İÇİNDEKİLER Önsöz... Tablo, Şekil, Resim Listesi... xv v Birinci Bölüm İŞÇİ SAĞLIĞI 1.1. Sağlık ve İnsan Sağlığı Kavramı... 1 1.1.1. Sağlığın Tanımı, Önem ve Amacı... 1 1.1.2. Hastalığın Tanım ve Sınıflandırılması... 1 1.1.2.1. Bulaşıcı Hastalık... 1 1.1.2.2. Bulaşıcı Olmayan Hastalık... 4 1.1.2.2.1. Hizmet Sektöründe Hastalık (Otel / Lokanta).. 5 1.2. İşçi Sağlığı Kavramı... 6 1.2.1. İşçi Sağlığının Tanımı, Önem ve Amacı... 6 1.2.2. İşçi Sağlığında Temel İlkeler... 8 1.2.3. İşçi Sağlığını Etkileyen Faktörler... 11 1.2.3.1. Kişiye Bağlı Faktörler... 11 1.2.3.1.1. Yeterli ve Düzenli Beslenme (Beslenme İlkeleri ve Menü Planlama)... 11 1.2.3.1.1.1. Aktiviteden Hareketle Günlük Enerji Standartları... 22 1.2.3.2. Çevreye Bağlı Faktörler... 27 1.2.3.3. Çalışmaya Bağlı Faktörler... 28 1.2.3.3.1. Ayak Rahatsızlığı ve İşe Uygun Ayakkabı... 28 1.2.3.3.2. Duruş Rahatsızlığı ve İşe Uygun Duruş (Resepsiyon vs.)... 30 1.2.3.3.3. Çalışırken Taşıma Teknikleri... 35 1.2.3.3.4. Üniforma ve İşe Uygun Üniforma... 38 1.2.3.4. İşçi Hacimlerine Bağlı Faktörler... 40 1.2.3.4.1. Yatakhane Nasıl Olmalıdır?... 40
x 1.2.3.4.2. Yemekhane Nasıl Olmalıdır?... 47 1.2.3.4.3. Soyunma Yeri Nasıl Olmalıdır?... 50 1.2.3.4.4. Banyo Nasıl Olmalıdır?... 51 1.2.3.4.5. Dinlenme Alanı Nasıl Olmalıdır?... 52 1.2.4. İşçi Sağlığında Kontroller ve Sağlık Raporları... 53 1.2.4.1. Genel Sağlık Kontrolleri... 53 1.2.4.2. Periyodik Sağlık Kontrolleri... 54 1.2.5. İşçi Sağlığında İşyeri Hekimliği... 55 1.3. İşçi Sağlığı ve Üretim... 61 1.3.1. Üretimi Etkileyen Sağlık Problemleri... 61 1.3.2. Üretimde Meslek Hastalığı... 64 1.3.2.1. Meslek Hastalığının Tanım ve Ayrıntıları... 64 1.3.2.2. Meslek Hastalığının Sınıflandırılması... 68 1.3.2.3. Meslek Hastalığından Korunma İlkeleri... 69 1.3.2.4. Meslek Hastalığından Korunma Yöntemleri... 69 1.3.3. Atık Yönetimi: Tanım ve Uygulamalar... 71 1.3.4. İşyerinde İşçi Sağlığı İçin Alınması Gereken Önlemler... 74 1.3.5. İşyeri Sağlık Politikalarını Etkileyen Faktörler... 75 İkinci Bölüm İŞ GÜVENLİĞİ 2.1. İş Güvenliği Kavramı... 79 2.1.1. İş Güvenliğinin Tanımı, Önem ve Amacı... 79 2.1.2. İş Güvenliğinin Boyutu, Çalışma Alan ve İlkeleri... 80 2.2. İş Güvenliğini Bozabilecek Potansiyel Tehlikeler... 81 2.2.1. İşçi Sağlığı ve Güvenliğinde Risk Yönetimi... 81 2.2.2. Zeminden Kaynaklanan Tehdit ve Önlemleri (Temizlik ve Zemin Kaplama Çeşitleri)... 82 2.2.3. El Aletlerinden Kaynaklanan Tehdit ve Önlemleri... 84 2.2.4. Tesisatlardan Kaynaklanan Tehditler... 87 2.2.4.1. Sıhhi Tesisatta (Temiz ve Pis Su) Önlemler... 87
2.2.4.2. İşletme Elektriğinde Önlemler... 89 2.2.4.2.1. İşletmecilikte Kullanılan Elektrik... 89 2.2.4.2.2. İşletme Elektriği Elamanları; Topraklama, Sigorta ve Aydınlatma... 92 2.2.4.3. Ev Elektriğinde Önlemler... 93 2.2.4.4. Elektrikli Aletlerin Kullanılmasında Dikkat Edilecekler... 93 2.2.5. Isıtma-Soğutma ve Havalandırmadan Kaynaklanan Tehdit ve Önlemleri (İşyeri Hava Kalitesi)... 93 2.2.6. Gaz Tesisatından Kaynaklanan Tehdit ve Önlemleri... 96 2.2.7. Muhtemel Asansör Arızalarında Alınacak Önlemler... 102 2.2.8. Mutfak ve Serviste İş Güvenliğinin Sağlanması... 104 2.3. İşletme Güvenliğini Bozabilecek Potansiyel Olaylar... 105 2.3.1. Kriz Yönetiminin Tanımı, Neden ve Özellikleri... 105 2.3.2. Yanma Olayı ve Yangın... 106 2.3.2.1. Yangın Çeşitleri... 106 2.3.2.2. Yangın Nedenleri... 107 2.3.2.2.1. Yangına Neden: Koruma Önleminin Alınmayışı... 108 2.3.2.2.2. Yangına Neden: Bilgisizlik... 108 2.3.2.2.3. Yangına Neden: İhmal... 108 2.3.2.2.4. Yangına Neden: Kazalar... 108 2.3.2.2.5. Yangına Neden: Sabotaj... 109 2.3.2.2.6. Yangına Neden: Sıçrama... 109 2.3.2.2.7. Yangına Neden: Doğa Olayları... 109 2.3.2.3. Yangın Söndürme Yöntemleri... 110 2.3.2.3.1. Soğutarak Yangın Söndürme... 110 2.3.2.3.2. Havayı Keserek Yangın Söndürme... 111 2.3.2.3.3. Söndürücü Maddeler Kullanarak Yangın Söndürme... 111 2.3.2.4. Yangında Hareket Tarzı... 114 2.3.2.5. Yangın Önlemleri... 115 2.3.2.5.1. Evde Alınacak Yangın Önlemleri... 115 2.3.2.5.2. İşyerinde Alınacak Yangın Önlemleri... 116 xi
xii 2.3.2.5.3. Yangında Nasıl Davranmalıyız?... 117 2.3.2.6. Diğer Afetlerde Önlemler... 117 2.3.2.6.1. Depremde Nasıl Davranmalıyız?... 117 2.3.2.6.2. Selde Nasıl Davranmalıyız?... 118 2.4. İş Kazası ve Yaralanma Kavramları... 119 2.4.1. İş Kazası ve Yaralanmanın Tanım ve Unsurları... 119 2.4.2. İş Kazasının Nedenleri... 123 2.4.3. Çalışma Esnasında İş Güvenliğinin Sağlanması... 124 2.4.3.1. Genel Güvenlik Önlemleri... 124 2.4.3.2. Kişisel Güvenlik Önlemleri... 126 2.4.3.2.1. Solunum Sisteminin Korunması... 128 2.4.3.2.2. Ellerin Korunması... 130 2.4.3.2.3. Gözlerin Korunması... 132 2.4.3.2.4. Başın Korunması... 134 2.4.3.2.5. Ayakların Korunması... 134 2.4.3.2.6. Vücudun Korunması (İş Elbiseleri)... 135 2.4.3.3. Ekipman Güvenlik Önlemleri... 136 2.4.3.4. Sektörel İş Kazaları... 139 2.4.3.5. Ekipman Talimatı Yazma... 140 2.4.3.5.1. İş Güvenliği Talimatında Renkler ve Semboller... 144 2.5. İş Kazasında İlk Yardım... 146 2.5.1. İlk Yardım (cı)'ın Tanım ve Amacı... 147 2.5.2. İlk Yardımda Temel Uygulamalar ve İlk Müdahale Adımları... 147 2.5.3. İlk Yardım Uygulamaları... 150 2.5.3.1. Solunum Yolu Tıkanmalarında İlk Yardım... 150 2.5.3.2. Bilinç Bozukluklarında İlk Yardım... 152 2.5.3.3. Kanamalarda İlk Yardım... 152 2.5.3.4. Yanıklarda İlk Yardım... 154 2.5.3.5. Donmalarda İlk Yardım... 157 2.5.3.6. Kırık-Çıkık ve Burkulmalarda İlk Yardım... 158 2.5.3.7. Hayvan Isırması ve Böcek Sokmalarında İlk Yardım... 160
xiii 2.5.3.8. Yaralanmalarda İlk Yardım... 161 2.5.3.9. Zehirlenmelerde İlk Yardım... 162 2.5.3.10. Göze-Kulağa ve Buruna Yabancı Cisim Kaçmasında İlk Yardım... 165 2.5.3.11. Boğulmalarda İlk Yardım... 166 2.5.3.12. Diğer Acil Durumlarda (Havale-Sara ve Kan Değeri Düşme) İlk Yardım... 166 2.5.3.13. Hasta ve/veya Yaralı Taşınmasında İlk Yardım... 168 2.5.4. İlk Yardım Çantası... 171 2.5.5. İş Kazasında Hukuki Süreç... 173 2.5.5.1. İş Kazasının İşverene Bildirilmesi... 173 2.5.5.2. İş Kazasının İşveren Tarafından SGK'ya Bildirilmesi... 173 2.5.5.3. İş Kazasında Tutulacak Raporlar... 174 2.5.6. İşçi Hastalandığında Yapılacaklar... 177 2.5.7. İşçiler Arasında Kavga Çıktığında Yapılacaklar... 177 Üçüncü Bölüm İŞÇİ SAĞLIĞI ve İŞ GÜVENLİĞİ HUKUKU 3.1. Dünyada İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğinin Gelişimi: Hakların Ortaya Çıkışı... 179 3.2. Ülkemizde İşçi Sağlığı ve Güvenliği Sorunlarının Nedenleri... 182 3.3. Ülkemiz İşçi Sağlığı ve Güvenliğinde Sorumluluklar... 183 3.3.1. Ülkemiz İşçi Sağlığı ve Güvenliğinde İşverenin Sorumlulukları... 184 3.3.2. Ülkemiz İşçi Sağlığı ve Güvenliğinde Sendikanın Sorumlulukları... 185 3.3.3. Ülkemiz İşçi Sağlığı ve Güvenliğinde Devletin Sorumlulukları... 186 3.3.3.1. Devlet Sorumluluk Örneklerinden: Tehlike Sınıfları Listesi... 187 3.3.3.2. AB'ye Üyelik Sürecinde İşçi Sağlığı ve Güvenliği Eğitiminin Önemi... 207
xiv 3.3.4. Ülkemiz İşçi Sağlığı ve Güvenliğinde İşçinin Sorumlulukları... 211 3.4. İş Kazası ve Meslek Hastalıkları Sonucunda Ekonomik Kayıplar... 212 3.5. Hukukun Tanım ve Amacı... 212 3.5.1. Ülkemizde İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku... 215 3.5.1.1. Ülkemiz İş Kanunu / (10/06/2003) Tarih ve (4857) Sayılı... 218 3.5.1.2. Ülkemiz İş Hayatıyla İlgili Kanun, Tüzük ve Yönetmelikler... 278 SONUÇ ve ÖNERİLER... 292 KAYNAKÇA... 294