,,"ffi, OAKA. "\WUs. "t\lak

OAKA Cilt:2, Sayr: 4, ss.29-64,2007,,"ffi, "t\lak "\WUs KALKINMA YARDIMINDA ONCCI-IrcI-EN VE TURKIYE.TUNT CUMHURIYETLERI ORNEGI Gtiner OZKAN- Ozrr Kalhnma yardtmlan sajlamanrn temel amaq yoksulluktan kaynaklanan pek gok sorunu azaltmak veya ortadan kaldrmak, bc)ylece bolgesel ve ktiresel banga, gtivenlige ve istikrara kath sajlamakfur. Bu genel ve evrensel amaan yantnda, bir gok tilke sagladtklan kalkmma yardtmlannn kendi ekonomik, askeri ve jeopolitik gtkarlanna hizmet etmesini de dngdrmektedir. Ttirkiye, kalknma yardtmlan kavramtna bu yardtmlan uzun stiredir alan bir tilke olarak yabanu degildir Ttirkiye igin kalktnma yardtmlan konusunda yeni olan, Ttirkiye'nin bunlan artuk onlarca tilkeye cinemli saylabilecek bir oranda safilamau ve buna bagh olarak da yardtmlan belli sosyo-ekonomik, siyasi ve jeopolitik hedefler dofirultusunda stirekli kullanmaya baglamastdr. Qalryma, Ttirkiye'nin kalktnma yardrmlan verirken Ttirk Cumhuriyetleri'ni rincelikfi bdlge olarak ele aldrfrn4 bu anlamda bolgeye yonelik kalknma yardtmr miktannda gegitli donemlerde azalma egilimi olsa da aynt bcilgenin Ttirkiye baktmtndan dncelifrinin degigmedigini, bunun da Ttirkiye'nin bolgeye yonelik sundufru 'Ttirk modeli'nin uzltn vadede baganv ve aynr bolgenin devam eden jeopolitik onemi ile akt stktya bagh oldujunu ortaya koymaktadr. Anahtar Kelimeler: Kalktnma Yardtmt, Yoksullujun Azalillmast, Ttirk Modeli, Turkiye, Ttirk Cumhuriyetleri cinig ister iilkesel isterse kuresel dtizeyde olsun, kalkrnma yardrmr faatiyetlerinin merkezinde insanlarrn sosyo-ekonomik durumlarrnrn iyilegtirilmesi qabasr bulunmaktadrr. Yoksullu$un azaltrlmasr, salgrn hastahklarrn giderilmesi, gegitli * Yrd. Do9. Dr., Mu$la Universitesi iktisadive idari Bilimler Fakultesi Uluslararasr illgkiler Boltlmil O$retim Uyesi. E-posta: gunerozkan005@yahoo.com. 29

1 Gtiner )zx.arv Qevre sorunlarrnrn ortadan kaldrrrlmasr, aghk, sel, deprem gibi felaketlerin do$urdu$u acil ihtiyaglarrn kargrlanmasr gibi gabalar kalkrnma faaliyetleri kapsamrna giren sadece bazr orneklerdir. Kuzey ile Guney veya zengin ile fakir ulkeler arasrnda refah duzeyi bakrmrndan hrzla buyuyen uqurum ki.iresel anlamda kalkrnma yardrmlarrna daha fazla onem verilmesi taftrgmalarrnr beraberinde getirmigtir. Ozellikle az geligmig ulkelerde yrlhk kigi bagrna diigen gelirin 750 dolarrn altrnda olmasr, Sahra-altr tilkeleri toplumlannrn % 50'sinin ve Asya halklannrn % 30'unun giinde 1 dolardan az gelirle ya$amaya gahgmalarr yoksullugun boyutlarrnr ortaya koyar niteliktedir.' 2000 yrhnda Birlegmig Milletler gergevesinde yaklagrk 150 ulkenin imzaladrgr Binyrl Kalkrnma Hedefleri (Millennium Development Goals-MDGs), bu hedeflerin hayata gegirilmesi iein gerekli yakrn igbirli$ini saglamak ve kalkrnma yardrmlanna etkinlik kazandrrmak amacryla imzalanan 2002 Monterey Global Ortakhk Konsensiis Qergeve Belgesi (Monterrey Consensus as a Framework for Global Partnership) ve 2005'te Yardrmrn Etkinli$i Uzerine Paris Bildirgesi (Paris Decleraton on Aid Effectiveness) yoksullu$un azaltrlmasr bagta olmak izere 8 temel ktrresel sorunun 2015'e kadar Eozulmesini veya azaltrlmasrnr amaglamaktadrr.' $u anda Ekonomik igbirli$i ve Kalkrnma Orgutu (Organisation for Economic Co-operation and Development- OECD) uyesi ulkeler tarafrndan sa{lanan toplam yrlhk resmi kalkrnma yardtmlan 100 milyar dolar civarrndadrr ve bunun 2015 yrhna kadar da 195 milyar dolara grkmasr beklenmektedir.3 Turkiye de, 1990'larrn bagrndan bu yana artarak devam eden kalkrnma yardtmlarryla, hem bolgesel hem de global duzeyde yoksulluqun azaltrlmast ve dolayrsryla da uluslararast barrgrn, gtivenligin ve refahrn artmasrnr amaglamaktadrr. Turkiye'nin 1992'den bu yana ug krtada ve ytizii agan ulkeye sa$ladr$r kalkrnma yardrmlart bu amact ortaya koymaktadrr. Binyrl Kalkrnma Hedefleri'ne taraf olan 'furkiye, OECD uyesi olarak en fazla resmi kalkrnma yardrmr yapan ulkeler arasrnda 2006'da Portekiz'in oniinde 19. srraya ytikselmig, artan kalkrnma yardrmlarr nedeniyle de aynl yrl yiikselen donorler arasrnda birinci segilmigtir. Turkiye'nin kalkrnma yardrmlannda Trirk Cumhuriyetleri'ne ve Balkanlara yofunlagmasr, Do{u Avrupa'da kom[inist rejimlerin gokmesi ve Sovyetler Birlifli'nin (SB) da[tlmasryla ortaya grkan yeni siyasi ve jeopolitik duruma iligkin tavrrlannr destekler bir ozellik de ta$tmaktadrr. Turkiye'nin kalkrnma Vardrmlan konusunda United Nations, Millennium Project, Repoft to the UN Secretary General, Investing tn Developntent: A Practical Plan to Achieve the Millennium Development Goals, Millennium Project, I-ondon, 2005, s. 17 6; (http. I lwww.unnrillenniumproj ect.org/reporls/fullreporl.htm). A.g.e., s. 2. A.g.e., s.263. 30

Kalktnma Yardtnuncla Oncelikter ve Ttirkive Cumhurivett Orneoi I yogunlagtt$t bolgelerin bagrnda, kendisiyle etnik, kulturel ve dini benzerlik gosteren, co$rafi olarak yakln ve jeopolitik bakrmdan da ortak grkarlarrnrn olduf u Kafkasya ve Orta Asya'daki Tiirk Cumhuriyetleri gelmektedir. Turk Cumhuriyetleri; on yrllardrr hakim olan komunist ideolojinin gokmesi, Rusya ve Rusga'nrn eski onemini ve gekicili$ini yitirmesi tizerine yeni siyasi, ideolojik, kulturel ve kimliksel arayrglara girmiglerdir. Turkiye, Turk Cumhuriyetleri'ne bu suregte demokrasi, serbest piyasa ekonomisi ve laiklik temellerine dayalr "Turk modeli"ni benimsemelerini tavsiye etmigtir. Ayrrca, bu bolge uzerinde Turkiye, Rusya, iran, Qin ve bagka bir gok devlet ve devlet drgr aktor ekonomik, siyasi ve hatta askeri rekabet igindedir. Dolayrsryla Tiirkiye'nin yo{un olarak 1992 yrhnda baglayan kalkrnma yardrmlarr ata$l "Turk modeli" ve Turkiye'nin bolgesel/uluslararasr drg politika hedefleri bakrmrndan onemilidir. Ttirkiye kalkrnma yardrmlart kavramrna bu yardrmlan uzun suredir alan bir Lilke olarak yabancr de$ildir. Turkiye igin kalkrnma yardrmlarr konusunda yeni olan, Turkiye'nin bunlarr artrk onlarca ulkeye onemli sayllabilecek bir oranda sa{lamasr ve buna baflr olarak da yardrmlarr belli sosyo-ekonomik, siyasi ve jeopolitik hedefler dogrultusunda surekli kullanmaya baglamasrdrr. Qalrgma, Turkiye'nin kalkrnma yardrmlarr verirken Turk Cumhuriyetleri'ni oncelikli bolge olarak ele aldr{rnr, bu anlamda bolgeye yonelik kalkrnma yardrmr miktarrnda gegitli donemlerde azalma e$ilimi olsa da aynr bolgenin Turkiye baklmrndan onceli$inin de[igmedi$ini, bunun da Turkiye'nin bolgeye yonelik sundu[u "Turk modeli"nin uzun vadede bagartst ve aynr bolgenin devam eden jeopolitik onemi ile srkr srkrya baglt olduqunu ileri surmektedir. Bu eksende Eallgma, Turkiye'nin hala yo$un bir dontigum sureci ya$ayan Turk Cumhuriyetler'ne yonelik kalklnma yardrmlarrnr, bazr bolge ulkeleri ile olan siyasi sorunlardan da anndrrarak, bolgenin oldukca a$rr sosyo-ekonomik sorunlartnrn gozulmesi veya azaltrlmasr do$rultusunda devam ettirmesinin gereklili$ini savunmaktadrr. Bu hedefler do{rultusunda, gahgma Turkiye'nin kalklnma yardrmlannda Ttirk Cumhuriyetleri'ne oncelik vermesinin temel mantr$rntn neye dayandr$r, Ttirk Cumhuriyetleri'nin kalkrnma yardrmlarr ihtiyacrnrn daha gok hangi alanlara yo$unlagtl$r ve Tilrkiye'nin kalkrnma yardrmlartntn bu ihtiyaglarla hangi alanlarda ortugmekte oldu{u sorulanna cevaplar aramaya gahgacaktrr. ifi bolumden olugan gahgma ilk bolumde gahgmanln konusuna temel olugturmasr akrlda tutularak kalklnma yardrmrnrn genel olarak ne anlama geldigi, bunun global ve i.ilkesel davranrglarda yansrmalarrnr ele alacaktrr. Kalkrnma yardrmlarr baglamrnda Turkiye-Trirk Cumhuriyetleri iligkisi gergevesinde olacak ikinci bolum, Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri'ne yonelik kalkrnma yardlmlartntn mantt$t, Turk Cumhuriyetleri'nin kalkrnma yardrmr ihtiyaglan ve Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri'ne yonelik kalkrnma yardrmlarr iligkisi ayn JI ^1

I Gtiner Ozx,qN baghklar altrnda incelenecektir. Qahgmanln son bolumii ise genel bir degerlendirme igerecektir. l.kalkrnma Yardrmlanntn Anlamt ve Artan Global Qaba Kalkrnma yardrmlarr genel olarak geligmekte olan ulkelerin kalktnma siireglerine destek sa$lamak amacryla ve acil sorunlannrn gozumune katkrda bulunmak maksadryla yaprlan ayni ve nakdi yardrm ve yattrrmlan kapsamaktadrr. Bu gergevede, kalkrnma yardrmlarr kendi igerisinde resmi kalkrnma yardrmlan, di$er resmi yardrmlar, pazar gartlannda ozel yardrmlar ve sivil toplum kuruluglan (STK) yardrmlannr igermektedir.a Yine, kalkrnma yardrmlarr ikili veya gok taraflr iligkiler gergevesinde yaprlabildi$i gibi, uluslararasr kuruluglar aracrhflryla da gergeklegtirilebilmektedir. Bu anlam ve kapsam ieerisinde kalkrnma yardrmlarr genel olarak iilkesel, bolgesel ve uluslararasr dtizeyde refahrn ve grivenligin artrrrlmasrna hizmet eden gok onemli enstrumanlar olarak kabul edilmekle birlikte, verilme amacr ve iglevi konusunda tartrgmalar bitmig degildir. Ekonomik igbirligi ve Kalkrnma Orgutu Kalkrnma Yardtmt Komitesi (Organisation for Economic Co-operation and Development- Development Assistance Committee- OECD-DAC) Resmi Kalkrnma Yardrmlannt dt$ yardrm kavramrnrn tanrmlanmasrnda ve olgiilmesinde ortak kriter olarak defierlendirmektedir. OECD-DAC'a gore, Resmi Kalkrnma Yardrmlarr herhangi bir hiikiimetin veya uluslararasr orgiitun geligmekte olan bir ulkenin kalkrnma ve refahrnr artrrma Eabalarrna destek igin verdigi krediler veya hibelerden olugmaktadrr,s Resmi Kalkrnma Yardrmlarr giftgilere yeni uretim tekniklerinin o$retilmesi veya tarrmda reform yaprlmasr gibi bir konuyu igerebilece$i gibi, geligmekte olan ulkelerin borglannrn ertelenmesi, silinmesi, ulkelerin veya kuruluglarrn geligmekte olan ulkelerin kalkrnma konulu projelerinin olugturulmasr gabalanna katrlmalan, geligmekte olan ulkelerden geligmig ulke universitelerine o$rencilerin kabuli.i gibi daha pek gok kalkrnma alanrna giren faaliyetleri igerebilmektedir. Resmi Kalkrnma Yardrmlan; askeri yardrm ve askeri yardrma iligkin borglarrn affr, siyasi kalkrnma programr ve ihracat kredilerini igermemektedir. Ancak resmi kalkrnma yardrmlarr bu konularla etki-sonug anlamrnda yakrn bir iligki igindedir. Qunku ekonomik, sosyal, gevresel vs sorunlarla ilgili olarak surdtirulebilir bir iyilegmenin sa$lanmaslnr amaglayan Resmi Kalkrnma Yardrmlan, aynr ulkede o Turkiye igbirligi ve Kalkrnma idaresi Bagkanhfir 1fil(n), Ttirkiye Kalktnma Yardtmlan Raporu-2006, (Ankara: TiKA,2006), s. 10-12. t OECD, "Development Co-operation Directorate (DCD-DAC)"; (http://www.oecd.org/glossary/0,3414, en _26 49 _3 37 2 1 _1 I 6 5 69 3_ 1 _ 1 _ 1 _ 1, 0 0. htm l#'l 9 6 5 5 B 6 ). 32

Kalktnma Yardtmtnda Oncetikter ve'ltlrkiye Cumhuriyeti Orneii I insan haklan, hukukun iistiinlu$ii ve demokrasinin daha etkin hale gelmesi, krizlerin onlenmesi ve gattgmalann goztime kavugturulmast gabalarrna pozitif bir etki yapmaktadrr. Kalkrnma yardtmlarr sa$lamanln ve bunlan stirdi.irmenin yukarrda genel olarak ifade edilen faydalan yanlnda, bunlarrn gok fazla etkili olmayaca{r, hatta geligmekte olan ulkelerin geligme surecinde zararh bile olabilece{i de ileri surulmektedir. Bu konularda, yardrm alan ulkenin teknik ve orgi.itsel anlamda yetersizli$i yuziinden yaprlan yardrmlarrn verimsiz yonde kullanrlmasr durumu ornek verilebilir. Hatta gerekli planlamanrn yaprlmamasl nedeniyle kalkrnma yardrmlarr oldukga verimli olan bagka ekonomik alanlarrn yok edilmesine de yol agabilmektedir. Daha da onemlisi, kalkrnma yardrmr alan hiiklimet yada rejim bunlart sosyo-ekonomik kalkrnma yontinde kullanmamayr tercih edebilmekte, hatta kendi siyasi otoritesini surdurme veya daha da sa$lamlagtrrma amacryla da kullanabilmektedir.6 Ozellikle Afrika ulkelerinde, ahnan yardrmlann yonetici elitlerin kigisel grkarlan do$rultusunda kullanrldr{r ve dolayrsryla da mevcut rejimi daha da guglendirme iglevi gordugti bilinmektedir. Bu anlamda, Bauer'in de vurguladrflr gibi, geligmekte olan bir toplumda boyle bir durum her zaman sosyal ve siyasal gerginli{in ve karmaganrn, hatta sivil nitelikli silahh ig gatrgmantn ortaya grkmasrna yol aqabilir. Boyle bir tilke mevcut sosyo-ekonomik durumun iyilegmemesi, hatta daha da kotiilegmesi nedeniyle yardrm alan veya almast gereken iilke konumunda kalmaya devam edecektir 7 Geligmekte olan bir ulkeye kalkrnma yardrmr yaprlmasrntn, yardrm yapan lilke grkarlarrna zarar verebilecegi gorugii de ileri si.iri.ilmektedir. Geligmekte olan bir ulkeye yaprlan yardrm bu {.ilkenin ekonomik olarak biiyumesine yol agarken, aynt zamanda bu buytime yardrmr yapan iilke igin uluslararasr piyasada yeni rakip yada rakiplerin ortaya grkmasr anlamr tagrmaktadrr. Geligmekte olan ulkelerde diiguk uretim maliyetleri herhangi bir mahn bu tilkelerde daha ucuza i.iretilmesini olanakh krlarken, geligmig ulkelerde aynr mal daha pahahya uretilmektedir. Bu durumda uluslararasr piyasada aynr mahn fiyatr yardrm sa$layan geligmig ulkede uretilen aynr mala gore daha ucuz olacak, geligmig ulkenin uluslararas;. pazar payr daralacak ve pek gok ig alanrnrn kapatrlmasryla kargrlagabilecektir. Bu nedenle dtg yardtmtn, yardrmr yapan tilke grkarlannr destekler nitelikte oldu$u olgude sa$lanmasr gerekti$i savunulmaktadrr.s u "A CgO Study: The Role of Foreing Aid in Development", The Congress of the United States Congressional t3udget Office, Mayrs 1997, s. 8; (http://www.cbo.gov/ftpdocs/0xx/doc8/foraid.pdf). t A.g."., s. B-9. 8 A.g.e., s. 9. 33

f G,in", Ozrltt Geligmig iilkelerin bir go$u kalkrnma yardrmlan sa$layarak az geligmig yada geligmekte olan ijlkelerin sosyo-ekonomik durumlannrn iyilegtirilmesini amag edrnirken, aynl zamanda bu yardrmlarrn kendi ekonomik, siyasi veya askeri Erkarlanna da hizmet etmesini istemektedirler. ABD'nin Ortado{u ulkelerine sagladrir kalkrnma yardrmlarr dikkate ahndr{rnda, bu ulkenin dr$ politika hedeflerinin on plana grktr$r goruhir. ABD'nin Ortado$u bolgesine yonelik yardtmt 1955 yrlrnda toplam drg yardrmrnrn 0/o 6'hk bir krsmrnr tegkil ederken, bu oran 1995'e kadar % 55'e grkmrgtrr. Onceden ABD'nin dr$ yardrmlarrnda onceligi Vagington'un drg politikasrna paralel olarak Asya bolgesi alrrken, bu egilim 1970'lerle birlikte Ortado$u'ya kaymrgtrr.e Bu degigimde de 1975'de Kuzey Vietnam'tn Guney Vietnam'r iggali, Arap-israil savaglarr, israil ile Mrsrr arasrnda imzalanan Camp David Antlagmasr, So$uk Savag ortamr, Ortado{u petrolleri ve iran islam Devrimi gibi pek gok stratejik ve ekonomik faktor etkili olmugtur. ABD'nin kalkrnma yardrmlarrnda drg politikasrnln ve stratejik onceliklerinin one grktr$rnr gosteren di$er bir ornek de, hala guncelli$ini canh bir gekilde koruyan 11 Eylul sonrasr geligmelere Vagington'un verdi$i tepkilerin, bu iilkenin kalkrnma yardrmlan stratejisi uzerine yansrmalarrdrr, ABD'nin kalkrnma yardrmlarrnda gok onemli bir yere sahip olan Birlegik Devletler Ulusiararasr Kalktnma Ajansr'ntn (United States Agency of International Development - USAID) 2004-2009 donemini kapsayan Stratejik Planr'na bakrldr$rnda en onemli onceli$in giivenlik konusuna verildi$i gortilmektedir. Burada ABD igin yeni guvenlik endigelerine 11 Eylul teror saldrnlan en onemli ornek olmakta ve boylece kalkrnma yardrmlarrnr teror eksenli guvenlik kaygrlannr giderme yonunde kullanmayr ongormektedir. ABD bu tehditlerin ortadan kaldrrrlmasrnda geleneksel yontemlerin gegerliliqini hala savunmakla beraber, bunda etkili olabilmek igin kalkrnma yardrmlannrn demokrasi ve insan haklarrnrn yaygrnlagtrrrlmasr, ekonomik refahrn artrnlmasr, sosyal ve Qevre sorunlannrn giderilmesi yoniinde kullanrlmasrnrn onemine dikkat gekmektedir.l0 Japonya'nrn kalkrnma yardrmlan onceliklerine bakrldrirnda ABD'ye iligkin ortaya konan yaklagrma benzedi[i gorulur. Kargrlrkh bagrmlrlt$rn onemine vurgu yapan Japonya, kalktnma yardrmlarrnr kullanrrken yaygrnlagan liberal ekonomik anlayrgrn desteklenmesi ile gevre, fakirlik, terorizm ve insan haklarr gibi sorr-rnlarrn giderilmesini oncelikli konular olarak kabul etmektedir.t' Bu kapsamda, dunyanrn I 10 A.g.c., s. 10 Ilkz., USAID, "Strategic Plan: [:iscal Ycars 2004-2009", U.S. Departnrent of State. U.S. Agcncy for Intcrnational Dcvclopmcnt, (http://www.usaid.gov/policy/budgevstate--usaid _strat_ plan.pdf); USAID, "Strategic Plan: ["iscal Years 2007-2012", U.S. Depaftment of State, U.S. Agency for International f)evclopmcnt, Mayrs 2007, (http://www.state.gov/documcntsiorganization/86291 pdl) " "Japan's Official Dcvclopmorrt Assistance, Whitc Papcr 2003: Goals of the Ilcvised ODA Chaftcr", Ministry of f:oreign Afflairs, 'I'okyo, 2005, s. 23-24. J4

Kalktnna Yardnlnda Oncelikter ve Ttjrkiye Cumhuriveti Ornesi I hemen hemen her yerinde kalkrnma yardrmt faaliyetinde bulunan Japonya igin ozellikle Guneydo$u Asya'nln one grktr$r gorulmektedir. Japonya bu bolgenin kendisi iein ug bakrmdan onemli oldugunu ifade etmektedir: 1- Bolgenin Japonya ile var olan ve artan tarihi, kulturel, siyasi ve ekonomik baqlan, 2- bolgenin gergeklegtirdifli ekonomik attltmtn butun dunya ve Japon ekonomisi igin tagrdrgr anlam ve onem, 3- bolgenin ve ozelikle de Guney Asya halklannrn ekonomik attltmlara ra{men hala dunyanln en fakir toplumlarr arasrnda olmalarr. Bunlardan hareketle, Japonya ikili resmi kalkrnma yardrmlarrnrn yaklaglk % 30'unu Guneydo$u Asya Uluslar Birlifli (Association of Southeast Asian Nations - ASEAN) ulkelerine sa$lamaktadtr,r2 Di$er yandan, Japon huki.imeti resmi kalkrnma yardrmrnda bulunurken birtakrm kriterleri dikkate almakta, bunlarla geligen ulkelere kalklnma yardrmt saqlamak konusunda gekingen davranmaktadrr. Bu kriterler; kalkrnma yardrmt sa$lanan veya sa$lanacak ulkenin askeri harcamalannrn artrp artmadr{r; kitle imha silahlarr uretme, edinme ve genel olarak bu konudaki tutumu; demokratiklegme ve serbest piyasa ekonomi modelini uygulama ve yaygrnlagtrrma gabasr; temel insan haklan ve ozgurluklere hangi olgude saygl duydu$u ve garanti altrna aldrgr; ve Japonya ile olan genel ikili iligkilerin seyri bigimindedir.l3 GerEekte global duzeyde yoksul ulke ve bununla ba$lantrll bir gok sorun dugunlildufunde, kalkrnma yardrmlan yaparak bazr ulkeler igin ortaya grkabilecek bazr olumsuz sonuglann, bu yardrmlarrn yaprlmamasr durumunda ortaya grkabilecek maliyetlerden gok daha az olaca}r gortilebilir. Bu durumun bilincinde olarak, bugun saytlart 189'u bulan 147 ulke 2000 yrhnda Binyrl Kalkrnma Hedefleri'ni imzalamrglardrr. Binyrl Kalkrnma Hedefleri, sekiz global temel sorunun 2075'e kadar ya tamamen yada krsmen gozulmesini veya giderilmesini amaglamaktadrr. Bunlar srraslyla; agrrr fakirli$in ve aglrgrn ortadan kaldrrrlmasr; butun gocuklann ilkokul e$itimi almasr; kadrn erkek egitliginin desteklenmesi ve kadrnrn daha da griglendirilmesi; gocuk olum oranlarrnrn azaltrlmasr; anne saih$rnrn geligtirilmesi / iyilegtirilmesi; HIV/AIDS, srtma ve diger hastalrklarla mucadele edilmesi; surdtirulebilir kalkrnmanrn gevreye duyarll olmasrnrn ve gevresel sorunlartn giderilmesinin sa$lanmasr; ve kalkrnmaya yonelik global bir ortakh$rn geligtirilmesi hedefleridir.la Bu hedefleri yakalayabilmek yonunde uluslararasr dayanrgmayr hareketlendirebilmek igin de 2002 yrhnda Monterey Belgesi imzalanmlgtrr. Binyrl Kalkrnma Hedefleri'nin gergeklegtirilmesinin onemini tekrar vurgulamanln yanrnda, Monterey Belgesi'nin one grkan yanr bu hedeflere ulagmada resmi kalkrnma yardrmlannrn onemine dikkat gekmesidir. Monterey 12 l3 l4 A.g.c., s. 57. A.g.e., s. 28. United Nations, "United Nations Millennium Declaration: Resolution Adopted by the General Assembly", Resolution: N55lL.2; (http://www.un.org/millennium/declaration/ares552e.htm); United Nations, The Millennium Development Goals Report 2007, New York, 2007; (http:/iwww.un.org/mille nnium goals I pdf I mdg2007. pdf). 35

I Gtiner OZKAN Belgesi bu eksende, geligmig ulkelerin gayri safr milli hasrlalarrnrn % 0,7'sini geligmekte olan rilkelere ve oh 0,15-0,20 arasrnda bir oranr da az geligmig tilkelere resmi kalkrnma yardlmr olarak aylrma hedefine hrz vermelerini ongormektedir.rs Kalkrnma yardrmlarrnt tatmin edici bir seviyeye grkararak uygulamalardan daha verimli sonuglar almak ve dolayrsryla da Binyrl Kalkrnma Hedefleri'ne ulagma yolunda daha etkin olabilmek igin Mart 2005'de Paris Bildirgesi imzalanmrgtrr. paris Bildirgesi kalklnma yardrmlartnt alan ve veren taraflarrn ortaklaga Ealrgarak yaprlan yardrmtn nasrl daha etkili hale getirilebilece$i ve bu yolla nasrl en fazla verim ahnabilecefi konusuna odaklanmtgtrr. Krsaca belirtmek gerekirse, Paris Bildirgesi, yaptlan yardtmtn verimliliginin daha da artrrrlmasrna yonelik ve pratik igerik tagryan bir yol haritasr niteli$indedir. Bildirge bu amagla benimsenmesi gereken beg temel prensip ongormektedir; sahiplenme (ownership), ortakhk (alignment), uyumlagtrrma (harmonisation), sonuca odakh yonetim (managing for results) ve kargrlkl sorumluluk (mutual accountability). Ulusal duzeyde izlenecek ve uluslararasr gozetime tabi olacak be$ prensibin uygulanmaslna yonelik de ortaklarrn gereeklegtirilebilir kalkrnma stratejilerine sahip olmatan, grivenilir ulusal kamu finans sisteminin varltfit, yardrm akrgrnrn ulusal onceliklerle britunhik arz etmesi, eggudtimle kapasitenin guglendirilmesi gibi 1 2 gosterge sunulmaktadlr.l6 Global duzeyde Binyrl Kalkrnma Hedefleri'nin gergeklegtirilmesi yonunde bir kararlrhk ve sistematik bir gaba gorulse de, bu hedeflerin tutturulmasr zor gorunmektedir. 2000 yrhndan bu yana Binyrl Kalklnma Hedefleri'nin hayata gegirilmesi konusunda Ortadofiu, Orta Asya ve Latin Amerika'd a bazr ulkeler bazr alanlarda bagarr sa$larken, di$er bir gok konuda bagarrsrz durumdadrrlar. yine Do$u ve Guney DoQu Asya ulkelerinde (ozellikle Qin ve Hindistan) kayda de{er bagarrlar kazanllsa da, hem bu tilkelerde hem de geri kalmrg pek gok tilkede tatmin edici sonuglar ahnamamaktadtr. Bu anlamda ozellikle Sahra-altr Afrika ulkeleri bu agtdan en zor durumda olanlardrr. Pek gok Afrika ulkesinin etkin ve sorumlu yonetim konusunda oldukga verimsiz olduklarr, yolsuzluk, siyasi istikrar ve giddet konulartnda hep alt stralan tegkil ettikleri bilinmektedir. Afrika'da Binyrl Kalkrnma Hedefleri'nin gergeklegtirilmesinde en onemli engel olarak da, bagka bolgelerde oldu0u gibi, yoksulluk ve siyasi yonetimlerin bagansrzh$r ve ilgisizli$i gorulmektedir.lt 't United Nations, "Monterrey Consensus on Financing for Development", Monterrey Consensus of the Intemational Conference on Financing for f)evelopment, Monterrey, Mexico, 18-22 Mart2002,2003, Paragraf 1, Paragraf 39-42; (http://www. un.org/esa/ffd/monterrey/montcrreyconsensus.pdf). 'u OECD, "[)aris Declaration on Aid Effectiveness", Paris, 28 $ubat * 2 Mart 2005; (http://www.oecd.org/ dataoecd/1 1 I 41 13442835 1.pdf). " Bkz., United Nations, Mittennium Project, Report to the IJN Secretary General, lnvesting in Development: A Practical Plan to Achieve the Mittenniunt Development Goals, 2005, s. 29-45, 36

Kalktnma Yardtmtnda Oncetikter ve Ttirkiye Cumhuriyeti Omegi I 2. Kalkrnma Yardr mlarr Bag lamrnda Tiirkiye-Ttirk Cumhuriyetleri I li gkisi 2.l.Ttirkiye'nin Trirk Cumhuriyetleri'ne Yonelik Kalkrnma Yardlmlannrn Manfi$r Tiirkiye igin Turk Cumhuriyetleri kultiirel, kimliksel, ekonomik ve jeopolitik bakrmlardan onemlidir. Ttirkiye'nin de dahil oldu$u Turk Cumhuriyetleri arasrnda var olan ortak de$erler ve belirli grkar algrlamalarr, Ti.irkiye ile Turk Cumhuriyetleri arasrnda yo[un bir etkilegimin varh$rnr da do$al olarak gerekli krlmaktadtr. Bu kargrhkh etkilegimlerin somut projelere doni.igttirulmesi "Tiirk modeli"nin Turk Cumhuriyetleri'nce uygulanmasr fikrini ortaya grkarmrgtrr. Bu ba{lamda Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri'ne yonelik kalkrnma yardrmlarr, "Ttirk modeli"nin bu bolgede hayata gegirilmesi yanrnda, aynr bolgeye yonelik Ti.irk drg politikasr igin de onemli bir arag durumundadrr. Turkiye'nin Ttirk Cumhuriyetleri'ne yonelik ilgisinin en onemli sebebi kugkusuz bu ulkelerin ntifuslarrnrn biiyuk go$unlufrunun Qarhk ve Sovyet deneyimlerine ra{men Turkiye ile aynr dil, din ve k{ilttir de$erlerine sahip olmalarrdrr. Do$al olarak, Sovyetler Birli$i'nin 1991 sonunda da{rlmasr Ttirkiye ve Ti.irk Cumhuriyetleri'nin birbirlerini yeniden kegfetme durumunu ortaya gtkarmtgttr. Ancak Ttirkiye'deki Tiirk toplumu ile Turk Cumhuriyetleri halklarr arastnda yizyillara dayanan co$rafi, etnik ve kultiirel etkilegim kopuklu$u, iki grup halk arasrnda ortak anlamayr zorlagtrrmrg, ekonomik ve siyasal bir gok farkhh[rn tarihsel stireg igerisinde geligmesine yol agmrgtrr. Dil ve kiiltiir konusunda ortaya grkan bazr farlrlrklar bir yana, Turk Cumhuriyetleri'nde zaten var olan derin sosyo-ekonomik sorunlar ba{rmsrzhkla birlikte daha da derinlegmigtir. Turkiye'nin ekonomik, teknik ve di$er pek gok alanda elde etti$i ilerleme do$al olarak Ttirk Cumhuriyetleri igin onemli bir gekim merkezi olmugtur. Krsaca ifade etmek gerekirse, bir gok konuda aralarrndaki farkhhklara ra$men, ba$rmsrzhkla beraber Tiirkiye'nin demokratik, ekonomik ve siyasi deneyimi, uzun stire Qarhk Rusyasl ve sonra da komunist rejim alttnda yagayan, ancak gimdi devlet ve millet ingasr gabasr igerisinde yeni bir kimlik, ekonomik ve siyasi model araylgl iginde bulunan Ti.jrk Cumhuriyetleri'ne "Turk modeli" olarak ortaya konmugtur. Bagta ABD olmak iizere bir gok Batrh devletin de deste$iyle "Ti.irk modeli" 1990'larrn bagrnda Ti.irkiye'nin siyasi liderleri otan Turgut Ozal ve Suleyman Demirel taraftndan yofiun bir gekilde dile getirilmigtir. "Ttirk modeli", gergekte ekonomik, siyasi ve sosyal hayatr dini kurallar veya komiinizm gibi kapah sistemler tarafrndan belirlenen toplumlarrn demokratik, serbest piyasa ekonomisi ve laik bir (http://www.unmillenniumproject.org/reports/fullreport.htm); Jeffrey D. Sachs, "Hitting the Target", Development Agenda, s. 112; (http://www.unmillenniumproject.org/documents/hitting-the-target_lm F WorldBank Sep06.pdf). 37

I Gtine, OzrcaN duzeni baganyla uygulayabilecekleri ongori.isune dayanmaktadlr. Bu anlamda bazr aksamalara raflmen, Turkiye'nin uzun yrllar boyunca demokrasi, serbest piyasa ekonomisi ve laikli$i baganyla uygulamasr gerge$ine paralel olarak, aynr din, kultiir ve dile sahip ve yeni bir siyasi ve ekonomik sistem arayrgrnda olan ba{rmsrz Turk Cumhuriyetleri tarafrndan da benzeri bir modelin baganyla uygulanabilecegi dugunulmugtiir.'u Tiirkiye, bu dugunceyi hayata gegirmek ve bunu yaparken de Ti.irk Cumhuriyetleri ile kendi arasrnda ortak dil ve ktiltiir degerlerini daha da gtiglendirmek amactyla, bu ulkelerin Arap alfabesi yerine kendisinin de kullandr$r Latin alfabesine gegmelerini desteklemigtir. Turk yetkilileri bu amag do{rultusunda kalklnma yardrmlart kapsamrnda Turk Cumhuriyetleri'ne yonelik Latin alfabesine gegigleri konusunda pek gok seminer ve konferans duzenlemigtir. Yine, Tlirkiye'nin Trirk Cumhuriyetleri'ne yonelik 1990'larrn bagrnda baglattrqr yeni TV kanah da ortak de$erlerin canlandrrtlmasr ve guglendirilmesi amaclna yonelik diger bir gahgmadrr. Ayrrca Ttirk resmi ve ozel sektoru Turk Cumhuriyetleri'nde ontarca okul, universite, kultur merkezi ve cami kurmug yada kurulmasrna katkrda bulunmugtur. Bagka bir gok katkrsr yanrnda, Turkiye Turk Cumhuriyetleri'nin "Turk modeli"ni benimsemelerine ve bunu da bagarryla uygulayabilmelerine zemin hazrrlamak amactnr tagryan Trirk Cumhuriyetlerinden yaklagrk 10 bin o$renciyi kalkrnma yardrmlan gergevesinde kendi e$itim kurumlannda egitilmeleri yoniinde bir proje baglatmrgtrr. Ayrrca, Turkiye Turk Cumhuriyetleri ile iligkilerini daha da geligtirmek ve koordinasyonu sa{lamak amacryla 1992'de Turk Drgigleri Bakanllgr bunyesinde Turk igbirligi ve Kalkrnma Ajansr'nr (TiKA) kurmugtur. Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri ile hemen hemen her alanda artan ve geligen iligl<ilerini bu ulkeler ile krsa bir sure ieerisinde imzaladr$ r 14A civarrnda anlagma ve sozlegme ortaya koymugtur,le 1'urkiye aelslndan kalkrnma yardrmlarr, ortaya koydu$u modelin desteklenmesi yanrnda Turk drg politikastnt destekleyen onemli bir arag durumundadrr. Her geyden once So$uk Savag'tn sona ermesi onceki uluslararasr siyasi, askeri ve jeopolitik konu ve kururnlart onemli olgude de$igtirmigtir. Dolayrslyla pek gok ulke ornefiinde goruldu$u gibi, Trirkiye de yeni dtinya duzeni/duzensizli$i ortamrnda bir takrm yeni arayrglara girmigtir. Bu anlamda Turkiye igin Turk Cumhuriyetleri uluslararasr alanda kendisine yeni bir l,onelig alanr olarak tam bir alternatif sunmasa da, oldukea onemli bir deger haline gelmigtir. Krsaca Turk Cumhuriyetleri Turkiye'ye " Ilkz., Idris Bal, 'l-urkey's l?elatlons wttth the,i/est and the Turkic Republics: 'l'he llise and f:'all of the T'urkrc States, (Aldcrshot. Ashgate,2000), s. 5-41. '' Bugra [:rsanlr [Jchar, "l'urkisnr in'iurkey and Azerbarlan in the 1990s", [.iuraslan Sturlies, Cilt: 3, Sayr: 3, Guz 1996, s. 9; trhilip llobins, "'l'r,rrkey's Ostpolrtik: llelations with the CentralAsian States", David Menashri(Dcr.), CentralAsttt Meets the Middle Ebsd (l-ondon, Frank Cass, 1998), s. 132-133. 38

Kalktnma Yardtnttnda Oncetikter ve Tirkiye Cunhuriyeti OrneQi J uluslararasl arenada Soguk Savag sonrasr yalnrzlr$rnt biraz olsun azaltma imkanr verirken, Turkiye'nin uluslararasr alanda yeni siyasi ve ekonomik agrlrmlar sa{lamasrna da olanak sa{lamrgtrr. Dolaylsryla daha 1990'larrn bagrnda "Turk modeli"nin Turk Cumhuriyetleri'nde uygulanmasl tartrgmalarr yapllrp Turkiye bu ulkelere olan kalktnma yardrmlan saflarken, aynl zamanda bu gabalar siyasi ve jeopolitik anlamlar da tagrmrgtrr. Orne$in, donemin Turk siyasi liderlerinin hem soylemlerinde hem de davranrglannda etnik anlayrga dayah siyasi bir Turk birli$inin kurulmast fikirleri yo{un bigimde vurgulanmrgtrr. Ancak boyle bir bolgesel etnopolitik oluguma Azerbaycan harig Turk Cumhuriyetleri kendi ig etnik yaprlan, Rusya faktoru ve ona olan ekonomik bagrmhlrklan nedenleriyle srcak bakmamrglardrr. Aynl donemde ozellikle Turk birligine tepkili Rusya'nrn Ba$rmsrz Devletler Toplulu$u'nu ve Tagkent Guvenlik 0rgutu'nii kurarak yeni ba$lmsrz devletleri kendi etki alantna tekrar Eekme gabasr igerisine girmesi "Turk modeli"nin bolgede uygulanmastnl tamamen sona erdirmese de zaman iginde oldukga zaytflatmlgtrr.20 Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri ile olan iligkileri drg politika ekseninde bir takrm zorluklar yagasa da, bu Turkiye igin Trirk Cumhuriyetleri'nin onemini kalkrnma yardrmlan anlamtnda pek etkilememigtir. Turkiye, Turk Cumhuriyetleri ile kalklnma yardrmlarr gergevesinde iligkilerini TiKA, Milli Egitim BakanhIr, Diyanet igleri Bagkanh{r, Dl$ Ekonomik iligt<iler Komitesi, Turkge Konuqan Devletler ve Topluluklar Dostluk, Kardeglik ve igbirlifli Orgiitu gibi gegitli devlet kurumlarr ve hukumet drgr organlarla yo$un bir bigimde surdtjrmeye devam etmigtir. Belki de bu gabalar sayesinde, Turkiye ve Turk Cumhuriyetleri'nin ortak kimlik uzerine yeni olugumlara yonelmeleri her ne kadar somut orgutlenmelere donugmese de, en aztndan soylem duzeyinde de$erini korumugtur. Ornefrin, Ozbekistan ve Turkmenistan devlet bagkanlannrn katrlmadrgl bir ortamda, Kasrm 2006'da yaprlan 8. Ttirk Devlet Bagkanlart Zirvesi'nde Kazak Cumhurbagkanr "Trirk Devletleri Ortak Parlamenter Asamblesi"nin kurulmasrnr onermigtir.2l Siyasi gorunen boyle bir girigimin Kazakistan gibi etnik eksenli Turk siyasi birligine ciddi gekilde kargr Erkan bir ulke taraflndan gelmesi, bunun Pan-Turkist yeni bir agrlrm olmadr{rnrn da aslrnda kanrtr sayrlabilir. Ortak Asamblenin kurulmasr, Turkiye'nin de iginde oldugu 6 Tiirk Cumhuriyeti arasrndahvla artan ekonomik, kultrirel, ticari iligkilerde ve kalkrnma yardrmlannda zaman zaman ortaya grkan sorunlarrn daha gabuk giderilmesi agrrndan etkili bir merci olmasr bakrmrndan onemlidir. 'o Bkt., idris Bal, Turkey's Relations with the West and the Turkic Republics.' 'l-he Rise and Fail of the Turkrc States, s. 187-188. 2r Mevlut Katik, "Sprit of Cooperation Dominates Turkic Summit", Eurasia tnsight,20 Kasrm 2006, (http ://www. eurasianet. org/departments/insig ht/articles/eav'l 1 2 006.shtml ). 39

I Guner )zxa\ Do{rusu Tiirkiye-Tiirk Cumhuriyetleri iligkileri ekonomik, kulttirel ve siyasi diizlemlerde ilerlerken, Tiirkiye'nin bu cofrafya iizerinde yaganan yo$un sosyal, ekonomik ve siyasi sorunlardan kendisini soyutlamasr diigunulemez. Genig co$rafyalan, az nufuslarr ve zengin enerji ve difier dofal kaynaklarr diigiiniildu[unde Turk Cumhuriyetleri'nin yoksulluk ve buna ba$lt bir gok sorunla karsrlagmamalarr gerekti[i ve dolayrsryla da kalkrnma yardrmlanna gok fazla ihtiyag duymayacaklan dugunulse de, bolge oldukga farklr bir resim ortaya koymaktadtr. Dolayrsryla Turkiye'nin bolge iilkeleri ile iligkilerini daha da ust seviyelere tagtmast, sundu$u modelin uzun vadede gegerliliiini korumast ve bolgeye yonelik dt$ politikasrnrn bagansr Turkiye'nin bu Cumhuriyetlere saqladr$r kalkrnma yardrmlannrn bagansrna onemli olgtide ba$hdrr. Bunun bilincinde olan Turkiye, bugune kadar Ttirk Cumhuriyetleri'ne onemli olgude kalkrnma yardrmrnda bulunmugtur. Ancak Turkiye'nin Tiirk Cumhuriyetleri'ne yonelik bu yardtmlannt ne olgu ve verimlilikte hangi alanlarda sagladr$rnr ortaya koymadan 6nce, bu ulkelerin daha Qok hangi alanlarda kalkrnma yardtmlartna ihtiyag duyduklannrn belirtilmesinde favda vardtr. 2.2.T :drrk Cumhuriyetleri' nin Kalkr nma Yardtmt ihtiyaglarr Etkin ve Sorumlu Yonetim Sorunu Genel olarak her i.ilke igin etkin ve sorumlu yonetim (good governance) kendi bagrna gok onemli bir konu olup, di$er sorunlann goztilebilmesi veya gozulememesi noktasrnda belki de en onemli etkendir. Ttrrk Cumhuriyetleri'nde de kalkrnma konulan dahil hemen hemen her alanda ilk ve en onemli sorun olarak etkin ve sorumlu yonetim eksikli$ini gostermek yanhg olmayacakttr, Dunya Bankasr'nrn tanrmrna gore bir ulkede etkin ve sorumlu yonetimin varhfirndan bahsedebilmek igin 6 temel kriter konusunda soz konusu ulkenin yiiksek de$erlere ulagmasr gerekmektedir: 1- Sivil ozgurlukleri ve siyasal istikrarr igeren temsil ve sorumluluk, 2- siyasal istikrar ve giddet durumu, 3- huktimetin etkinligi, 4- mevzuatrn kalitesi, 5- hukukun ustunlugii ve 6- yolsuzlu$un kontrol altrna ahnmasr.2' Drnyu Bankasr'nrn 1996-2006 donemi verilerine bakrldrfltnda, Kazakistan yukanda ifade edilen kriterlerden siyasal istikrar ve giddet durumuna iligkin o/o 50'ye yakrn bir de$er tuttururken, di$er olgutlerde % 20-35 degerleri " Bkz. Carlos Santiso, "Good Govemance and Aid Effectiveness: The World Bank and Conditionality", The Georgetown Public Policy Review, Crlt: 7, Sayr: 1, Guz 2001, s. 5; (http://stiold.unibas.ch/fileadm in/user_upload/pdfs/swap/swap10b.pdf); Kavaljit Singh, "Aid and Good Governance: A Discussion Paper for The Reality of Aid", Public Interest Research Group, Ocak 2003, (http://www.11iacc.org/do wnload/paper/ws_5. 6_5ingh-Final-Paper. doc). 40

Kalktnma Yardtmtnda Oncelikter ve Tt)rkiye Cumhuriyeti Omegi I arasrndadrr.23 Krrgrzistan hukukun i.istunlti$i.i ve yolsuzluklann onlenmesi konularrnda % 10 degeri ile 1996 de$erlerinin de gerisine dugerken, diger kriterlerde % 20-30 arasrndadlr. Krrgrzistan'a iligkin en garplcr de$er ise bu tilkenin 1996'da 7o 60'rn uzerinde olan siyasal istikrar konumunun stirekli ve hrzla dugerek 2006'da % 10 civanna yerlegmig olmasrdrr.2a Azerbaycan'a gelince, bu iilke siyasal istikrar ve giddet durumu, temsil ve sorumluluk ile yolsuzlu{un onlenmesi konularrnda o/o'15 de$erini gosterirken, htikumetin etkinli$i ve mevzuatrn kalitesi kriterlerinde % 30-35 ve hukukun iistunlugii noktastnda da % 20 de$erini gostermektedir.2s Yukanda verilen 6 degerlendirme kriteri konusunda Ozbekistan ve Ti.irkmenistan'rn ulagtr$r de{erler son derece dugi.ik olup bunlar o/o 2-10 arastnda seyretmektedir. Ancak Ttirkmenistan'da siyasi istikrar ve giddet kriteri diger de$erlerle karsrlagtrrrldr$rnda % 40 gibi yuksek bir de$eri gostermektedir.26 Genel olarak yukandaki veriler bu ulkelerde yonetim ve istikrar konusunda btiyuk bir sorunun oldu{unu ifade etmektedir. Bu veriler altrnda soz konusu herhangi bir bolge iilkesinin izledi$i veya izleyece{i bir politikanrn verimli bir gekilde uygulanmasl ve bundan da pozitif neticeler ahnabilmesi ihtimali oldukqa diigukttir, Yine bu verileri tagryan i.ilkelerde yaygln bir yolsuzlu$un varh$r ve bunun oniine etkin bir gekilde gegilememesi durumu da soz konusudur. Bunlartn yantnda, siyasal iktidaln ve burokrasinin grkar gruplarrnrn manipi.ilasyonuna aqtk olmalart, siirdtirtilebilir bir ekonomik kalkrnmanrn gergeklegtirilememesi ve nihayet devletin ve rejimin gtiven ve megruiyetini halk nazartnda kaybedip siyasal ve sosyoekonomik bir kaosun ortaya grkmasr ihtimalini tagrdr$r soylenebilir. Farkh zamanlarda ve de$igen yoiunlukta olmakla birlikte, Ttirk Cumhuriyetleri'nde yukanda sayrlan sorunlann hepsi goriilmektedir. Sadece Kazakistan ve Tiirkmenistan'da siyasal istikrar ve giddet durumuna iligkin de{erlerin yuksek grkmasr, bu istikrann yonetici liderliklerden kaynaklanan bir geligmenin sonucu olduqu, oturmug ve kurumsallagmrg bir yapr neticesinde olugmadr$r soylenebilir. Bunu iki iilkeye iligkin di$er verilerin diigiik olmast agrkga ispat etmektedir. Turk Cumhuriyetleri'nde gimdiye kadar geffaf ve demokratik esaslara dayanan 23 World Bank, "Governance Matters 2007", Wortdwide Governance Indicators 1996-2006, Country Data Report for Kazakhstan; (http:llinfo.worldbank.org/governance/wgi2007/pdl-country.asp). 2a World Bank, "Governance Matters 2007", Worldwide Governance lndicators 1996-2006, Country Data t?eport for Kyrgyz Repubtiq (http://info.worldbank.org/governancelwgr200tlpdf country.asp). 25 World Bank, "Governance Matters 2007", Wortdwide Governance lndicators / 996-2006, Country Data Report for Azerbarjan; (http://info.worldbank.org/governance/wgi2007/pdf-country.asp). 26 World Bank, "Governance Matters 2007", Worldwide Governance Indicators 1996'2006, Country Data Report for IJzbekistan; ( http://info.worldbank.org/governancelwgi2007lpdf-country.asp); World Bank, "Governance Matters 2007", Worldwide Governance lndicators 1996-2006, Country Data Report for T'urkmenistan; (http:l/info.worldbank.org/govemance/wg12007lpdf -country.asp)' 41

I Grin", CIZrcAw bir segim stireci gergeklegmemigtir. Her bir iilkede yasal olarak goflulcu bir parlamenter sistem ongorulmesine ra$men siyasi partiler ya rejim gudumiinde kalmrg yada aynr rejim taraflndan kapatrlmrgtrr. Bu konuda en sert tutum igerisinde de Ozbekistan yonetimi gortilmektedir. Bu tilkede Kerimov yonetimi Erk, Birlik, Koyluler ve Girigimciler ve 0zgur Qiftgiler Partilerini ya kapatmrg yada segime kattlmalartnt engellemigtir.2t Ozbekistan Parlamentosu'nda islam Kerimov'un Liberal Demokrat Partisi, Komiinist Parti'nin devamr olan Ozbekistan Halkrn Demokrasi Partisi, Sosyal Demokrat Parti (Adolat) bulunmakta, ancak bunlar Liberal Demokrat Parti'yi yada Cumhurbagkanr'nr elegtirmekten geri durduklarr veya destekledikleri durumda varhklannr korumaktadrrlar.2s Azeri, Kazak ve Krrgrz yonetimleri bazt muhalefet partilerinin faaliyetlerine izin verseler de bu ulkelerdeki muhalefet partileri de bir gok srnrrlamalarla kargrlagmaktadlrlar. Bir ornek vermek gerekirse, 2005 Mart ayrnda Krrgrzistan'da Asker Akayev yonetiminin halk hareketiyle devrilmesinin altrnda yatan onemli sebeplerden biri, Akayev'in kvr Bermet Akayeva'nrn Alga Krrgrzistan Partisi ile Adalet Partisi koalisyonu lehine 2005 yrh bagrnda yaprlan meclis segimlerinde yolsuzluk yaprldrfr iddialarrdrr.2e Akayev'in devrilmesiyle Temmuz 2005'de Devlet Bagkanh$r segimleri yaprlmrg ve bu segimleri AGiT demokratik standartlara uygun olarak deqerlendirmigtir.30 Ancak, 2007'de yaprlan devlet bagkanh$r segimlerinde AGIT, yakalanan go$ulcu atmosfere ra$men toplumun beklentilerini kargrlayamadr{r, 2005'le birlikte yakalanan seeim siirecinin daha da geligtirilmesi yonundeki siyasi istek ve kararlrh$rn daha az oldugunu gozlemig, devlet gorevlilerinin kamu kaynaklannr yeni kurulan Ak Jol Partisi lehine kullandrklan yoniinde pek Eok ithamlarrn oldu$undan yaktnmtgttr.3l Krrgrzistan'da ya$anan demokrasi dalgasr bu ulkenin sorunlannr " OSCE, OSCE/Office for Democratic Institutions and LIuman Rights, Republic of {Jzbekistan Legislative Chamber Elections OSCE/ODIHR Needs Assessment Mission Repor7,20-22 Eylul 2004, 13 Ekim 2004, s.2-3; (http://www.osce.org/documents/odthrl2004l1013723*en.pc)f)', OSCE, OSCE/Office for Democratic lnstt'tutions and ftuman l?ights, Parliamentary Elections, 26 Aralk 2004; OSCE, OSCE/ODII"IR Lintited Election Observation Mission Report, Warsaw, 7 Mart 2005, s. 3-4; (http:i/www.osce.org/documents/od thrl2005 I 03 143 55_en.pdl). " OSCE, OSCE/ODIHR, Repubtic of uzbekistan Presidentiat Etection 2007, (http://www.osce.org/docu ments/odihr I 2007 I 1 2128940_en. pdf). 2s OSCE, OSCE/Office for Democratic lnstitutions and Human Rights, lhe Kyrgyz Repubtic Pailiamentary Elections,2T $ubat - 13 Mart 2005"; OSCE, OSCE/ODI -IR Election Observation Mission Final fleport,20 Mayrs 2005, s.3-4; (http://www.osce.org/documents/odihr12005105114456 e n pd0. to OSCE, OSCE'/Office for Dentocratic lnstitutions and fluman Rights, Kyrgyz ftepubtic Presidential Election, 10 Tentmuz 2005, OSCE/ODIHR Elerlion Observation Mission Final Report, T Kasrm 2005, s. 1-2 ; (http ://www. osce. org/documents/od thr-ell 2005 I 121 17 585 _en. pd. '' OSCE, "Kyrgyz Elections Fail to Meet a Number of OSCE Conrmitments in Missed Opportunity", Press Release, Ilishkek, 17 Arahk 2007; (http:llwww.osce.orgliteml299l4.html). 42

Kalktnma Yardtmtnda Oncelikler ve Ttirkive Cumhuriveti Orneqi J gozmek konusunda yetersiz kalrrken, di[er bolge ulkelerinde go$ulcu siyasal yaprlarrn kurulmasr yonunde bir de$igimin oncusii de olamamrgtrr. Dahasr, Krrgrzistan ve onceki Gurcistan ve Ukrayna orneklerini goren diger Orta Asya Turk Cumhuriyetleri liderleri "siyasal istikrarrn" bozulaca$r endigesi ile demokratik go$ulcu sisteme yonelik muhtemel girigimleri daha fazla baskr altrna almrglardrr. Turk Cumhuriyetleri siyasi liderleri 1991'den bu yana tilkelerinin ekonomik varlrklannr istedikleri gibi kullanarak siyasi gucu ellerinde tutmaktadrlar.3'yakrn akraba ve klan iligkileri etrafrnda iktidarlannr belirli bir yonetici grup ile kullanan Iiderler, halklarrnrn temsil yetkisini ifade etmemekte ve dolayrsryla siyasi ve hukuki bir sorumluluk endigesi tagrmamaktadrrlar. Boyle bir siyasal ve hukuki ortamda ozgur medyadan veya STK'lardan ancak iktidarlann izin verdigi alanlarda ve olgulerde soz etmek mumkun olmaktadlr. iktidarlann hoguna gitmeyen medya ya da STK ise yagama $ansr bulamamaktadrr. Btitun bunlarda Turk Cumhuriyetleri'ni kalkrnma yonunde tamamen engellemese de oldukga zayrflatmakta, ani goklara kargr tamamen korunmas:z ve hazwhksrz brrakmaktadrr. E$itim Sorunlart Turk Cumhuriyetleri'nde kalkrnma ve kalkrnma yardtmlart konusunda ele ahnmast gereken ikinci en onemli konu, bu ulkelerin egitim sorunlartyla ilgilidir. Qunkti, Turk Cumhuriyetleri'nde genel nufus yaprsr ieerisinde 17 yag ve altt grup yaklagrk toplam nufuslann % 30'luk bir dilimini olugturmakta, bu da egitim alanrndaki sorunlarr daha fazla onemli kr lmaktadtr. Birlegmig Milletler Kalkrnma Programr'nrn (United Nations Development Programme-UNDP) 2005 Orta Asya Raporu'na gore Turkmenistan'da orta eqitim 32 Orneflin, Azerbaycan'da Flaydar Aliyev'in Aralrk 2003'de ollimunden sonra yerine ulkedeki siyasal mekanizmalan ve patronaj iligkisini kullanarak oqlu ilham Aliyev gegmigtir. 'Iurkmenistan Devlet I3agkanr Saparmurad Niyazov'un Arahk 2006'da ollrmu sonrasl, yerine 49 yagrndaki Bagbakan Yardrmcrsr ve Sa{lrk Bakanr Gr-rrbanguli Berdimuhammedov, Ulusal Gr,rvenlik Konseyi ve l]akanlar Kurulunun olaganustu toplantrsr sonrasl gegici devlet bagkanr atanmrgtrr. Turkmen yasalarrna gore Cumhurbagkanrnrn gorevini yapamaz hale gelmesi durumunda Meclis Bagkanr bu gorevi 3 ayltk bir sure iqinde segimlcr yaprlana kadar r-istlenmesi gerekirdi. Ancak Turkmenistan Flalk Konseyi'nin Cr"rmhurbagkanr seqimi Segim Komisyonunun yaplsr konusunda yeni duruma uygun defigikliklcr yaparak Gurbanguli Berdimuhammedov'un $ubat 2007'de devlet bagkanr seeilmesinin yolunu agmrgtrr. ButLin bu segim sureci Sovyet donemini anrmsatmakla beraber, Gurbanguli Berdimuhammedov'un iilkede olumlu anlamda yeni birtakrm umutlan da beraberinde getirdigi yorumlan yaprlmaktadrr. "Turkmenistan: New Leader Brings Flope of New Opportunities", RFE/RL, 16 Mart 2007; (http://www.rferl.org/features/features_arlicle.aspx?m=03&y=2007&id=e4f49b6c- 99AC-47C3-BDBC-70423834C6A8). Ancak bu olumlu atmosfer qogunlukla ulkenin zengin dogal gaz kaynaklan uizerinde odaklanmakta, rllkenin siyasal ve sosyal ortamtntn demokrasi ve gogulcu bir yone gitmeye bagladrgr veya gidece$i yonrinde henuz bir igaret ortada gozukmemektedir. 43

I G,in", Ozx.aN di.izeyinde okula kayrt oranl 1989 yrlr Sovyet donemi oranlnrn ancak yarrsrna ulagmrgtrr. Yine aynr Rapora gore, Ozbekistan ve Krrgrzistan aynr egitim diizeyinde Sovyet donemi seviyesine ancak 2002'de ulagabilmigtir. Orta Asya Tiirk Cumhuriyetleri arasrnda sadece Kazakistan en son Sovyet doneminde yakalanan oranrn yaklagrk % 10 i.izerine Erkmayr bagarmrgttr." Ottu okul dtizeyi meslek ve teknik okul kayrt oranlan en son Sovyet donemi seviyeleri ile kargrlagtrrrldr$rnda, Ozbekistan'da aynl seviyenin yakalandrir, ancak Kazakistan ve Krrgrzistan'da yanya dugtu$u ve Ttirkmenistan'da ise gok daha aga[rlara indi$i goriilmektedir.3a Azerbaycan'da ise ilk ve orta okul dtizeyinde okula kayrt oranlart 2004 ylh rakamlarrna gore srrasryla % 84 ve oh 77 oranlanndadrr. Ancak ozellikle krrsal kesimde olmak uzere pek gok o$renci 9 yrlhk zorunlu e[itimlerini yoksulluk nedeniyle tamamlayamamaktadrr.3s Benzer gekilde, Birlegmig Milletler E[itim, Bilim ve Kultur Orgutii (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - UNESCO) ve Birlegmig Milletler Qocuk Fonu'nun (United Nations Children's Fund - UNICEF) Krrgrzistan'da yaptr$r bir aragtrrmaya gore yoksulluk, oflrenci tagrma araglannrn eksikli$i, rsrnma sorunlarr ve okul ve oflretmen ihtiyaglarr igin ogrencilerden istenen resmi ve gayri resmi ucret talepleri okula devam etme oranlnl daha da agaflrlara gekmektedir.36 Bunda Tiirk Cumhuriyetleri'nin biitgelerinden e$itime aynlan paylarda yaklagrk % 10 seviyesinden % 2,5 oranlna varan drigtiglerin yaganmasrntn btiyuk payr vardtr. Orne$in, Kazakistan 2005-2006 donemiyle birlikte e$itime ayrrdr$r payr o/o 70 orantnda artrrdr$r halde bunun btitge igerisindeki payr % 3-4 oranrnda kalmaya devam etmektedir.3t Azerbaycan da 2006 yrhnda butgeden e$itime ayrrdr$r payro/o 29 oranrnda arttrmaya bagladtysa da, toplam yurt igi hasrladan e$itime ayrrlan pay hala o/o 2,7'dir.38 '1991-2001 arasr doneme iligkin 19-24 ya$ yuksek okullagma oranrna bakrldr$rnda, Azerbaycan'da Sovyetler Birligi donemi oranl agtlmtg, Kazakistan'da 2 ve Krrgrzistan'da da 2,8 kat daha fazla seviyeye grkmrgtrr. Di$er yandan, aynr konuda okullagma Tiirkmenistan'da 3,7 ve Ozbekistan'da 1,9 kat azalmtgttr.3e " United Nations Development Programme (UNDP), Central Asia Human Development Reporl, UNDP, 2005, s. 150; (http://hdr.undp.org/en/reports/regionalreports/europethecis/central_asia_2005*-en.pdl). to A.g."., s. 151. 's "Country Profile 2007, Azerbaijan", The Economist lntettigence [Jnit, s. 19; (http://www.eiu.com/report _dl. asp?issu e _id=7 42323 059&mode=pdfl. 'u United Nations Development Programme (UNDP), CentralAsia Human Development Report, s. 150. 37 "Country Profile 2007,Kazakhstan", The Economist Intettigence [Jnit, s. 19; (http://www.ciu.com/rep or1*dl. as p? issue_id=3 1 2607 6 1 6& mode=pdf). '8 "Country Profile 2007, Azerbaijan", The Economist lntetligence (Jnit, s. 19; (http://www.eiu.com/repo ft*dl. asp?is sue _id=7 42323 059&mode=pd11. 'n United Nations Development Programme (UNDP), CentralAsia Human Development Report, s. 152. 44

Kalktnma Yardtmtnda Oncetikter ve T'tirkive Cumhuriveti Orneqi I Ozbekistan'da yuksek efitimde okullagma 2004 ylllnda her 1000 kigide ]0,1 oranlna gtksa da, bu oran hala Sovyetler Birli$i donemindeki 14,811000 oranrnln gerisinde kalmaktadrr. Yine Ozbekistan'da yuksek o$retime GSMH'den ayrrlan fonlann azhqt bu alanda yolsuzlu$un oldukga yuksek seviyelere ulagmasrna yol agmakta, okullagma orantndaki artrg kaliteli egitim sonucunu do{urmamaktadrr.ao Yuksek o$retimde okullagma oranlarrndaki farkhhia ekonomik kaynaklarrn yeterliligi yol agmakla beraber, siyasi iktidarlarrn tutumlarrnrn bunda daha da etkili oldu[u soylenebilir. Kazakistan ve Azerbaycan'da siyasal yonetimlerin daha agrk olmast ve ulkeye ozellikle enerji yatrnmlarr sayesinde giren sermaye, bu ulkelere yuksek o[retim sistemlerini tekrar organize etme olana$r sa$lamlgtrr. Parasal aerdan daha yoksul bir durumda olan Krrgrzistan'daki reform bagarrsrnrn altrnda ise daha gok siyasi agrkhk ve drg yardrmlar yatmaktadrr.ot Trirkmenistan'da yuksek o$retimin durumu Arahk 2006 yrhnda Niyazov olene kadar oldukga farkh birtakrm uygulamalara sahne olmugtur. Niyazov 2001 yrhnda yan zamanh e{itime devam edilerek altnan yuksek okul diplomalarrnrn kabul edilmemesi,2002 yrh ortalarrnda da devlet universitelerinde paraslz egitime son verilmesi kararlannr almrgtrr. Niyazov doneminde aynca yuksek o$retime gidecek o$rencilerin soy a$acrna gore, yani Turkmen soyundan geldigine karar verilenlerin devam etmesi gibi bir uygulamaya da gidilmigtir. Aynr donemde, Niyazov lise diizeyi e$itimini bitiren her ogrenciye ytiksek okul e{itimine baglamadan once iki yrl gahgma zorunlulugu getirmigtir. Yine Niyazov 2004 ortalarrnda, 1993 oncesi yabancr iilkelerden ahnmrg ytiksek okul diplomalartnrn artrk tanrnmayaca$r karannr almrg, bu tur diplomalarla gahgan pek gok kamu gorevlisi igten grkarrlmrgtrr.a2 Yeni Turkmen Devlet Bagkanr Berdimuhammedov'un ilk aldr$r reform kararlan e$itim alanrnda Niyazov'un bazr uygulamalartnt kaldlrmak bigiminde olmugtur. Bu reformlar lise sonrast iki yll galrgma kogulunun kaldrnlmasr, o$retmen maaglanntn % 40 oranrnda artrrrlarak galtgma saatlerinin dtrgtirulmesi, e$itimde Turkmence'nin yanrnda Rusga ve ingilizce dillerinin de kullanrlmasr, yurtdrgrnda e$itime izin verilmesi ve bagka bazr egitim konulanyla ilgilidir.a3 Turk Cumhuriyetleri'nde yuksek ogretim reformlarrnrn yaprlmasl ve sorunlarrn azalttlmast konulartnda bir gok uluslararasl finans ve yardrm kurulugu ve STK katkr saglamaktadlr. Orne$in Azerbaycan huktimeti, Dunya Bankasr ile 1999 yrhnda baglayan ve e$itimde standardr yukseltmeyi igeren 10 yrlhk e$itim reform paketini ou "Country Profile 2008, Uzbekistan", The Economist lnteltigence [Jnit, s.16; (http://www.eiu.com/repo rt_dl. asp?issue id= 1 42 3 1 39 527 &mode=pdfl. o' Unite d Nations Devclopment Programme (UNDP), Central Asia Human Development Report, s. 151. a'"country Profile 2007, Turkmenistan", The Economist lntettigence {Jnit, s. 14; (http://www.eiu.com/rep ort_d l. a s p? is s u e_i d = I 4 3 2603 528 &m ode =pd f;. a3 A.o.e.. s. 15. 45

J G,in"t OzrcaN uygulamaktadtr."'* Birlegmig Milletler Qocuk Fonu ve Agrk Toplum Enstittisu (Open Society Institute) bolge ulkelerinde bulunan yuksek o{retim kurumlan ve uzmanlannrn dt$ dtinya ile ig yonetimi alanrnda iligkilerini geligtirmeyi ve egitimlerini amaglayarak, 1994'de Almatr merkezli olarak kurulan, Orta Asya igletme Geligtirme Yonetimi Vakfr'nr (Central Asian Foundation for Managemet Development-CAMAN) desteklemektedirler, 2003 yrh itibariyle, be$ Orta Asya ulkesinden '150'ye yakrn resmi ve ticari kurulug bu Vakfrn uyesidir.at Benzer gekilde, Asya Kalkrnma Bankast ve ATE, Orta Asya Egitim igbirlifli Agr (Central Asia Education Cooperation Network) adrnda bir inisiyatif baglatarak Orta Asya ulkelerinin efitim alanrnda reform gabalanna mali katkr ve bilgi destegi vermekte, bu gerqevede bireyler, gruplar ve yuksek o[retim enstituleri arasrnda igbirli$i a$lannrn daha da geligtirilmesi gabalarrna katkl sa$lamaktadrrlar.a6 Bunlara ek olarak, yuksek o$retim alanrnda yurtdrgrna yonelik olarak pek gok uluslararasr ticari kurulug ve STK yurtdrgl burslan vermektedir.at Sa$hk Sorunlarr Ugrincu olarak Turk Cumhuriyetleri iqin oncelikli sorun sa$hk ile ilgilidir. Sovyet sisteminin gokmesi egitim alanrnr oldugu gibi saflrk sektorunu de olumsuz etkilemig, zaten var olan sorunlarrn yeterli kaynak aktarrmr yaprlamamasr nedeniyle daha da derinlegmesine yol aqmrgtrr. Butun bu sorunlar da Turk Cumhuriyetleri toplumlartntn sa{ltk konusunda hastahklara kargr (ornegin HIV/AIDS) daha korumastz olmalan sonucunu do{urmugtur. Bu durumdan da elbette en gok etkilenen kendi ozel sa$ltk giderlerini kargrlama olana$rndan yoksun yoksul kesimler olmaktadrr. l-urk Cumhuriyetleri'nde saqhk sektoruniin iginde bulundu$u durumu bu iilkelerin GSMH'lerinden saqhk alanrna aktarrlan kaynak miktarlarr agrkga ortaya koymaktadrr. Kazakistan, Krrgrzistan ve Ozbekistan'da 1995 yrhnda GSMH'lerinden sa$ltk sektorune aynlan paylar srrasryla oh 2,2, o/o 3,5 ve % 5,8 il<en, bu 2002 yrhna kadar o 1,9, oa 2,2 ve o/o 2,5 oranlanna gerilemigtir. Sadece '''' "Country l)rofilc 2007, Az.erbaijan", 7'lte Econonttsl lntelligtencc tintt, s. 19. 4:i Bkz.., I. M. [)cstlcr, "[:-clucation in Applied Economics in Central Asia: f:rnclings and Il.ccorrrmcndations", Mart 2000; (http://www.pr"raf.umd.edu/faculty/destler/centralasia.tlindings.reco mendations.pdl); "Central Asian Foundation for Management Developmcnt"; (http://www.caman.org/ en/indcx.html). oo Asian [)evelopment Bank, "-l'echnical Assistancc for the ADS_OSI Ccntral Asia f:ducation Cooperation Network", Ikint 2003; (http://www.adb.org/documents/taiis/reg/tar- regl_.372bb.pdfl). a7 Ilu irlkelerdc dcvlct bagkanlrklarrnrn yiiksck o$retim alanrnda (Kazakistan'da Uolasak, Krrgrzistan'da 21.Yiz.yrl Kadrolan ve Ozbekistan'da Umit) ozel yurt clgr burs programlarr vardrr. United Nations Devclopment Prograrlme (UNl)I']), CentralAsia Huntan Developntent f?eport, s. 152-153. 46

Kalktnma Yardmnda Oncetikler ve Ttirkiye Cumhuriyeti Ornegi I Turkmenistan'da bu oran 1995'de ah 1,2 iken 2002'de o/o 3 seviyesine Erkmrgtrr.as Azerbaycan'da ise GSMH'den sa$hk sektorune aynlan pay 1995'de o/o 7,4 iken, bu oran 2003'e kadar % 0,8 oranrna diigmugtur. Azerbaycan htikumeti 2004'den itibaren saflrk sektorune daha fazla para aylrsa da, bu artrg sa$hk sektori.inijn GSMH'den aldr{r payl sadece o/o 0,1 oranrnda artrrarak 2006'da ancak oh 0,9 oranlna grkarabilmigtir.ae Yukarrdaki degerlere paralel olarak Turk Cumhuriyetleri'nde kigi bagrna harcanan saflrk harcamalarr da oldukga dugiik seviyelerde gergeklegebilmektedir. Orne$in bu defler Rusya igin 325 dolar iken; Azerbaycan, Kazakistan, Ozbekistan, Krrgrzistan ve Turkmenistan igin srrasryla 33, 180,68,66, 149 dolar seviyelerinde gergeklegmektedir.so Agrrirkh olarak enerji kaynaklarrndan kaynaklanan milli gelir artrgrnrn bir yansrmasr olarak Kazakistan ve Turkmenistan'da kigi bagrna sa$hk harcamalarr Ozbekistan ve Tiirkmenistan'a gore daha yuksek olmastna ra$men hala yeterli seviyede olmadr$r goriilmektedir. Azerbaycan'da ise enerji gelirlerine ba$h kigi bagrna dugen milli gelir artrgr olmasrna ra{men sa$hk sektoriinde kigi bagrna yaprlan harcama diflerlerinden de dtiguk bir seviyede gergeklegmektedir, Bu anlamda Azerbaycan, Ozbekistan ve Krrgrzistan'a iligkin veriler dtinyanrn en fakir rilkeleri olan Afrika ulkeleri verileri ile paralellik tagrmaktadrr. Sa$hk alanrna gerekli yatrnmlann yaprlamamasr Sovyetler Birligi doneminden de diigiik koruyucu agrlama uygulamalarrnr do{urmakta, btitun bunlarda yetersiz beslenme gibi nedenlerle birlikte Turk Cumhuriyetleri'nde bebek ve gocuk ohim oranlarrnr oldukga yuksek duzeylere grkarmaktadrr.sl Sa$ltk hizmetlerinin yeterli duzeylerde sa$lanamamaslnrn yukarrda verilen bazr sonuglart yantnda, gu anda Turk Cumhuriyetleri'ni etkileyen ve acil onlemler alrnmadr$t takdirde ileride daha fazla etkileyecek oldukca acil iki saghk sorunu bulunmaktadtr: Tuberkuloz ve HIViAIDS bulagrcr hastahklarr. 1990'larla birlikte Turk Cumhuriyetleri'nde ilaca kargr direngli tuberkuloz viriisunrin go$almasr ve HIV/AIDS tagryrcr insan saytsrndaki artrg, sosyo-ekonomik hayat standartlarrndaki duguglere paralel olarak tuberkuloz hastah$rnrn artmasrna yol agmaktadrr. Orne$in 48^A.O.e.. S. 144. on "Cluntry Profile 2007, Azerbarjan", The Economist lntettigence tjnit,s. 19-20. to Rusya, Azerbaycan, Kazakistan Ozbekistan Krrgrzistan ve Turkmenistan'da kigi bagrna dugen milli gelirler 2006 yrh rakamlanna gore srrasryla 9620, 3830, 6980, 1860, 1840 ve 6910 dolar seviyelcrindedir. UNAIDS, 2006 Report on the Global AIDS Eptdemic: A UNAIDS 1Oth Anniversary Special Edition,2006, Annex 1 Country Profiles; (http://www.unaids.org/en/knowledgecentre/l{lvda talglobal Report/Default. asp). t'united Nations Development Programme (UNDP), Central Asia Human Development f?eport, s. '145; World Uank, "Azerbarjan: llealth Sector Review Note", Cilt: 1, llaziran 2005, s. 21-22, (http://siteresources.worldbank.org/intecaregtopheanut/resources/azhealth-vol1-final 620-05.pdfl. 47

I G,ir", OzrclN Norveg'te her yuz bin kigi arasrnda yaklagrk 5 kigide gorulen ttrberkuloz hastah{r, Orta Asya bolgesinde yuzlerle ifade edilmektedir. Dunya Saghk Orgutu verilerine gore, 1990'da Azerbaycan, Kazakistan, Krrgrzistan, Ttirkmenistan, Ozbekistan ve Rusya'da her yuz bin kigi igerisinde ttiberkuloz vakasr slrasr ile 35, 58, 55, 64,68, 45 kigi iken, bu sayrlar 2006 yrh igin 77,730, 123,65, 121 ve 107 kigi seviyelerine grkmrgtrr.s2 Ozellikle eski Sovyet co$rafyasrnda ve Do$u Avrupa ulkelerinde tuberkuloz hastah{rnrn hrzla artmasr nedeniyle Dunya Saflrk Orgutu Turk Cumhuriyetleri'nin de dahil oldu$u 1B tilkeyi Avrupa bolgesinde tuberkuloz hastah{r ile mucadelede oncelikli ulkeler grubuna almrgtrr.s3 Diinya Sa$hk Orgutti'niin, Tiiberkulozu Durdurmak igin Global Plan 2006-2015'nrn (The Global Plan to Stop TB 2006-2015) bir pargasr ve Avrupa aya$r olan Di.inya Sa$hk Orgutri Avrupa l3olgesi Oncelikli 1B Ulkede Triberkrilozu Durdurma 2007-2015 Plan'r (The Plan to Stop TB in 1B High-priority Countries in the WHO European Region, 2007-2015), 2015 yrhna kadar belirtilen 18 ulkenin olugturdu$u alan igerisinde yaklagrk 15 milyar dolar harcamayla tuberkutoz vakalarrnrn artrgrnr durdurmayr, hasta saytstnr ve buna baflr oltim oranlannr 1990 yrh seviyesi oldu$u tahmin edilen her ytiz bin kigide 55 hasta ve 6 olum drizeyine gekebilmeyi amaglamaktadrr.sa Turk Cumhuriyetleri igin di$er gok onemli bir sa$hk sorunu da hrzla yaytlmakta olan HIV/AIDS'dir. $u anda diinya uzerinde yaklagrk 65 milyon HIV/AIDS tagryrcrsrnrn bulundu{u ve 25 milyon insanrn da bu hastahktan oldu$u dugiintilurse konunun onemi ortadadrr.ss HIV/AIDS tagryrcrlarrnrn yo$unluk olarak sosyal, ekonomik ve siyasal agrlardan goki.intti ya$ayan pek gok Afrika ulkesinde yo$unlagmasr da tesaduf olmasa gerek. HIV/AIDS hastah$rnrn ortaya gtkardrflr sosyo-ekonomik sonuglarr bir gok Afrika rilkesinin gimdi ve gelece$e iligkin kaderlerini etkileyen en onemli sorun haline gelmigtir.su Turk Cumhuriyetleri'nde son yrllarda HIV/AIDS hastah$rna kargr bazt ilerlemeler sa{lansa da, bolge, hastahgrn dtinya uzerinde en hvh yayrlan alan olarak ifade edilmektedir.st s2 World Ilealth Organisation, Global '\'uberculosis Control; surveillance, Planning Financing, Wortd Health Organisation [{eport 2008, s. 246; (hltp:llwivw.who.int/tb/publications/global repor?2008/pdf/f ullreport.pdl). tt Bu 1B ulke; Ermenistan, Azerbaycan, Beyaz Rusya, Bulgaristan, Estonya, Gurcistan, Kazakistan, Krrgrzistan, Litvanya, Letonya, Moldavya, Ozbekistan, Romanya, Rusya Fcderasyonu, l'acikistan, furkiye,'l'urknrenistan ve Ukrayna'drr. sa World Health Organisation, "Plan to Stop TB in 1B I'ligh-priority Countrics in the WIIO Huropean Region,2007-2015",2007,s.vriive"13; (http://www.euro.who.int/documenve910a9.pdf). tt UNAIDS, 2006 Repoft on the Gtobal A\DS Epidemic; A UNA\DS 1Oth Anniversary Special Edition, s. 4. 'u A.g..., s. B0-102. tt Nikola Krastev, "Central Asia: UNAIDS Chief Says Disease Spreading At llecord Pace", RFE/RI-,2] Mar12008; (http://www.rferl.org/featuresarlicle/200blc34f'57503a-0807-4495-a3a6-cfdi)73d3d4 48

Kalhnma Yardtmtnda Oncetikler ve Tt)rkiye Cumhuriyeti Ornegi I Birlegmig Milletler verilerine gore 1996'da Orta Asya bolgesinde kayrt altrna ahnan HIV/AIDS tagtyrcr saylsr 50 iken, bu rakam 2000 yrhnda 1.600 ve2004'e kadar da 8.078'e grkmtgtrr.sb Yukarrda ifade edilen di$er sorunlarda oldu$u gibi, Turk Cumhuriyetleri'nde HIV/AIDS tagryrcr sayrsrndaki bu artlgr, yaprsal sosyo-ekonomik bozulmalar ve de$igen moral ve siyasal algrlamalarla agrklamak mumkundur. Birlegmig Milletler Ortak HIV/AIDS Programr'nln (Joint United Nations Programme on HIV/AIDS - UNAIDS) 2006 Global AIDS Raporu'na gore; Azerbaycan, Kazakistan, Krrgrzistan ve Ozbekistan'da 2003 tahmini HIV/AIDS tagtytct saylsr strasryla 1.400, 10.000, 1.100, 11.000 iken, bu sayrlarrn 2005 ylll itibariyle aynr ulkeler igin 5.400, 12.000,4.000 ve 31.000 rakamlanna Erkmrg olabilece$i tahmini yaprlmaktadrr.tn Goruldugu gibi bolgede HIV/AIDS tagryrcr saytsl alarm duzeyine varacak gekilde artmakta ve gergek saylntn ise aslrnda saglrk sistemlerinde yaganan sorunlar nedeniyle gok daha yuksek oldu{u dtigunulmektedir. HIV/AIDS tagryrcr sayrsrndaki artrg butun bolgeyi kendi iqinde tehdit ettigi gibi bolge drgr alanlara da kolayhkla yayrlma ihtimali tagrmaktadrr. Yine HIV/AIDS tagryrcr insan grubunun gogunlu$unu (% B0) 30 yag ve altr insan grubu olugturmaktadrr,6o Kendilerini yeniden yaprlandrrmaya gahgan bu ulkelerde niifus yaptst igerisinde 30 yag ve altr grubun tilke nufuslarrnrn neredeyse yarrdan fazlasrnl olugturmast durumu da dikkate ahnrrsa, sorun Eok daha onemli hale gelmektedir. Turk Cumhuriyetleri'nde HIV/AIDS tagryrcr sayrsrndaki artrgrn bir gok sebebi sayrlabilir. Ancak burada dikkat geken en onemli etken bolgede Afganistan kaynakh uyugturucu kullanrm oranlnrn artmasrdrr. Bolge dunyada en fazla afyon ureticisi olan Afganistan'dan grkan uyugturucunun bagka yerlerine tagrnmasrnda en onemli gegi$ yolu olarak kultanrlmaktadrr.6l Orne$in, 2000 yrhnda Afganistan'da drinyanrn % 75 afyon uretim miktarrna tekabul eden yaklagrk 4.500 ton eroinin yanstnln Orta TA.html). " United Nations Development Programme (UNDP), Central Asia l{uman Development Report, s. 146. se Uirlegmig Milletler Ortak HIV/AIDS Programr 2006 Global AIDS Raporu ulkelerin 2003 ve 2005 ytllanna ait IIIViAIDS vaka saylsrnl yine tahmini en duguk ve en yiiksek oran bakrmrndan da vermektedir. Buna gore Azerbaycan'da 2003 ve 2005 yrllanna iligkin en duguk ve en yuksek tahnrini HIV/AIDS tagtyrcr sayrsr srrasryla 680-4500 ve 2600-17000'dir. Diger'Iurk Cumhuriyetleri igin aynr yrllara iligkin sayrlarda gu gekildedir: Kazakistan 9000-33000 ve 11000-77000, Krrgrzistan 2000r-ve 1900-13000, Ozbekistan 5500-36000 ve 15000-99000, Turkmenistan iginde 2005 iein 1000+ gektindedir. UNAIDS, 2006 Report on the Global AIDS Epidemic; A JNALDS 1Oth Anniversary Special Edition, s. 517. uo UNAIDS, "The Changing H V/AIDS Epidemic in Europe and CentralAsia", s. 4; (http://data.unaids.o rg/publications/lrc-pub06/jc 1 03 B-changingepidemic_en. pdf). u' Svetlana Ancker, "l-llv/aids: Security Threat in Central Asia?", Central Asia-Caucasus lnstitute & Silk Iload Studies Program, China and Eurasia Forum Quarterly, Cilt: 5, Sayr: 3, 2007, s. 40; (www.silkroadstudies.org/new/docs/cef/quarterly/august_2007lancker.pd0. 49

I Grir"t CSZX.aN Asya rizerinden tagrndr{r belirtilmektedir. Afganistan'da iiretilen bu uyugturucu miktarr ABD'nin 2001 yrhnda bu ulkeyi iggali sonrasr ortaya grkan otorite boglu$u nedeniyle daha da artmrgtrr. Afganistan kaynaklr afyon uretiminin artmasl ve bunun Orta Asya uzerinden tagrnmasr Tacikistan'da eroinin kilosunu 1.200 dolara, Krrgrzistan'da da bir doz eroinin fiyatrnr 1-2 dolara kadar dugurdiigri bildirilmektedir. Bolgede meydana gelen sosyo-ekonomik ve siyasal gokuntu ile Afganistan'tn iggalinin sonucu olarak, 1990-2003 doneminde Krrgrzistan ve Kazakistan'da uyugturucu kullanrmrnrn 5, Ozbekistan'da da B kat artrrdr$r ifade edilmektedir.62 Orta Asya'da tahmini olarak 500 bini gegtigi dugunulen uyugturucu kullanrcrlart arastnda ortak $lnnga kullanrmrnrn da son derece yaygln oldu{u, dolayrsryla HIV/AIDS virustinun de buyuk oranda (% 60-80) bu yolla yayrldrgr ifade edilmektedir.63 Tek bir HIV/AIDS hastasrnrn yrlhk tedavi masrafrnrn 1000 ile 10.000 dolar arastnda degigtifi duguntilurse bolge ulkelerinin bunun tistesinden gelebilmeleri pek mumkun gozukmemektedir. HIV/AIDS artrg oranl bugunkti htzla devam ettifii taktirde, Krrgrzistan 2015 yrhnda gerekli tedavi igin bugunku btitgesinin iki katr rakamrnr bulan 4.4 milyar dolarlrk bir harcama yapmasl gerekecektir.6a Bunun farkrnda olarak Turk Cumhuriyetleri ulusal, bolgesel ve uluslararasr alanda bir gok faaliyet yurutmektedirler. Her geyden once bu ulkeler HIV/AIDS hastalarrnrn tedavisi ve korunmalarr iein yerel programlar uygulamaktadrrlar. Azerbaycan Sa$hk Bakanh$r HIV/AIDS ile mucadele amacryla 2004 yrh sonunda; AIDS, Tuberkuloz ve Srtma ile Savag Global Fonu (Global Fund to Fight AIDS, Tuberculosis and Malaria) tarafindan finanse edilen bir program baglatmrgtrr.6s Yine, Ozbekistan 1999'da HIV/AIDS hastah{rnrn onlenmesi, tagryrcrlarrn haklarrnrn korunmast ve ucretsiz tedavilerini ieeren bir yasa grkartmrgtrr. Bunun yanrnda bir gok ulusal STK HIV/AIDS hastalartna trbbi, moral ve yasal destek sa$lamaktadrr. Turk Cumhuriyetleri bir gok onemli uluslararasr STK ve kurulugtan uyugturucu kullanrmrnrn, tuberkuloz ve HIV/AIDS hastalrklannrn onlenmesi ve kontrol altrna altnmast amacryla finansal yardrm almaktadrrlar. Bu gergevede bolge ulkeleri ulusal l{lv/aids programlan kurarak uluslararasr duzeyde gegitli kuruluglarla egitim programlart duzenlenmekte, steril $lnnga dagrtrmr gibi ortak galrgmalar yr-irutm ektedirler. 66 6;t Svetlana Ancker, "HIV/AIDS: Sccr.rrity l'hreat in CentralAsia'i ", s. 40. 6' A.g.e., s. 40. uo United Nations Dcvelopment Progranrme (UNDI']), CentralAsia I-luman Developntent l?eport, s. 147. 6s World []ank, "Azerbarlan: t'lealth Scctor Review Note", s. 65. oo Unitecl Nations Dcvelopment Programme (UNDP), Central Asia Human Development Repoft, s. 147; Svetlana Ancker, "t liv/aids: Security Threat in Central Asia?", s. 44. 50

Kalktnma Yardtmtnda Oncetikter ve 7-tirkiye Cumhuriyelt Ornegi A Yukarrda saytlan hastahklarla bolgesel duzeyde ortak miicadele gerekti$inden, 1990'larrn ortalarrnda Dunya Sa$hk Orgutu'nirn destegiyle Orta Asya Bolgesel Bilgi Agr (Central Asia Regional Information Network - CARINFONET) olugturulmugtur. Bu A[ sa$hk konusunda bir data merkezi oluqturmak, Eegitli yrlhk istatistik raporlan hazrrlamak ve bolgedeki sa$hk uzmanlan arastnda bir iletigim a{r kurmak ve elde edilen sonuglan ilgili yerlere ulagtrrmak gibi iglerle u$ragmaktadtr.6t Tiirk Cumhuriyetleri hastahklarrn onlenmesi ile ilgili programlann uygulanmast, uluslararasr fonlara bagvuru ve bunlarr alma konulartnda da bagarrlr gallgmalar yurutmektedirler. Bu konuda Kazakistan, Clinton Vakfr ile igbirli$i igerisindedir. Yine 'furkmenistan harie bolge ulkeleri Diinya Bankasr ve uluslararast yardlm kurruluglarr ile igbirligi yaparak Orta Asya igbirli$i Orgiltti dahilinde l3olgesel AIDS Kontrol I)rojesi'ni baglatmrglardrr, Kazakistan, Ozbekistan, Krrgrzistan ve Tacikistan'rn katrldrflr bu proje ]liv/aids epidemik hastahfirnrn insani ve ekonomik olumsuz etkilerini gidermek amacrnr gtitmektedir.uo Benzer gekilde, Ozbekistan ile llusya arasrnda vanlan bir antlagma uyannca, bulagrcr hastalrklar konusunda bolgesel igbirli$i gergevesinde 1999-2003 yrllan arastnda 550 Ozbek sa$hk uzmanr Rusya'nrn ileri gelen saghk merkezlerinde e$itim almrglardrr.6e Orta Asya bolgesinde ozellikle Turkmenistan'rn bulagrcr hastahklar konusunda bolgesel girigimlerin drgrnda kalmayr tercih etmesi, bu ttir sorunlartn bcllgesel bir gaba gerektirdi$i gerge$i dugunuldi.i$iinde pek anlagrlrr bir davranrg olarak gorulmese gerek. Asrl yaprlmasr gereken bolgesel diizeyde bulagrcr hastahklarla miicadele konusunda z-aten dugiik olan kamu ve sivil toplum bilincinin daha da arttrtlmast, bolgesel iletigim aflannrn ust seviyelere grkarrlmasr, ulkesel di.tzeyde sa$ltk reformlannln daha da geligtirilerek uygulanmasr ve bunlara iligkin sa$ltklt istatistiklerin tutularak paylagtlmastdtr. 2.3.Tiirkiye'nin Turk Cumhuriyetleri'ne Yonelik Kalkrnma Yardtmlarr iligkisi Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri'ne yonelik kalkrnma yardrmlartntn onemi bu iilkelerde yukanda ortaya konan a{rr egitim ve sa$hk gibi temel sosyo-ekonomik sorunlann azaltrlmasr diigunuldti$unde daha da anlamh hale gelmektedir. Gergekte de o'world Ilealth Organisation, WI"IO t?egional Office for Europe, Sixth CAt?lNI:ONtl'l- Meeting on Cooperation in the f:ield of llcalth Slatistt'cs and lnforntation, Iteport on a WI lo Mecting Bishkck, Kyrgyzstan, 9-1 1 Ekim 200 1 ; (htlp://www.euro.who.invdocumenl/117 5674 pdfl ut l'he World Bank, "Central Asia Aids Project l-aunched", Pres Release,12 Mayts, 2005; (http://web.w orldbank.org/wi3si1"e/ex'feilnat./counl'ries/ecaiixt/ex-iecaitegi'opfieanu'ur:xtecaii EGI'OPIIIVAIDS/0,,contentMDK:20488295-menuPK:571178-pagePK:34004173-pil)K:34003707-t hesitepk:57 1 1 72,00.htm1). u' Bkz., United Nations Development Progranrme (UNDP), Central Asia Huntan Development Report, s. 149; Svetlana Ancker, "I IIV/AIDS: Security 'l'hreat in Central Asia?", s. 59-60. 51

J Gtiner CIZXaN Turkiye'nin kalkrnma yardrmlarrnrn buyrik krsmr Tiirk Cumhuriyetleri'nde sosyoekonomik altyaprlarrn geligtirilmesi yonunde kullanllmaktadrr. Turkiye'nin safladr{r kalkrnma yardrmlanntn bu yonde kullanrlmasr da do$aldrr. Qrinkri Tijrk Cumhuriyetleri'nde ozellikle egitim ve sa$lrk alanlarrnda ya$anan buyuk sorunlann devamr durumunda, Turkiye bu co$rafyada ne ortaya koyduflu modelin uzun vadede bagarrsrnr sa$layabilir, ne de bolgeye yonelik gegitli drg politika hedeflerini gergeklegtirme olana{r bulabilir. Onceki krsrmda ortaya konmaya gahgrldrgr gibi, Turk Cumhuriyetieri etkili ve sorumlu yonetim, e$itim ve sa$lrk alanlannda ciddi sorunlar yagamaktadrrlar. Turkiye 1992-1996 doneminde geligmekte olan ulkelere yonelik sa$ladl$r toplam 1 milyar 855 milyon dolar kalkrnma yardrmlarrnln (resmi kalkrnma yardrmlal ve ozel aktmlarrn) n/o 86,s'ini acil sorunlannrn hafifletilmesi ve Turkiye ile siyasi, ekonomik ve kulttirel iligki a{larrnrn kurulmasr ve geligtirilmesi amacryla Tiirk Cumhuriyetleri'ne vermigtir.to Bu doneme iligkin diger dikkat geken bir nokta da, Ttirkiye'nin -frirk Cumhuriyetleri'ne sa$ladrgr yardrmrn buyuk bir krsmrnrn sadece 1992 yrhnda verilmig olmasrdrr. Turkiye'nin 1992'de Ttirk Cumhuriyetleri'ne yonelik yardrmlartnda en fazla payr en kalabahk nufusa sahip Ozbekistan (755 milyon dolar) almtg, bunu Kazakistan (216 milyon dolar), Turkmenistan (94.5 milyon dolar), Azerbaycan (37 milyon dolar) ve Krrgrzistan (26 milyon dolar) izlemigtir.tl Turkiye'nin Turk Cumhr-rriyetleri'ne 1992 yrhnda 1 milyar dolarr agan miktarda yardrm yapmasl brr ulkelerin ba{rmsrzhkla birlikte oraya Erkan veya daha da aqtrlagan sorunlartnl azaltmakla ilgilidir. Yine Turkiye eksenli ekonomik, sosyal ve kulttirel faaliyetlerin geligtirilmesinin amaglandlfrr da soylenebitir. Bu da dogal olarak en kalabalrk ulke olan Ozbekistan'rn daha fazla kalkrnma yardrmr almasr sonucunu ortaya gtkarmlgtrr. Yukarrda ifade edilen yardlm miktarlannrn da$rlrmrndan da goruldii$u gibi, Ttirkiye henuz 1992'de jeopolitik bir gereksinime baglt olarak yardrm yapmayl tercih etmemigtir. 'trirkiye aynt donemde Trirk Cumhuriyetleri'ne e{er jeopoiitik bir kaygr igerisinde kalkrnma yardrmr sa$lamayr '" 1992-1996 donemindc Tiirkiye'nin drg yardtnr istatistiklerini tutan l)evlct l)lanlarna'f'egkilatr'nrn (l)pt) vcrilerine gore,'l'lirkiye bu 4 yrlhk doncmde toplanr 128 ulke, ozcrk bolge vc topllrlu$a kalkrnma yardtmt yapmrgttr. [Ju donemde, DP'l' taraflndan 4 kategoride toplanmrg olan 'l'urkiye'nin drg yardtmlanntn hcpsi kalkrnma yardtmt kapsamrna gircn yardrmlardrr. Ilr-rnlar krsa siireli cgitirn, staj, inceleme gezisi, toplantr/senriner tun-i aktiviteleri ieercn teknik yardrm; ilaq, grda, giyccck vb tlirleri leeren insani yardim; inrtiyazh krediler, Eximbank krcdilerini ve scrrlayc akrrnlalnr igercn ckonomik yardrmlar; vc sosyal ve bilinrscl faaliyetlcri igercn toplantr, gezi kitap basrmr galrqnralannr igercn klilturel ve bilimsel yardtnrlarr kapsamaktadrr. 'f.c. Ilagbakanhk Devlct planlama 'l'cskilatr, T'ilrkiye'nin lkili Dtp Yardtnlan (1992-1996), (Ankara: DpT', '1998). t' A.g.e., s. 9. 52

Kalktnma Yardtmtnda Oncetikler ve Ttjrkive Cumhurivetj Orneqj A benimseme yoluna gitseydi, o donemde Ermenistan ile Dagllk Karaba{ anlagmazll$r nedeniyle savag iginde olan Azerbaycan'a sa$ladlgr kalkrnma yardrmr miktart 37 milyon dolar ile 4. srrada yer almazdr. Ancak, Tiirkiye krsa surede Azerbaycan'ln sava$ dolayrsryla sorunlarrnrn arttr{rnr ve bu ulkenin jeopolitik onemini gormugtur. Bundan dolayr 1993'de Turkiye'nin di$er Turk Cumhuriyetleri'ne saqladr$r kalkrnma yardrmlarrnda bir azalma meydana gelirken, Azerbaycan'a yonelik olarak 121 milyon dolara grkmrgtrr.t2 Tr-irkiye'nin 1997-2003 donemi kalkrnma yardrmlarr hesabrnr tutmakla gorevli Devlet istatistik Kurumu'na gore de ulkenin Turk Cumhuriyetleri'ne yonelik kalkrnma yardrmlannda bazl noktalar goze garpmaktadrr. Her geyden once, 6 yrllrk donemi kapsayan bu si.irede Turkiye'nin toplam 1,9 milyar dolar kalkrnma yardrmr faaliyeti igerisinde (bu donemde toplam resmi kalklnma yardrmr 538 milyon dolar olmugtur) Turk Cumhuriyetleri'nin payr onceki 4 yrllrk doneme gore azalmrg, ancak genel toplam iginde ilk srralarr almaya devam etmigtir. Bu donemde de genel toplamda en fazla yardrm yaprlan ilke 223 milyon dolarla Ozbekistan olurken, onu Turkmenistan (220 milyon dolar), Azerbaycan (157 milyon dolar), Kazakistan (120 milyon dolar) ve Krrgrzistan (27 milyon dolar) izlemigtir.t3 Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri'ne yonelik kalkrnma yardrmlarrnda ozellikle 1999-2001 arasrndabazr ulkelere yonelik kriguk artrglar olsa da onemli bir drigiig trendine girdi$i gorulmektedir. Bu drigug trendi o donemde Turkiye'nin ekonomik kriz yagamaslnrn bir yansrmasr olarak belirmig, 2002 yrlrndan itibaren kuguk de olsa tekrar bir artrg e{ilimine girmigtir.t4 Ozellikle bu donemde dikkat geken en onemli noktalardan biri, Ozbekistan'a daha once yaprlan ve on milyon dolarlarla ifade edilebilecek kalkrnma yardrmr miktarlarrnrn 2000-2002 doneminde yuzbin dolarlar seviyesine inmig olmastdtr. Ozbekistan'a 1997'de yaklagrk 78.7 milyon dolar olan kalkrnma yardtmt miktan 2000 yrhnda 276,1 bin dolara dugmug, 2001'de 360.3 ve 2002'de de 600 bin dolar olmugtur. Ozbekistan'a yaprlan teknik yardrmlar 2003'den itibaren yeni bir artrg trendine girerek 40.5 milyon dolar olarak gergeklegmigtir. 2000-2002 doneminde Ozbekistan'a yaprlan kalkrnma yardlmlarrndaki azh{rn sebeplerinden birisi Tiirkiye'nin ekonomik bir kriz yagamasrdrr. Ancak aynr doneme iligkin Turkiye'nin aynr ulkeye yonelik kalkrnma yardrmlannrn di$er Turk Cumhuriyetleri'ne yaprlan yardrmlann oldukga gerisinde kalmasrna, Ozbek muhalif '' A.g.e. t3 Nukrettin Parlak, Orta Asya-Kafkasya-Batkan t /tketeriyte ltigkiter ve 'l-tirk DtS Yardtmlan (1992-2003), (Ankara: TiKA, 2007), s. 79; 'hirkiye igbirliqi ve Kalkrnma idaresi Bagkanhgr 1lircn), Ttirkiye Kdhnna Yardtmlan Raporu - 2004, s. 11. 7a Nukrettin Parlak, Orta Asya-Kafkasya-Balkan tjtketeriyte itip*iterve Ttirk Dry Yardtmlan (1992-2003), s. 79. 53

I Grin", OzxaN lideri Muhammed Salih'in 1999'da Turkiye'ye sr$rnmasl sonrasl iki ulke iligkilerinde ortaya gtkan siyasi kriz yol aemrgtrr. Qunku krizle birlikte Tagkent yonetimi ulkede bulunan Ttirk okullarrnr kapatmrg ve Turkiye'de o[renim goren Ozbek o{rencileri geri gagrrmrgtrr.ts Turkiye'nin 2001'de kargrlagtrgr ekonomik krizi a$maya baglamasr ve 2002 yrhnda tek parti gofunluk hukumetinin kurulmasr ulkede belli oranda bir istikrar ortamt sa$lamtgtrr. Dogal olarak Turkiye'nin siyasal istikrar ortamrnda ekonomik anlamda btiyumeye baglamasl, onun kalkrnma yardrmlarrnr da miktar, alan ve nitelik baklmlndan arttrmtgttr, Yeni donemde Turkiye'nin kalkrnma yardrmlannr koordine etme gorevini devralan TiKA, bu konuda Turkiye'nin grkarlarrnr gozeten ve geligtiren yeni bir vizyon belirleyerek bunu uygulamaya sokmugtur. Ttirkiye TiKA'nrn koordinatorlugunde yunitulmeye baglanan kalkrnma yardrmlan faaliyetleri igerisinde bir yandan Turk Cumhuriyetleri'ni ve Balkanlar'r merkez almaya devam ederken, di$er yandan da co$rafi anlamda Ortado$u ve ozelikle de Afrika'ya agrlarak gtkarlarrnt tanrmlamada yeni bir derinlige ulagmrgtrr. Her geyden once Turkiye'nin 2004'de 1.128 milyar dolar ve 2005'de de 1.050 milyar dolar olan kalkrnma yardtmlart, 2006'da buyuk bir slgrama yaparak 1.709 milyar dolara grkmrgtrr. Yine bu donemde dikkat geken en onemli geligmelerden birisi de, Trirkiye'nin resmi kalkrnma yardrmlarrnrn toplam kalkrnma yardrmlan igerisindeki paylnln buyuk bir artrg gostermesidir. Tiirkiye'nin resmi kalkrnma yardrmlarr miktan 2003'de 25 tilke iqin 66 milyon dolar, 2004'de 72 li'lke igin 339 milyon dolar ve 2005'de 88 ulke igin 601 milyon dolar iken, 2006'da 126 ulke igin 714 milyon dolara yukselmigtir.t6 Turkiye'nin 2006 yrh igerisinde kalkrnma yardrmlan kapsamrnda gergeklegtirdigi toplam 2620 proje ve faaliyetten 913'u Kafkasya ve Orta Asya ulkelerine yonelik galtgmalardrr. Bunu strayla 537 proje ile Balkanlar ve Do$u Avrupa, 236 proje ile Afrika, 181 proje ile Orta Do{u, 110 proje ile Guney ve Uzak Do$u ve37 proje ile de diger ulkeler izlemigtir." 2005 ve 2006 yrllarrnda sadece Krrgrzistan, Kazakistan ve Azerbaycan Turkiye'den en Eok kalkrnma yardrmr alan ilk 5 ulke iginde yer almrgttr. 2005 yrlrnda Ttirkmenistan 1 1. slrayl alrrken, Ozbekistan, Ukrayna, Gurcistan ve Mo$olistan'rn gerisine dugmugtur. 2006 yrhnda Turkmenistan, Turkiye'den en fazla kalkrnma yadrmr alan 6. ulke konumuna grkarken, Ozbekistan Gurcistan ve Tacikistan'rn ardrndan ancak 10. srrada yer alabilmigtir.ts Turkiye Ttirk "'l'ayfun Devecio{lu, "Gergin itigt<i", Sabah,22llaziran 1999; (http://arsiv.sabah.com.trl19991061221y3 1.html). tu -tilrkiyc igbirliqi ve Kalkrnma idaresi t3agkanhqr (TiKA), ltirkiye Kalktntna Yarthmlan l?aporu-2006, s 26 ve 31. 77 ^A.O.C.. S. f,). 'o A.g."., s. 5B-59. 54

Kalktnma Yardtmtnda Oncetikter ve Ttirkiye Cumhuriycti Ornegi I Cumhuriyetleri'ne yaptlgr kalkrnma yardrmlarr miktarrndan az da olsa, bolgede jeopolitik ve ekonomik anlamda rekabet igerisinde oldu$u Rusya Federasyonu'na da 6.5 milyon dolarr bulan kalkrnma yardlmr yapmrgtrr.te Turkiye'nin 2004-2006 donemine iligkin Ttirk Cumhuriyetleri'ne yonelik kalkrnma yardrmlannrn niteliqine bakrldr[rnda, bu yardrmlartn agrrhkh olarak sosyal igerikli proje ve faaliyetleri igeren e$itim ve sa$hk alanlartna yaprldrklarr goriilmektedir, Bu 3 yrlhk donemde Turkiye'nin 10 Asya ulkesine yonelik gergeklegtirdi$i 328 egitim proje ve aktiviteden 185'inin Tiirk Cumhuriyetleri'ne yonelik oldu$u gorulmektedir, E$itim alanrndaki bu proje ve aktiviteler e$itim kurumlarrnrn ingasr, tamiri, e$iticilere ve o$rencilere yonelik e$itim faaliyetlerini kapsamrgtrr. Turkiye'nin bu donemde genel olarak egitim alanrnda Asya ulkelerine yonelik safladt$t kalkrnma yardrmlarrnda her ne kadar Turk Cumhuriyetleri ilk srralarr alsalar da, aynr alanda buyuk sayrlabilecek okul ingasr ve tamirinde Afganistan ve Gtircistan'rn daha on plana grktrklarr gorulmektedir. 2004-2006 doneminde Ttirk Cumhuriyetleri'ne yonelik 185 e$itim projesi igerisinde biiyuk nitelikte olan okul ingasr ve tamiri ancak 15 bin o$renciye hizmet verecek nitelikte 13 projeyi igermigtir. Geriye kalan e$itim gahgmalarr ise gegitli duzeylerde egiticilerin ve o$rencilerin efiitimi alanrnda gergeklegtirilmigtir. Aynr doneme iligkin Afganistan'da 35.800 o$renciye yonelik 23 proje gergeklegtirilirken, Gi.ircistan'da '14.500 o$renciye hizmet verecek nitelikte 12 buyuk e$itim projesi gereeklegtirilmigtir.80 2004-2006 doneminde buyuk egitim projeleri alanlannda Afganistan ve Gurcistan'rn daha fazla on plana grkmasr bu iilkelere iligkin bazt oncelikli durumlardan kaynaklanmrgtrr. Afganistan Amerikan iggali sonrasr yeni bir yaprlanma siirecine girmig, Turkiye de bi.iyuk miktarda kalkrnma yardrmlarr sa$layarak bu yeni surecin onemli bir pargasl haline gelmigtir. Gtircistan ise 2003 yrlr sonundan beri bir yandan Rusya ile onemli siyasi ve ekonomik sorunlar yagarken, ulke igerisinde de siyasi ve sosyo-ekonomik galkantrlar yagamaktadrr. Bu suregte ig ve drg geligmeler Gurcistan'da sosyo-ekonomik hayatr daha olumsuz yonde etkilerken, Ttirkiye Rusya'nrn yerini alarak aynr iilke igin en fazla ticaret yaptrgr ulke konumuna gelmigtir. Do$al olarak bu geligmeler neticesinde Turkiye kendisi igin ekonomik ve siyasi agrdan son derece onemli bir konuma sahip Gtircistan'da e[itim yardrmlannr artrrmrgtrr denebilir. 2004-2006 doneminde Ttirkiye'nin 9 Asya iilkesinde gergeklegtirdifli 79 saflrk proje ve faaliyetten 20'si Tiirk Cumhuriyetleri'ne yonelik olmugtur. Bunlar igerisinde t' A.g..., s. 59-60. Rusya Federasyonu'na yaprlan bu yardrm her ne kadar bu ulkede yagayan Turk topluluklannrn kalkrnma sorunlarrna yonelik olsa da, aynr ulkenin toplumsal bang ve refahrna katkr sa$lamasr anlamrnda onemli bir gosterge olarak kabul edilebilir. 80 Turkish International Cooperation and Development Agency (TIKA), 2004-2006 Combined Annual Reporl, (Ankara: TIKA, 2008), s. 36-39. 55

I Griner OZKAN de Ozbekistan, Krrgrzistan strastyla 8 ve 6 projeyle ilk srralarr ahrken, Azerbaycan, Kazakistan ve Turl<menistan'da sadece 2'ger proje gergeklegtirilebilmigtir. Yukanda ifade edilen sebeplere ba$h olarak yine saflrk alanrnda da Gurcistan 5 proje ile onemli bir yer altrken, Afganistan'a yonelik 46 saghk projesi hayata gegirilmigtir. Turkiye'nin 79 sa$hk proje ve faaliyetinden 28'i hastane ingasr, tamiri ve yonetimi alanlan ile24'i gegitli sa$hk ekipmanlannrn sa$lanmaslna yonelik ve yaklagrk 125 bin kigiye hizmet verebilecek nitelikte proje ve faaliyetleri kapsamrgtrr. Geriye kalan saflltk proje ve faaliyetleri ise butun bolge igin son derece onemli egitim uzmanlarrnrn e$itimi, koruyucu agrlama ve sa$hk taramasr gibi yriz binlerce bolge insantntn yararlanmaslna yonelik Eahgmalar niteli$indedir.8l Saghk alanrnda bir onceki ktstmda vurgulanan bolgesel igbirliginin onemine yaprlan vurgu dikkate ahndr{rnda, Turkiye'nin Asya genelinde 9 iilkeye yonelik saghk alanrnda gergeklegtirdigi proje ve faaliyetleri kayda deger niteliktedir. Bu anlamda ozellikle Afganistan'da gergeklegtirilen buyuk kapsamh ve on binlerce insanrn yararlanabildigi saghk proje ve gahgmalarrnrn bu rilke iein oldugu gibi butun Orta Asya ve otesi igin de btiytik oneme sahip oldugu aerktrr. Yine de, Turkiye'nin bolgeye yonelik gergeklegtirdi$i saghk faaliyetlerini artrrarak surdurmesi yanrnda, Ozbekistan'da ttiberkuloz hastahgrna yonelik biri rehabilitasyon di$eri de ekipman saglamak yonunde olan gahgmalannr diger bolge tilkelerini ve HIV/AIDS hastahfrrna kargr onlemleri de kapsayacak gekilde artrrmasr, bolgenin bu hastahklar konusunda kargrlagtr{r sorunlarrnrn azaltrlmasr baklmrndan oldukga onemli oldugu soylenebilir. Turkiye, Turk Cumhuriyetleri'nde idari ve di$er sosyal altyapllarrn geliqtirilmesi gabalarrna da btiytik onem vermektedir. Ornegin Ttirkiye bu amaca yonelik 2004-2006 doneminde 10 Asya ulkesinde insan kaynaklarrnrn geligimi, kurumlann finansal olarak desteklenmesi, sivil toplum orgutlerinin desteklenmesi, ekipman ve danrgmanhk hizmetlerini ieeren 168 proje ve faaliyet gergeklegtirmigtir. Daha spesifik olarak, bu projeler ozel ve kamu sektorunde finansal yonetim ve denetim mekanizmalartntn geligtirilmesi, polislerin gegitli uzmanhk alanlannda eiitimi, askeri akademilerde egitim, yerel yonetimlerin ve istatistik uzmanlannrn e{itimleri ve ekipman sa{lanmaslnt kapsayan pek gok alanr kapsamaktadrr. Aynr doneme iligkin bu tur proje ve faaliyetlerde Tiirk Cumhuriyetleri (Azerbaycan'da 36, Krrgrzistan'da 18, Ozbekistan'da ve Turkmenistan'da 16'gar ve Kazakistan'da 15 proje) onceligi almlgttr.82 Turkiye kalkrnma yardrmlarrnr verirken yardrmlarrn ulagtrnlaca$r tilkelerin ihtiyaglarrnr ve elbette kendi tercihlerini dikkate almakta, ancak bu yardlmlarr higbir kogula ba$lamamaktadrr. Bu anlamda gu ana kadar u' A.g..., s. 43-46. ut A.g..., s. 47-50. 56

I(alktnnta Yardtrntnda Oncelkter ve T'tirkiye Cumhuriyett Ornegi A Turkiye'nin bu tilkelerden etkin ve sorumlu yonetim anlaylglnln ve uygulamalartntn geligtirilmesi anlamrnda bir talebi olmamrgtrr, Turkiye'nin boyle bir talebinin olmasr durumunda, bunun etkili olabilmesi ihtimali de ashnda zor gozukmektedir. Turkiye'nin daha fazla etkin ve sorumlu yonetim talebi kargrsrnda Tiirk Cumhuriyetleri'nin - Ozbekistan ile ABD arasrnda Andican olaylarrndan sonra gorulduqu gibi - Turkiye'den bogalan eksikliqi bagka ulkelere (Rusya, Qin, iran vs) daha fazla yanagarak kapatmalan gayet olasrdrr.b3 Bunun bilincinde olan TLrrkiye, Turk Cumhuriyetleri'nde en azrndan kamuda yonetim anlayrgrntn ve sivil toplum kuruluglarrnrn geligimlerine yonelik birgok faaliyete a$rrhk vermektedir. Sonug olarak, Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri'ne sa$ladtgr kalkrnma yardrmlarrnrn bu ulkelerin temel sorunlarrnr qozebilmesi mumkun olamasa da, sorunlartn daha da derinlegmemesi yonunde veya azaltrlmasr anlamrnda faydasr oldu$u agrktrr. Dolayrsryla Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri'ne yonelik kalkrnma yardrmlannrn, T-urkiye'nin bu ulkelerle olan iligkilerinde son derece onemli bir katalizor gorevi uslendigini soylemek yanhg olmaz. sonu9 Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri'ne yonelik kalkrnma yardrmlart davrantgt, kalkrnma konusunda devam eden kuresel Eabadan ve bu yardrmr yapan ornek ulke davranrglanndan farklr degildir. Zengin ve yoksul ulkeler arastndaki ugurumun giderek daha da derinlegmesi, sa$hk, e{itim, altyapr gibi sorunlartn daha da a$rrlagarak bolgesel ve kuresel guvenlik ve istikrarr tehdit eder hale gelmesi, Binytl Kalkrnma Hedefleri gergevesinde hemen hemen butun dunyayt belli olgude harekete gegirmigtir, Turkiye de doqal olarak bu gabaya katrlarak destek vermig ve vermeye devam etmektedir. Diger yandan, Turkiye'nin de kalkrnma yardrmlan konusunda benzeri ulkeler gibi gegitli etnik, siyasi, insani ve jeopolitik sebeplerden 83 Ozbekistan'da islam Kerimov yonetiminin Andican kentinde halkrn gosteri yaparak daha fazla demokrasi ve ozgrirluk taleplcrini Mayrs 2005'de silah kullanarak ve ytizlcrcc gostericiyi oldurcrek bastrrmasr sonrasr, ABD Tagkent yonetimini geg de olsa insan haklartna saygtlt olmast yonunde elegtirmigtir. Bunun uzerine 1'agkent yonetirni ABD'den ulkesinde Kargt-Flanabad'daki Amerikan askeri usslinu 180 giin igerisinde kapatnrasrnr istemig ve bunu da saglamrgtrr. Ozbekistan'rn ABD'den bu talebini 'l'emmuz 2005'dc $io Astana zirvesinden sonra yapmasr ve aynr ulkenin daha sonra llaziran 2006'da da OGAO'ye tekrar katrlmasr bu anlamda tesaduf olmasa gerek. Bkz., Matteo Fumagalli, "Uzbekistan llejoins the CS' O: Are Russian-Uzbek llelations Heading toward Mutual Entrapment?", Central Asia-Caucasus Analyst, Bi-Weekly Briefing, Cilt: B, Sayr: 20, 1B Ekim 2006; (http://www.cacianalyst.org/newsitel?q=no6",0154); Rustan Burnashev & Irina Chernykh, "Changes in Uzbekistan's Military Policy afterthe Andrjan Events", China and Eurasia Forum Quarterly, Cilt: 5, Sayr: 1, 2007; (http://www.silkroadstudies.org/new/docs/cef/(luarterly/febn"rary 2007/8urnashev-C hcrnykh.pdf). 57

I Grir", OzxaN dolayr daha faz-la a$rrhk verdi$i bolgeler ve ulkeler vardrr. Trirkiye yardrmlarrnr daha gok Kafkasya ve Orta Asya Turk Cumhuriyetleri'nde yo$unlagtrrmaktadrr. Titrkiye'nin yo$un olarak 1992'de baglayan kalkrnma yardrmlarr oncelikli olarak komunist rejimlerden grkarak baflrmsrz olan, aynt zamanda a$rr sosyal ve ekonomik ve siyasal sorunlar yagayan ulkelere yonelik yaprlmrgtrr. Alanr, niteli$i ve miktarr artarak devam eden bu yardrmlartn her geyden once kuresel gergevede yoksullu$un azalttlmasl, sosyo-ekonomik sorunlarrn giderilmesi ve daha faz-la guvenlik ve istikrar anlayrglna katkr safllamasr bakrmlarrndan sorumlu bir devlet davranrgr olarak de$erlendirilmesi yerinde olur. Gunumuzde artrk Balkanlardan Mo[olistan,a ve Rusya'dan Senegal'e kadar uzanan ue krtada onlarca rilkeye kalkrnma yardrmr sa$layan Turkiye, kuresel boyutta sosyal ve ekonomik kogullarrn daha da iyilegtirilmesi gabasrna destek veren onemli ulkelerden biri haline gelmigtir. Turkiye'nin kalkrnma yardlmlan sagladr$r britun bu co$rafyanrn yoksulluk, salgrn hastalrklar ve e{itim gibi temel sosyal sorunlarda dunyanr n en fazla yardrma ihtiyag duyan bolgeleri arastnda yer almasr, bu anlamda Trirkiye'nin de Binyrl Kalkrnma Hedefleri'nin hayata gegirilmesi noktaslnda katkrlarr oldukea dikkate deger bir geligme sayrlabilir ' 2006 yrll itibariyle Turkiye'nin resmi kalkrnma yardrmr ulagtrrdrgr tilke saylst 127'ye ulagmrg ve bununda 10f i OECD-DAC kriterlerine gore yardrm alan ulke stntft igerisinde yer almrgtlr. Turkiye gahgma yaptr$r co$rafyalarda kendi galrgmalartna ek olarak, di$er ulke ve uluslararasr kalkrnma yardrmr kuruluglarryla da igbirligi faaliyetlerini yo$unlagtrrmrgtlr. Turkiye,nin kalklnma yardrmlart anlamtnda 2004'den bu yana kat etti$i ilerleme, kalkrnma yardlmlarrnr koordine etmekle gorevli kurumu TIKA'nrn etkinli{ini daha da artrrarak koordinasyon ofisi saytstnln aynr donemde 1 1'den 22'ye artmasrnda da ortaya gtkmaktadlr. Btittin bunlarla birlikte Turkiye 2005 ve 2006'da resmi kalkrnma yardlmlartntn gayri safi milli hasrlasrna oranrnda srrasryla % 0,17 ve % 0,lB rakamlanna ulagmayr bagarmrgtrr,8a Turkiye'nin artan kalkrnma yardrmlarrnda Trirk Cumhuriyetleri'nin onceli$i almastntn, Turkiye aglstndan bolge ulkelerinin ekonomik, etnik, insani, siyasi ve jeopolitik onemiyle de yakrndan ilgili oldu$u gorulmektedir. Turkiye'nin kalkrnma yardrmlarrnda Turk Cumhuriyetleri'ne oncelik vermesinde bu bolgenin Turkiye,ye olan yakrnlr{1, ktjlturel agrdan benzer toplumlara sahip olmalarr ve sa$layaca$r ekonomik ve jeopolitik fayda gibi faktorler etkili olmugtur. Turkiye, Trjrk Cumhuriyetleri'nin guqlu devletler olmalannr ve gevre ulkelerine trcaret, enerii 8a Bu konuda AB, yeni uye olan 10 ulke igin resmikalkrnma yardrmr miktarlannr 2015 yrhna kadar gayri safi milli hastlalanntn %0,33 oranlna glkarmalannr hedef olarak koymu;tur. AB Komisyonu yeni 10 uyeden 2015 yrh hedefine ulagmadan once o/o 0,17'lik bir ara hedefi de 2010 yrhna kadar saglamalarrnt ongormektedir. 'l'tirkiye'nin 2005 ve 2006 yrlr resnri kalkrnma yardrmlan oranlarr dligunuldu0tinde A[3'ye yeni uye 10 ulkeden gok daha once bu hedefi yakaladr{r gorulmektedir. 'l'urkiye igbirligive Kalkrnma idaresibagkanhgr (l'ika), 'ftirkryekalktnnta yardnttart Raporu.s.19. 5B

lhlktnma Yardtmtnda Oncelikler ve Ttirkiye Cumhuriveti Orneqi I kaynaklarrnrn geeig yollarr, egitim ve sosyal iligkiler anlamrnda gok ba[rmlr olmamalannt tercih etmektedir. Gegmig komunist kimligin etkisi, Rusga'nrn devam eden yaygrnlr$r ve agrk denizlere kapah olmalarr bu devletleri drg etkilere oldukga agrk duruma getirmektedir. 'furkiye bu anlamda TLirk Cumhuriyetleri'nde demokratik siyasal anlayrgrn geligmesi, Tlirkge'nin eiitimde ve sosyal hayatta kullantmtnrn daha da yaygrnlagtrnlmasr ve ekonomik kaynaklannrn verimli bigimde de$erlendirilmesini savuna gelmigtir. Turkiye bu eksende hep "Turk modeli"nin izlenmesini ve enerji kaynaklarrnrn da 'turkiye i.izerinden dlrnya piyasalarrna tagtnmastnt onermi$, bu gabalarrnda da Azerbaycan'ln Latin alfabesine gegmesi ve Baku-l'iflis-Ceyhan ham petrol ile Baku-Tiflis-Erzurum do$al gaz boru hatlarrnr gergeklegtirmesiyle krsmen bagarrlr olmugtur. -l'iirkiye'nin hrzla artan kalkrnma yardrmlarr igerisinde Turk Cumhuriyetleri'nin en buyuk payr almaslnda, bu galrgmada ortaya konmaya galrgrldr[r gibi, bu ulkelerin ozellikle yonetim, egitim ve safllrl< alanlannda yagadrklarr a{rr sorunlann onemli etkisi vardtr. l'urk Cumhuriyetleri'nde yonetim alanrnda etkinlik ve sorumluluk bilincinin henuz yerlegmemig olmasr, bu ulkelerin ihtiyaqlarrnrn neler olduqunun belirlenmesi ve bu ihtiyaelann nasrl giderilebilecegi gibi pek Qok yonetimsel sorunlart beraberinde tagrmaktadrr. Turk Cumhuriyetleri'nde bu anlamda sorumlu yonetim anlaylglarr oldukga zayf duzeyde olup, bu ulkelerin siyasal yaprlannrn iginde bulundu$u gtkmaz, sorunlarrn Eozumunu hem geciktirmekte, hem de daha da a$trlagtrrmaktadrr. Turk Cumhuriyetleri yonetimlerinin bagta egitim alanrndaki verimsizlik ve yolsuzluk, ve aynca saflrk alanrnda hvla artan HIV/AIDS hastalr$r olmak izere, toplum geligimini derinden etkileyen sorunlarr bir an once azaltma gereklili$inin bilincine daha fazla varmalarr gerekmektedir. Kazakistan ve Azerbaycan'rn enerji gelirleri, diger Turk Cumhuriyetleri'ne gore daha on planda olan jeopolitik konumlarr ve etnik yaprlan, krsmen daha "rahai" bir siyasal ortama izin vermektedirler. Bunlar da bu iki rilkenin egitim, sa$hk ve diger sosyo-ekonomik geligmelerde daha faz-la yol almakta olduklarrnr gostermektedir. Klrgrzistan'da Cumhurbaganl Askar Akayev'in 2005'de devrilmesiyle ortaya grkan daha demokratik bir siyasal anlayrg, bu ulkeyi sosyo-ekonomik alanda daha fazla ilerleme noktastna henuz getirememigtir. Turkmenistan ve Ozbekistan'rn ise hala son derece kapalr ve baskrcr siyasal yaprlan nedeniyle, siyasal sistem, egitim ve saglrk alanlannda a$rr sorunlar yagadrklarr gonilmektedir. Bu sorunlarrn azaltrlmasr konusunda Turk Cumhuriyetleri'nin uluslararasr ve bolgesel igbirligi Eabalarrna katrlmalarr onemli saytlsa da, yine aynr ulkelerde yaganan derin yaprsal, siyasal ve alt yapr bozukluklanntn varlt$r, e$itim, saglrk ve gevre gibi pek gok acil sorunun gbzu)mesini geciktirmektedir. Tiirk Cumhuriyet)eri'nrn igrnde bu)unduk)arr bu sosyoekonomik sorunlartn en azrndan azaltrlmasr anlamrnda l'urkive'nin 1992'den bu 59

I Grir", Ozrclttt yana sa$ladr$l milyarlarca dolar kalkrnma yardrmr, Turkiye'ye sa$ladr{r duguntilen ve beklenen ekonomik, sosyal ve jeopolitik faydadan daha fazla oneme sahiptir. Turkiye ile l'urk Cumhuriyetleri kalkrnma yardrmr iligkileri, yine bagka benzer tilkeler arastnda oldu$u gibi, birtakrm sorunlardan da muaf degildir. Kendileri agtstndan onemli oldu{unu dligundul<leri bolgelere yonelik benzer kalkrnma yardrmr yapan bazr ulkelerin deneyimlerinde goruldugu gibi, Turkiye'nin de bazr Ttirk Cumhuriyetleri'ne sa$ladr$r kalkrnma yardrmlarrnda ikileminin oldu$u gorulmektedir. Turkiye, Turk Cumhuriyetleri'ne yonelik kalkrnma yardrmlan iligkisinde, bu ulkelerden demokratik uygulamalarrn yaygrnlagmasr ve uygulamaya konmast beklentisinden daha gok, en azrndan temel insan haklanna saygt beklemektedir. Bu saygrnrn yo$un bigimde ihlal edildigi donemlerde Turkiye'nin bazr Turk Cr-rmhuriyetleri ile siyasi iligkileri yanrnda kalkrnma yardrmlarr da olumsuz yonde etkilenmektedir. Sovyet dugunce ve yonetim anlayrgrnr tamamen atamamrg, hatta Ozbekistan ve Turkmenistan siyasi liderliklerinde agrkea goruldugu gibi bunu en katr bigimde hala surdurmeye devam eden devletlere kargr yaprlacak keskin elegtiriler, ekonomik kaynaklarr elinde tutan siyasi rejimlerden ziyade, bu tilkelerin a$rr yoksulluk, sa{hk ve e$itim sorunlarr ya$ayan halklarrnrn srnrrh miktarda da olsa yaprlan kalkrnma yardrmlartndan tamamen mahrum kalmalarr sonucunlr dogurabilmektedir. l'urk Cumhuriyetleri'nde siyasi iktidarlann ulkelerinin ekonomik de$erlerini kendi klan ve patronaj iligkilerinde kullanmalarr ve yolsuzluklarr onleme konusunda etkisiz- veya isteksiz olmalart, bu i.ilkelerin yoksullu$u agamamalarr ve dolayrsryla kalklnma yardrmlartna surekli ihtiyag duyacak duzeyde kalmalarrna yol agan onemli nedenler arastndadrr. Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri'ni iginde bulunduklarr yonetim zafiyeti konusunda elegtirmesi ve yaptr{r kalkrnma yardrmlannr bu ulkelerin demokratiklegme, insan haklarrna saygr veya daha fazla liberal ekonomi modelini benimseme kogullanna baflamasrnln, bu tilkelerin siyasi iktidarlanna kargl tehdit olarak algtlanmast olasrh$r hala gok ytiksektir. Bu anlamda Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri'ne yaptrgr kalkrnma yardrmlannr, bu ulkelerin siyasi yonetim tarzlartntn demokrasi yonunde degigime veya daha fazla insan haklarrna saygr gibi kogullara ba$lamasr buyuk olasrhkla olumlu bir sonug do[urmayacaktrr. Aksine Turkiye ile olan iligkilerinin bozulmasrna ve Ttirk Cumhuriyetleri halklannrn sorunlartntn daha da artmasrna yol agacaktrr. Bu anlamda Turkiye'nin Turk Cumhuriyetleri'ne yonelik kalkrnma yardrmlarrnl soz konusu ulke yonetimlerinin rlzast do$rultusunda artlrarak ve gegitlendirerek surdurmesi, en azrndan br-r cografyada yonetim baskrsl ile yoksulluk arasrnda srkrgmrg durumda bulunan genig halk yrirnlannrn temel sosyal ihtiyaglarrnrn krsmen de olsa hafifletilmesi bakrmrndan onemlidir. 60

Kalktnma Yardtmnda Oncetikler ve Ttirkive Cumhuriveti Orneoi I KAYNAKqA Asian Development Bank, "Technical Assistance for the ADS_-OSI Central Asia Education Cooperation Network", Ekim 2003 (http://www,adb.org/documents/ TARS/RE G/tar_reg_3 72 B B. pdf). Bal, idris, Turkey's Relations with the West and the Turkic Republics; The Rise and Fall of the Turkic States, (Aldershot: Ashgate, 2000). Behar-Ersanlr, Bugra, "Turkism in Turkey and Azerbailan in the 1990s", Eurasian Studies, Cilt: 3, Sayr: 3, Giiz 1996. Destler, M., "Education in Applied Economics in Central Asia: Findings and Recommendations", Mart 2000; (http://www.puaf.umd.edu/faculty/destler/cent ralasia. Findings. Recomendations. pdf). Devecio$lu, Tayfun, "Gergin iligki", Sabah,22Haziran 1999; (http://arsiv.sabah.co m.tri 1 999106122/y31.html). Fumagalli, Matteo, "Uzbekistan Rejoins the CSTO: Are Russian-Uzbek Relations Heading toward Mutual Entrapment?", Central Asia-Caucasus Analyst, Bi- Weekly Briefing, Cilt: B, Sayr: 20, 18 Ekim 2006; (http:i/www.cacianalyst.org/ne wsite/? q= node I 4254)', Katrk, Mevlut, "Sprit of Cooperation Dominates Turkic Summit", Eurasia Insight,20 Kasrm 2006, (http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav1 12006. shtml). Krastev, Nikola, "Central Asia: UNAIDS Chief Says Disease Spreading At Record Pace", RFE/RL,27 Mart 2008; (http:i/www.rferl.org/featuresarticle/20o810314f 5 7 5 0 3 A-0 807-4 49 5-A3A6-C F D D73 D 3 D4 7A. htm I ). OSCE, OSCE/ODIHR, Republic of Uzbekistan Presidential Election 2007,' (http : //www. osce. org/docum ents/od ihr/2007 I 1 2 I 289 40 *en. pdl). OSCE, "Kyrgyz Elections Fail to Meet a Number of OSCE Commitments in Missed Opportun tly", Press Release, Bishkek, 17 Aralrk 2007; (http://www,osce.org/ite ml2\914.html). OSCE, "OSCE/Office for Democratic Institutions and Human Rights, The Kyrgyz Republic Parliamentary Elections, 27 February - 13 March 2005", OSCE, OSCE/ODIHR Election Observation Mission Final Report, 20 Mayrs 2005; ( http : //www. o s ce. o rg /d o cu m e nts/o d i h r/ 200 5 I 0 5 I 144 5 6._en. p df). OSCE, "OSCE/Office for Democratic Institutions and Human Rights, Kyrgyz Republic Presidential Election, 10 July 20A5", OSCE/ODIHR Election Observation Mission Final Report, T Kasrm 2005; (http://www.osce.org/docume nts/odihr- ell2005l 121 17 585 en.pdl). 61

1 Gtiner )zxarv OECD, "Paris Declaration on Aid Effectiveness", Paris, $ubat 28 - Mart 2,2005; (http ://www. oecd. org/dataoec dl 1 1 I 4 1 I 3 44283 5 1. pd. OSCE, OSCE/Office for Democratic Institutions and Human Rights, Parliamentary Elections, 26 Arahk 2004, Limited Election Observation Mission Report, Warsaw, 7 Mart 2005; (http://www.osce.org/documents/odihr/200510314355.pd0. OSCE, OSCE/Office for Democratic Institutions and Human Rights, Republic of Uzbekistan Legislative Chamber Elections OSCE/ODIHR Needs Assessment Mission Report,20-22 Eylul 2004, 13 Ekim 2004; (http://www,osce.org/docum ents/odihr/200 4 I 1 0 I 37 23 _en. pd. Parlak, Nukrettin, Orta Asya-Kafkasya-Balkan Utkeleriyte itigkiter ve Ttirk Dry Yardtntlan (1992-2003), (Ankara: TIKA,2007) Robins, Philip, "Turkey's Ostpolitik: Relations with the Central Asian States", David Menashri (Der.), Central Asia Meets the Middle East, (London, Frank Cass, 1ee8). Rustan Burnashev & Irina Chernykh, "Changes in Uzbekistan's Military Policy after the Andijan Events", China and Eurasia Forum Quarterly, Cilt: 5, Sayt: 1, 2007; Santiso, Carlos, "Good Governance and Aid Effectiveness: The World Bank and Conditionality", The Georgetown Public Policy Review, Cilt: 7, Sayt: 1, Guz 2001 Singh, Kavaljit, "Aid and Good Governance: A Discussion Paper for The Reality of Aid", Public lnterest Research Group, Ocak 2003, (http://www.11iacc.org/down I o a d/pa p e r/w S_5. 6_5 i n g h_f i n a l_p a per. do c). Svetlana Ancker, "HIV/AIDS: Security Threat in Central Asia?", Central Asia- Caucasus Institute & Silk Road Studies Program, China and Eurasia Forum Quarterly, Cilt: 5, Sayr: 3,2007; (www.silkroadstudies.org/new/docs/cefiquar terly/aug u st 20 0 7/Ancker. pdf). T.C. Bagbakanhk Devlet Planlama Tegkilatr, Ttirkiye'nin ikili Dry Yardtmlan (1992-1996), (Ankara: DPT, 1998). The World Bank, "Central Asia Aids Project Launched", Press Release, 12 Mayrs, 200 5 ; ( http : //we b. wo rl d b a n k, o rg /W B S I T E/EXT E R N A LIC O U N TR I E S/ E C A EXT/ EXTECAREGTOP H EANI UT/EXTECAREGTOPH IVAI D S/0,, contentmdk : 204 B 829S-menuPK: 57 1 1 7B-pagePK: 3400 417 3-piPK: 34003707-theSitePK: 5 7 1 17 2, 00.html). Turkish International Cooperation and Development Agency (TIKA), 2004-2006 Conbined Annual Report, (Ankara: TiKA, 2008). en 62

Kalkrnma Yardmtnda Oncetikter ve TArkiye Cunthuriyeti OrneQi I Turkiye igbirligi ve Kalkrnma idaresi Bagkanlrgr 1fircA;, Tt)rkiye Kalktnma Yardtmlan Raporu-2006, (Ankara: TiKA, 2006). United Nations, "United Nations Millennium Declaration: Resolution Adopted by the General Assembly", Resolution: Al55lL.2; (http://www.un.org/millennium/de claration/ares552e. htm). United Nations, The Millennium Development Goals Report 2007, New York,2007; (http ://www. un. org/mi llennium g oals/pd f/mdg200 7 pd UNAIDS, 2006 Report on the Global AIDS Epidemic; A UNAIDS 17th Anniversary Special Edition,2006, Annex 1 Country Profiles; (http://www.unaids.org/en/kn owledg ecentre/h IVData/Global Report/Default. asp). UNDP (United Nations Development Programme), Central Asia Human Development Report, UNDP, 2005; (http://hdr.undp.org/en/reports/regionalrepor ts/e u ro p eth e c i s/ce ntra l_a s i a_-.2 0 0 5 e n. p df). USAID, "Strategic Plan: Fiscal Years 2004-2009", U.S. Department of State, U.S. Agency for International Development; (http://www.usaid.gov/policy/budget/sta te _usaid strat*plan pdf). USAID, "Strategic Plan: Fiscal Years 2007-2012", U.S. Department of State, U.S. Agency for International Development, Mayrs 2007; (http://www.state.gov/docu ments/org anizalionl 8629 1 pdf) World Bank, "Azerbaijan: Health Sector Review Note", Cilt: 1, Haziran 2005; (http://siteresources.worldbank.org/intecaregtopheanut/resor,rrces/azh ealth-vol 1 -final _6-20-05_.pdf). World Bank, "Governance Matters 2007", Worldwide Governance Indicators 1.996-2006, Country Data Report for Kazakhstan; (http://info.worldbank,org/governan ce/wg i2007/pdf _country. asp). World Bank, "Governance Matters 2007", Worldwide Governance Indicators 1996-2006, Country Data Report for Kyrgyz Republiq (http://info.worldbank.org/gov ern an ce/w 9i2007 I p df--cou ntry. as p ). World Bank, "Governance Matters 2007", Worldwide Governance Indicators 1996-2006, Country Data Report for Azerbatjan; (http://info,worldbank.org/governanc e I w 9i2007 /pdf country. as p ). World Bank, "Governance Matters 2007", Worldwide Governance Indicators 1996-2006, Country Data Report for Uzbekistan; (http://info.worldbank.org/governanc e I w gi2007lpdf_-country. as p ). World Bank, "Governance Matters2007", Worldwide Governance Indicators 1996-2006, Country Data Report for Turkmenistan;(http://info.worldbank.org/governa 63

I Grin"t Ozxny n ce/wg i2 0 0 7/pd f_country. asp ). World Health Organisation, Global Tuberculosis Control: Surveillance, Planning Financing, World Health Organisation Report 2008; (http:l/www.who.int/tb/publi cati on s/g I o b a l_-re po ril 200 B I p dflfu I I re p o rt pd f). World Health Organisation, "Plan to Stop TB in 1B High-priority Countries in the WHO European Region, 2007-201 5", 2007 ; (http ://www. euro.who. int/documen tl9g10a9.pdl). World Health Organisation, WHO Regional Office for Europe, Sixth CARINFONET Meeting on Cooperation in the Field of Health Statistics and Information, Report on a WHO Meeting Bishkek, Kyrgyzstan, 9-11 Ekim 2001; (http://www.euro.w ho. invdocumenvet 567 a.pdf). United Nations, Millennium Project, Report to the IJN Secretary General, Investing in Development: A Practical Plan to Achieve the Millennium Development Goals, Millennium Project, London, 2005; (http://www.unmillenniumproject.org /reports/fullreport, htm). - "A CBO Study: The Role of Foreing Aid in Development", The Congress of the United States Congressional Budget Office, Mayrs 1997; (http://www,cbo.gov/ ftpdocs/0xx/doc8/foraid. pdf). - "Country Profile 2008, Uzbekistan", The Economist Intelligence tjnit ( http : //www. e i u. co m/re p o rt d l. a s p? i s s u e_i d= 1 423 1 3 9 527 &mo d e = pdf). - "Country Profile 2007, Azerbaijan", The Economist Inteltigence tjnit, ( http : //www. e i u. c o m/re p o rt*_d I. a s p? i s s u e _id=7 4232 3 0 5 9 & m od e = p df). - "Country Profile 2007, Kazakhstan", The Economist Intelligence Unit (http ://www. e iu. com/report_dl. asp? i ss ue i d=3 1 2607 G1 6&m od e= pdf). - "Country Profile 2007, Turkmenistan", The Economist Intettigence [Jnit,. (http : //www. e i u. com/report_dl. asp? is sue_id= 1 432003 s2b &m od e=pdf). - "Japan's Official Development Assistance, White Paper 2003: Goals of the Revised ODA Charter", Ministry of Foreign Affairs, Tokyo, 2005. - "Monterrey Consensus on Financing for Development", Monterrey Consensus of the International Conference on Financing for Development, Monterrey, Mexico, 1B-22Mart2002, United Nations, 2003; (http://www.un.org/esa/ffd/monterrey/m onterreyconsensus pdfl - "Turkmenistan: New Leader Brings Hope of New Opportunities", RFE/RL, 16 Mart 2007; (http://www.rferl.org/features/features*article.aspx?m=03 &y=2007 & i d= E4 F4 9 B 6 C - 9 9A C -47 C3 -BDBC -7 0 423 E 34 C 648 ). 64