Etnobotanik Laboratuvarı 6 1-Yağ elde edilen bitkiler 2-Kozmetik Amaçla Kullanılan Bitkiler
Yağ elde edilen bitkiler Yağ elde edilen bitkiler 2 gruba ayrılır 1. Uçucu yağ elde edilen bitkiler 2. Sabit yağ elde edilen bitkiler
Uçucu yağ Bitkilerin yaprak, meyve, kabuk veya kök kısımlarından elde edilen, Oda sıcaklığında sıvı halde olan, Genellikle renksiz veya açık sarı renkli, Uçucu, kuvvetli kokulu, doğal bir üründür. Güzel kokulu olmasından dolayı esans ya da eterik yağ da denilmektedir. Su ile karışmadıkları için yağ olarak tanımlansalar da sabit yağlardan farklıdırlar.
Uçucu yağ elde etme yöntemleri Distilasyon Yöntemi Ekstraksiyon yöntemi Çok yönlü ekstraksiyon yöntemleri Mekanik yöntem (Presleme)
Su Buharı Distilasyon yöntemi Soğutucu ile irtibatlandırılan bir cam balon içerisinde su ve bitki materyalinin 2-8 saat süre ile kaynatılarak, su buharı ile birlikte hareket eden yağ moleküllerinin soğutucuda yoğunlaştırılıp sudan ayrıştırılmasına dayanmaktadır.
imbik kazanı yarısına kadar su ile doldurulur
Liquiambar orientalis (Hamamelidaceae) Sığla Ağacı, Günlük Ağacı
Sığla yağı elde etmek için bahar aylarında ağacın gövdesine çizikler çizilir. Temmuz ayından itibaren gövde üzerinde biriken salgı ve kabuklar özel bıçaklar ile kazınarak toplanır. Bu salgı ve kabuklar sıcak su ile kaynatıldıktan sonra özel preslerde sıkılarak sığla yağı elde edilir.
Rosa damascena (Rosaceae) Isparta gülü Burdur ve Isparta yöresinde gülyağı elde etmek amacıyla ekilir. Petallerinden subuharı distilasyonu ile elde edilen uçucu yağa Rosae Oleum T.K. (Gül yağı) elde edilir. Bileşiminde geraniol ve öjenol bulunur. Parfümeri ve kozmetikte, koku fiksatörü, koku verici olarak kullanılır.
Lavandula angustifolia (Labiatae) Lavanta yağı Anavatanı Akdeniz ülkeleri olan, yurdumuzda yetişmeyen çiçeklerinden su buharı distilasyonu ile Lavandulae Oleum T.K. (Lavanta esansı) elde edilir. Linalol ve linalil asetat içerir. Koku vermek için parfümeride ve kozmetikte kullanılır.
Lavandula stoechas subsp. stoechas (Labiatae), Lavanta
Salvia fruticosa (Labiatae), Ada çayı Yapraklarından su buharı distilasyonu yöntemi ile elde edilen uçucu yağa Elma yağı denir. Sineol bakımından zengindir.
Origanum onites (Labiatae) Kekik, Mercanköşk Toprak üstü kısmından uçucu yağ elde edilir. Uçucu yağ Karvakrol içerir.
Laurus nobilis (Lauraceae), Defne yağı Yapraklarından elde edilen uçucu yağa Lauri Oleum adı verilir. Kozmetik sanayinde çok tüketilir.
Cupressus sempervirens var. horizontalis (Qupressaceae), Servi Genç dallarından elde edilen uçucu yağına Cupressi Oleum adı verilir. Antiseptik ve antispazmodik etkilidir, boğmacalı hastaların odalarına ve çamaşırlarına püskürtülür
Eucalyptus camaldulensis (Myrtaceae) Ökaliptus Çiçek ve yapraklarından su buharı distilasyonu ile elde edilen uçucu yağa Eucalypti Oleum T.K. adı verilir. Ökaliptol, terpineol ve izoborneol içerir. Deri ve solunum yolları hastalıklarında antiseptik olarak kullanılır. Diş macunu gargara gibi preparatların bileşimine girer.
Myrtus communis subsp. communis (Myrtaceae), Mersin Yapraklarından subuharı distilasyonu ile elde edilen uçucu yağına Myrti Oleum adı verilir. Mirtol, sineol, geraniol ve nerol içerir. İdrar yolları antiseptiği olarak ve parfümeride kullanılır.
Aromaterapi Aromaterapi bitkilerden elde edilen uçucu yağlarla yapılan tedavi yöntemine denir. Aromaterapi'yi Uygulama Metotları 1-) Masaj 2-) Kompress 3-) İnhalasyon 4-) Banyo
Sabit Yağ Çoğunlukla tohum ve meyve olmak üzere bazen de bitkilerin tamamından elde edilen, oda sıcaklığında sıvı halde bulunan, serbest yağ asitleri ve sabunlaşmayan maddeler içeren, sarı veya yeşil tonlarında olan yağlardır.
Çıkrıklı Mengene
Zeytinler yağı eldesinde, zeytinler ezme (parçalama), sıkma (presleme) ve ayrıştırma olmak üzere üç temel işlem uygulanır.
Olea europea (Oleaceae) Zeytin Zeytin yağı (Olivarum Oleum), olgun meyvelerden sıkma yöntemiyle elde edilir. Özellikle oleik asit gliseritleri, A ve E vitaminlerini içerir. Dahilen müshil ve safra söktürücü, haricen yumuşatıcı etkisi vardır.
Helianthus annuus (Compositae) Ayçiçeği Çok büyük, sarı kapitulumlu, basit yapraklı bir bitkidir. Meyvelerde % 35-50 oranında sabit yağ bulunur. İdrar arttırıcı ve göğüs yumuşatıcı etkiye sahiptir.
Gossypium hirsutum (Malvaceae) Pamuk Pamuk yağı (Gossypii Oleum), tohumlardan sıkma yoluyla elde edilir. Kokusuz, donuk sarı renkli tatlımsı lezzette bir sıvıdır. Saflaştırıldıktan sonra gıda olarak kullanılır.
Glycine max (Leguminosae) Soya Tohumları (Sojae semen) yağ, protein ve vitamin yönünden zengindir. Soya yağı (Sojae Oleum), hem besin olarak hem de sanayide yaygın olarak kullanılır.
Arachis hypogaea (Leguminosae) Yer fıstığı Yaprakların koltuğunda çıkan çiçek solunca stillus düşer, ovaryum uzayarak toprak içine girer ve toprak altında olgunlaşır. Tohumlar %45-50 oranında yağ içerir. Tohumların soğukta sıkılmasıyla elde edilen yağ tatlıdır ve eczacılıkta kullanılır Arachidis Oleum laksatif etkilidir. Tohumların sıcakta sıkılmasıyla elde edilen yağ acıdır ve sanayide kullanılır
Sesamum indicum (Susam) (Pedaliaceae) Alt yapraklar loplu, üst yapraklar tam ve lanseolattır. Çiçekler beyaz veya pembe, yaprakların koltuğunda tektir.
Tohumlardan sıkma yöntemiyle %50 oranında sabit yağ elde edilir.
Sesamum indicum (Susam) (Pedaliaceae) Susam yağı (Sesami Oleum), dahilen müshil, haricen bazı preparatların hazırlanmasında çözücü olarak kullanılır.
Brassica napus ssp. oleifera (Kanola) (Brassicaceae) Anavatanı Orta Amerika dır. Ülkemize Balkanlardan gelen göçmenler ile Kolza adıyla 1960 da getirilmiş ve Trakya da ekim alanı bulmuştur. Ancak Kolzanın yağında insan sağlığına zararlı erüsik asit, küspesinde hayvan sağlığına zararlı glukosinolat bulunması nedeniyle 1979 da ekimi yasaklanmıştır.
Brassica napus ssp. oleifera (Kanola) (Brassicaceae) Kanola ıslah edilmiş, zararlı maddeleri giderilmiş, yağ ve protein oranı yükseltilmiş Kolza çeşididir. %38-50 yağ, % 16-24 protein içeriği ile önemli bir yağ bitkisidir.
Zea mays (Mısır) (Gramineae) Erkek çiçekler gövdenin tepesinde, panikula durumundadır. Dişi çiçekler yaprakların koltuğunda spadiks oluştururlar. Spadiks büyük kınlar tarafından tamamen sarılmıştır.
Zea mays (Mısır) (Gramineae) Mısır yağı (Oleum Maydis), Mısır nişastasının (Maydis amylum) elde edilmesi esnasında ayrılan embriyonun sıkılması ile elde edilir.
Zea mays (Mısır) (Gramineae) Mısır yağı, doymuş yağ asidi miktarının düşük olması nedeniyle damar sertliği olan hastalara yemek yağı olarak tavsiye edilir.
Kozmetik amaçla kullanılan bitkiler
Kozmetik Yunanca Kosmein: dekore etmek, süslemek sözcüğünden türetilmiştir. Kozmetoloji, saç, deri ve eklerinin kozmetik ürün, cihaz ve işlem kullanılarak; temizlenmesi, bakımı, süslenmesi, güzel kokması ve bu durumda muhafaza edilmesi ile ilgili uygulamalı bilim ve sanata denir.
Cilt Bakımı
Urtica dioica-urticaceae-isırganotu, Izgın, Izgan, Daladöken Yaprakları kaynatılarak suyu cilde uygulanır, yumuşatıcı Cilt bakımı
Papaver dubium, Papaver macrostomum gelincik, gulasor, kulilka sor Tepalleri yanaklara sürülür, allık gibi kullanılır.
Euphorbia macroclada-euphorbiaceae-sütleğen, Lateksi ciltte yaşlanma ile oluşan izleri temizlemek için kullanılır.
Ficus carica L.-Moraceae-İncir, Lateksi ciltte yer alan lekeleri temizlemek amacıyla kullanılır.
Cydonia oblonga Miller-Rosaceae-Ayva, Meyve ve yaprakları cildi güzelleştirmek ve germek amacıyla amacıyla kullanılır.
Vitis vinifera-asma, Üzüm (Vitaceae) Özsuyu cildi yumuşatıcı olarak kullanılır.
Rosa damascena-isparta gülü (Rosaceae)
Temizlik amacıyla kullanılan bitkiler Clematis vitalba Ranunculaceae- Sabun otu, yaprakları sabun gibi kullanılır.
Veronica multifida- Scrophullariaceae, ishalotu, deve sabunu Topraküstü kısmı ezilerek sabun gibi kullanılır.
Saponaria officinalis- Caryophyllaceae, sabun otu, kargasabunu, köpürgen Topraküstü kısmı ezilerek sabun gibi kullanılır.
Herniaria incana- Illecebraceae, sabun otu, sabuna çuçıkan Topraküstü kısmı ezilerek sabun gibi kullanılır.
Ammi visnaga Umbeliferae-dişotu, kürdanlık, Diş temizlemek amacıyla
Cichorium intybus Compositae-Hindiba, özsuyu Diş temizlemek amacıyla
Sabun elde edilen bitkiler Clematis vitalba-sabun Otu Euphorbia tenuifolia -Sabun el-arab Pistacia eurycarpa, Pistacia khinjuk-buttum,bıdım, Bıtım, Bıttım, Budum, Butum, Gizven Olea europea-zeytin Thymus sp.-kekik Laurus nobilis-defne
Zeytin sabunu yapımı 6 litre zeytin yağı, 6 litre su 1 kg. kostik (Sodyum hidroksit) metal olmayan kap kacak
6 litre suyun içinde, 1 kg. kostik tamamen eritilir. Bu eriyik zeytinyağı üzerine damla damla akıtılarak, tahta bir kaşıkla sürekli karıştırılır. İşlem bittiğinde sabun işlemi de bitmiştir. Oluşan sabun uygun ortamda sertleşmeye bırakılır ve sonra bıçakla kesilerek kalıplanır.
Pistacia eurycarpa, Pistacia khinjuk-buttum,bıdım, Bıtım, Bıttım, Gizven (Anacardiaceae)
Bıttım sabunun yapımı Eylül ayında toplanan yeşil meyveler 5-10 gün kurumaya bırakılır. Kuruyan bıttım meyveleri değirmende öğütülür Daha sonra ılık su ile hamur gibi 2 saat boyunca yoğrulur
Yoğururken yağ çıkar ve yağ çıktıkça da alınıp bir kaba konulur.
1 gün sıcak ortamda bekletilen bıttım hamurundan bir miktar daha yağ ayrılmış olur.
Bir kazana sıcak su ile beraber kül konulup ateşe bırakılır. Kaynayan kazana bıttım yağı azar azar ilave edilerek karıştırılmaya başlanır. Bu karşımdaki su bu sayede buharlaştırılarak ortamdan uzaklaştırılır
Bıttım yağının bulunduğu kazan kaynamaya devam ederken; bir başka kapta 23 litre su ile sabunlaşma reaksiyonlarının kimyasalı olan 5 kg. Payet Kostik (KOH çözeltisi) karıştırılarak bir çözelti hazırlanır. Kazandaki yağ kaynayınca hazırlanan çözelti düzenli aralıklarla eklenerek karıştırılmaya devam edilirken sabunlaşma reaksiyonu hızlandırılır.
Yaklaşık 12-15 saat boyunca kazandaki karışım kaynatılmaya devam edilir. Bu sürenin sonuna doğru sabunlaşma reaksiyonu sonlanır. Sabun toplanmaya başlar. Sabun daha sıcak ve yarı sıvı haldeyken kazandan alınarak kaplara konur. Kaplara konulan sabun açık havada üç gün boyunca bekletilir.
Saç ve el boyamak amacıyla Anthemis tinctoria var. tinctoria- Compositae-Sarı papatya Carthamus tinctorius-compositae-aspir Juglans regia-juglandaceae-ceviz Stachys mardinensis-labiatae-kaya pungu, Punge tehta Morus nigra-moraceae-ekşi kara dut, Karadut
Lawsonia inermis, Kına ( Lythraceae)
Sambucus nigra -Lüver, Lor, Sultan, Piran, Piren, Yiğidinotu, Sultanotu, Şahmelik, Lüver, Melikşah (Caprifoliaceae)
İstenmeyen tüyler Pistacia türleri-melengeç-gövdelerinden elde edilen sakız ağda gibi kullanılır Arbutus unedo-dağ çileği, Kocayemişmeyvelerinden yapılan pekmez
Saç bakımı Laurus nobilis-defne, Depne, Define Urtica dioica-isırgan, Sırgan Anthemis tinctoria subsp. tinctoria-sarı papatya
Alcea hohenackeri Malvaceae- Hatmi, Huri, Hurin, Hatmiçiçeği Kök kısmı un haline getirileerek ıslak saça sürülür, saçın yumuşamasını sağlar Myrtus communis-myrtaceae-murt, Mersin, Yaprak ve çiçekleri saçı parlatmak için kullanılır.
Koku verici olarak Styrax officinalis L. (Styracaceae) Tesbih Ağacı Yaşlı ağaç gövdelerinin toprağa yakın olan yerlerinde reçine benzeri (balsam) salgıları birikir. Künnük adı verilen bu madde mevlitlerde kömür üzerinde yakılarak (buhur) camide dolaştırılır. Güzel kokusu etrafa yayılır.
Koku Giderici Olarak Myrtus communis-myrtaceae-mersin Yaprakları ter konusunu gidermek için kullanılır Raphanus raphanistrum-cruciferae-turp otu Yaprakları ayak kokusunu gidermek için kullanılır. Vitex agnus-castus-verbenaceae-ayıt, hayıt Yaprakları ayak kokusuna karşı ve ayak terlemesinde kullanılır.
Raphanus raphanistrum Cruciferae-Turpotu