UÇAĞIN TABAN KİRİŞİNE ROBUST TASARIM UYGULAMASI

Advertisement


Advertisement
Benzer belgeler
KORELASYON VE TEKLİ REGRESYON ANALİZİ-EN KÜÇÜK KARELER YÖNTEMİ

Regresyon ve İnterpolasyon. Rıdvan YAKUT

BİYOİSTATİSTİK Uygulama 7 Yrd. Doç. Dr. Aslı SUNER KARAKÜLAH

Havacılık sanayi gövde Odak noktası delik delme çözümleri

Performans Modelleri P R O F. D R. M U S T A F A K A R A Ş A H İ N

ALGORİTMA İ VE PROGRAMLAMA

Yüzeysel Temellerin Sayısal Analizinde Zemin Özelliklerindeki Değişimin Etkisi

Quality Planning and Control

Malzeme Gereksinim Planlaması (MRP)

NESNEYE DAYALI PROGRAMLAMA VE C++

İÇİNDEKİLER. Sayfa No. ÖZET... i. SUMMARY... iü. İÇİNDEKİLER... v. TABLOLAR... xi. ŞEKİLLER... xiii GİRİŞ... 1

MAK 305 MAKİNE ELEMANLARI-1

BÖLÜM 11 Z DAĞILIMI. Şekil 1. Z Dağılımı

ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

BÜKME. Malzemenin mukavemeti sınırlı olduğu için bu şekil değişimlerini belirli sınırlar içerisinde tutmak zorunludur.

PLASTİK ŞEKİL VERME YÖNTEMİ

TEKNİK RESİM. Ders Notları: Mehmet Çevik Dokuz Eylül Üniversitesi. Ölçülendirme

MODERN MÜHENDİSLİK HESAPLAMALARI İLE ASANSÖR BİLEŞENLERİNİN GÜVENİRLİKLERİNİN ARTTIRILMASI

Özet. Giriş. 1. K.T.Ü. Orman Fakültesi, Trabzon., 2. K.Ü. Artvin Orman Fakültesi, Artvin.

Üstel modeli, iki tarafın doğal logaritması alınarak aşağıdaki gibi yazılabilir.

+ 1. ) transfer edilir. Seri. Isı T h T c sıcaklık farkı nedeniyle üç direnç boyunca ( dirençler için Q ısı transfer miktarı aşağıdaki gibidir.

DİKİMDE HATA OLUŞTURAN NEDENLERİN BELİRLENMESİNE YÖNELİK İSTATİSTİKSEL BİR ARAŞTIRMA

Türev Kavramı ÜNİTE. Amaçlar. İçindekiler. Yazar Prof.Dr. Vakıf CAFEROV

ÖLÇÜM BELİRSİZLİĞİNİN HESAPLANMASI PROSEDÜRÜ

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi

BOSSA DIŞ GİYİM İŞLETMESİNDE FASON İPLİK İMALATI TERMİN SÜRELERİNE ALTI SIGMA ARAÇLARI İLE İSTATİSTİKSEL YAKLAŞIM

ATAKÖY CUMHURİYET ANADOLU LİSESİ 9. SINIF MATEMATİK DERSİ YILLIK PLANI

STATİK-MUKAVEMET. Doç. Dr. NURHAYAT DEĞİRMENCİ

Horton'nun (2001) belirttiği üzere web tabanlı öğretim ortamlarında genel olarak kullanılan ders yapıları aşağıdaki gibidir:

Diferansiyel Denklemler (MATH 276) Ders Detayları

Emisyon Ölçümlerinin Planlanması

Olasılık ve İstatistiğe Giriş-I (STAT 201) Ders Detayları

EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 8. SINIF MATEMATİK DERSİ KAZANIMLARININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ

İleri Trafik Mühendisliği (CE 535) Ders Detayları

Alıştırma Toleransı -TERMİNOLOJİ

MEMMINGER-IRO AKSESUAR: yüksek değerli, çok yönlü, güvenilir

AKARSULARDA KİRLENME KONTROLÜ İÇİN BİR DİNAMİK BENZETİM YAZILIMI

Bölüm 2 Algoritmalar. 2.1 Giriş

FEN FAKÜLTESİ MATEMATİK BÖLÜMÜ YAZ OKULU DERS İÇERİĞİ. (Mühendislik Fakültesi Bütün Bölümler, Fen Fakültesi Kimya ve Astronomi Bölümleri)

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ RMAA LABORATUARI

İmalat Teknolojisi Teorisi II (Kesme Yöntemleri) (MFGE 307) Ders Detayları

Geoteknik Mühendisliğinde Bilgisayar Uygulamaları (CE 554) Ders Detayları

Mühendislik Ekonomisi. Prof.Dr. Orhan TORKUL

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ

TAM SAYILARLA İŞLEMLER

Değerlendirme testleri:

Otomotiv Üretimi (MFGE 426) Ders Detayları

ODTÜ Bilgisayar Mühendisliği. Tanıtım Günleri Temmuz 2005

ÇOK HAFİF JET - VERY LIGHT JET (VLJ)

ISBN NUMARASI: ISBN NUMARASI: ISBN NUMARASI: ISBN NUMARASI:

OPTİMUM TOLERANSLARIN BELİRLENMESİNDE CEVAP YÜZEYİ YÖNTEMLERİNİN KULLANILMASI ÜZERİNE BİR İNCELEME 1 Cenk ÖZLER 2

ERDEMİR Deney Tasarımı Projeleri ile katma değer yaratmayı sürdürüyor.

8. SINIF ÖĞRETİM PROGRAMI

Kısa Süreli Rüzgar Enerjisi Tahmin Sistemi Geliştirilmesi Projesi

MATBAA DA SAATLİK MALİYET SİSTEMİ VE UYGULANMASI

DERS PROGRAMI OLUŞTURMA VE ÖĞRETİM ELEMANI GÜN-SAAT AYARLARI

Algoritmalara Giriş 6.046J/18.401J

SERTLİK ÖLÇME DENEYLERİ

Matematiksel Beceriler (Ortaöğretim Matematik Dersi Öğretim Programı)

MALZEME BİLİMİ VE MÜHENDİSLİĞİ. Malzeme Üretim Laboratuarı I Deney Föyü NİCEL (KANTİTATİF) METALOGRAFİ. DENEYİN ADI: Nicel (Kantitatif) Metalografi

Statik ve Mukavemet (MECE 203) Ders Detayları

SINIF MATEMATİK DERSİ ÜNİTELENDİRİLMİŞ YILLIK PLAN... YAYINLARI HAZIRLAYANLAR

MALZEME BİLGİSİ. Atomların Yapısı

MONTAJ VE ALT MONTAJLAR

3. Bölüm. DA-DA Çevirici Devreler (DC Konvertörler) Doç. Dr. Ersan KABALCI AEK-207 GÜNEŞ ENERJİSİ İLE ELEKTRİK ÜRETİMİ

BOBİNLEME İŞLEMİNİN İPLİK TÜYLÜLÜĞÜNE ETKİLERİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA

Mühendislik Ekonomisi (IE 315) Ders Detayları

ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRMEDE TEMEL ĠSTATĠSTĠKĠ HESAPLAMLAR ĠSTATĠSTĠK? İstatistik, verileri analiz ve organize etmekle uğraşan bir disiplindir.

Bölüm 10 Teknolojik Yenilik ve Ekonomik Performans

İstatistik Yöntemleri ve Hipotez Testleri

designed by Nurus D Lab teknik doküman

RF Entegre Devre Tasarımı (EE 575) Ders Detayları

ELEKTRİK TESİSATLARINDA ENERJİ TASARRUFU:

Panel Radyatörler Dekoratif Radyatörler Havlupanlar Aksesuarlar

CUTEC etkisi: -Yüksek verimlilik -Yüksek Işlem güvenliği -Yüksek Yaşam - H7 Kalite Delik


AlMgSi MALZEMESİNDEN BÜKME KALIBI İLE SANDALİYE DESTEK PARÇASI ÜRETİMİ

BAHAR YARIYILI İKTİSADİ MATEMATİK VİZE SORU VE CEVAPLARI 1) Bir mala ait arz ve talep fonksiyonları aşağıdaki gibidir:

Kentsel Hava Kirliliği Riski için Enverziyon Tahmini

Bükme sonrasında elde edilmeye çalışılan parça şekli için geri yaylanma durumu dikkate alınmalıdır.

ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK - MİMARLIK FAKÜLTESİ ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

Kesirler ve İşlemler Ondalık Kesirler ve İşlemler, Yüzdeler, Oran. Yrd. Doç. Dr. Nuray Çalışkan-Dedeoğlu Matematik Eğitimi

Broylerlerde Biotin ile Birlikte Verilen Protein ile Şelatlanmış Çinkonun Veya Bütratların Altlık Kalitesine ve Ayak Lezyonlarına Olan Etkisi

Dişli çarklarda ana ölçülerin seçimi

Ölçme Hataları ve Belirsizlik Analizi

Volkan Karamehmetoğlu

MATEMATİK DERSİNİN İLKÖĞRETİM PROGRAMLARI VE LİSELERE GİRİŞ SINAVLARI AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Kısmen insan davranışlarını veya sezgilerini gösteren, akılcı yargıya varabilen, beklenmedik durumları önceden sezerek ona göre davranabilen bir

Elektromanyetik Benzetim Ortamında Genetik Algoritmalar Kullanarak Geniş Bantlı Log-Periyodik Anten Dizgesi Tasarımı

SUNUM İÇERİĞİ. Kapsam. Terimler. Numune Alma Cihaz ve Malzemeleri. Numune Alma İşlemleri. Numunenin Tanıtımı ve Kaydı

SAYILAR TEORİSİ - PROBLEMLER

RİSKLİ BİNALARIN TESPİT EDİLMESİ HAKKINDA ESASLAR 4-DBYBHY (2007)ve RBTE(2013) Karşılaştırılması

Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Dönem I Öğrencilerinin Başarı Durumu: Altı Yıllık Deneyim

SANDWICH PANELLER SANDWICH PANELLER POLİÜRETAN İZOLASYONLU ÇATI PANELLERİ 3 HADVELİ ÇATI PANELİ TEKNİK ÖZELLİKLER:

Aksesuarlar. Montaj çerçeveleri. Çok kanatlı damperlerin hızlı ve kolay kurulumu için. 03/2014 DE/tr K

İstatistik ve Olasılık

Kurumsal Yönetim ve Kredi Derecelendirme Hizmetleri A.Ş. Kurumsal Yönetim Derecelendirmesi

İÇİNDEKİLER TOPLAMA YOLUYLA SAYMA YÖNTEMİ ÇARPMA YOLUYLA SAYMA YÖNTEMİ FAKTÖRİYEL

Input-Output Model. Matematiksel İktisat-I. Dr. Murat ASLAN 16/12/2010

Advertisement
Transkript:

Endüstri Mühendisliği Dergisi Cilt: Sayı: -4 Sayfa: (8-) Makina Mühendisleri Odası UÇAĞIN TABAN KİRİŞİNE ROBUST TASARIM UYGULAMASI Alper ÇELİK, Tamer GÜNEŞ, Mehmet KAYHAN, Uğur TANBAŞI, Gülser KOKSAL, Nur Evin ÖZDEMİREL Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Endüstri Mühendisliği Bölümü ÖZET Uçak sistemlerinin tasarımında dikkat edilmesi gereken çok sayıda değişken vardır. Tasarımcı bunlardan kontrol edebileceklerinin seviyelerini belirlerken, kontrolü dışındaki faktörlerin uçağın performansı üzerindeki etkilerini de hesaba katmalıdır. Bu çalışmada bir uçağın taban kirişinin optimal parametre değerleri robust tasarım metodolojisi kullanılarak elde edilmiştir. Mevcut sistemin analizi ve tanımlanmış mekanik modeller ışığında, önemli faktörler ve bunlar arası etkileşimler belirlenmiştir. Bu doğrultuda, istatistiksel deney tasanmı yapılmış, buna göre veri toplanmış ve yanıt fonksiyonlan ampirik bir modelle geliştirilmiştir. Bu model kullanılarak, tasarım parametrelerinin optimizasyonu doğrusal olmayan programlama yoluyla gerçekleştirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Robust tasanm, tasanm optimizasyonu, uçak taban kirişi, doğrusal olmayan programlama, istatistiksel deney tasarımı, yanıt yüzeyi metodolojisi. GİRİŞ Bu çalışmada bir uçak alt sisteminin tasarımı bir çevrim-dışı kalite kontrol yaklaşımı ile gerçekleştirilmiştir. Bu yaklaşım, boyutlar, malzeme cinsi, üretim metodu gibi ürün parametrelerinin sahip olduğu istenmeyen varyasyonların, ürünün performansı üzerindeki olumsuz etkilerini en küçüklemeyi sağlayan kontrol faktör seviyelerinin belirlenmesinde kullanılmıştır. Uçak parça ve sistemlerinin performansını etkileyen ve kontrol edilmesi zor veya imkansız olan birçok etken vardır. Bu etkenler ürünün performansında varyasyona ve hedef değerden sapmaya neden olmaktadır. Uçağın ömrü boyunca maruz kalacağı bu kontrol dışı etkenlerin, uçak parça ve sistemlerinin performansı üzerinde neden olduğu değişikliklerin en az seviyede olması gerekmektedir. Bu nedenle, havacılık endüstrisinde, gelişmiş ve pahalı kontrol sistemleri ya da oldukça küçük ham madde/ürün kabul toleransları kullanılagelmiştir. Oysa, kontrol edilebilir ürün değişkenlerinin, ürün performansının kontrol dışı etkenlere olan duyarlılığını en aza indirecek şekilde belirlenmesi, daha kaliteli ve ucuz ürün üretmeye imkan tanır. Bu yaklaşım, 'Robust Tasarım Yaklaşımı' olarak bilinmektedir [Phadke, 989]. 8

Uçağın Taban Kirişine Robust Tasarım Uygulaması Bu çalışmada sözü edilen tasarım ilgili üretici firmaya robust tasarım metodolojisini kazandırmak amacıyla ve ODTÜ Endüstri Mühendisliği programının sistem tasarım projesi olarak gerçekleştirilmiştir. Uçak taban kirişinin tasarımı, uçağın performansını etkileyen faktörlerin belirlenmesi ve tasarımcının bu faktörler üzerindeki kontrol derecesinin tanımlanmasıyla başlamıştır. İzlenen yöntem, ilgili performans ölçüleriyle kontrol edilebilir ürün tasarım değişkenleri arasındaki ilişkilerin modellenmesi ve bu modellerin tanımladığı yanıt yüzeylerinin (Box ve Draper 987, Myers, Khuri ve Carter 989) belirlenmesi esasına dayanır. Bu ampirik modellerin geliştirilmesi için gerekli olan veriler uygun bir istatistiksel deney tasarımı gerektirir. Burada her bir deney satırı farklı bir taban kirişine karşılık gelmektedir. Ampirik modellerin, bir önceki aşamada denenmiş taban kiriş parametre değerlerinden farklı değerlerin de performansa etkilerini takmin edecek istatistiksel yeterliliğe sahip olmalan beklenmektedir. Bu modeller, daha sonra parametre tasarımı probleminin bir matematiksel programlama problemi olarak formüle edilmesi ve çözümünde kullanılmıştır. Elde edilen model, doğrusal olmayan çok amaçlı bir optimizasyon modelidir. Bu modelin çözümü ve elde edilen sonuçların teyidi makalenin ilgili bölümlerinde tartışılmıştır. TABAN KİRİŞİ ÖZELLİKLERİ Taban kirişi, uçağın ana gövdesini ve koltuklar gibi uçağın içine monte edilen parçaları destekleme fonksiyonuna sahip olan ve uçağın ağırlığının önemli bir bölümünü oluşturan bir parçadır. Uçağın uzunluğu boyunca enlemesine olarak ardarda kısa mesafelerle uçağın içerisine monte edilir. Şekil l'de ardarda monte edilmiş birden fazla taban kirişi gösterilmiştir. Taban kirişinin tasarımı, uçağın üretimi aşamasındaki en önemli basamaklardan birini oluşturmaktadır. Tasarımı boyunca birçok teste tabi tutulan parçanın, emniyetli sayılabilmesi için, üzerinde gerçekleştirilen ve sağlaması beklenilen yapısal ve mukavemetsel testler vardır. Taban kirişi probleminde göz önünde bulundurulması gereken beş farklı mukavemet kriteri mevcuttur: Kesme Burkulması, Şekil. Taban Kirişi Eğilme Burkulması, Bileşik Kesme-Eğilme Burkulması, Kayma Gerilmesi, Eğilme Gerilmesi. Bu mukavemet kriterleri, uçağın ömrü boyunca maruz kaldığı farklı yük durumları altında sağlaması gereken 'Hata Mod'larına karşılık gelmektedir. Her bir hata moduna karşılık ilgili hata modunun ne derecede karşılandığını belirleyen marjinler tanımlanmıştır. Bunlar Emniyet Marjinleri (MS) olarak isimlendirilmiştir. İlgili üretici firma tasarımcıları ve proje elemanlarının yaptığı çalışmalar sonucu, bir taban kirişini tek olarak tanımlayabilmek için altısı geometrik parametre, biri malzeme türü olmak üzere toplam yedi parametre belirlenmiştir. Bunlar: Tc : alt ve üst kirişin kalınlığı Lc : alt ve üst kirişin uzunluğu Tw : ağ kalınlığı Twl : orta-ağ kalınlığı P : kirişin yandan görünümünde parabolik kısmın derinliği H : kirişin yandan görünümünde düz kısmın derinliği M : Malzeme türü Bu parametreler, kirişin kesit alanı ve yandan görünümü üzerinde Şekil ve Şekil 'de gösterilmiştir. Kullanılan malzeme türü M için üç farklı malzeme alternatifi belirlenmiştir; bunlar gizlilik nedeniyle Mİ, M, M olarak kodlanmıstır. İleride gürültü faktörü 9

Alper Çelik, Tamer Güneş, Mehmet Kayhan, Uğur Tanbaşı, Gülser Koksal, Nur Evin Özdemirel olarak bahsedilecek olan ve uçağın ömrü boyunca maruz kaldığı kuvvet etkenlerini gösteren Yük Durumları da tanımlanmıştır. Sekiz farklı yük durumunun her birini belirli bir kesit üzerinde tanımlayan üç farklı değişken vardır. Bunlar: - Uygulanan eksensel kuvvet, Rax - En büyük eğilme momenti, Mmax - En büyük kesme kuvveti, Vmax emniyet marjini değerlerinin sıfırdan büyük, sapma değerlerinin ise üç inçten küçük olması gerekmektedir. Taban kirişinin robust tasarımında var olan amaçlar ise:. Ağırlığın en küçüklenmesi. Maliyetin en küçüklenmesi. Emniyet Marjinlerinin standart sapmasının en küçüklenmesi olarak tanımlanmıştır. ÜRÜN PERFORMANSININ TANIMLANMASI Şekil. Taban Kirişi Kesit Alanı Şekil. Taban Kirişi Yandan Görünüş Tanımlanan her bir yük durumu altında, taban kirişi birbirinden eşit uzaklıkta beş farklı kesite bölünmüş ve bu kesitlerin beş farklı hata moduna olan tepkisi emniyet marjinleriyle ifade edilmiştir. Ayrıca, bu kesitlerin uzunluğu boyunca, yük durumlannın etkisiyle meydana gelebilecek olan dikey yer değiştirmeler sapma olarak tanımlanmıştır. Bir kirişin teknik olarak mümkün olabilmesi için bu Taban kirişi tasarımının performansı, ürünün şu dört farklı özelliği ile saptanabilir.. Bir taban kiriş tasanmında karşılıklı gelen bir ağırlık değeri, W r. Burada r deney numarasını gösterir. Ağırlık fonksiyonu (W), kirişin boyutunu tanımlayan faktörlere ve malzeme türüne bağlı, analitik ve üretim sonrası durumları hesaba katmayan bir yapıya sahiptir. W = W(Tc, Lc, Tw, Twl, P, H, Kirişin Uzunluğu, Malzeme Yoğunluğu). Bir taban kirişine karşılık gelen bir deneyin sonucunda hesaplanan maliyet değeri, C r. Burada r deney numarasını gösterir. Maliyet fonksiyonu (C), bağımsız değişken olarak ağırlığı, malzeme ve üretimle ilgili parametreleri kabul eden bir fonksiyondur.. MSr,i,j,k - Bir r deneyinde, herhangi bir k yük durumu altında bir j kesitindeki belirli bir i hata modunun oluşturduğu emniyet manini değeridir. Toplamda, her bir r deneyi için 8xx = adet MSr,i,j,k değeri hesaplanmaktadır. 4. Def rj k - Bir deney sonucunda, herhangi bir j kesitinin belirli bir k yük durumu altındaki sapmasıdır. Her bir r deneyi için, x8 = 4 adet Def rj k değeri hesaplanmaktadır. ROBUST TASARIM METODU Tasarımı yapılacak olan ürünün performans ölçüleri ve kontrol faktörleri arasındaki ilişkiyi modelleyerek ve bu modellenmiş ilişkiyi inceleyerek, kontrol faktörlerinin optimum değerleri bulunabilir. Bu modeller iki farklı yöntemle geliştirilebilir [Shoemaker 989]. Bu yöntemlerden ilki olan Çarpım

Uçağın Taban Kirişine Robust Tasarım Uygulaması Dizini Yaklaşımı, kontrol faktör seviyelerini baz alarak istatistiksel olarak tasarlanmış deneylerin her birinin kontrol-dışı (gürültü) faktörlerinin etkilerini görebilecek şekilde yinelenmesi esasına dayanır. Elde edilen veriler ile performans ölçülerinin değerleri doğrudan hesaplanabilir. Diğer yöntem, Birleştirilmiş Dizin Yaklaşımı ise, kontrol ve gürültü faktörlerinin değişik kombinasyonlarını içeren tek bir deney tasarımı oluşturur. Buna göre, ilk olarak ürünün yanıtı modellenir ve daha sonra bu yanıt modellerini kullanarak gerekli performans ölçüleri için ikinci bir modelleme yapılır. Performans ölçü değerleri veya bunlardan geliştirilen modeller kullanılarak ürünün optimum parametre değerleri bulunur. Bu amaçla, Taguchi'nin iki adımlı yaklaşımı [Kackar 98] veya robust tasarım problemine doğrusal olmayan matematiksel programlama yolu (Cevap Yüzeyi Metodu) [Lucas 994] kullanılabilir. Taban kirişinin robust tasarımı için önerilen metot Şekil 4'de şematik olarak gösterilmiştir. Şekilde de görüldüğü gibi, performans ölçüleri ve kontrol faktörleri arasındaki ilişkinin ampirik modellemesinde gerekli verileri elde etmek amacıyla, deneylerin istatistiksel olarak ve çözmede kullanılır. Taban kirişi probleminde, performans ölçülerinin modellenmesi için Çarpım Dizini Yaklaşımı önerilmiş ve kullanılmıştır. Bir kontrol faktör dizini ve bir gürültü faktör dizininin çarpımı olarak da ifade edilebilecek Şekil 4. Metodun Şematik Gösterimi

Alper Çelik, Tamer Güneş, Mehmet Kayhan, Uğur Tanbaşı, Gülser Koksal, Nur Evin Özdemirel olan bu yaklaşım, diğerine göre daha fazla sayıda deney içerir. Ancak performans ölçülerini doğrudan modelleyebileceğimiz için ve birden çok performans ölçüsünün modellenmesi gerekli olduğu için, bu yaklaşım tercih edilmiştir. Aslında deneyler bilgisayar ortamında benzetim modelleri kullanılarak gerçekleştirileceğinden, deney sayısının çok olması önemli bir kısıt oluşturmamaktadır. Taban kirişi tasarımında, Çarpım Dizini Yaklaşımı kullanılarak yukarıda tanımlanan performans ölçülerine karşılık, toplam adet ampirik model geliştirilmiştir. Diğer yöntem kullanılmış olsaydı, ilk olarak, istatistiksel olarak tasarlanmış deneylerin gerçekleştirilmesi sonucu ölçülen her bir yanıtın modellenmesi ve daha sonra gürültü faktörlerinin dağılım bilgisi ve bu yanıt modelleri kullanılarak performans ölçülerinin modellenmesi gerekecekti. Başka bir ifadeyle, bu yöntemle çok daha fazla ampirik model geliştirilmesi gerekecekti. Ayrıca, havacılık sanayiinde eldeki gürültü faktörlerinin gerçek dağılımını doğru bir şekilde tahmin edebilmek oldukça zor olmaktadır. Sonuç olarak, taban kirişinin robust tasarımı probleminde Çarpım Dizini Yaklaşımı kullanılması daha uygun bulunmuştur. Performans ölçülerinin ampirik modellerinin gerekli istatistiksel yeterliliği sağladığından emin olduktan sonra, robust tasarım problemi, bir doğrusal olmayan matematiksel programlama problemi olarak tanımlanabilir. Bu yöntem, birden çok tasarım amacı ve kısırı olan durumlarda Taguchi metoduna göre daha esnek, uygun bir çözüm yaklaşımı sunar [Koksal ve diğerleri 99]. İSTATİSTİKSEL DENEY TASARIMI Mevcut sistemin analizi ve mevcut mekaniksel modeller ışığında, önemli faktörler ve bunlar arası etkileşimler belirlenmiştir ve bu doğrultuda istatistiksel deney tasarımı yapılmıştır. Deney tasarımı için, kontrol faktörleri, gürültü faktörleri, deney alanı ve bu faktörlerin test seviyelerinin belirlenmesi gereklidir. Taban kirişi tasarımını etkileyen kontrol faktörleri ve deneyde kullanılacak seviyeleri, Havacılık ve Makina Mühendisliği uzmanlarıyla yapılan ortak çalışma sonucu ve daha önce bu alanda yapılan çalışmaları kullanarak Tablo l'deki gibi belirlenmiştir. Kontrol faktörleri, değeri tasarımcı tarafından belirlenebilen faktörlerdir. Belirlenen yedi kontrol faktörünün altısı taban kirişinin boyutuyla ilgili sürekli değişkenler, diğeri ise üretimde kullanılacak malzeme türünü gösteren niteliksel bir değişkendir. Boyutu tanımlayan kontrol faktörleri, taban kirişinin kesit alanı üzerinde Şekil 'de gösterilmektedir. Kontrol edilebilen faktörlerin yanı sıra, sistemin performansını etkilediği bilinen ama değerlerinin herhangi bir zaman aralığında, teknik olarak kontrol veya tahmin edilmesi zor, maliyet açısından uygun olmayan veya imkansız olan faktörler de mevcuttur. Bunlar, robust tasarım terminolojisinde, gürültü faktörleri olarak tanımlanmaktadır. Taban kirişi probleminde, yük durumu, gürültü faktörü olarak belirlenmiştir. Yük durumu, üretici firma tarafından belirlenmiş Federal Havacılık Yönetimi'nce onaylanmış olan uçağın ömrü boyunca maruz kaldığı yük durumlarını tanımlayan faktördür. Bu gürültü faktörünün sekiz ayrı test seviyesi mevcuttur. Bu seviyeler uçağın kalkış, iniş, yan manevra gibi Tablo. Kontrol Faktörleri ve Seviyeleri Kontrol Faktörleri Tc : Alt ve üst kiriş kalınlığı (inch) Le : Alt ve üst kiriş uzunluğu (inch) Tw : Ağ kalınlığı (inch) Twl : Orta ağ kalınlığı (inch) H : Kirişin düz kesitinin yüksekliği (inch) P : Parabolün derinliği (inch) M : Malzeme türü.8.8.. Mİ Seviyeler...9.9 M.6.6.6.6 M

Uçağın Taban Kirişine Robust Tasarım Uygulaması durumlarındaki, taban kirişinin maruz kaldığı yük dağılımlarını örneklemektedir. Deney alanı, kontrol faktörlerinin test seviyeleri aracılığıyla belirlenmiştir. Kontrol faktörleri ve performans ölçüleri arasındaki ilişkinin doğrusal olmamasından dolayı, Tablo l'de görüldüğü gibi bütün kontrol faktörleri seviyeli olarak belirlenmiştir. Bu seviye değerleri ise yapısal kısıtlar ve uzman bilgisi göz önüne alınarak olası tasarımları kapsayacak şekilde belirlenmiştir. Gürültü faktörü, 8 seviyeye sahiptir ve yük durumunun özelliğinden dolayı herhangi bir olasılık dağılımı yoktur. Bu durumdan 'Taban Kirişi Özellikleri' bölümünde bahsedilmektedir. Daha önce de açıklandığı gibi istatistiksel deney tasarımı iki kısımlı olarak yapılmıştır. İlk kısımda, bir kontrol dizini oluşturulmuş, ikinci kısımda ise kontrol dizininin her bir saünna karşılık gelen bir gürültü dizini oluşturulmuştur. Başka bir ifadeyle, her bir deney satırı için sekiz farklı yük durumu altında ayrı deneyler yapılmıştır. Deneylerin gerçekleştirilmesi kısa zamanda yapılabilmesine rağmen, deney çıktısı olarak çok fazla veri elde edildiğinden dolayı tam faktöriyel deney tasarımı uygun görülmemiştir. (Tam faktöriyel deney tasarımında 87 ( 7 ) deney satırı gerekmektedir.) Bu yüzden, kontrol faktör dizini için kesirli faktöriyel deney tasarımı yapılmıştır. Burada kesir sayısı olarak alınmış ve 4 ( 7 ) deney satırı elde edilmiştir. Bu deney tasarımı aracılığıyla, bütün kontrol faktörlerinin ana etkileri ve bütün ikili kontrol faktör-kontrol faktör etkileşimlerinin performans ölçüleri üzerindeki etkileri belirlenebilmektedir. SAS/ QC yazılımının FACTEX prosedürü (SAS/QC Yazılımı: Kullanıcı Kılavuzu 989) kullanılarak oluşturulan kontrol dizini tasarımı kısmen Tablo 'de Tablo. Kısmi Kontrol Dizini Deney 4 6 7 8 9 Te.8.8.8.8.8.8.8.8.8.8.8.8 Le Kontrol Faktör Tw Twl.8..8..8..8.9.8.9.8.9.8.6.8.6.8.6...... P H M GUrültü Faktörü Seviye 4 6 7 8 Yük Durumu Yük Durumu Yük Durumu Yük Durumu 4 Yük Durumu Yük Durumu 6 Yük Durumu 7 Yük Durumu 8 4 6 7 8 9 4 4 4 4.6.6.6.6.6.6.6.6.6.6.6..6..6.6..6..6..6.9.6.9.6.9.6.6.6.6.6.6 Gürültü Faktörü Seviye 4 6 7 8 Yük Durumu Yük Durumu Yük Durumu Yük Durumu 4 Yük Durumu Yük Durumu 6 Yük Durumu 7 Yük Durumu 8

Alper Çelik, Tamer Güneş, Mehmet Kayhan, Uğur Tanbaşı, Gülser Koksal, Nur Evin Özdemirel verilmektedir. Çarpım Dizini Yaklaşımı kullanıldığından dolayı gürültü dizini kontrol dizininden bağımsızdır. Gürültü dizini 8 seviyeli tek bir gürültü faktöründen oluşan tek sütundan ibarettir. DENEYLERİN GERÇEKLEŞTİRİLMESİ İdeal durumda istatistiksel deneylerin gerçekleştirilebilmesi için, hava araçlarının ve parçalarının tam ve doğru yapısal analizi için gerekli olan bütün analitik modelleri içeren, özellikle de farklı yük durumları altındaki gerilim değişikliklerini gözlemeye imkan veren, 'Sonlu Eleman' analiz sistemleri gerekmektedir. Ancak, mevcut ortamda bu imkanın bulunmamasından dolayı, deneyleri gerçekleştirmek amacıyla elde var olan mukavemetsel ve yapısal analiz modellerini kullanarak C programlama dilinde bir benzetim kodu yazılmıştır. Bu benzetim kodu deney girdisi olarak aldığı kontrol ve gürültü faktörü değerlerine karşılık, gerekli mukavemetsel ve yapısal analizler sonucunda, istenilen yanıtları çıktı olarak vermektedir. Her bir deney satırında kontrol ve gürültü faktörü değerleri tek bir kirişe ve o kirişin maruz kaldığı yük durumuna karşılık gelmektedir. Bu deney çıktılarını kullanan adet performans ölçüsü tanımlanmıştır. Bunlar; Kirişin ağırlığı Kirişin maliyeti Kirişin farklı analiz kesitinin her birindeki farklı mukavemet kriterine (hata modu) karşılık 8 farklı yük durumu altındaki Emniyet Marjinlerinin en küçüğü ( adet ) Yine bu şartlardaki adet Emniyet Marjininin standart sapma değerlerinin toplamı Kirişin farklı analiz kesitinin her birindeki 8 farklı yük durumu altındaki dikey sapmaların en büyükleri ( adet) olarak alınmıştır. Toplam 4 deneyin gerçekleştirilmesi sonucu elde edilen ham verilerden, performans ölçülerinin tanımlanması şematik olarak Şekil 'de gösterilmiştir. AMPİRİK MODELLEME Deneylerin gerçekleştirilmesinden sonra veri analizi ve ampirik modelleme yapıla bilinir(max, vd, 987). Bu amaçla optimizasyon modelinde kullanılacak performans ölçüleri kesinleştirilmiştir. İki çeşit performans ölçüsü sınıfı tanımlanmıştır: Amaçların performans ölçüleri ve kısıtların performans ölçüleri. Şekil. Performans Ölçüsü Tanımlanması Şematik Gösterimi 4

Uçağın Taban Kirişine Robust Tasarım Uygulaması r: Deney numarası, r =,..,4; i: MS (hata modu) numarası, i =,..,; j: Kiriş kısım numarası, j =,..,; k: Yük durumu numarası, k =,..,8 olsun. Amaçların Performans Ölçüleri W(A ırlık): r =,..,4 için hesaplanan ağırlık değerleri. C(Maliyet): r =,..,4 için hesaplanan maliyet değerleri. StdMS : r =,..,4 için kirişin kesiflerinin farklı yük durumları altındaki MS değerlerinin standart sapma değerleri toplamı; StdMS = şeklinde tanımlanabilir. Kısıtların Performans Ölçütleri = l,..,8için MinMS : r =,..,4 için farklı yük durumları altındaki kirişin kesitinin her bir MS türünün en küçüğü, Min (MS yk ): i =,..,, j =... için k =...8 üzerinden (her bir deney için Min(MS..) değeri) şeklinde tanımlanabilir. MaxDef : r =,..,4 için farklı yük durumlan altındaki kirişin her kesitinin sapma değerlerinin en büyüğü; Max (Def..); = i =,..,, i =,.., için k =,..,8 üzerinden (her bir deney için Max(Def jk ) değeri) şeklinde tanımlanabilir. Sonuç olarak toplam performans ölçüsünün değerleri hesaplanmıştır. Bu değerler SAS / STAT modülünün REG prosedürü kullanılarak ampirik modelleme gerçekleştirilmiştir. Bütün modeller başlangıçta kontrol faktörlerin en fazla ikinci dereceden polinomu olarak kabul edilmiştir. Modellemede aşamalı (stepwise) regrasyon kullanılması modele sadece önemli görülen doğrusal ve etkileşim terimlerinin girebilmesini sağlamıştır. Bütün performans ölçülerinin ampirik modelleri için normal dağılım, artık değer - tahmini değer grafikleri ve modellemenin yeterliliğini ölçen R, Ayarlanmış (Adjusted) R, Ortalama Hata Kareleri (MSE), istatistikleri elde edilmiştir. Performans ölçülerinin ampirik modellerinin yeterliliğinden söz edebilmek için modellerin özellikle aşağıdaki kriterleri karşılayabilmesi aranmıştır. Artık değer - Tahmini değer grafiaivle ilcrili kriterler Grafik, standart artık değerlerin ± bandında gelişigüzel bir serpme yapısına sahip olmalıdır. Artık değer olarak, sıfır çizgisinin ± bandının dışında, toplam nokta sayısının %'inden fazla nokta olmamalıdır. Modelin yeterlilik analiz istatistiklerivle ilgili kısıtlar R ve Ayarlanmış R değerleri Ve yakın olmalıdır. Ortalama Hata Karesi değerleri göreceli olarak küçük olmalıdır. Bunlar, regrasyon modelindeki hata terimini ortalama ve standart sapma ile normal dağıldığı ve korelasyon sabit içermediği varsayımları ile ilgili bazı önemli testlerdir. Ampirik modellerin yukarıdaki kriterleri sağlamadığı durumlarda veri veya bağımsız değişken transformasyonu ve modele daha yüksek dereceli terim ekleme gibi yaklaşımlar izlenmiştir. Böylece geliştirilen modellerin regrasyon analizi varsayımlarını sağladığından emin olunmuştur. [Çelik, vd. ()) Amaçların performans ölçüleriyle (W, C, StdMS) kısıtların performans ölçülerinden MinMS ve MaxDefj'in ampirik modelleme sonucu elde edilen denklemleri ile bunlara karşılık gelen denklemlerin Varyans Analizi (ANOVA) tabloları aşağıda verilmiştir. C = 4698 - lc*8.84 - tw*8 - twl*6448 - p*88.44 - h*4779.7 - ml*86 - m*86 + tc*lc*97 - tc*tw*698 - tw*twl*948 - tc*p* - lc*twl*974 + tw*p*767 + tw*h*6444 + twl*h*487 + tc*ml*8444 + tc*m*8448 + lc*ml*8467 + lc*m*8467 + tw*ml*46 + tw*m*48 + twl*ml*67 + twl*m*67 + p*ml*6.74 + p*m*6.976 + h*ml*89.89 + h*m*89.9467

Alper Çelik, Tamer Güneş, Mehmet Kayhan, Uğur Tanbaşı, Gülser Koksal, Nur Evin Özdemirel C (Maliyet) için ANOVA* Sum of Mean Source DF Squares Square F Value Pr>F Model Error Corrected Total 7 4 9.7E+.6E+9 9.7E+.9E+ 6986 74 <. Root MSE.4 R-Square.9999 Dependent CoeffVar Mean 6488.7 Adj R-Sq.9999 *Source: Kaynak Sum of Squares: Kareler Toplamı Mean Square: Ortalama Kareler Toplamı F Value: F Değeri Error: Hata Corrected Total: Düzeltilmiş Toplam Root MSE: Kök MSE Dependent Mean: Bağımlı Ortalama CoeffVar: Varyans Katsayısı R-Square: R Kare Adj. R-Sq: Ayarlanmış R Kare W =.474 - lc*.87 - tw*.876 - twl*.69 - p*.86 - h*.48 - ml*.6 - m*l.67 + tc*lc*.488 - tc*tw*6.97 - tc*twl*9.44 - tc*p*.7 - lc*twl*.96 + tw*p*7.77 + tw*h*6.48 + twl*h*4.64 + tc*ml*.894 + tc*m*.896 + lc*ml*.87 + lc*m*.869 + tw*ml*.444 + tw*m*.449 + twl*ml*.679 + twl*m*.6794 + p*ml*.69 + p*m*.69 + h*ml*.86 + h*m*.86 W (Ağırlık) için ANOVA Sum of Mean Source DF Squares Square F Value Pr>F Model Error Corrected Total 7 4 98.48.688 984. 6.99.64 77 < Root MSE.4 R-Square.9999 Dependent Mean 6.7 Adj R-Sq.9999 CoeffVar.6 6

Uçağın Taban Kirişine Robust Tasarına Uygulaması StdMS = l/power(.4 - tw*.74 - twl*.466 + twl*twl*.949 - h*h*.487 - twl*.8 + tw*twl*.776 + tw*p*.4 + tw*h*.4 + twl*h*.746 - p*h*.7,) StdMS için ANOVA Source DF Squares Square F Value Pr>F Model Error Corrected Total 4.7999.68.968.8 7.E- 48.44 <. Root MSE Dependent CoeffVar Mean.8.669.76 R-Square Adj R-Sq.946.99 MinMS =.9649 - tc*9.4 - lc*.44 - tw*6.878 - twl*.66 - p*.868 - h*.979 - ml*.766 + p*p*. + h*h*.96 + tc*lc*4.664 + tc*p*.49 + tc*h*.899 + lc*p*.8 + lc*h*.74 + tw*p*.8974 + tw*h*.46 + twl*p*.98 + twl*h*.6 + p*h*.8 + tc*ml*.648 + lc*ml*.47 + tw*ml*l.648 + p*ml*.98 + h*ml*.8 - h*m*.6 MinMSjı için ANOVA Source DF Sum of Squares Mean Square F Value Pr>F Model Error Corrected Total 7 4 46.88.74 47.6 8..66 96.8 <. Root MSE Dependent CoeffVar Mean.78.9 7.94 R-Square Adj R-Sq.997.9967 7

Alper Çelik, Tamer Güneş, Mehmet Kayhan, Uğur Tanbaşı, Gülser Koksal, Nur Evin Özdemirel MaxDefl = -.-.867*tc*tc -.*lc*lc +.*p*p +.6*h*h +.98*tc*lc -.9*tc*tw +.7*tc*p +.6*tc*h -.8*lc*tw -.*lc*twl +.89*lc*p +.4*lc*h +.9*tw*p+.84*tw*h +.44*twl*p +.9*twl*h +.*p*h -.*tw*m +.9*h*ml MaxDefi «Çin ANOVA Sum of Mean Source DF Squares Square F Value Pr>F Model İ9 94.49 4.9479 84 <. Error.998.69 Corrected Total 4 94.9 Root MSE.64 R-Square.9994 Dependent Mean.964 Adj R-Sq.999 CoeffVar.44 OPTİMİZASYON MODELLEME Yukarıda bahsedilen performans ölçü modelleri, optimizasyon modelinin amaç ve kısıt fonksiyonlannı oluşturmaktadır. Optimizasyon modeli kontrol parametrelerin optimum değerlerini vermektedir. Daha önce belirtildiği gibi üç amaç fonksiyonu mevcuttur. Bunlar:. Ağırlığın en küçüklenmesi.. Maliyetin en küçüklenmesi.. Beş farklı kesitin her birinde, farklı yük durumları altında, beş farklı hata türüne karşılık gelen MS değerlerinin standart sapmalarının toplamının en küçüklenmesi. Birden çok amaç fonksiyonlu optimizasyon problemlerinin modellenmesinde kullanılan çeşitli yöntemler vardır. Bunlar arasında 'hedef programlama', 'öncelikli sıralama' ve 'ağırlık katsayılı yaklaşım' en yaygın olanlarıdır. Optimizasyon modellemede hangi yaklaşımın izleneceği mevcut problemin gereksinimlerine göre belirlenmektedir. Taban kirişi probleminin optimizasyon modellemesinde 'ağırlık katsayılı yaklaşım' kullanılmıştır. Kısıt fonksiyonları ise diğer adet performans ölçü modeli ve kirişin boyutlarının teknik alt ve üst limitleridir. Modeldeki optimizasyon değişkenleri ise önceden belirtilen, kontrol faktörleridir. Belirtilen amaç ve kısıt fonksiyonlarıyla optimizasyon modeli aşağıdaki gibi formüle edilmiştir: Min Z = k^w + k *C + k *StdMS s.t. Min(MS u )> i j = Max(Def.) < j =... Taban kirişi boyutlarının alt ve üst sınırları. Modelin çözümü için, doğrusal olmayan programlama yetisine sahip GAMS yazılımı, çözüm aracı olarak ise 'Sequential Quadratic Programming' çözüm algoritmasını kullanan SNOPT (Sparse Nonlinear OPTimizer) kullanılmıştır. Modeldeki amaç ve kısıt fonksiyonları düşük dereceli, doğrusal olmayan fonksiyonlardır. SNOPT çözüm aracı da bu tip amaç ve kısıt fonksiyonlarından oluşan modellerin çözüm için oldukça uygun ve başarılıdır. Yukanda tanımlanan optimizasyon modeli, k p ^, k ağırlık katsayılarının farklı kombinasyonlan için analiz edilmiştir. Teknik kriterlere, taban kirişi probleminin çerçevesine ve bu analizlerin sonuçlanna bağlı kalarak, amaç fonksiyonunda ağırlık katsayıları k x =., kg =. k =. olarak belirlenmiştir. Önerilen ağırlık katsayılannın belirlenmesindeki teknik kriterler ise; 8

Uçağın Taban Kirişine Robust Tasarım Uygulaması Havacılık alanında ağırlığın hava aracının ömrünü ve ömrü boyunca oluşabilecek maliyetleri belirleyen en önemli etmen olması. Bu yüzden ağırlığın en küçüklenmesi diğer amaçlar arasında en fazla ağırlığa ve önceliğe sahip olandır. Önerilen katsayı kombinasyonuna karşılık gelen optimum çözüm değerleri ise Tablo 'de verilmiştir. SONUÇLARIN TEYİDİ Optimizasyon sonucu elde edilen parametre değerlerinin doğrulanabilmesi için ilk olarak bu değerlerdeki gerçek sonuçlar (benzetim modelini kullanarak yapılan teyit deneyi sonuçları) ile tahmini sonuçların uyumu araştırılmıştır. Bu çalışma için sözü edilen performans ölçüsü için tahmini değerlerden %9'lik güven aralıkları oluşturulmuştur ve teyit deneyi sonuçlarının her birinin bu aralıklar içine düşme koşulu aranmıştır. Buradaki güven aralıkları SAS programının REG prosedürü kullanılarak elde edilmiştir. Tablo 4 optimal parametre değerlerindeki performans ölçüsünün gerçek ve tahmini değerlerini, tahmini değerler çevresindeki güven aralıklarını ve bu doğrultuda sonuçların teyit durumlarını göstermektedir. Daha ileri ve güvenilir bir doğrulama için ikinci olarak optimal parametre değerlerindeki mukavemet değerlerine karşılık gelen emniyet marjinleri ve sapma değerleri incelenmiş ve bunların gerekli değerleri karşılayıp karşılamadığına bakılmıştır. Sonuç olarak MinMS değerinin sıfırdan büyük, beş MaxDef Tablo. Optimum Çözüm Değerleri değerinin üçten küçük olduğu gözlenmiştir. Böylece elde edilen tasarımın (bkz. Tablo ) optimal olduğu gösterilmiştir. YORUMLAR Görüldüğü üzere, teyit deneyi sonuçları tavsiye edilen parametre değerlerindeki tahmini değeri doğrulamaktadır. Ancak tasarımcı bazen doğrulanmayan sonuçlarla karşılaşabilir. Böyle bir durumda önerilen tasarım stratejisi (Şekil 4), uyumsuzluklann nedenlerini araştırmayı ve alınan geri besleme ışığında robust tasarım aşamalarını uyumlu bir tasarım elde edene kadar tekrarlamayı öngörmektedir. Yukanda sözü edilen uyumsuzlukların nedenleri yüksek olasılıkla deney tasarım, veri toplama, ampirik modelleme ya da optimizasyon modelleme aşamalarından kaynaklanabilir. Olası hatalar ya da eksiklikler aşağıdakiler gibi olabilirdi: Bütün etkileşimleri yansıtamayan yetersiz deney tasarımı. Veri toplama aşamasında deney / ölçüm hatalan ya da kullanılan benzetim modelinin gerçek durumu yeterli yansıtamaması. «Regrasyon sonucu elde edilen ampirik modellerin performans ölçülerini yeterli derecede temsil edememesi. Optimizasyon aşamasındaki olası sorunları bulmak içinse oluşturulan optimizasyon modeli incelenmeli ve olası farklı modeller denenmelidir. Kİ =. k =. k =. Kontrol Faktör Tc Lc Tw Twl P H M Optimum Değer.96.7.8.8.6 6.69 Amaç Ağırlık Maliyet StdMS Optimum Değer.9 78. 8.744 9

Alper Çelik, Tamer Güneş, Mehmet Kayhan, Uğur Tanbaşı, Gülser Koksal, Nur Evin Özdemirel Tablo 4. Teyit Tablosu Perf. Ölçütü Tahmini Sonuç Güven A.-AK Sınır Güven A.-Üst Sınır Gerçek Sonuç Teyit? W c StdMs.99 6988. 8.744.796 788 4.646.7 886.9 67.4964.88794 689. 44.67 MinMSn 6. -4.7 6.44 6.4949 MinMSn 8.94 -.99.486 8.6478 MinMSi 6.84 -.884 4.4.996 MinMSn 8.844 -.949.766 9.744 MinMS,s -.46 -.796.667 8.7 MinMS ı..7.479.9 MİMS.994.77.49.677 MinMS.468.76.664.8 MİMS4.798.9.98.89 MinMSîs 8.7 -.86 89.89.878 MinMS ı 9.97.7 8.998.8 MİMS 9.77.896 99.47.6 MinMS 9.98 6.9 6.97798 7.6 MinMS 4.89.794 7.76.497 MinMS 4..444 778.698.66 MİMS4 9.8.77 7.9797.447 MİMS4.466.96 999.4.649 MinMS 4 8.967 6.649 89.4488 7.976 MinMS44..878 76.49.7 MinMS4s 4.9.97 79.96.7 MinMSsı.687.8.864.6864 MinMSs.898.7 4.49.969 MinMS.4. 9..79.764 MinMSs4 4.94.786 4.8696 4.886 MinMSss.969.74.497.49 MaxDefi.44.7.96.88 MaxDef.847.698.996.78 MaxDef.9.84.66.96 MaxDef 4.464.8648.47.44 MaxDefs.647.8.6.6

Uçağın Taban Kirişine Robust Tasarım Uygulaması Her bir model farklı yerel sonuç verebilir. Elde edilen sonuçlar birbirine göre çok az farkla daha iyi sonuçlar verse de, bu sonuçlardan söz etme ve inceleme üretici firma için çok değerli olabilir. Sonuç olarak tasarımcıya, uygulanan metot sonucunda olası bir çelişki ile karşılaşıldığında, önerilen parametre değerleri çevresinde daha çok veri toplayabilmek için ikinci bir deney tasarımını ve sonucunda ampirik ve optimizasyon modelleme aşamalarını güncelleştirmeyi önermekteyiz. SONUÇ Uçak parçalarının tasarımında en önemli amaç parçayı en az ağırlık ve en az maliyetle üretebilmeyi sağlayan parametre değerlerini belirlemektir. Bu çalışmada, bu amaçları sağlayan parça parametre değerleri yanıt yüzeyi yaklaşımı ile bulunmuştur. Çalışmada, Sözü edilen taban kirişinin işlevi ve hata modlan tanımlanmış, kirişi tanımlayacak kontrol ve gürültü faktörleri ile bu faktörlerin seviyeleri tespit edilmiştir. Optimize edilecek amaçlar doğrultusunda ham veriler formüle edilmiştir. Projenin kapsamı ve eldeki olanaklar altında olası deney tasarımları ve bu deneylerin gerçekleştirilmesi tartışılmıştır. Elde edilen verilerin analizi ve performans ölçülerinin ampirik modellemesi üzerine çalışmalar gösterilmiştir. Robust tasarım probleminin formülasyonu ve çözümünü doğrusal olmayan programlama ile modelleme, projedeki çoklu amaç probleminin daha iyi ele alınabilmesini sağlamıştır. Son olarak teyit deneyi sonuçları tavsiye edilen parametre değerlerindeki tahmini değerlerle doğrulanmıştır. Bu çalışmada elde edilen parametre değerleri ve önerilen metodoloji üretici firmanın ileri çalışmalanna ışık tutacaktır. Kullanılan yanıt yüzeyi metodolojisi uçak endüstrisi dışındaki endüstriler için de önerilmektedir. Metodoloji değişik endüstri sektörlerinde, probleme özel uygun formüle edilmiş performans ölçüleri ile uygulanabilir. TEŞEKKÜR Yazarlar bu çalışmanın gerçekleştirilmesindeki katkılan ve çalışma süresince gerek teknik gerekse maddi destekleri nedeniyle TAI A.Ş. Tasarım ve Mühendislik Bölümüne teşekkür eder. Yine çalışma boyunca metodolojinin bütün aşamalarında, sağladıkları teknik bilgi ve kişisel yardımlarından dolayı ODTÜ Endüstri Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyelerine teşekkür eder. KAYNAKÇA. Box, G.E.R, and Draper, N.R. (987). Empirical Model Building and Response Surfaces, John Wiley & Sons, New York.. Kackar, R. N. (98), "Off-Line Quality Control, Parameter Design and the Taguchi Method", Journal of Quality Technology, Vol. 6, No. 4, pp. 48-6.. Koksal G., Smith, Jr. W.A., Lu, J. ve McGregor, R. (998), "A Case Study in Off-Line Quality Control: Characterization and Optimization of Batch Dyeing Process Design", International Journal of Technology Management, Vol. 6, Nos. 4//6, pp. 8-8. 4. Lucas, J.M. (Oct. 994). 'How to Achieve a Robust Process Using Response Surface Methodology', Journal of Quality Technology, Vol. 6, No.4, pp.76-9.. Myers, R.H., Khuri, A.I., and Carter, W.H., Jr. (May 989) "Response Surface Methodology : 966-988," Technometrics, Vol., No., pp.-7. 6. Phadke, M. S. (989), Quality Engineering Using Robust Design, Prentice Hall PTR, New Jersey. 7. SAS/QC Software: User's Guide (989), SAS Institute Inc., Version 6, Cary, North Carolina. 8. Shoemaker, A. C, Tsui, K. L. ve Wu, C.EJ. (989), Economical Experimentation Methods for Robust Parameter Design, QP Research Report No. RR-89-4, The Inst. For Improvement in Quality and Productivity, University of Waterloo, Waterloo, Canada.