havayı soluyan farelere göre iki kat daha fazla mutasyonu yavrularına aktardıkları görülmüştür. Böylece hava kirliliğinin DNA yapısını bozduğu ve mutasyona yol açtığı kanıtlanmıştır. Bu mutasyonlar kanserden kalıtsal hastalıklara dek çok çeşitli hastalıklara yol açabilmektedir. Hava kirliliğinin gebelik, yeni doğan dönemi ve erkek fertilitesi üzerine olumsuz etkileri de bulunmaktadır. Ayrıca hava kirliliğine maruziyetin yaşam beklentisini birkaç yıl azalttığı bildirilmektedir. Çevresel kimyasalların insan kanseri ile ilişkisi Percival Pott tarafından 1775 yılında baca temizleyicilerinde skrotum derisi kanseri görüldüğünü belirlediği tarihten itibaren bilinmekte ve araştırılmaktadır. Bazı araştırıcılar hava kirleticilerinin solunum yolu epitelinde yarattığı harabiyet sonucu, kanserojen maddelerin solunum yollarında uzun süre kalabilmelerine zemin hazırladığını ileri sürmektedirler. SO 2 nin değişik düzeylerine göre gözde yanma ve kaşınma, solunum epititelinde zedelenme, bronkokonstrüksiyon, kimyasal bronşit veya trakeit, bronşitte şiddetlenme ve ölüme yol açtığı belirtilmektedir. Soğuk havalarda zararlı etkilerinin arttığı saptanmıştır. Güneşli günlerde ortamda su buharı da fazlaysa kükürtdioksit su molekülleri ile birleşerek sülfirik asite dönüşmektedir. Sülfirik asit üst solunum yollarında balgam çıkarmaya yarayan dokuları tahriş eder ve bronşları daraltır. Sülfirik asitin fizyolojik etkisi kükürtdioksite göre 4-20 misli fazladır. Kükürt dioksit bağışıklık sistemini de olumsuz etkilemektedir. Kurşunun zararlı olabileceği antik dönemden beri bilinmektedir. Yunan hekim Dioscorides Kurşun zeka geriliğine yol açmaktadır demiştir. Avustralya da 1897 de ilk kez kurşun bazlı boyaların çocuklarda zehirlenmeye yol açtığı saptanmıştır. Birleşik Devletler de 20.yüzyılın ilk yarısında kurşun bazlı boyalardan kaynaklanan kurşun zehirlenme hastalığı (Plumbism) tanımlanmıştır. Kurşun, inhalasyon ve sindirim yoluyla vücuda alınmaktadır. Besin ve suda doğal orjinli olarak da bulunur. Maruziyetin ciddiyetini anlamak için kan düzeyinin ölçülmesi önemlidir. Kurşuna en duyarlı sistemler kan yapım sistemi, sinir sistemi ve üriner sistem olarak kabul edilmektedir. Ayrıca üreme, endokrin, hepatik, kalp-damar, immün ve gastrointestinal sistemler etkilenebilir. Pb hemolitik anemi ve toksik ensefalopati yapabilir. Kronik kurşun maruziyeti sonucu yetişkinlerde gut nefropatisi, böbrek yetmezliği ve kronik toksik ensefalopati görülebilir. Kalp çarpıntısı ve tiroit fonsiyon bozukluğu yaptığı rapor edilmiştir. Kafa içi basıncını arttırdığı, bellek zayıflamasına, havaleye, organik affektif sendroma, kardiyomiyopatiye ve hipertansiyona neden olduğu belirtilmektedir. Kadınlarda adet düzensizlikleri, infertilite, prematüre doğum ve düşük doğum ağırlığı da yapabilir. Kurşunun laboratuar hayvanlarında kanserojen olduğu görülmüştür. Ayrıca işçilerde de kanser yapıcı etkisi olduğuna dair bazı kanıtlar bulunmaktadır. Kurşuna en duyarlı grup çocuklardır. Çocuklarda santral sinir sistemi ve böbrekler öncelikle etkilenmekte, yüksek konsantrasyonlarda Fanconi Sendromi gelişebilmektedir. Kan düzeyinin artması ile çocuklarda baş ağrısı, karın ağrısı, iştah kaybı, kabızlık, ajitasyon ya da aktivite azalması, uyuşukluk şikayetleri gelişebilir. A.B.D, Avrupa ve İskandinav ülkelerinde kurşun maruziyetinin çocuklarda düşük IQ, davranış değişikliği ve okulda başarısızlık yaptığı saptanmıştır. Kurşun çocuklarda enzimatik reaksiyonları da değiştirmektedir. Hem sentezinde önemli olan porfobilinojen sentetaz başka olmak üzere, guanin hidroksilaz, ferroşelataz ve pirimidin nükleotidaz enzimleri etkilenmektedir. Enzimlerdeki değişiklikler kurşunun son derece düşük dozlarında gerçekleşebilmektedir. Göçmen olan, yoksulluk içinde yaşayan, yerel ilaçların kurşun içermesi nedeniyle maruziyete uğrayan, gelişme geriliği olan, ihmal edilen ya da tacize uğrayan ve ebeveynleri kurşuna maruz kalan çocukların kurşun etkilenimi açısından riskli grup olduğu belirtilmektedir. - 150 -

Azotoksitler akciğer fonksiyonlarında değişikliklere, akut solunum sistemi hastalıklarında artışa, akciğer dokusunda hasara, pulmoner ödeme, akciğerde amfizem benzeri lezyonlara ve enfeksiyonlara eğilime yol açmaktadır. Azotoksitler ve ozon, kanamalara ve bronşite neden olabilmekte, bağışıklık sistemini de olumsuz bir şekilde etkileyebilmektedirler. Ozon gözlerde zedelenmeye yol açabilir. Uzun süre ozon maruziyeti olan deney hayvanlarında akciğerlerde erken yaşlanma görülmüştür. Karbon monoksit kandaki hemoglobine bağlanarak hücrelere ve dokulara oksijen taşınmasını engeller. Havadaki yoğunluğuna bağlı olarak baş ağrısı, sersemlik, yorgunluk, güçsüzlük, uyuşukluk, huzursuzluk, bulantı, kusma, görme bozukluğu, cilt solukluğu, egzersiz dispnesi, çarpıntı, kişilik değişikliği, sinirlilik, bilinç kaybı, konvülzyon, paralizi, koma ve ölüm nedeni olabilir. Kan COHb (Karboksi Hemoglobin) düzeyi CO maruziyetini gösterir. %5karboksihemoglobin düzeyinde bazı nörodavranışsal etkiler beklenebilir. Bu düzey atmosferik kirlilikte gözlenebilen bir düzeydir ve öğrenme kabiliyetinde bozulma, dikkat azalması, el becerisinde azalma, motor inkoordinasyon, karmaşık işlerle ilgili performansta gerileme ile uyku bozukluğu gözlenebilir. Böbrekler üzerinde de toksik etkileri olabileceğinden söz edilmektedir. CO in parkinsona yol açtığı belirtilmektedir. Zehirlenme belirtilerinin anemisi olanlarla kalp ve solunum sistemi hastalığı olanlarda daha erken ortaya çıkacağı belirtilmektedir. Akut olarak myokard enfarktüsüne, anjinaya, aritmiye ve ani ölümlere neden olabildiği saptanmıştır. Metabolik hızlarının yüksekliği nedeniyle bebeklerde ve çocuklarda CO in zararlı etkilerinin arttığı belirtilmektedir. Ayrıca plasentadan geçerek fetusu da etkileyebilmektedir. CO duyu organları ile fark edilememekte ve hareketli bireylerde zehirlenme daha hızlı olmaktadır. Bu nedenle işyerlerinde CO çok önemlidir ve çalışma ortamına bağlı olarak Shinshu Myocardosis e neden olabilmektedir. Korunmada uygun havalandırmanın sağlanması önemlidir. Tehlikenin sürekli olduğu yerlerde sesli ve ışıklı alarm sistemlerinin yararlı olabileceği söylenmektedir. Gerekirse maske kullanılması uygundur. İşe giriş muayenelerinde kalp ve akciğer hastası olduğu belirlenenlerin CO maruziyeti olan yerlerde çalışması önlenmelidir. Aralıklı kontrol muayenelerinde klinik belirtiler (baş ağrısı, halsizlik, bulantı-kusma, bilinç bulanıklığı) gözlenmeli ya da karboksi hemoglobin düzeyi bakılmalıdır. Sigara zehirlenmeyi hızlandıracağı için riskli alanlarda içilmesi mutlaka engellenmelidir. Shinshu Myocardosis 1955 yılında Japon hekim Dr.Fumio Komatsu, Japonya nın Kinasa kasabasında Shinshu Myocardosis adını verdiği nadir bir hastalık gözlemlemiştir. Kasaba deniz seviyesinden 1.000 metre yukarıda ve dağlarla çevrili bir yerde kurulmuştur. İklimin soğuk ve tarıma elverişli arazinin sınırlı olması nedeniyle 6.000 kişiden oluşan yerli halk yazı kerestecilik ve ipekböcekçiliği, kışı keçe üretimi ile geçirmektedir. Kışın Kakoi adını verdikleri, pencere ve duvar aralıkları sıkıca kapatılmış odalarda çalışılmaktadır. Bu odaların yaklaşık bir izci çadırı büyüklüğünde olduğu ve açık mangal kömürü ile ısınıldığı görülmüştür. Odaların kalabalık, kişi başına düşen havanın yetersiz olduğu saptanmıştır. Hastalığın başlangıç evresinde baş dönmesi, yorgunluk, sırt ağrısı ve omuzlarda sertlik şikayeti görülmektedir. Hastalık ilerleyince yüz şişliği, ellerde ve kollarda uyuşukluk, göğüs kemiği altında ağrı ve egzersizde nefes darlığı gelişir. Nefes darlığı atakları çoğunlukla geceleri gelişmektedir. Angina pektoris olarak bilinen kalp çevresindeki ağrı ise gündüz çalışma sırasında görülmektedir. Dr.Komatsu nun incelediği 1.022 kişinin %35.5 inde kalp kapağı hastalığı saptanmıştır ki bu insidansın ulusal ortalamanın çok üstünde olduğu belirtilmektedir. Shinshu Üniversitesi nin yaptığı araştırmada hastalığın nedenin uzun süre yüksek düzeyde CO solunması olduğu kanıtlanmıştır. Odalardaki CO konsantrasyonları sabahları %0.2 - %0.3 (2.000 3.000 ppm) arasında olduğu görülmüştür. COHb seviyeleri ise %20 - %30 lara ulaşmıştır ki %10 - %15 in üzerindeki herhangi bir değer tehlikeli olarak kabul edilmektedir. Bu saptamadan sonra odalar yeniden düzenlenmiş ve kalp hastalığı insidansı yarıya düşmüştür. Partiküllerin insan sağlığını olumsuz etkileyebildiğini 1700 lü yıllarda Ramazzini ortaya koymuştur. Özellikle madencilerde ve tütün işçilerinde partiküler madde maruziyetinin önemli olduğunu vurgulamıştır. Partikülün büyüklüğü vücut içindeki davranışını ve birikim yerini belirleyen için en önemli etken olarak görülmektedir. Epidemiyolojik çalışmalara göre kısa dönem sağlık etkileri SO 2 ile kombine olarak ölümlülük ve hastalık artışı ve akciğer fonksiyon kusurlarıdır. Ölümlülükte ve akut solunum hastalığında artış ile çocuklarda akciğer fonksiyonlarında düşmeye yol açmaktadır. Ayrıca NO 2, O 3 ve PM maruziyetinin alerjik yanıt ile bağlantılı olduğu görülmüştür. Partiküller alveoler enflamasyon aracılığıyla - 151 -

kan pıhtılaşmasında ani değişikliklere yol açarak, duyarlı nüfusta kalp-damar hastalıkların akut epizodlarının ortaya çıkmasını kolaylaştırmaktadır. UOB maruziyeti primer olarak inhalasyonla olmaktadır. UOB ler üst solunum yolunda ve gözde irritasyon, rinit, nazal konjesyon, döküntü, kaşıntı, baş ağrısı, bulantı ve kusma yapmaktadır. Florokarbonların ve hidrokarbonların akut aritmi yapabileceği ve ani ölümlere de yol açabileceği düşünülmektedir. Hidrokarbonlar böbrek ve tiroit üzerinde toksik etkiler göstermekte, bağışıklık sistemini de olumsuz etkilemektedirler. Formaldehit maruziyeti üst solunum yolunda irritasyona ve gözlerde yanma hissine yol açabilir. Bu irritasyon bulguları geçicidir ve maruziyet durduğunda geri döner. HCHO nun düşük doğum ağırlığı nedeni olabildiği de belirtilmektedir. HCHO bazı çocuklarda astımı şiddetlendirebilmekte ve mesleki maruziyet sonucu yetişkinlerde nazofaringeal kanser yapabilmektedir. HCHO hemolitik anemi de yapabilir. En büyük sağlık etkisine sahip UOB lerin hidrokarbonlar olduğu bildirilmektedir. Hidrokarbonlardan benzopiren ve benzfluorantren akciğer zedelenmesi ile bronşit yaparlar ve kanserojen etki gösterirler. Kok fırını işçilerinde, kömür-gaz işçilerinde ve alüminyum üretimi yapılan yerlerde çalışan işçilerde hidrokarbon inhalasyonuna bağlı akciğer kanseri bildirilmiştir. Güvenli bir maruziyet düzeyi olmadığına inanılmaktadır. Benzen karsinojenik ve toksik etkilere sahiptir. Lösemi ve aplastik anemiye neden olduğu saptanmıştır. İtalya daki 1.000 lösemi vakasının 3-50 sinin benzene bağlı olduğu tahmin edilmektedir. Toksisitenin erken bulguları anemi, lökositopeni ve trombositopenidir. Toksik düzeylerle sürekli maruziyet sinir sistemi ile kemik iliği hasarı ve pansitopeniye yol açabilir. Kadmiyum, inhalasyon ve besinler yoluyla vücuda girer. İnhale edilen kadmiyum akciğerlerden absorbe edilir, karaciğer ve böbreklere taşınır. Sağlık etkileri çinko içeren metalloenzimlerde çinkoyla yarışması ve yerini alması sonucu görülür. Uzun süreli düşük düzey maruziyeti durumunda böbrek kritik organdır. Akut ve kronik solunumsal etkilerin sırasıyla 1 mg/m 3 ve 20 μg./m 3 (20 yıl boyunca) düzeylerine maruziyet sonucunda oluşacağı belirtilmektedir. En iyi bilinen etkisi Japonya da görülen itai itai hastalığıdır. Bulguları sırtta, karın ve eklemlerde aşırı ağrı, ördeksi yürüyüş, böbrek lezyonları, proteinüri, glikostria ve kemiklerden kalsiyum kaybını izleyen çok sayıda kırıklardır. Koroner arter hastalığının ölüm oranını arttırdığı ve hipertansiyona yol açtığı ifade edilmektedir. Bağışıklık sistemini de olumsuz etkiler. Hava Kalitesi Standartları A.B.D. için 1997 de US EPA tarafından gözden geçirilerek kabul edilen Ulusal Dış Ortam Hava Kalitesi Standartları belirlenmiştir Birleşik Devletler Ulusal Dış Ortam Hava Kalitesi Standartları Kirletici Dış Ortam Hava Sınırı Ortalama Süre Ozon 0.08 ppm 8 saat PM 10 50 µg/m 3 150 µg/m 3 Yıllık ortalama değer 24 saat PM 2.5 15 µg/m 3 65 µg/m 3 Yıllık ortalama değer 24 saat Kükürt Dioksit 0.03 ppm 0.14 ppm Yıllık ortalama değer 24 saat Nitrojen Dioksit 0.053 ppm Yıllık ortalama değer Karbon Monoksit 9 ppm 35 ppm 8 saat 1 saat Kurşun 1.5 µg/m 3 24 saat Tablo 111 : USA hava kalitesi standartı(il Sağlık Müd.) Avrupa bölgesi için de hava kalitesi değerleri belirlenmiştir. Aşağıdaki tabloda bu değerler görülmektedir. - 152 -

Avrupa Hava Kalitesi Değerleri Kirletici Ortalama Süre Hava Kalitesi Standartı SO 2 1 saat 350µg/m 3 (Hiç aşılmamalı) SO 2 24 saat 125µg/m 3 (Yılda 3 kezden çok aşılmamalı) NO 2 1 saat 200µg/m 3 (Yılda 18 kezden çok aşılmamalı) NO 2 Yıllık 40µg/m 3 PM 10 24 saat 50µg/m 3 (Yılda 7 kezden çok aşılmamalı) PM 10 Yıllık 20µg/m 3 Pb Yıllık 0.5µg/m 3 CO 8 saat 10mg/m 3 O 3 Günlük max. 8 saat 120µg/m 3 (Yılda 20 günden çok aşılmamalı) Benzen Yıllık 5µg/m 3 Benzopiren Yıllık 1ng/m 3 Tablo 112 :Avrupa hava standartı(il Sağlık Müd) Ülkemizde hava kirliliği çalışmaları ilk olarak 1961 yılında Sağlık Bakanlığı bünyesinde, Ankara da 2 adet yarı otomatik kükürt dioksit ve duman ölçer cihazla başlatılmıştır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzısıhha Merkezi Başkanlığı bünyesinde başlatılan lokal hava kirliliği izlem çalışmaları 1980 li yıllarda ülke geneline yaygınlaştırılmaya başlamıştır. Uluslararası bir sempozyumda 2002 yılı itibariyle ülke genelinde 69 il ve 7 ilçede olmak üzere 76 yerleşim bölgesindeki toplam 198 istasyonda SO 2 ve PM ölçümleri yapıldığı bildirilmiştir. Elde edilen sonuçların aylık raporlar halinde Refik Saydam Hıfzısıhha Merkezi ne yollandığı ve aylık bültenler halinde yayınlandığı ifade edilmektedir. Bugün ise 81 ilde tam otomatik hava kalitesi ölçüm istasyonları mevcuttur. Ülkemizdeki değerler aşağıda özetlenerek belirtilmiştir (Tablo). Diğer kirleticilerle ilgili değerler için ilgili yönetmelik ayrıntılı olarak incelenebilir. Türkiye de Hava Kalitesi Değerleri Kirletici UVS KVS Kükürt Dioksit (SO 2 ) Kükürt Trioksit (SO 3 ) dahil a) Genel b) Endüstri bölgeleri 150 250 400 (900) 400 (900) Karbon Monoksit (CO) 10000 30000 Azot Dioksit (NO 2 ) 100 300 Azot Monoksit (NO) 200 600 Ozon (O 3 ) - (240) Hidrokarbonlar (HC) - 140 (280) Havada Asılı Partikül Maddeler (PM 10 ve Daha Küçük Partiküller) a) Genel b) Endüstri bölgeleri Tablo 113 : Türkiyedeki hava kalitesi(il sağlık müd.) 150 200 300 400 Birimler :µg/m 3 UVS :Uzun vadeli sınır değerleri; aşılmaması gereken, bütün ölçüm sonuçlarının aritmetik ortalaması olan değerlerdir. KVS :Kısa vadeli sınır değerleri; Maksimum günlük ortalama değerler veya istatistik olarak bütün ölçüm sonuçları sayısal değerlerinin büyüklüğüne göre dizildiğinde, ölçüm sonuçlarının %95 ini aşmaması gereken değerlerdir. - 153 -

UVS ve KVS değerler için öngörülen süreler genellikle 1 yıllık periyotları kapsamaktadır. Hava Kirliliğiyle İlgili Yasal Düzenlemeler Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (1982) ve 2872 sayılı Çevre Kanunu temel düzenlemelerdir. 2 Kasım 1986 da resmi gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği hava kirliliği alanında alınması gereken önlemleri, sınır değerleri ve konu hakkındaki yaptırımları içerir. Konut, toplu konut, kooperatif, site, okul, üniversite, hastane, resmi daireler, işyerleri, sosyal dinlenme tesisleri, sanayide ve benzeri yerlerde ısınma amaçlı kullanılan yakma tesislerinden kaynaklanan is, duman, toz, gaz, buhar ve aerosol halinde dış havaya atılan kirleticilerin hava kalitesi üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak ve denetlemek amacıyla 13 Ocak 2005 tarihinde Isınmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği resmi gazetede yayınlanarak yürürlüğe girmiştir. Sanayiden kaynaklanan hava kirliliği ile ilgili olarak Endüstriyel Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği 7 Ekim 2004 tarihli resmi gazetede yayınlanmıştır. Mevzuata göre çevre ile ilgili kirlenmenin önlenmesi, sınırlandırılması ve mücadele edilmesi için yapılan harcamaların kirleten tarafından karşılanması esastır. Kamu kurum ve kuruluşları tarafından yapılan harcamalar 6183 sayılı Âmme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre kirletenden tahsil edilir. R.2.2 Su Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Su hayatın varlığı ve devamlılığı için vazgeçilmez bir kaynaktır. Yeryüzündeki bütün sular güneşin sağladığı enerji ile sürekli bir döngü içinde bulunurlar. İnsanlar ihtiyaçları için suyu bu döngüden alır ve kullandıktan sonra tekrar aynı döngü ile iade ederler. Bu süreç sırasında suya karışan maddeler suyun kimyasal, fiziksel ve biyolojik özelliklerini değiştirerek su kirliliği olarak adlandırılan durum ortaya çıkar. Su kirlenmesi su kaynağının fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik, radyoaktif ve ekolojik özelliklerinin olumsuz yönde değişimi şeklinde olur. Dünyadaki tatlısu miktarı toplam suyun %0,01 ini oluşturmaktadır. Bu orana dayanarak insanlar için önem arz eden su kaynaklarının fazlaca olmadığı görülmektedir. Bundan dolayı su kaynaklarının sağlıklı bir şekilde kullanılması geçerliliği ortaya çıkmaktadır. Çevre kirlenmesi denince genellikle hava, su ve toprak kirlenmesi düşünülür. Bunlardan en çabuk ve kolay kirleneni kuşkusuz sudur. Çünkü her kullanılan şey genellikle suyla yıkanarak temizlenir. Buda kirliliğin son mekanizmasının su olması anlamına gelir. Yeryüzündeki tüm hastalıkların yarısı su ile bulaştığı dikkate alınacak olunursa suyun ve su kirliliğinin insan sağlığı üzerindeki etkilerinin ne kadar büyük olduğu sonucu ortaya çıkar. Su ile bulaşan hastalıklar bütün dünya ülkelerinde önemli bir halk sağlığı problemidir. Her yıl sularla bulaşan enfeksiyöz ishaller, dünyadaki tüm ölüm nedenleri içinde 2. sırada yer almaktadır. Su kirliliği sonucu bulaşıcı hastalıkların başında Tifo, Basilli Dizanteri (Şigellozis) Amipli Dizanteri, Akut Sulu ve Kanlı İshaller, Kolera ve Hepatit A gibi hastalıklar gelmektedir. Bu hastalıklar insana suyun biyolojik yönde kirliliği sonucu bulaşarak insan sağlığını olumsuz yönde etkilemektedirler. Su ile bulaşan hastalıklar, bulaşma yolları dikkate alınarak 4 ana grupta değerlendirilir. 1- Suyun biyolojik yönden niteliğinin kötü olmasına bağlı hastalıklar (Tifo ve Amipli ve basilli Dizanteri, Kolera, Hepatit A ve E ile ishal v.b. gibi hastalıklar.) 2- Su yetersizliğinden veya su bulunmayışından kaynaklanan hastalıklar (Deri Enfeksiyonları, Oftalmik Enfeksiyonlar, Scabies, İmpetigo, Konjektivit, Trohom ve Tifüs gibi) 3- Suyun kimyasal yönden niteliğinin kötü olmasına bağlı hastalıklar (Zehirlenmeler) 4- Su ile bağlantılı vektörlerle bulaşan hastalıklar (Sıtma, Dengue Humması, Orchocerciasis, Sarı Humma ve Japon Ensefaliti gibi) - 154 -

KİMYASAL BAKTERİYOLOJİK KLOR BAKİYE TOPLAM 835 UYGUN 811 UYGUN DEĞİL 24 TOPLAM 983 UYGUN 673 UYGUN DEĞİL 310 KONTROL SAYISI 8653 YETERLİ 3659 YETERSİZ 4994 ISLAH EDİLENLER - Tablo 114 : İlimizde Şehir Şebeke Suyu İle İlgili denetimlerde Elde Edilen Rakamlar ( İl Sağlık Müdürlüğü) R.2.3. Atıkların İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Toprak kirliliğinin en önemli etkenlerinden olan katı atıklar, yani çöpler önemli bir sorun teşkil etmektedir. Katı atıkların gelişi güzel toplanarak herhangi bir yerde biriktirilmesi, bu problemi ortadan kaldırmaz. Katı atıkların hiç bir işleme tabi tutulmadan biriktirilmesi; toprak, su ve hava kirliliğine yol açmaktadır. Çöplerin üst üste konulması üzerlerinin sıkıştırılması ile oluşan anaerobik ortam sonucu, biyolojik ve kimyasal bozulma ile açığa çıkan gazlar istenmeyen kokulara neden olurlar. Hatta belli şartlar altında kendi kendine patlama özelliğine sahip, yangın çıkarabilen gazlar da açığa çıkabilir. Ayrıca depolama alanındaki sızıntı suların, yer altı sularına karışması neticesinde su kirliliğine yol açarlar. Katı atıkların bertarafında en uygun çözüm geri kazanma yoludur. Ayrı ayrı toplama yolu ile kağıt, cam, metal vb. gibi atıkların geri kazanılıp, tekrar kullanılabilir hale getirilmesi, hem maddi açıdan hem de çöplerin azaltılması açısından iyi sonuçlar verebilir. Ayrıca mutfak atıklarının da ( sebze, meyve, yemek atıkları vs.) ayrı ayrı ele alınıp, bir takım biyolojik işlemlerden geçirildikten sonra gübre haline getirilmesi ile geri kazanılması mümkündür. İnsan ve çevre sağlığı açısından önemli bir problemde plastiklerdir. İnsan vücudu için kansorejen etkiler taşıyan ve doğada varlığını uzun yıllar sürdüren, yok olmayan plastikler, ülkemiz çapında da önemli bir yaradır. Kullanım kolaylığı nedeni ile, yaşantımızın hemen her alanında karşımıza çıkan plastik üretimini azaltmak amacıyla, halkı bilinçlendirici broşürler hazırlanmalıdır. Naylon poşetler yerine kese kağıdı, plastik kaplar ve bidonlar yerine cam kavanozlar almalarını, meşrubat, sos gibi gıda maddelerini plastik ambalajlarda satın almamaları, bir kez kullanıp atma cazibesine kapılıp naylon, kaşık, çatal vs. satın almamaları gibi konularda aydınlatıcı broşürlerle, bir gün tamamen son verilmesi gereken plastik üretimi konusunda başlangıç teşkil edilmelidir. R.2.4.Gürültünün İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri İnsanlar üzerinde olumsuz etki yapan ve hoşa gitmeyen seslere gürültü denir. Gürültünün insan sağlığı üzerindeki etkileri 4 gurupta incelebiliriz. Fiziksel etkileri: Geçici veya sürekli işitme bozuklukları. Fizyolojik Etileri: Kan basıncının artması, dolaşım bozuklukları, solunum hızlanması kalp atışlarında yavaşlama, ani refleks. Psikolojik etkileri: Davranış bozuklukları, aşırı sinirlilik ve stres. Performans etkileri: İş veriminin düşmesi, konsantrasyon bozukluğu, hareketlerin yavaşlaması gibi etkiler yapabilirler. R.2.5. Pestisitlerin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Pestisitler böcekleri, akarları, kemirgenleri, nematotları, fungusları veya yabancı otları yahut zararlı herhangi bir organizmayı öldüren engelleyen, uzaklaştıran veya faaliyetlerini azaltan, bitki gelişimini düzenleyici defaliyant veya desikkant olarak kullanılan madde veya maddeler karışımıdır. Pestitlerin düzensiz ve yaygın olarak kullanımı hedef alınmayan organizmaların doğal popülasyonlarında istenmeyen düzensizliklere, tüm ekosistemde dengesizliğe, besin ağı değişimine veya besin zincirinin kırılmasına da yol açabilmektedirler. - 155 -

Pestisitlerin yaygın ve düzenli kullanılmamaları sonucu su kaynakları ve toprak kirlenmesine sebebiyet vererek insan sağlığı üzerinde değişik etkenlere yol açabilmekle, çeşitli zehirlenmelere yol verebilmektedirler. Pestitler oksitleyici özelliğe sahip bileşikler olduğundan hücre membran permcebilitesini bozarak hücre metabolizmasını ve morfolojisini olumsuz yönde etkilemektedirler. R.2.6. İyonize Radyasyondan Korunma Teknolojideki çok hızlı gelişmeler sonucu üretilen elektronik cihazlar (Tv, Radyo, Bilgisayar, Röngen ve Tomografi v.b gibi cihazlar) yaygınlaşması ile meydana gelen radyasyonun elektromanyetik kirliliğe yol açtığı anlaşılmıştır. Radyasyon elektromanyetik dalgalar ve parçacıklar biçimindeki enerji emisyonu (yayımı) yada aktarımıdır. İyonlaşabilen elektromanyetik radyasyonları hücrenin genetik materyali olan DNA yı parçalayabilecek kadar enerji taşımaktadır. DNA nın zarar görmesi ise hücreleri öldürmektedir. Bunun sonucunda da doku zarar görür. DNA da çok az bir zedelenme, kansere yol açabilecek kalıcı değişikliklere sebep olur. Radyoaktif maddeler besin zincirine girerek oradan da hayvan ve insanlara geçmek suretiyle ölümle sonuçlanan çeşitli hastalıklara sebep olmaktadır. Radyoaktif kirleticiler özellikle insan, hayvan ve bitki sağlığına olumsuz etkiler yaparak çevreyi ve ekolojik dengeyi bozmaktadır. Ayrıca radyasyon canlılarda genetik değişikliklere de yol açmaktadır. Radyasyonun zararlı etkileri göz önünde bulundurularak, net bir fayda sağlamayan hiçbir radyasyon uygulamasına izin verilmemektedir. R.2.7.Baz İstasyonlarından Yayılan Radyasyonun İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Bir çok Laboratuar çalışması ve Epidemiyolojik araştırma, elektromanyetik alanlara maraziyet ile ciddi sağlık problemleri arasındaki ilişkiyi rapor etmektedir. Bağışıklılık, Sinir, Nörorndokrin, Kalp Damar Sistemi ve Kan Parametreleri elektromanyetik alandan etkilenmektedir. KAYNAKLAR: - DSİ 94. Şube Müdürlüğü - İl Sağlık Müdürlüğü - Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü - 156 -

S. ÇEVRE EĞİTİMİ S.1. Kamu Kuruluşlarının Çevre Eğitimi İle İlgili Faaliyetleri Çevre Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında 14.10.1999 tarihinde imzalanan işbirliği protokolü çerçevesinde Türk Milli Eğitimi nin Genel Amaç ve Temel İlkelerine uygun olarak öğretmen ve öğrencilerde Çevrenin Korunması, Çevre Kirliliğinin önlenmesi ve Çevre bilincinin geliştirilmesi amacıyla Müdürlüğümüz ile Bingöl İl Milli Eğitim Müdürlüğü arasında uygulanmak üzere Uygulamalı Çevre Eğitimi Protokolü hayata geçirilmiştir. Bu amaçla Bingöl de Atatürk İlköğretim Okulu, 100.Yıl İlköğretim Okulu, Ankara Büyükşehir Belediyesi İlköğretim Okulu, Turgut Özal İlköğretim Okulu, Cumhuriyet Kız YİBO, 75. Yıl İlköğretim Okulu, İMKB Mustafa Kemal Paşa İlköğretim Okulu, Mimar Sinan İlköğretim Okulu, Şehit Mustafa Gündoğdu İlköğretim Okulu, MEV Öğretmen Serkan Akyaz İlköğretim Okulu Müdürleri ile toplantı yapılarak projenin amacı hakkında bilgi verildi. Projenin taslağı verilerek bu doğrultuda çalışmalarını yapmaları istendi. Daha sonra Müdürlüğümüz elemanları adı geçen okulların öğretmen ve öğrencilerine projenin amacı, konusu hakkında bilgi vermek üzere bu okullara gitti. 5 Haziran Dünya Çevre Gününe kadar bu okullarla işbirliği çerçevesinde elemanlarımız çalışma yapıp bu çalışmanın sonucunda dereceye girecek okullara Bingöl İl Çevre ve Orman Müdürlüğünce 5 Haziran Dünya Çevre Gününde En Çevreci Okullar yarışmasında dereceye giren okullar ile Günün anlam ve önemi ile ilgili şiir kompozisyon ve resim yarışmaları düzenlenerek dereceye giren öğrencilere çeşitli hediyeler verilmiştir. Ayrıca;Eylül ayının 16-22 tarihleri arasının Avrupa Yeşil Hareket haftası olması nedeniyle Müdürlüğümüz hafta ile ilgili; halkı bilinçlendirme çalışmaları yapıp hafta içinde halk yürüyüşü gerçekleştirmiştir. Fotoğraf : Okullarda verilen Çevre Eğitimi - 157 -

S.2. Çevreyle İlgili Gönüllü Kuruluşlar ve Faaliyetleri S.2.1. Çevre Vakıfları İlimizde Çevre Eğitimine yönelik faaliyetlerde bulunan Tema Vakfı da Okullarda öğrencilere eğitim programları düzenlemektedir. 5 Haziran Dünya Çevre Gününde öğrenciler arasında Çevre ile ilgili çeşitli yarışmalar düzenleyerek dereceye giren öğrencilere ödüller dağıtmıştır. S.2.2. Çevre Dernekleri İlimizde Çevre ile ilgili faaliyet gösteren dernek bulunmamaktadır. S.2.3. Çevreyle İlgili Federasyonlar İlimizde Çevre ile ilgili faaliyet gösteren federasyon bulunmamaktadır. KAYNAKLAR: - Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü - 158 -

T. ÇEVRE YÖNETİMİ VE PLANLAMA T.1. Çevre Kirliliğinin ve Çevresel Tahribatın Önlenmesi İlimizde özellikle evsel atıklar düzenli depolanmamakta. Bu konuda belediyelerle düzenli depolama alanlarının inşası için çalışmalar devam etmektedir. Katı Atık ve Atık sular doğrudan akarsulara karışmaktadır. Atık suların arıtma tesislerine verilmesi ile ilgili çalışmalar Bakanlığımızın 2006/15 ve 2006/14 sayılı Genelgesi kapsamında ilgili Belediyelerin Atıksu Arıtma Tesisi İş Temrin Planları ve Katı Atık Düzenli Deponi Alanları ile ilgili İş Temrin Planlarının onay için Bakanlığa sunumu ile verilen süre zarfında bu tesisleri faaliyete geçirmeleri ile sorunun giderileceği düşünülmektedir. T.2. Doğal Kaynakların Ekolojik Dengeler Esas Alınarak Verimli Kullanımı, Korunması ve Geliştirilmesi Ekolojik dengenin göstergelerinden biri olan flora ve fauna bilinçsizce yok edilmektedir. Usulsüz kesim, tarla açma ve diğer nedenlerle orman alanları tahrip edilmektedir. Orman ürünlerini büyük bir kısmı ısınma amaçlı olarak kullanılmaktadır. Bu nedenlerle en önemli doğal kaynaklardan biri olan ormanların korunması ve geliştirilmesi gerekmektedir. T.3. Ekonomik ve Sosyal Faaliyetlerin Çevrenin Taşıma Kapasitesini Aşmayacak Biçimde Planlanması Sosyal faaliyetlerden amaç bir yandan insan ihtiyaçlarını karşılarken diğer yandan da ekonomikliği sağlamaktır. Bütün bunlar yapılırken de doğal dengenin bütünlüğünün korunmasına, çevre ile uyum içinde olmasına dikkat edilmelidir. Bunun içinde ekonomik ve sosyal faaliyetlerin çevre sorunlarına yol açmayacak biçimde planlanması ve uygulanması, sonradan çıkacak bir ekonomik yükün daha planlama aşamasında giderilmesini sağlar. ÇED yönetmeliğinin etkin bir şekilde uygulanabilirliğinin sağlanması ile her türlü olumsuzluklar daha başlangıçta tahmin edilip, önlemler alınmasına yardımcı olunacaktır. T.4. Çevrenin İnsan-Psikososyal İhtiyaçlarıyla Uyumunun Sağlanması Çevre kirliliğinin sosyal, ekonomik ve teknolojik sorunlarının yanı sıra insan psikolojisi üzerine de olumsuz etkileri vardır. Doğal dengenin hızlı kentleşmeye ayak uyduramaması sonucu ortaya çıkan olumsuz tablo insanları menfi yönde etkilemektedir. Kentlerdeki yeşil alanların giderek azalması, daha fazla kişinin barınabilmesi için yapılan çok katlı binalar, düzensiz ve çarpık kentleşme, köyden kente göçün bir sonucu olarak ortaya çıkan seyyar satıcıların ve reklam dünyasındaki rekabetlerin yaratmış olduğu görsel ve gürültü kirliliği bu ortamda yaşayan insanların ruh ve beden sağlıklarını ciddi boyutlarda etkileyerek tamamen bu sorunlardan kaynaklanan bir çok hastalığın çıkmasına neden olmaktadır. T.5. Çevre Duyarlı Arazi Kullanım Planlaması Ormanların kuruluş ve ağaç türlerine göre 10-20 yıllık amenajman planları çerçevesinde bir hektarlık alanda mevcut ağaç servetinin artırımı dikkate alınarak hesaplanan miktarda orman emvali, teknik elemanlarca orman da tespit edilerek yakın orman köylüsüne kestirilmektedir. Daha bu emval orman depolarına taşınmakta ve Orman İşletme Müdürlüklerince satılmaktadır. İlimizdeki mevcut orman örtüsü meşe olup yakacak amaçlı kullanılmaktadır. - 159 -

T.6. Çevresel Etki Değerlendirmesi ÇED OLUMLU/OLUMSUZ KARARI VERİLEN FAALİYETLER LİSTESİ Sektör Faaliyetin Mevkii Faaliyet Sahibi Faaliyet Konusu Karar Tarihi Karar No Turizm Uydukent Mah. TOKİ Toplu Konut 13.10.2004 7491-54430 Enerji Yayladere DARENHES AŞ HES Barajı 15.11.2006 9429 Enerji Kiğı DSİ HES Barajı 18.11.1999 5008-10139 Atık Merkez Bingöl Düzenli deponi Alanı Belediyesi Enerji Kiğı Özaltın İnş.Tic. Kiğı HES Barajı Malzeme 09.06.2009 4455 ve San.A.Ş. Ocakları Tablo 115 : İlimizde ÇED olumlu /Olumsuz kararı verilen faaliyetlerin listesi Sektör Sanayi Sanayi Sanayi Sanayi Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Atık Kimya Tarım Gıda Tarım Gıda ÇED GEREKLİDİR/GEREKLİ DEĞİLDİR KARARI VERİLEN FAALİYETLER LİSTESİ Faaliyetin Mevkii Faaliyet Sahibi Faaliyet Konusu Karar Tarihi Karar No Saray Mah. BİNGÖL Uzunyayla Öz Yapıcılar Ltd. Şti. Hazır Beton Santrali 15.09.2003 4 Kılcadır Köyü BİNGÖL Binkok İnş.Tic.Ltd. Şti. Biriket Kömür Üretimi 09.09.2002 4543-13866 Kültür Mah. GENÇ Gülsan Oto. İmalat. Şti Hazır Beton Santrali 15.09.2003 6 Saray Mah BİNGÖL Bürsan İnş. San. Ltd. Şti. Hazır Beton Santrali 24.10.2003 2 Gümüşlü Köyü BİNGÖL Cevdet ALPHAN Kum Çakıl Ocağı - 892-8345 Gökçekanat Taş Ocağı ve Konkasör Sim Toprak İnş. Ltd. Şti. Köyü BİNGÖL Tesisi 05.09.2003 5 Gümüşlü Köyü BİNGÖL Yusuf ALPKIRAY Kum Çakıl Ocağı 14.11.2003 1 Güveçli Köyü BİNGÖL Demsa San. Tiç. Ltd. Şti. Kum Çakıl Ocağı 05.06.2001 5 Garip Köyü BİNGÖL Ahmet ERTUĞRUL Kum Çakıl Ocağı 14.11.2003 11 Gümüşlü Köyü BİNGÖL Nizamettin ALPSALCI Kum Çakıl Ocağı 14.11.2003 12 Garip Köyü BİNGÖL Alaettin AYDIN Kum Çakıl Ocağı 18.11.2003 13 Gümüşlü Köyü BİNGÖL Bin Aksu Ltd. Şti. Kum Çakıl Ocağı 04.11.2003 8 İç Pınar Köyü BİNGÖL Günergök İnş. Ltd. Şti. Kum Çakıl Ocağı 03.10.2003 7 Yeşilyurt Mah. KİĞI Mehmet Ali ALMALI Kum Çakıl Ocağı 01.06.2004 16 Gümüşlü Köyü BİNGÖL Mehmet ALPHAN Kum Çakıl Ocağı 18.04.2003 1957-5922 Ekinyolu Köyü BİNGÖL Abdullatif Latif GATGAR Kum Çakıl Ocağı 02.09.2004 66004-46517 Kılcadır Köyü BİNGÖL Genç Belediyesi Kum Çakıl Ocağı 11.09.2001 8 Gümüşlü Köyü BİNGÖL Nizamettin ALTAY Kum Çakıl Ocağı 15.08.2003 3 Ardıçdibi Köyü GENÇ Özsağlar Ltd. Şti. Kum Çakıl Ocağı 08.01.2004 14 Göltepesi Köyü BİNGÖL Mücahit KORKUTATA Kil Toprak Ocağı 05.06.2001 5 Gümüşlü Köyü Nizamettin ALTAY Kum Çakıl Ocağı 09.04.2004 1939-18134 Yoldaşan Mah. Genç Belediyesi Katı Atık Deponi Alanı 24.12.2002 7111-20011 Yenişehir Mah. GENÇ Kültür Mah. BİNGÖL Sarıoğlu Et Entegre Tesis Süt ve Süt Ürünleri İşl. 09.02.2004 15 Bingöl Et Entegre Ürünleri Et Kesim Entegre Tesisi 09.01.2003 182-346 - 160 -

Tarım Gıda Petrol Maden Petrol Maden Atık Kimya Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Tarım Gıda Petrol Maden Petrol Maden Maden Gıda Maden Gıda Maden Gıda Maden Gıda Maden Gıda Maden Gıda Yenişehir Mah.GENÇ Cmhurşit mevkii GENÇ Doğanca Köyü GENÇ Kültür Mh. Abitor Mevkii BİNGÖL Yenidal Köyü SOLHAN Suçatı Köyü KARLIOVA Boncukgöze köyü KARLIOVA Kale Mah. KARLIOVA Toklular Köyü KARLIOVA Meşedalı Köyü GENÇ Servi Nahiyesi GENÇ Merkez BİNGÖL Solhan cayı Solhan Genç Belediyesi Mezbahana Tesisi 13.07.2006 5489-33961 Özateş Petrol İnş. Ltd. Şti. Kum Çakıl Ocağı 05.02.2007 1262-6645 Uzaş Madencilik Tuğla Kiremit Kili 10.02.2006 1001-7292 Bingöl Belediyesi Evsel Atıksu Arıtma Tesisi 14.07.2006 5531-33978 Aziz CANLI Kum Çakıl Ocağı 19.04.2006 2716-19419 Feyyaz POLAT Kum Çakıl Ocağı 27.04.2007 4392-24635 DSİ 9. Bölg.Md. Taşkın Koruma 29.05.2007 5714-30662 DSİ 9. Bölg.Md. Taşkın Koruma 07.12.2006 1561-8887 Aksoylar Gıda Ltd.Şti. Süt ve Süt Ürünleri 07.12.2006 10203-60160 Meşedalı Köyü Muhtarlığı Taşkın Koruma 13.07.2006 5484-33739 Yön-Çinkur İth.İhr. Ltd.Şti. Çinko Maden 27.03.2007 3172-18161 Baytur İnş.Taahüt A:Ş DSİ.9 Böl.Müd Hazır beton santrali 04,11,2003 10 Taşkın Koruma 26.10.2006 8774/51626 Genç/BİNGÖL Bingenctuğ Tuğ.Kir.İnş.A.Ş Tuğla Kiremit Kili Ocağı 31.082007 9460/48433 BİNGÖL Kardeşler Köyü Azat mevkii/solhan ArakonakHhazar deresi/solhan Maden Gıda KİĞİ Özaltın Enr.Ür.İnş.A:Ş Binçev Katı Atık Bertaraf Tesisi 08.10.2007 11695/59998 Halis DAĞOĞLU Bazalt Ocağı 01.11.2007 11695/59998 DSİ): Böl.Müd. Taşkın Koruma 09.11.2007 1 Maden Gıda Servi/Genç Murat Mad.Petr.İnş.Tic.Ltd.Şti Maden Gıda Servi/Genç Murat Mad.Petr.İnş.Tic.Ltd.Şti Maden Gıda Maden Gıda Maden Gıda Maden Maden Maden Maden Maden Yedisu Rgulatörü HES Demir Ocağı Kırma Eleme Tesisi Demir Ocağı Kırma Eleme Tesisi 14.11.2007 2 04.12.2007 3 27.02.2008 4 Merkez/BİNGÖL TOKİ III.Böl.Toplu Konut 12.03.2008 5 Dilektepe Köyü/SOLHAN Kümbet Köyü KARLIOVA Genç ilçesi Servi nahiyesi mevkiii Genç İlçesi Murat Nehri Yatağ Mevkii Peri Çayı ve Yan dereleri Peri Çayı Çatalucu ve Koşan derelerii Kiği Karapolat Köyü Yedisu sınırı Yeşilova İnş.Temz.Yak..Tur.Teks.Tic.Ltd.Şti. Koç Soğ.Çeşme Tc.Aş Yönçinkur Çinko Mad.İnş.İth.İhr. Ve san.ltd.şti. Gülsan İmalat Oto Akaryakıt Tem Gıda Tic. San. Ltd. Şti Bazalt Taşı Ocağı 18.04.2008 6 Kum-Çakıl Ocağı Alçıtaşı Oçağı İşletme Tesisi Kum Çakıl Ocağı Yıkama ve Eleme Tesis 25.06.2008 7 11.07.2008 8 03.09.2008 9 DSİ 9. Bölge Müdürlüğü Taşkın Koruma Projesi 09.10.2008 10 DSİ 9. Bölge Müdürlüğü Taşkın Koruma Projesi 09.10.2008 11 Hasan BEKTAŞ Krom Ocağı 29.12.2008 12-161 -

Maden Maden Maden Maden Maden Maden Karlıova İlçesi Karabalçık köyüi Merkez Derehür Mevkii Merkez Saray Mah.Muş Yolu Derehür mevkii Organize Sanayi Bölgesi Mevkii Karlıova İlçesi Kümbet köyü Köprü üstü mevkii Yayladere İlçesi Sürmeli Koç Köyü Peri Nehri dere yatağı mevkii TKİ Kurumu Genel Müdürlüğü Kömür Ocağı 12.03.2009 13 Demsa İnş.San.ve Tic.Ltd.Şti Kum Yıkama-Eleme Tesisi 21.05.2009 14 Bingöl Beton İnş.İmalat yakıt Taş.Turz. Mad.San.ve Tic.Ltd.Şti. Aday Medikal Sağlık Araç gereçleri İth.İhr. Tic.ve San.Ltd.Şti. Koç Soğuk Çeşme Yak.Hay.İnş. Gıda.Tem.TarımTİC.San Ltd.Şti Güven-AL Emlak İnş.San.Tic.Ltd.Şti. Maden Genç İlçesi DSİ 9. Bölge Müdürlüğü Tablo 116: ÇED Gereklidir/Değildir kararı verilen faaliyet listesi KAYNAKLAR: - Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü Hazır Beton Santrali 16.06.2009 15 Beton Elemanları Üretim Tesisi 16.06.2009 16 Kum Çakıl Ocağı 08.07.2009 17 Kum Çakıl Ocağı 09.07.2009 18 Bingöl Genç Sulama Projesi Malzeme Ocakları yıkama eleme tesisi 28.08.2009 19-162 -