ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI İNŞAAT/YIKINTI ATIKLARI YÖNETİMİ Prof. Dr. Mustafa ÖZTÜRK Müsteşar Yardımcısı Çevre ve Orman Bakanlığı ANKARA-2005-1 -
İÇİNDEKİLER 1.GİRİŞ 2. İNŞAAT/YIKINTI ATIĞI KAYNAĞI VE ÖZELLİKLERİ 3. İNŞAAT/YIKINTI BÖLGESİNDE KİRLİLİK 3.1. Atmosferik Kirlenme 3.2.Yer Altı Suyunun Kirlenmesi 3.3. Arazi Kirlenmesi 3.4. Diğer Emisyonlar 3.4.1. Gürültü Kirliliği 3.4.1. Toz Emisyonu 3.5.İnşaat/Yıkıntı Atıklarının Kirlenmesi 4. İNŞAAT/YIKINTI ATIKLARI YÖNETİMİ VE GERİ KAZANILMASI 4.1.Kaynakta Ayırma 4.2. Zaman Esaslı Ayırma 4.3. İnşaat/Yıkıntı Atıklarının Geri Kazanma Tesisinde Ayrıştırılması 4.4. İnşaat Atığı Oluşmasının Önlenmesi 4.5. İnşaat/Yıkıntı Atıklarını Geri Kazanma Hedefleri 4.6. İnşaat/Yıkıntı Atıklarının Geri Kazanılmamasının Nedenleri 5. İNŞAAT/YIKINTI ATIĞI GERİ KAZANMA TESİSLERİ 6.GERİ KAZANILAN İNŞAAT/YIKINTI ATIKLARININ KULLANIM ALANLARI 6.1. Alçı Malzemeler İçin Mevcut Pazarlar 6.1.1. Alçı Malzemeler İçin Potansiyel Pazarlar 6.2. Beton 7. KAYNAKLAR - 2 -
1.GİRİŞ Katı atıkların kontrolü ve yönetimi, modern toplumların en büyük sorunlarından biridir. İnşaat ve yıkıntı atıkları katı atıkların en büyük kısmını oluşturur. Bir mülkün veya bölgenin temizlenmesi ve/veya hazırlanması dahil, bir yapının veya alt yapı hizmetinin yapımı, yıkımı, yenilenmesi ve tamiratı sonucu oluşan atık malzemelere; inşaat/yıkıntı atığı diyebiliriz. Şehirlerde oluşan katı atıkların hacimsel ve ağırlık olarak %13-29 unu inşaat ve yıkıntı atıkları oluşturmaktadır. Özellikle doğal afetler sonucu bu oran %50 ye kadar çıkmaktadır. İnşaat ve yıkıntı atıkları konut veya ticari bina, yol ve köprü yapımı, yenilenmesi, tadilatı, tamiratı ve yıkım işlemi sonucu oluşmaktadır. İnşaat atıkları; konut, ticari ve belediye binalarının ve yolların/köprülerin yapımı esnasında ortaya çıkan katı atık maddelerdir. Yıkıntı atıkları, her türlü konut, ticari ve belediyeye ait binalar ile yol ve köprülerin tamiratı, tadilatı, yenilenmesi ve yıkımı esnasında ortaya çıkan katı atık maddelerdir. İnşaat ve yıkıntı atıkları bileşenleri; inşaat tekniğine, inşaatta kullanılan malzemelerin cinsine bağlı olarak değişmekle birlikte, tipik olarak betonarme, beton, sıva, tuğla, briket, tahta, cam, metal parçası (çelik, alüminyum, bakır, prinç), alçı kartonpiyer, kiremit, plastik, elektrik malzemeleri, borular ve asfalt gibi malzemeler içermektedir. Şekil 1. Yıkıntı Atıklarından Görüntüler İnert inşaat/yıkıntı atığı beton, cinder blok, taş, kil, briketler ve topraktan ibarettir. Beton, cinder blok, taş ve kil briketler kırıldıktan ve ufalandıktan sonra çeşitli uygulamalarda agrega olarak kullanılabilir. İnert malzemeleri ayırmak ve tekrar kullanılabilir hale dönüştürmek zaman aldığından, zaman zaman geri kazanılması problem olur. New Jersey de bu malzemeleri depolamak için 50 $/ton gibi ilave bedel alındığından dolayı agrega olarak başarılı şekilde geri kazanmak mümkün olmaktadır. Bugün çoğu Avrupa ülkelerinde toplanan inşaat ve yıkıntı atığının %80-90 ı geri kazanmak için ekonomik olarak fizibildir. Yıkıntı atıkları bugün inşaat sanayinde kullanılan ekonomik değeri olan bir malzemedir. İnşaat ve yıkıntı atıklarının inşaat sanayinde kullanılması ile birincil agrega kaynağı korunmuş olur. - 3 -
Deprem, fırtına, sel gibi doğal afetler sonucu önemli miktarda inşaat/yıkıntı atıkları oluşmaktadır. İstanbul da özellikle depremden sonra inşaat ve yıkıntı atık miktarında önemli bir artış olmuştur. Bu atıklar boş alanlar ile dolgu alanlarına gelişi güzel dökülmüştür. Bu alanlarda gelecekte olması muhtemel yeşillendirmenin önüne önemli engel olmuştur. Çünkü yıkıntı atıklarının döküldüğü yerlerde bitkilerin büyümesi mümkün değildir. Toprağın kimyasını olumsuz olarak etkiler. Bazı yerlerde dere kenarlarına dökülerek dere yataklarının daralmasına ve değişmesine, yol kenarlarına dökülerek kötü görüntüye, toprağın kirlenmesine ve kanalların tıkanmasına neden olmuştur. Çoğu ülkeler bu tür atıkların kontrolsüz olarak toprağa dökülmesini yasaklamıştır. Depolama alanına getirildiği zaman önemli bir bedel alınmaktadır. Yıkıntı atıklarının gelişi güzel yerlere dökülmesi sonucu çevrede oluşturduğu olumsuzluklar Şekil 2 de verilmiştir. İnşaat ve yıkıntı atıklarının özellikle ikincil hammadde olarak kullanımı özendirilmelidir. Doğal kaynakların korunması için bu işlem yapılmalıdır. Bu konuda gerekli yasal düzenlemeler de yapılmalıdır. Hammadde kaynaklarının sınırlı olduğu unutulmamalıdır. Yıkıntı atıklarından agrega üretiminin standartları geliştirilmelidir. Yıkıntı atıkları kullanılarak elde edilen agrega özendirilmelidir. Şekil 2. Yıkıntı Atıklarının Gelişigüzel Yerlere Dökülmesinin Oluşturduğu Kirli ve Kötü Görüntüler. Şekil 2 de görüldüğü gibi kontrolsüz bir şekilde gelişi güzel yerlere dökülen yıkıntı atıklarını ortadan kaldırmak belediyelere ek maliyet getirmektedir. Belediyeler atık üreticilerine ve taşıyıcılara yıkıntı atıkları için gerekli adresleri bildirseler hem böyle bir kirlilik olmayacak, hem de bu durum belediyelere ek maliyet ve işçilik getirmeyecektir. - 4 -
İnşaat alanında hizmet veren müteahhit çalışanları yıkıntı ve inşaat atıklarının kaynakta ayrı toplaması konusunda eğitilmelidirler. Böylece atıkların doğru ve kirletilmeden ayrıştırılıp depolanması mümkün olur. Değerlendirilebilir malzeme miktarı maksimum olur. İnşaat yapılacak bölgede müteahhit çalışmaya başlamadan önce inşaat ve yıkıntı atığı ile ilgili iş programını vermelidir. İnşat ve yıkıntı atıklarını nerede değerlendireceğini çalışma programında belirtmelidir. İnşaat ve yıkıntı atıkları depolama alanlarına belli bir bedel karşılığı alınmalıdır. Depolama alanlarında bu tür malzemeler ya günlük örtü malzemesi olarak kullanılmalı veya geri kazanılmalıdır. İnşaat ve yıkıntı atıklarının tekrar kullanımı çevresel açıdan da desteklenmelidir. Bu atıklar ekonomik hale getirilmeli, gelişi güzel yerlere dökülmesi önlenmelidir. İnşaat/yıkıntı atıklarının değerlendirilmesini etkileyen en önemli faktör taşıma, ekipman, yakıt ve işçiliktir. 2. İNŞAAT/YIKINTI ATIĞI KAYNAĞI VE ÖZELLİKLERİ İnşaat ve yıkıntı atıkları aşağıdaki gibi kategorize edilebilir. Bunlar; 1. Kazı malzemeleri: Bu kategoriye, kazı esnasında oluşan toprak, kum, çakıl, kaya parçaları, kil ve kazıdan çıkan tüm diğer malzemeler girebilir. Kazı esnasında bu tür atıklar oluşabilir. Bu tür atıklar ayrıca taşkın, heyelan gibi doğal afetler sonucunda oluşur. Bu malzemelerin kimyasal yapısı, kazının yapıldığı yerin doğal yapısına da bağlıdır. 2. Yol Yapımı ve Bakım Malzemeleri: Bu malzemeler, asfalt, kum, çakıl, metal, beton ve yol kazısından gelen kazı malzemeleri olabilir. Bu malzemeler, şehirlerde yer altı su ve atık su kanallarının ve elektrik malzemelerinin döşenmesi esnasında da oluşabilir. 3. Yıkıntı Atıkları: Bu malzemeler, toprak, çakıl, beton parçaları, kireçli sıva, briket, kaplama plakaları, alçı taşı, kum, işlenmiş taş ve porselenden ibarettir. Yıkıntı atıkları homojen değildir. Binaların ve diğer yapıların yıkımı esnasında oluşur. Atığın kompozisyonu, binanın/yapının tipine, yapısına, yapısında kullanılan malzemeye, yaşına, modeline ve boyutuna bağlıdır. Aynı zamanda tarihi, kültürel ve ekonomik değerine bağlı olarak da değişmektedir. 4. Çalışma Bölgesi Atık Malzemeleri: Bu tür malzemeler, tamir, destekleme, büyütme, genişleme ve yenileme işlemlerinden oluşan tahta, plastik, kağıt, cam, metal, lastik, boya, emaye, kaplama, tutkal ve diğer malzemelerden ibarettir. Yapı/altyapı inşaatı, yenilenmesi, tadilatı ve tamiratı, yolların ve köprülerin yapımı ve yenilenmesi ve diğer insan yapımı işler sonucu Avrupa Topluluğu ülkelerde yılda 180 milyon ton, Almanya da 30 milyon ton ve A.B.D. de 136 milyon ton inşaat ve yıkıntı atığı oluşmaktadır. A.B.D. de inşaat/yıkıntı atıklarının %43 konutlardan (58 milyon ton) %57 (78 milyon ton) diğer kaynaklardan oluşmaktadır. Bu atıkların %8 i yeni inşaat yapımından, %44 ü yenileme ve %48 i yıkıntı atıklarıdır. Sydney şehrinde oluşan inşaat/yıkıntı atığı miktarı toplam katı atığın %60 nı oluşturmaktadır. 1998 yılı verilerine göre Hong Kong da günde üretilen inşaat/yıkıntı atığı miktarı 32.710 tondur. İngiltere de yılda 53.5 milyon ton inşaat/yıkıntı atığı oluşmaktadır. Bu atıkların 27.4 milyon tonu (%51.2) depolanmakta, 21.2 milyon tonu (% 39.6) inşaat esnasında - 5 -
arazi kazanımında kullanılmakta ve 5 milyon tonu (%9.2) yeni ürün kazanmak üzere değerlendirilmektedir. İnşaat/yıkıntı atığı kaynağı, a. Yapı/altyapı inşaatı ve yıkımı atığı, b. Ulaşımla ilgili inşaat, yıkıntı ve tamirat atığı, c. Yol temizleme atığı, d. Doğal afet (fırtına, sel, deprem gibi) atığı, olmak üzere 4 ana grup altında toplanabilir. Bina inşaatı ve yıkıntısı atığı, konut ve konut dışı ticari binalar diye iki alt gruba ayrılabilir. Bina yapımı ve yıkıntısı atıkları, yeni bina yapımı veya mevcut binanın tadilatı, tamiratı ve yıkımı esnasında oluşur. Arazi temizleme atıkları, toplam inşaat/yıkıntı atıklarının önemli kısmını temsil eder. Arazi temizleme atıkları, ağaç yaprakları, ticari olmayan kereste parçaları, çalı veya ağaç dalları, küçük taş parçaları ve toprak içerir. Çoğu arazi temizleme atıkları toplanıp dolgu malzemesi olarak tekrar kullanılabilir. Yalova ve Düzce deki depreminden sonra İstanbul ve ilgili illerde yıkıntı atığı miktarı artmıştır. Her iki depremde bazı binaların yıkılması ve bazı yapıların hasar görmesi ve daha sonra yıkılmasından dolayı önemli miktarda yıkıntı atığı oluşmuştur. Kaçak yapıların yıkımı sonucu ve depremde hasar gören binaların güçlendirilmesi esnasında da önemli miktarda yıkıntı atığı çıkmaktadır. Mesken ve işyeri binası yapımı, konutların ve işyerlerinin (özellikle otellerin) tadilatı ve tamirat esnasında önemli miktarda yıkıntı atığı oluşmaktadır. Yol asfaltı yenilenmesi ve yama yapımı esnasında kullanılmış asfalt atığı oluşur. Köprü ve geçit yapımı, tamiratı ve yıkımı sonucu da inşaat/yıkıntı atığı oluşur. Hong Kong da yapılan bir çalışmada yol malzemelerinin %96, yıkıntı malzemelerinin %82, bina tadilatı ve yenileme malzemelerinin %62 nin inert malzemeler, yine yol malzemesinin %6, yıkıntı malzemelerinin %17 ve bina tadilatı ve yenileme malzemelerinin %38 nin inert olmayan malzemeler oluşturmaktadır. Hong Kong da yapılan inşaat ve yıkıntı atıklarının %20 lik kısmını beton, %34 lük kısmını betonarme, %7 lik kısmını briket, %7,5 kısmını tahta, %4 kısmını metal ve geri kalanların diğer malzemelerden olduğu tespit edilmiştir. İnşaat/yıkıntı atıkların bileşenleri binada kullanılan malzemelerin cinsine bağlı olarak değişmektedir. Bazı ülkeler binaları çelikten yaparken diğerleri betonarmeden yapmaktadırlar. Özellikle eski binalarda tahta malzemeler kullanılırken yeni binalarda beton/çelik malzemeler kullanılmaktadır. Yine eski binalarda yalıtım malzemesi bulunmazken yeni binalarda yalıtım malzemeleri kullanılmaktadır. Çerçeve malzemeleri olarak eskiden sadece tahta kullanılırken son yıllarda tahtanın yanında PVC, alüminyum ve çelik doğrama kullanılmaktadır. Bina zeminlerinde de oldukça farklı malzemeler kullanılmaktadır. Yine duvarlarda değişik tür briket, tuğla gibi farklı malzemeler kullanılmaktadır. - 6 -
Doğal afetler sonucu oluşan yıkıntıların bileşenleri binalarda, yollarda ve köprülerde kullanılan malzemeleri türlerine göre değişmektedir. Farklı yerlerde doğal afetler sonucu oluşan yıkıntı malzemelerinin bileşenlerine örnekler Tablo 1 de verilmiştir. Tablo 1 Doğal Afetler Sonucu Oluşan Yıkıntıların Bileşenleri Malzemeler Northridge Depremi Loma Prieta Depremi Hurricane İnithi Beton 60 15-30 - Briket 1 - - Kirli Agrega 23 10-15 25 Tahta 4 45-50 9 Metal 4 45-50 9 Alçı levha 0.003 - - Çöp 4 - - Diğer Yıkıntılar 7 5 40 Bitki - - 17 Tablo 1 incelendiği zaman yıkıntı atıklarının bileşenlerinin oldukça farklı olduğu görülür. Bu farklılık doğal afetin ne tür ve nerede olduğuna, ne tür yapıları (binalar, yollar, köprüler) tahrip ettiğine bağlıdır. Yıkıntı atıklarının bileşenleri yapı türüne göre değişir. Doğal afetlerde oluşan yıkıntı malzemelerinden bazılarının yoğunlukları Tablo 2 de verilmiştir. Tablo 2. Doğal Afetlerde Oluşan Yıkıntı Malzemelerinin Yoğunlukları Malzemeler Yoğunluğu (kg/m 3 ) Yeşil Malzemeler 110-300 Tahta 150-300 Çelik 650-950 Demir Olmayan Metaller 70-650 Briket (tümü) 850-2150 Beton 850-1400 Yıkıntı atığının bileşenleri tahmin edilebilirse atığın yoğunluğu Tablo 2 deki veriler kullanılarak yaklaşık olarak hesaplanabilir. İnşaat/yıkıntı atıklarının miktarlarını hacimsel olarak tespit etmek mümkün değildir. Böyle bir ölçüm sistemi yoktur. 10 farklı eyalette her kamyondaki inşaat/yıkıntı atığı ağırlığı ve hacmi kaydedilmiş, böylece bir kamyondaki inşaat/yıkıntı atığı ortalama ağırlık ve hacmi ölçüt olarak alınmıştır. Dönüşüm faktörü, ağırlık hacme bölünerek bulunur. Bu durumda; İnşaat/Yıkıntı Atığının Hacmi (m 3 ) = İnşaat/Yıkıntı Atığının Ağırlığı (ton)/0.314(ton/m 3 ) 100.000 ton inşaat/yıkıntı atığı depolandığı kabul edilirse, depolanan inşaat/yıkıntı atığı hacmi; İnşaat/Yıkıntı Atığının Hacmi (m 3 ) = 100.000 ton / 0.314 ton/m 3 = 24.000 m 3 olarak bulunur. Geçici depolama alanının kapasitesi buna göre belirlenebilir. - 7 -
Avrupa Topluluğu ülkelerinde oluşan inşaat/yıkıntı atığı miktarı, kişi başına üretilen inşaat/yıkıntı atığı miktarı ve geri kazanılan yıkıntı atığı oranı ve evsel katı miktarı Tablo 3 te verilmiştir. Tablo 3. Avrupa Topluluğu Ülkelerde Oluşan İnşaat/Yıkıntı Atığı Miktarı İle Evsel Atık Miktarı (1995). Ülke Nüfusu İnşaat/Yıkıntı Atığı (milyon ton) İnşaat/Yıkıntı Atığı (kg/kişi/yıl) Evsel Katı Atık (kg/kişi/yıl) Geri Kazanma veya Tekrar Yakma veya Depolama (%) Kullanılan (%) Belçika 10 7 700 350 87 13 Danimarka 5.2 3 575 460 81 19 Finlandiya 5 1 200 620 45 55 Fransa 56 24 420 460 15 85 Yunanistan 10 2 200 300 <5 >95 Hollanda 15 4 270 500 90 10 İrlanda 3.5 1 285 310 <5 >95 İtalya 58 20 350 350 9 91 Lüksemburg 0.4 0-450 n/a n/a Portekiz 10 3 300 300 <5 >95 İspanya 39 13 340 320 <5 >95 İngiltere 57 30 530 350 45 55 İsviçre 8.5 2 240 370 21 79 Almanya 79 59 750 360 17 83 Avusturya 7.7 5 650 430 41 59 Avrupa 364 180 (210*) 495 390 28 72 Topluluğu *: 2000 yılı verisi, 175 milyon tonunu yıkıntı atıkları ve 40 milyon tonunu inşaat atıkları oluşturmaktadır. 350 milyon nüfusa sahip Avrupa Topluluğu Ülkelerde inşaat/yıkıntı ve rehabilitasyon aktivitesi esnasında yıllık 175-370 milyon ton veya 0.5-1 ton/kişi/yıl inşaat/yıkıntı atığı oluştuğu tahmin edilmektedir. Avrupa Topluluğu ülkelerde inşaat/yıkıntı atıklarının %72 si depolanmakta ve %28 i geri kazanılmaktadır. A.B.D.de yapılan bir çalışma da yıkıntı atıklarının bileşenleri Tablo 4 de verilmiştir. Yıkıntı atığının bileşenleri yıkılan yapıların türüne ve yapılarda kullanılan malzemelere bağlı olarak değişmektedir. Yıkıntı atıklarında önemli miktarda beton, duvar malzemeleri asfalt, betonarme ve tahta başta olmak üzere metal, kağıt ve karışık atıklar bulunmaktadır. - 8 -
Tablo 4. A.B.D. de Tipik Bina Ağırlığı Muhtevası Malzemeler Kütle Oranı (%) İnşaat/Yıkıntı Atığı Kompozisyonu Hacmi (m 3 ) Yaklaşık Yoğunluğu (kg/m 3 ) (%) Çelik ve Demir 1.57 2.73 0.038 650 Bakır 0.05 0.02 İhmal Mevcut Değil Kurşun 0.06 0.06 İhmal Mevcut Değil Alüminyum 0.01 İhmal Mevcut Değil Mevcut Değil Beton 63.33 53.75 0.69 700 Briket ve kil 15.01 Mevcut Değil Mevcut Değil Mevcut Değil Briket Mevcut Değil 21.21 0.28 715 Tahta 19.64 22.01 0.84 240 Cam 0.33 0.22 İhmal Mevcut Değil Plastik < 0.01 İhmal Mevcut Değil Mevcut Değil Toplam 100 100 1.83 490 Hollanda ve Danimarka da, inşaat atığının %80-85 i beton ve duvar malzemesidir. Kuveyt te ise inşaat ve yıkıntı atığının takriben %30 u betondur. İnşaat/yıkıntı atıkları alt grubu bileşenleri Tablo 5. de verilmiştir. Bu malzemelerin önemli bir kısmı geri kazanılabilir. Tablo 5. İnşaat/Yıkıntı Atığı Bileşenleri Malzemeler İçerik Örnekleri Tahta Kalıp ve iskelet kereste, kütük, kontrplak, laminates, kırıntılar Kuru Duvar Kartonpiyer, plaster Metaller Borular, çelik, alüminyum, bakır, pirinç, paslanmaz çelik Plastikler Kapılar, pencereler, zemin kiremitleri, borular Briket Briket ve dekoratif bloklar Cam Pencere ve kapı camları, aynalar, lambalar Diğerleri Halıflex, döşemeler, yalıtım malzemeleri, demirbaş eşyalar ve seramik çiniler 3. İNŞAAT/YIKINTI BÖLGESİNDE KİRLİLİK İnşaat esnasında çevre rahatsız edilmemelidir. Gürültü ve görüntü kirliliğini önleyici önlemler alınmalıdır. Mevcut bitkiler, doğal hayat, doğal drenaj sistemleri ve bitkisel üst toprak korunmalıdır. İnşaattan toprak ve sediment akışını minimize etmek için alüvyon perdeleri, saman balyalar, taş çamur patikalar ve diğer erozyon kontrol önlemleri inşaattan önce veya inşaat esnasında kurulabilir/yerleştirilebilir. İnşaat çevresindeki toprak sıkıştırılarak bitkilerin veya ağaçların yaralanmaları veya ölmeleri önlenmelidir. Kazı esnasında ortaya çıkan toprak gelişi güzel yerlere dökülmemelidir. Bitkisel topraklar park bahçe yapımında kullanılmalıdır. Bitkisel toprakların gelişi güzel yere dökülmesi önlenmelidir. Bitkisel toprağın çok kıymetli bir kaynak olduğu unutulmamalıdır. İnşaat alanının çevresi perdelenmelidir. İnşaatta kullanılacak malzemeler gelişi güzel yerlerde depolanarak çevre kirliliği oluşturulmamalıdır. - 9 -
Bina, yol ve köprü gibi yapıların yıkılması v.s. esnasında; 1. Atmosferik kirlenme, 2. Yer altı suyunun kirlenmesi, 3. Arazi kirlenmesi, 4. Toprak kirlenmesi, 5. Diğer kirlilikler - Gürültü kirliliği, - Vibrasyon, - Toz kirliliği, - Koku, gibi kirlilikler oluşmaktadır. 3.1. Hava Kirlenmesi Bazı inşaat/yıkıntı atıkları boyalar, ısı ve su yalıtıcı ve yanıcı malzemeler içermektedir. Bu malzemelerin bazıları tehlikelidir. Bu malzemelerin açıkta ve kontrolsüz şartlarda yakılması ile tehlikeli/zararlı kirleticiler atmosfere atılırlar. Dolayısıyla bu tür malzemeler gelişi güzel yakma sistemlerinde ve açıkta yakılmamalıdır. Yapıların yıkımı esnasında toz kirliliğini önlemek için ıslak ortamda işlem yapılmalıdır. Aksi durumda çevrede ciddi hava kirliliği oluşur. 3.2.Yer Altı Suyunun Kirlenmesi Dünyada yeraltı içme suyu stoku çok sınırlıdır. Yer altı suları en önemli içme suyu kaynaklarıdır. Yer altı suları kirlendiği zaman arıtılarak içme suyu haline dönüştürmek fevkalade pahalı ve zordur. İnşaat/yıkıntı çalışmaları esnasında; önlenmelidir. - Zararlı atıkların gelişigüzel yerlere atılması ile yüzeysel ve yer altı su kaynaklarının kirlenmesi, - İnşaat/yıkıntı atıkların depolandığı yerlerden sızan kirleticilerin yer altı ve yüzeysel su kaynaklarını kirletmesi, - İçme suyu kuyularını kirletmesi Genel olarak yüzeysel su kaynakları ve içme suyu kuyularının kirlenmesi çevreye zarar vermeden inşaat bölgesinde uygun yıkım çalışması yapılarak önlenebilir. İnşaat/yıkıntı atıklarının zararlı atık materyal olarak düşünülmemesiyle birlikte birkaç yıldır inşaat/yıkıntı atıklarının çok farklı maddeler içerdiği ve bunların da çevreye zarar verdiği anlaşılmıştır. A.B.D., İngiltere, Danimarka, Almanya ve Hollanda da karışık İnşaat/yıkıntı atıklarının yer altı suyunun kirlenmesine neden olabileceği dikkat çekilerek depolanmasında daha itinalı olunması ve içme suyu kaynaklarının bulunduğu bölgelerde depolama yapılması istenmemektedir. Hollanda ve Türkiye de inşaat ve yıkıntı atıklarının rasgele dökülmesini önlemek üzere yönetmelik yayınlanmıştır. - 10 -
3.3. Arazi Kirlenmesi İnşaat/yıkıntı atıklarının toprağa gelişi güzel atılması toprak kirlenmesine neden olur. Topraktaki doğal hayatı tahrip eder. Toprağın yapısını değiştirir. Gelecekte inşaat atığı dökülen bölgenin yeşil alan olarak kullanılmasını engeller. Dolgu alanlarında inşaat/yıkıntı atığı kullanıldıktan sonra elde edilen alanların yeşil alana dönüştürülmesi mümkün değildir. Yeşil alana dönüştürülecek dolgu alanlarında sadece bitkisel toprak kullanılmalıdır. İnşaat/yıkıntı atıklarının gelişi güzel olarak toprağa dökülmesi ile arazi kullanımı ciddi olarak kısıtlanır. 3.4. Diğer Emisyonlar 3.4.1. Gürültü Kirliliği Yıkım çalışmaları gürültü kirliliğine neden olur. Çalışanların sağlığı ve emniyeti düşünülerek 85-95 db (A) gürültü kirliliği değeri olarak bir çok Avrupa Ülkesinde verilir. Gürültü Emisyonunun komşu ile ilgisi için Kopenhag Belediyesinde; 07-18 saatleri arasında 70 db (A) ekivalent değer 18-07 saatleri arasında 40 db (A) 22-07 saatleri arasında 55 db (A) limit değerler olarak verilmiştir. 3.4.2. Toz Emisyonu Yıkım çalışma bölgesinde yoğun toz çıkabilir. Mineral inert toz emisyonu 10 mg/m 3 den, solunan mineral inert toz emisyonu 5 mg/m 3 den, kırıntı toz emisyonu 0.1 mg/m 3 den yüksek olmamalıdır. 3.5. İnşaat/Yıkıntı Atıklarının Kirlenmesi İnşaat/yıkıntı atıkları çeşitli şekilde kirlenebilir. Bunlar; 1. Karışık Kirlenme: Yapı veya altyapı kazı çalışmaları esnasında malzemelerin karışması sonucu oluşabilir. Zeminden alınan atık beton kirli toprak veya diğer malzemelerle/atıklarla karışarak inşaat/yıkıntı atıklarını kirletebilir. 2. Yüzeysel Kirlenme:Yapı ve altyapı çalışmalarında kullanılan malzemeler toprakla nihai olarak temas edebilir. Atıklar, korumada kullanılan kaplama, örtü, levha gibi malzemeler içerebilir. 3. Absorblanmış Kirlenme: Çözülebilir ve taşınabilir olan kirleticiler, gözenekli bina malzemeleri tarafından absorbe edilebilir. Bu kirleticiler yer altı veya kirlenmiş yüzeysel sular olabilir. - 11 -
4. İNŞAAT/YIKINTI ATIKLARI YÖNETİMİ VE GERİ KAZANILMASI İnşaat/yıkıntı atıkları, eski yapıların yıkılması veya yenilenmesi, mevcut yapıların tamiratı ve tadilatı, asfaltların yenilenmesi ve köprülerin tamiratı esnasında şehir içi bölgelerde düzenli olarak oluşur. Bu atıklar, tipik olarak inert olan çimento, briket, tuğla, tahta, beton, betonarme ve diğer yapı malzemeleri içerir. Ayrıca sanayileşmiş ülkelerde, inşaat/yıkıntı atıkları asbest ve PCB gibi bazı zararlı malzemeleri içerebilir. Avrupa ülkelerinde inşaat atıklarının %75 depolanmakta, %25 ise geri kazanılmaktadır. Özellikle Danimarka da belediyeler inşaat atıklarını ayrı toplamaktadırlar. Danimarka daki belediyelerin yarısından fazlası (özellikle şehirlerde) yıkıntı/inşaat atıklarını ayrı toplamak için kurallar koymuşlardır. Her bir belediyenin inşaat/yıkıntı atığı ile ilgili bir yönetim planı bulunmaktadır. 1993 yılına kadar hedef inşaat/yıkıntı atığının %82 geri kazanmaktı. Bu hedefe büyük ölçüde ulaşılmıştır. 1995-2005 yılı arasında Almanya depolama alanına gidecek inşaat/yıkıntı atığı miktarını %50 ve Avustralya ise %80 oranında azaltmayı planlamıştır. Avustralya da yaklaşık olarak yıkıntı atığının %30 geri kazanılmakta veya tekrar kullanılmaktadır. A.B.D. de 1800 inşaat/yıkıntı atığı depolama tesisi ve 3500 adet geri kazanma tesisi bulunmaktadır. A.B.D. de 1996 verilerine göre %20-30 inşaat/yıkıntı atığı geri kazanılmakta veya tekrar kullanılmaktadır. New York ta inşaat, yıkım, tadilat, tamirat yapıcı firmalar atıklar için lisanslı taşıyıcı firmalardan konteynır kiralamakta veya temin etmektedirler. Lisanslı firmalar atıkları ya depolama veya geri dönüşüm tesislerine taşımaktadırlar. Hollanda geri kazanılabilir inşaat/yıkıntı atıklarının 1993/2000 yılları arasında yapılan çalışma ile depolanmasını yasaklamıştır. 2000 yılı verilerine göre Hollanda da %90 oranında inşaat/yıkıntı atığı geri kazanılmaktadır. İspanya, İtalya, Portekiz ve Yunanistan gibi ülkelerde inşaat/yıkıntı atığı çok az miktarda geri kazanılmaktadır. Çünkü bu ülkelerde doğal agrega kaynakları yeterli miktarda bulunmakta ve orta maliyette temin edilebilmektedir. İnşaat/yıkıntı atığı için geri kazanma pazarları gelişmemiştir. İngiltere de inşaat/yıkıntı atığının kontrolü ve düzenli çöp depolama alanına bir bedel karşılığı bertaraf edilmesi çıkınca ülkede bir çok yerde inşaat/yıkıntı atığı geri dönüşüm tesisleri kurulmaya başlanmıştır. İnşaat/yıkıntı atıklarından elde edilen agrega ile ilgili BS 6543 standardı ve bu malzemelerin yol kenarı ve kaldırım yapımında nasıl kullanılacağına dair standart yayınlanmıştır. Türkiye de Büyükşehir, il ve ilçe belediyeleri inşaat/yıkıntı atıklarının azaltılması, geri kazanılması, taşınması ve bertarafı ile ilgili yönetim planı oluşturmalıdırlar. Belediyeler inşaat/yıkıntı atığı toplama ve değerlendirme birimi oluşturulmalıdırlar. Büyükşehir, İl ve İlçe Belediyeleri bu iş için nakliye şirketlerini organize edebilirler. Taşıyıcı ile bertaraf edici arasında bir birliktelik kurulmalıdır. Taşıyıcıların inşaat/yıkıntı atıklarını gelişigüzel yerlere atmaları önlenmelidir. Büyükşehir, İl ve İlçe Belediyeleri kendi taşıyacakları malzemelerle ilgili taşıma ve bertaraf bedelleri oluşturmalıdırlar. Bu birim nerede inşaat/yıkıntı atığı oluştuğunu ve nerelere bu atıkların gelişi güzel atıldığını tespit etmelidirler. Belediyeler inşaat/yıkıntı atığının asgari taşıma ve bertaraf bedelini belirlemelidirler. Çok ucuza inşaat/yıkıntı atığının taşınması atığın yasal olmayan şekilde döküldüğünü gösterir. Taşıma ve bertaraf bedeli kademeli olarak geri kazanmayı teşvik edici olmalıdır. İnşaat/yıkıntı atıkları kontrol altına alınabilmesi ve inşaat malzemesi olarak tekrar kullanılabilmesi için teşvik edilmesi gerekir. - 12 -
İnşaatçılar, geri kazanılan inşaat/yıkıntı atığının mevcut projede veya gelecekte hangi projede kullanılacağını planlanmalıdırlar. Alternatif kullanım projeleri oluşturmalıdırlar. Belediyeler inşaat/yıkıntı atığı geri kazanma ve tekrar kullanma ile ilgili sektörlerin oluşmasını sağlamalılar. Belediyeler konut ve işyeri binalarında küçük çaplı yapılan tamirat ve tadilat sonucu ortaya çıkan inşaat/yıkıntı atıklarının geri kazanılması ve tekrar kullanılmasına öncelik vermelidirler. Bu tür tamirat ve tadilatı yapan firmalar, oluşan inşaat/yıkıntı atıklarını evsel çöplere karıştırmadan Belediyelerin belli yerlere koydukları geri kazanma konteynırlarına taşımalıdırlar. Bu yerler önceden yıkıntı atığının hacmi, bölgede yıllık teminat miktarı, hangi tür binalarda tadilat/tamirat yapıldığı, binalarda ne tür malzemelerin kullanıldığı, yıkıntıdan ne tür malzemelerin geri kazanılabileceği, her yıl ne kadar yıkıntı atığı bertaraf edildiği ve yıkıntı atıklarının nerelerde depolandığı araştırılarak tespit edilmelidirler. Tespit edilen noktalar az miktarda oluşan inşaat/yıkıntı atığının kolayca boşaltılabileceği yerler olmalıdır. Konteynırların üzerinde hangi tür atıkların atılacağı hangi türlerin atılmayacağı belirtilmelidir. Evsel atıklar bu konteynırlara atılmamalıdır. İnşaat/yıkıntı atıkları ayrı toplanmalı, taşınmalı ve değerlendirilmelidir. Belediyeler bu tür kuruluşları sürekli denetlemelidirler. Böylece konut ve işyeri binalarının tamiratı ve tadilatı sonucu oluşan yıkıntı atıklarının gelişi güzel yerlere atılarak görüntü ve toprak kirliliği oluşturmaları önlenmelidir. İstanbul da transfer istasyonlarına yıkıntı atığı konteynırları konmalıdır. Küçük çaplı (en fazla 10 torba) atıklar bakım/onarım yapan firma tarafından buraya getirilebilir. Büyük çaplı yol ve bina tadilat, tamirat ve yıkım işlerini yapan firmalar inşaat/yıkıntı atıkların kaynakta azaltılmasından, tekrar kullanılmasından ve bertaraf tesislerine taşınmasından sorumlu olmalıdırlar. Tadilat, tamirat ve yıkıntı işlemleri ile ilgili firmalara bağlı çalışan nakliyeciler ise inşaat/yıkıntı atıklarını; Büyükşehir, il ve ilçe belediyesinin depolama tesislerine getirebilir veya geri kazanabilirler. İlçe Belediyeleri taşıma işini yapıyorlarsa benzer şekilde inşaat/yıkıntı atıklarını depolama alanına getirmelidirler. Taşıma ve bertaraf bedeli makul olmalıdır. Şehiriçi bölgelerde büyük miktarda inşaat/yıkıntı atıklarının çıktığı yerlere ayrı toplama amacı ile 7-40 m 3 lük açık konteynırlar konulabilir. Geri kazanılacak malzemeler böylece kaynakta ayrıştırılarak farklı konteynırlara atılabilir. İnşaat atığı toplayıcı ve taşıyıcı sektör oluşturulmalıdır. Bu tür atıklar gelişi güzel yere atılmamalıdır. Bu tür malzemeler ya geri kazanma tesislerine veya depolama tesislerine taşınmalıdır. Gelişi güzel yerlere atanlar hakkında Büyükşehir, il ve ilçe belediyeleri yasal işlem yapılmalıdırlar. İnşaat/yıkıntı atıkları diğer atıklarla karıştırılmadan ayrı toplanmalı ve taşınmalıdır. İnşaat/yıkıntı atıkları ile ilgili olarak tadilat ve tamirat firmaları ve Belediyelerin telefon numaralarını ve nakliye bedelleri halka duyurulmalıdır. Şehir içi bölgelerde yaşayanların İnşaat/yıkıntı atıklarını ayrı toplamalarının önemi üzerinde durulmalıdır. Doğal afetler (deprem, fırtına, sel v.b.) sonucu yapılarda (binalar, köprüler, yollar v.b. ) önemli oranda tahribatlar ve yıkıntılar oluşur. Yıkılan yapının türüne bağlı olarak yıkıntı atığı bileşenleri değişir. Yolların yenilenmesi esnasında oluşan asfalt atıkları ayrı konteynırlarda toplanmalıdır. Kullanılmış asfalt, asfalt üretim tesislerinde kaliteyi sağlamak şartı ile belli oranda kullanılabilir. İnşaat/yıkıntı atıkları evsel çöplerle birlikte depolanmamalıdır. Yine kompostlaştırma ünitesine gidecek organik atıkların içine inşaat/yıkıntı atığı atılmamalıdır. - 13 -
Geri Kazanma konteynırı her il ve ilçede aynı renkte olmalıdır. Ayrı toplama torbaları da aynı renkte olmalıdır. İnşaat/yıkıntı atığı geri kazanılarak malzeme taşımada ve hammadde işlenmesinde ekonomik korumalar başarılabilir. İnşaat/yıkıntı atığının taşınması, bertarafı ve yeni bina malzemesi temini önemli bir maliyet tutar. Şekil 1 deki üst şekil tüm atıkların depolanmasını, alttaki şekilde ise bazı atıkların geri kazanılması, taşınması maliyetinin ve doğal kaynakların kısmen korunabildiğini gösterir. Basit Yaklaşım Kombine Yaklaşım Yoğun İş Makineli Yaklaşım Şekil 3. İnşaat/Yıkıntı Atıklarını Geri Kazanmadaki Yaklaşım İnşaat/yıkıntı işleminden önce geri kazanılması gerekli ana malzemeler belirlenmelidir. Geri kazanma planı ve geri kazanılacak malzemelerin ekonomik olarak değerlendirmesi yapılmalıdır. Bu değerlendirmede işçilik ve taşıma maliyeti hesaba katılmalıdır. İnşaat/yıkıntı atığı geri kazanmada temel malzemelerin birim zamanda oluşumu önemlidir. - 14 -
1. Haftada 0.75-2 m 3 olması, 2. İyi pazarının olması, 3. Arazide kolayca ayırma imkanı olması önemlidir. Bular geri kazanmayı etkileyen en önemli olaylardır. Şekil 4. Yıkıntı Atıklarını Ayrıştırma Yolları 4.1.Kaynakta Ayırma İnşaat/yıkıntı atığının oluştuğu merkezlere konteynırlar yerleştirilir. Buna göre toplanması gerekli inşaat/yıkıntı atık maddeler kaynakta ayrıştırılabilir. Böyle bir programla bir binanın kapı, pencere ve dolap gibi çerçeveleri, kiremitler, elektrik malzemeler binadan ayrıştırılabilir. Bunların her biri için konteynır yerleştirilir veya ayrı yerlere konulabilir. Bu metodun en büyük avantajı geri kazanılabilir malzemelerin tümünün kaynakta ayrıştırılmasıdır. Bu malzemeler bir değer ifade eder. Bu malzemeleri geri kazanma tesisinde tekrar ayrıştırmaya gerek yoktur. Böylece maliyet düşer. Ayrıca malzemeler daha temiz olarak korunur ve maliyetleri düşer. Geri kazanılabilen malzemeler sağlıklı olarak sökülürse tekrar başka bir yapıda kullanılmasını mümkün kılar. Gezici kırıcılar ile yıkıntı atığı beton veya betonarme malzemeler kaynakta küçük parçalar halinde kırılır (Şekil 5). En büyük dezavantajı, birden fazla konteynır kullanılmasıdır. Ayrıştırma için fazla iş gerektirir. Sahada çalışanlar yeterli eğitim almış olmalıdır. Malzemenin pahalı, işçilik ücretinin düşük olduğu ülkelerde bu metot kolayca uygulanabilir. - 15 -
4.2. Zaman Esaslı Ayırma İnşaat/yıkıntı atığı toplayıcı servis firmaları yıkım projesinin zaman esaslı akım şemasını bilmek isterler (yani pencere, kapı, parke, dolap ve diğer tahta malzemeler ne zaman ayrı toplanacak). Böylece toplayıcı, geri kazanacağı maddelerle ilgili esnek çalışabilir. Bu metodun en büyük dezavantajı; malzemeleri ayrı ayrı geçici depolamak için büyük yer gerekmesidir. İnşaat/Yıkıntı atıkları pratikte Tablo 6 de verildiği gibi ayrıştırılmaktadır. Tablo 6. İnşaat/Yıkıntı Atıkları Geri Kazanma Malzemeler Pratikler Ekipmanlar Beton Elle Ayırma Parçalama Sadece El Aletleri Buldozerler Kaya Kırıcılar Çelik Yapılar Elle Ayırma Sadece El Aletleri Tahta Atıklar Elle Ayırma Parçalama Yongalama Sadece El Aletleri Tahta Hog Yongalayıcı Demir Olmayan Metaller Elle Ayırma Sadece El Aletleri Çatı Malzemeleri Elle Ayırma Sadece El Aletleri Çelikler Manyetik Ayırma Elle Ayırma Manyetik Ayırıcı Sadece El Aletleri Yıkıntısı yapılacak inşaatta ne tür malzemelerin çıkacağı ve hangilerinin ayrıştırılabilir olduğu önceden araştırılmalıdır. Yapı ve bina bileşenleri değerlendirildiği zaman geri kazanılan malzemelerin tekrar satılabileceği ve kullanılabileceği araştırılmalıdır. Her bir malzemenin nispi miktarı not edilmelidir. Teşhis edilen malzemelerden geri kazanma için hedeflenenler toplanmalıdır. Hedeflenen malzemeleri; - Önemli miktarda oluşanlar (haftada en az 0.8-1.5 m 3 ) - İyi bir pazar değerine sahip olanlar - Atık toplayıcılarca yerinde kolayca ayırt edilebilirler Eski binaların bir çoğunun çatısı keresteden yapılmıştır. Bu binalar yıkılacağı zaman bu keresteler kurtarılabilir ve tekrar kullanılmak veya geri kazanmak için satılabilir. Yine bir çok binanın kapı ve pencereleri uygun şekilde sökülerek başka binalarda tekrar kullanılabilir. Kapı, pencere, dolap, su ve elektrik tesisatı, yer malzemeleri tekniğine uygun olarak sökülmelidir. Bu malzemeleri pazarlama imkanı olmalıdır. Karolar ve parkeler doğru bir şekilde sökülüp depolanırsa başka bir bina yapımında kullanılabilir. Binalardaki kiremitler kırılmadan toplanıp tekrar kullanılabilir. 4.3. İnşaat/Yıkıntı Atıklarının Geri Kazanma Tesisinde Ayrıştırılması İnşaat/yıkıntı atıkları kaynakta karışık olarak toplanır ve geri kazanma tesisine taşınır. Bu malzemeler geri kazanma tesisinde elendikten, elle ve diğer aletlerle ayrıştırıldıktan sonra bir grup atık depolama alanına gönderilir. Geri kazanılan malzemeler tekrar işlenmek veya başka amaçlar için kullanılmak üzere ilgili tesislere gönderilir. - 16 -
4.4. İnşaat Atığı Oluşmasının Önlenmesi Konut veya ticari bina yaparken inşaat atığı ortaya çıkabilir. Atık bertaraf ücreti yükselirken inşaatçılar ortaya çıkan inşaat atıkları için atık yönetim planı uygulayarak inşaat atığı miktarını azaltabilirler. İnşaatçı, mimarından bina dizaynında standart malzeme kullanılmasını isteyerek inşaat atık miktarını azaltılabilir. Başka yapılarda arta kalan malzemeler yeni yapılacak yapılarda kullanılabilir. Malzemeler paketlemesiz kullanılarak ve taşıtarak atık oluşumu minimize edilebilir. Bu tür kurallar, katı atık bertarafının fahiş ücretle depolanmasını dengelemek için uygulanabilir bir yol olabilir. Şehiriçi bölgelerde, kaldırım yapımında kullanılan üst malzemeler (tuğla, briket v.b. ) standart olmalıdır. Bozulan kaldırımların yenilenmesinde kullanılmış malzemeler kullanılabilmelidir. Kullanılmış malzemelerin kullanımı özendirilmelidir. Kullanılmış malzemeler ile ilgili Pazar oluşturulmalıdır. Bertaraf maliyetleri bir evin toplam inşaat maliyetinin takriben %0.5 ni temsil eder. İnşaat sektöründe kar payı bu maliyetler ile bir evde bina karı %5 e kadar yükselebilir. İnşaat atığını aktif olarak yöneterek daha verimli sonuçlar elde edilebilir. İnşaatta malzemeleri ve işçiliği efektif olarak kullanılarak malzeme satın alma maliyeti %10-15 azaltılabilir. Böylece daha az atık üretilir. Malzemeler verimli kullanıldığından satın alma maliyeti düşer. Daha az atık oluştuğundan atık bertaraf maliyeti düşer. İnşaat esnasında ortaya çıkan atık malzemeler (inert malzemeler) zeminde dolgu malzemesi olarak kullanılarak atık bertaraf bedeli minimize edilebilir. İnşaat atıkları, yıkıntı malzemelerinden daha hafiftir. Çünkü çoğu levha, kaya ve tahta parçalarıdır. Depolama alanına taşımak daha kolay ve ucuzdur. 4.5. İnşaat/Yıkıntı Atıklarını Geri Kazanma Hedefleri İnşaat/yıkıntı atığı planlamada hedef, öncelikle sırasıyla atık azaltma, bazı malzemeleri tekrar kullanma, geri kazanma ve sonra depolama olmalıdır. Bina yapımı ve inşaat atığının tüm fraksiyonları göz önünde tutulursa atık malzemelerin %90 nını geri kazanmak mümkündür. Hali hazırda inşaat atıklarının sadece küçük bir kısım geri kazanılmaktadır. Avrupa Topluluğu ülkelerde inşaat/yıkıntı atıkları ile ilgili aşağıdaki şartlar göz önüne alınmaktadır. - Atık üretimini ve zararlarını önlemek ve azaltmak, özellikle daha temiz teknolojiler geliştirerek, atığı tekrar kullanmak, - Bertaraf ve geri kazanma tesisleri kurmak, - İnşaat/yıkıntı atığı kullanım yönetimi ve planı yapmak, - Kirletenleri cezalandırmak için ödeme prensiplerini uygulamaya koymaktır. Avrupa Topluluğu ülkelerin çoğunda 2002 yılı sonunda, Danimarka da %60, Hollanda da %90 geri kazanma hedeflenmiştir. Bu hedeflere ulaşmak için tüm engeller belirlenmiş ve incelenmiştir. Eylem geçmeden önce uygun inceleme ve araştırma ile engelleri minimize etmek için planlama yapıldıktan sonra uygulama yapılmalıdır. - 17 -
4.6. İnşaat/Yıkıntı Atıklarının Geri Kazanılmamasının Nedenleri İnşaat/yıkıntı atığının geri kazanılmamasının ana sebepleri; 1. Depolama tesisi bertaraf bedelinin düşük olması, geri kazanma bedelinin pahalı olması inşaatçıları caydırmaktadır. 2. Bazı inşaat/yıkıntı atığı geri kazanıcı firmalar, bu işi zayıf bir iş ve pazar olarak görmektedirler. Dolayısıyla pazar fiyatı sürekli olarak gerilemekte ve pazar tehdit edilmektedir. 3. Bazı inşaat/yıkıntı atıklarını işleme ve geri kazanma maliyetli olduğundan geri kazanmayı zorlaştırmaktadır. Çünkü bir çok işleme tesisleri atık transfer istasyonları gibi çalışmaktadırlar. Transfer istasyonları için yönetmelik talepleri oldukça katı olursa bu malzemelerin geri kazanılma maliyeti yüksek olmaktadır. İnşaat/yıkıntı atıklarının geri kazanılmasının çok maliyetli ve işçilik gerektiğine inanılması sektörün gelişmesini ve büyümesini engelleyen en büyük faktörlerdir. 5. İNŞAAT/YIKINTI ATIĞI GERİ KAZANMA TESİSLERİ Geri kazanma tesisine gelen inşaat/yıkıntı atıkları beton, briket, kiremit, betonarme, metal, tahta ve kartonpiyer içerebilir. Yol inşaat ve yenileme atıkları ise ağırlıklı olarak asfalt, beton ve toprak içermektedir. Geri kazanma tesisine inşaat/yıkıntı atıkları kaynakta ya kısmen ayrıştırıldıktan veya tamamen ayrıştırıldıktan sonra gelmektedir. Karışık halde gelen inşaat/yıkıntı atıkları elle ve makine ile ayrıştırılmaktadır. Betonarmedeki çelik, betonun ezilmesiyle ayrıştırılır. Büyük beton bloklar kırıcılarla daha küçük boyutlarda da küçültülebilir. İnşaat/yıkıntı atıklarının hacimleri çok büyüktür. Tekrar hammadde olarak kullanılmak istendiğinde hacimleri küçültülerek uygun boyuta getirilmesi gereklidir. İnşaat/yıkıntı atıklarını parçalamak için darbeli ve çeneli kırıcılar kullanılabilir. Kırıcılar sabit ve mobil olmak üzere iki gruba ayrılır. Geri kazanma tesisleri, küçük ırmaklar, akarsular, dereler, mevsime göre yer altı suyunun yükseldiği kaynaklar, havuzlar ve ıslak alanlar gibi yüzey kaynaklarında en az 30 metre uzakta kurulmalıdır. Bu suların kirlenmesi önlenmelidir. Yine bu tür tesisler yerleşim alanlarından (bina/yapılarda) en az 30 metre uzakta olmalıdır. Geri kazanma tesisleri doğal hammadde işleme tesislerine benzemektedir. Geri kazanma tesislerinde, hangi inşaat/yıkıntı atıklarının kabul edileceği birim, kantar, briket, betonarme ve beton için kırıcılar, elekler, ayırıcılar, yeterli geçici depolama alanı, taşıma ve kontrol üniteleri bulunmaktadır. Doğal malzemelerin kırılması yıkıntı (kaynakta) bölgesinde geçici olarak kurulan mobil kırma ekipmanı ile yapılır. Dolgu için belli kalite malzeme üretmek gerektiğinden üretim geri kazanma tesisinde yapılır. Geri kazanma tesisi organizasyonu için prensip şeması Şekil 2 de verilmiştir. Avrupa da sabit veya taşınabilir tesisler, kazı veya bina yıkıntılarını yeni inşaat hammaddesi olarak kullanabilmektedir. Sabit tesislerin kapasitesi 300-400 ton/saat arasında değişmektedir. - 18 -
Sabit tesislerde; -Giriş (kabul ve kantar), -Eleme işlemi (tek kademeli veya çok kademeli), -Kırma işlemi (genel olarak iki kademeli), -Manyetik band ayırıcılar, işlemler yapılmaktadır. Sabit tesisler büyük kapasitelidir. Tesislerdeki ekipmanlar basittir ve genel olarak paletli buldozer ve hidrolik olarak çalışan mobil çene kırıcılar kullanılır. Sabit tesislere malzemeler tartılarak alınmalıdır. Şekil 5. Beton malzemenin geri kazanılması Sabit tesislere bir örnek Şekil 5 de verilmiştir. Kırılmış briketler, tuğlalar, güçlendirilmiş ve güçlendirilmemiş betonlar ön elekte elenir. Boyutu 0-45 mm. olan malzemeler ön elekte 0-4 mm. ve 4-45 mm. olarak elenerek bertaraf edilir. Üstte kalan malzemeler darbeli kırıcıya verilir. Darbeli kırıcıda ufalanan malzemeler manyetik separatörden geçirilerek demir malzemeler ayrıştırılır. Geriye kalan malzeme 0-45 mm. ve >45 mm.lik elekten geçirilir. >45 mm.lik kısım ön kırma işlemi için geçici depoya konur.0-45 mm. lik kısım ise 0-4, 4-8, 8-16, 16-32 ve 32-45 mm lik eleklerden geçirilerek fraksiyonlarına ayrılır.bu alt gruplar tekrar kullanılırken karıştırılabilir. Darbeli kırıcıların çeneli kırıcılara üstünlüğü her granüle üzerine keskin ucu ile çarparak daha kararlı ve önceden tahmin edilebilir boyutta agrega üretilmesidir. Darbeli kırıcı, kırılacak malzemenin beslendiği konteynır içinde yüksek hızlı rotoru kullanır. Rotor üzerinde monte edilmiş 4 ve 6 çekici palet vardır.kesme hareketi, klasik silindir çim biçme makinesine benzer. Aletten verimli iş elde edilmesi, döner çekici paletler ile sabit yüzey paletleri arasının temizlenmesine bağlıdır. Paletlerin aşınma hızı işlenecek malzemenin sertliğine göre büyük ölçüde değişir. Çeneli kırıcılar, bir kama gibi biçimlendirilmiştir. Yüzeylerden biri, diğerlerine nispetle hareketlidir. Malzemeler aşağı doğru ilerlerken küçük parçalara çiğneme hareketi göstererek - 19 -
ufalanır. Malzeme geniş ağızdan ayarlanabilir özellikte olan dar uca doğru ilerlerken istenen boyuta indirilebilir. Darbeli kırıcı veya çeneli kırıcı seçimi işletme şartlarına bağlıdır. Darbeli kırıcılarla daha küçük boyutlu agrega üretmek mümkündür. Maliyeti daha düşüktür. İşletme maliyeti, özellikle güçlendirilmiş beton malzemelere göre çok daha yüksektir. Genelde darbeli kırıcıların iş yapma yeteneği çeneli kırıcılardan daha yüksektir. Karışık inşaat/yıkıntı atıkları elekten ve manyetik separatörden geçirilmeden önce genel olarak elle ayrıştırılır. Bu işlemin daha ilerisi elle, plastikler, kağıtlar, tahta ve diğer demir olmayan metallerin elle ayırma işlemi izler. Karışık inşaat/yıkıntı atıkları daha sonra hafif malzemeleri bertaraf eden hava ayırıcı arasından geçirmeden önce çeneli kırıcı ve manyetik ayırıcı arasından geçirilir. Büyük çaplı olanlar 10-40 mm. lik eleklerde elendikten sonra altta kalanlar önce manyetik ayrıştırıcıda ayrıştırılır. Mobil tesisler 100 ton/saat kapasitelidir. Mobil tesislerle inşaat/yıkıntı atıklarını kaynakta ayrıştırma imkanı vardır. Her türlü bina yıkıntısı atığı, geri kazanma tesisi ile ilgili akım şeması Şekil 5 de verilmiştir. İki kırıcılı sabit bir geri kazanma tesisinin prensip akım şeması Şekil 6 de verilmiştir. Bina atığı üretimi Yıkıntı İnşaat Tamirat Üretim Depolama alanlarına Seçilmiş atığın yıkıntıdan ayrılması Direk kullanım için ürünler Atığın kontrollü depolanması Yıkıntı atığının geri kazanılması Tuğla, briket, tahta, metal, beton ve asfaltın geri kazanılması Geri kazanılmış ürünlerin satılması Şekil 6. İki kırıcılı sabit inşaat yıkıntı geri kazanma tesisi - 20 -
6. GERİ KAZANILAN İNŞAAT/YIKINTI ATIKLARININ KULLANIM ALANLARI Yıkıntı yapılardan geri kazanılan malzemelerin çoğu, bertaraf edilebilir, temizlenip onarıldıktan sonra benzer veya aynı projelerde veya başka inşaat projelerinde kullanılabilir. İnşaat ve yıkıntıdan elde edilen malzemelerin tekrar kullanılabilir malzeme olduğu unutulmamalıdır. İnşaat sektöründe yapım ve yıkım esnasında oluşan atıkların inşaat hammaddesi olarak belli oranda kullanılması kurallara bağlanmalıdır. Bazı malzemeler tekrar kullanılırken bazılarından yeni malzemeler üretilebilir. İnşaat/yıkıntı atığı geri dönüşüm sektörü kanun ve yönetmeliklerle de düzenlenmelidir. Tekrar kullanılabilir malzemelere örnekler; - Tahta çerçeve, (kapı, pencere, dolap v.s.) malzemeleri, - Duvar malzemeleri; briket, taş, beton, betonarme, - Kiriş, direk, döşeme kirişi ve diğer yapı elemanları, - Kapılar, pencereler, bitmiş hırdavatlar, - Merdiven Parmaklıkları, - Elektrik ve mekanik demirbaşlar, Yukarıda sayılan malzemelerin bir çoğu geri kazanılabilir ve tekrar kullanılabilir. Geri kazanılıp tekrar kullanılabilen malzemeler ve kullanıldığı yerler aşağıda verilmiştir. Asfalt Döşeme Malzemesi :Kırılmış parçaların kullanılmış asfalt yeni asfalt döşeme malzemesi için agrega olarak kullanılabilir. Beton :Kırılmış, parçalanmış beton parçaları yapı dolgu malzemesi olarak kullanılabilir. Demirle güçlendirilmiş betonarme malzemelerdeki demiri ayrıştırıldıktan ve beton parçalandıktan sonra inşaatlarda alt yapı malzemesi olarak tekrar kullanılabilir. Kırılmış betonlar yürüyüş yollarında, kaldırım yapımında, drenaj sisteminde ve kanalizasyon borusu döşemede dolgu çakıl yollarda yüzey örtücü ve açık park (garaj) alanlarında alt yapı dolgu malzemesi olarak kullanılabilir. Kullanılmış beton sıkıştırılmış dolgu malzemesi olarak kullanılacaksa nem içeriği %3 ü geçmemelidir. Dağılma kalınlığı 20 cm. den daha az olmak üzere (yatay yönde) yerleştirilebilir. En az %95 maksimum kuru yoğunluğu sıkıştırılır. Bu durum ASTM 1557 kullanılarak tespit edilir. Tahta Çerçeveler :Kırılmış, demiri giderilmiş olarak yapı dolgu malzemesi olarak kullanılabilir. Temizlenmiş, yongalanmış olanlar enerji cogerasyonu amacı ile kullanılabilir. İnce tahtalar halinde olanlar park bahçelerde çit malzemesi olarak kullanılabilir. Temizlenmiş tahtalar demir yolu döşeme ve telefon direği olarak kullanılabilir. Kaba olanlar kompost tesisine gönderilebilir. Üçüncü dünya ülkelerinde inşaat/yıkıntı atıklarından çıkarılan tahtalar ısınma amacı ile kullanılmaktadır. - 21 -
Alçı Taşı Levha Duvar : Kağıdı giderilmiş alçı taşı levhaları yeni alçı taş levhası yapımında ve absorbent ürünlerinde kullanılır. Briketler : Geri kazanılmış briketler spor sahalarında ve parklarda, yürüyüş yolu malzemesi olarak kullanılabilir. Geri kazanılabilir malzemelerin tekrar kullanıldığı yerler Tablo 7 de verilmiştir. Geri kazanılan beton ve asfalt malzemeleri şehirler arası ve şehir içi yollarda kaldırım alt yapı malzemesi olarak kullanılabilir. Agregalar geri kazanıldığı zaman enerji ve hammadde kaynağı korunur. Geri kazanılmış betondan yapılmış agregalar, kaldırımlar, temel ve zaman zaman temel altı, kaldırım yüzey tabakalarda kullanılabilir. Temel altı malzemelerin daha az güçlü olması önemli değildir. Geri kazanılmış betondan yapılmış agregaları geçici yol yüzeyinde ve yol bakımında kullanılır. Tablo 7. İnşaat/Yıkıntı Atıklarından Geri Kazanılabilir Malzemelerin Kullanıldığı Yerler Malzemeler Kullanıldığı Yerler Tahta Atık Yakıt olarak Yeni yapılar Tekrar modelleme Malç, peyzaj malzemeleri Hayvan yatağı malzemesi İnşaat Şekilleri Asfalt Kaldırım Asfalt Kaldırım Beton Temel İnşaatı Yol İnşaatı Duvar Temel İnşaatı Yol İnşaatı Briket Dekoratif Bina cepheleri Çelik Yapılar Güçlendirme Çeliği Çelik yapılar Diğer Çelikler Metaller prinç, bakır (eski raflar, kablolar ve Yeni metal üretiminde kullanılır. dekoratif malzemeler), çelik, alüminyum (pencere çerçevesi) Plastikler Yeni plastik malzeme üretiminde Kullanılabilir Alçı Malzemeler Kağıdı ve toprağı giderilmiş alçı malzemeler yeni alçı taşı elde etmek ve diğer amaçlar için kullanılabilir. Kiremitler Yıkımdan önce ayrı ayrıştırılan ve depolanan kiremitler yeni binalarda kullanılabilir. Alüminyum malzemeler geri kazanılabilir. Bazıları inşaatlarda tekrar kullanılabilir. Kullanılabilir özellikte olmayanlar yeni alüminyum malzeme üretiminde hammadde olarak kullanılabilir. Kullanılmış alüminyum malzemeler yüzey parlatıcı içerebilir veya korozyona uğramış olabilir. Üretimde buna dikkat edilmelidir. - 22 -
Alçı levhalar suda kolay çözünebilir yapıda olduklarından depolama alanlarında bertaraf edilmeleri sakıncalıdır.alçı malzemeler depolandığı zaman özellikle ıslak ve anaerobik şartlarda hidrojen sülfür oluşur. Hidrojen sülfür ph ın düşmesine neden olur. Hidrojen sülfür toksin bir maddedir. Özellikle 1000 ppm nin üzerinde çok kötü kokuya neden olur. Alçı malzemeler depolama alanlarına alınmamalıdır. Alçı malzemeler yakılmamalıdır. Yakıldığı zaman yanma sonucu kükürt dioksit oluşur. Kükürt dioksit çok zararlı ve zehirli bir gazdır. Arıtma maliyeti çok yüksektir. Alçı içeren yıkıntı atıklarının katı atık depolama sahalarında depolanması sakıncalıdır. Bugün dünyada alçı taşı işleme tesisleri, yeni bir alçı taşı levhası üretim tesislerinde hammaddeye %25 oranında kullanılmış alçı malzemesi katılmaktadırlar.ayrı toplanan, taşınan ve yüzeyindeki kağıdı temizlenmiş alçı levhalar ½ minus boyuta kadar ufalandıktan sonra yeni alçı levha üretiminde kullanılmaktadır. Kullanılmış alçı malzemelerin geri kazanılıp kullanılabilir alçı levha haline dönüştürme maliyeti 50$ /tondur. 6.1. Alçı Malzemeler İçin Mevcut Pazarlar Alçı levhalar %7 oranında kağıt içerir. Kağıdı giderilmiş alçı levhalar yeni alçı levha üretiminde kullanılabilir. Mevcut teknoloji ile %1.7 kağıt içeren geri kazanılmış alçı malzemeleri kullanılabilmektedir.bu kağıt oranı yeni alçı levha üretiminde müsaade edilen sınır değeridir. Washington da iki tesis alçı levha üretiminde %10-20 oranında geri kazanılmış alçıları kullanmaktadır. Böyle bir tatbikat ile alçı levhadaki kağıt miktarı sınır değerinde tutulabilmektedir. Bu uygulama ile yılda 55.000 ton alçı malzeme geri kazanılmaktadır. Alçı levhalar öğütüldükten sonra toprağın iyileştirilmesi amacı ile de kullanılabilir. Alçı malzemeler parçalanıp öğütüldükten sonra toprağa ilave edilirse; -Suyun nüfus etmesini ve geçirimsiz alkali toprağın çalışmasını iyileştirir, -Yüksek kil içerikli toprağı yumuşatır, -Toprağın asiditesini nötralize eder, -Bitkiler için besi kaynağıdır. Toprak düzenleme pazarı; -Genel tarımcılık, -Mantar büyütme, -Orman ve maden ocağı rehabilitasyonu, -Fidancılık, -Şehir parkları ve regrasyon alanları, -Yerleşim çimleri, -Golf sahaları, -Komposta ilave madde, olarak kullanılabilir. 6.1.1. Alçı Malzemeler İçin Potansiyel Pazarlar Çimento üretimi: çimento fabrikaları geniş miktarda orijinal alçı kullanılır. Alçı, klinkerin setting süresini kontrol etmek için ilave edilir. Çimento sanayinde %1 oranında alçı kullanılmaktadır. - 23 -
Mermere İlave: New Jersey de bir firma mermer tozuna geri kazanılmış alçı ilave ederek malzeme üretmektedir. Çamur Kurutma: New York ta bir şirket çamur hacmini azaltmak ve kurutmak amacı ile kullanılmış alçı kullanmaktadır. Gübre Arıtım: Geri kazanılmış alçı, amonyakla birleştirmek üzere hayvan atığı ile karıştırılır. Böylece koku azaltılır. Washinton eyaletinde bir kaç arazi çalışmasında bu uygulama yapılmaktadır. Yağ Absorpsiyonu: Geri kazanılmış alçı malzemeler yağ değişim tesisi tabanında oluşacak yağları kontrol etmek için tabana püskürtülür. Hayvan Yatağı:Geri kazanılmış alçılar hayvan yatağı için tahta yonga ile birlikte kullanılabilir. Bu karışım tozları ve kumu emer. Nemi absorbe eder. A.B.D bir şirket kümes hayvanları için yatak olarak kullanmaktadır. 6.2. Beton Beton, çimento, kum, taş ve su karışımından ibarettir. Beton atıklar yeni inşaat yapımı, yolların binaların, köprülerin ve temellerin yenilenmesi ve yıkım esnasında oluşur. Kullanılmış inşaat agregası satın alırken kırılmış yıkıntı ve reftover beton ve diğer ileri kullanım betonu ve duvar ürünlerinde (beton borular, bloklar, briketler ve camlar) olduğu açıkça belirtilmelidir. Geri kazanılmış agrega, inşaat ve yıkıntı atığının uygun işlenmesi sonucu oluşur. Beton bloklar kırılır ve yoğunluk testinde uygun olduğu test edildikten sonra yol yapımında alt yapı malzemesi olarak kullanılabilir. Kullanılmış beton agregasından yapılmış hazır beton satın alırken uçucu kül veya curuf agregası içerip içermediği açıkça belirtilmelidir. Geri kazanılmış beton bloklardan elde edilen agreganın kaliteli ve uniform olmalı içerisinde tahta, çelik, ağaç dalı, kabuğu ve konu dışı malzeme olmamalıdır. Beton bloklar içerdiği uçucu kül yüzdesine bağlı olarak hafif ağırlıklı agregalı olabilir. Beton agregalar, buzlu yol uygulamalar için kum yerine kullanılabilir. İyileştirilmiş malzeme planlaması, aşırı beton karışımını önler ve leftover beton karışımını iyileştirir. Yıkım işleminden önce tekrar kullanılabilecek malzemeler tespit edilmeli ve tekrar nerede kullanılacağı belirlenmelidir. Yıkım işlemi bu planlamaya göre yapılmalıdır. Yıkımın yapıldığı yerde kırma/eleme işleminden elde edilen beton malzemeler hem o işte hem de o iş dışındaki alanlarda kullanılabilir. Kullanılmış beton bloklar kırma/eleme tesislerinde parçalandıktan sonra elde edilen ürünler geçici yol yüzeyi örtüsü, açık otopark alanında kazılmış toprak üzerinde dolgu malzemesi, kaldırımlarda temel dolgu malzemesi, kanalizasyon borusu döşenirken çevresinde dolgu malzemesi, yeşil alan yapılırken yürüyüş yollarında temel dolgu malzemesi olarak kullanılabilir. - 24 -
Yumuşak zeminlerde ıslak şartlarla karşılaşılabilir. Bu durumda alt toprakla geri kazanılmış beton arasında geotekstil separator kullanılmalıdır. Sıkıştırılmış dolgu malzemesi olarak kullanılacak geri kazanılmış betondan yapılmış agrega %3 den fazla nem içermemelidir. Eğer geri kazanılmış agrega tekrar dolgu malzemesi olarak kullanılacaksa en az %90 oranında kuru olmalıdır. Geri kazanılmış betondan yapılmış agrega dolgu malzemesi olarak kullanılacaksa, boyut olarak Tablo 8 de verilen sınır değerlerini sağlamalıdır. Tablo 8. Geri Kazanılmış Betondan Yapılmış Agrega Boyutu Elek Boyutu Ağırlıkça Geçen (%) 1-1/2 alan 100 3/4 alan 40-75 ¼ inch 25-50 No.40 5-20 No.200 Max 10 Mümkün olduğunca kırılmış yıkıntı malzemeler kullanılarak orijinal agrega için ihtiyaç minimize edilebilir. Böylece doğal kaynakların kullanımı asgariye indirilebilir. Bazı satıcılar çelik çubukla güçlendirilmiş betonları satın alırken betondaki çeliği ayırma maliyetinden dolayı malzemeyi değerinin altında alırlar. Beton bloklar liman tesislerinin ve diğer sahillerin dolgusunda kullanılabilir. Beton blok içinde tehlikeli atık bulunmamalıdır. Avrupa ülkelerinde inşaat/yıkıntı atıklarının depolama tesislerinde bertarafı yüksek vergilerden dolayı cazip olmaktan çıkmıştır. Böylece inşaat/yıkıntı atıklarının geri kazanılmasını mümkün kılmıştır. İstanbul da da inşaat/yıkıntı atığı bertaraf bedeli belirlenmelidir. Bu bedel geri kazanmayı teşvik edici miktarda olmalıdır. İnşaat/yıkıntı atıklarının gelişigüzel yerlere atılmasının önlenmesi için Büyükşehir, il ve İlçe Belediyeleri ciddi denetim ağı oluşturmalıdırlar. Böylece inşaat/yıkıntı atığı üreticileri atıklarını ya pahalıya mal olan depolama alanına göndermeli, ya da geri kazanılması sağlanmalıdır. Kesinlikle gelişigüzel yere atılması önlenmelidir. 7. KAYNAKLAR 1. E.K. Lauritzen, Disaster Waste Management, DEMEX Consulting Engineers A/S. Article from The ISWA Yearbook 1996/7. 2. E.K. Lauritzen, Emergency Construction Waste Management, Safety Science, 30, 45-53 1998. 3. C.S.Poon ve arkadaşları, On- Site sorting of construction and demolition waste in Hog Kong, Resources Conservation and Recycling, 32 (2001) 157-172, 2001. - 25 -
4. D.Fatta ve arkadaşları, Generation and management of construction and demolition waste in Greece-an existing challenge, Resources, Conservation and Recycling, 1-12, 2003. 5. Albert Stret, Guide For Specification Of Recycled Concrete Aggregates (RCA) For Concrate Production, East Melbourne, September 1998. 6. Ni-Bin Chang ve arkadaşları, Recycling of construction and demolition waste via a mechanical sorting process, Resource, Conservation and Recycling, Oct. 23-26, 2000. 7. Zhen Chen ve arkadaşları, An application of bar-coda system for reducing construction wastes, Automation in Construction, 11 (2002) 521 533, 2002. 8. Nigel Lawson ve arkadaşları, Recycling construction and demolition wastes a UK perspective, Manchester, 2001. 9. Nabil Kartam ve arkadaşları, Environmental management of construction and demolition waste in Kuwait, Waste Management, 24, 1049-1059, 8 June 2004. 10. Sydney M. Harris, Processing construction and demolition waste, Resource Recycling, New York City, 1988. 11. HQ AFCEE, Construction and Demolition Waste Management Guide, Pocket Guide, www. Afcee.brooks.af.mil/green/resources/ resources.asp., United States of America. 12. Gruzen Samton, Construction and Demolition Waste Manual, City of New York, May 2003. 13. B.A.G. Bossing and H.J.H.Brouwers, Construction Waste: Quantification and Source Evaluation, March 1996 / 55. 14. William Glenn, Construction and Demolition Wastes Building a Clean, Green City, OH&S CANADA, Sept/Oct 1993. 15. Wen-Ling Huang ve arkadaşları, Recycling of construction and demolition waste via a mechanical sorting process, Resources, Conservation and Recycling, 37, 23-37 Oct. 23-26, 2002. - 26 -