-- -- -- ---- ----- --- - --- ---- -- --- --- --- ISSN : 1012-0165 FIRAT ON~VERSITESI SOSYAL B~L~MLER DERG~S~ Elazig - 1996
..,*'"I {~ifi&k$i F~rat ~niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi : Cilt: 8 Say!: I, Sayfa: 175-190, ELAZIG-1996 1f.n ARAPKIR'LN KURULUS VE GELI~MESI Erdal KARAKAS *. G ~ R ~ S Arapkir, Dogu Anadolu Bolgesi, Yukar~ F~rat Boliimii iqinde Malatya ilinin kuzeyinde buraya bag11 bir ilqe merkezidir (Sekil.1). Merkez Keban baraj golii olugmadan once Karasu ve Murat nehirlerinin birlegtigi alan~n hemen bat~slnda Karasu nehrine kavugan Kozluk qayi vadisinin giiney kenar~nda akarsularla parqalanm~g plato yiizeyi uzerinde kurulmugtur. Yaklag~k Neolitik donemden beri yerlegmeye sahne olan alan, Hitit, Urartu, Med, Pers, Roma, Bizans, Sel~uklu, Mogol, Osmanl~ gibi bir ~ o devletlerin k yonetiminde kalmlgtlr. Merkez, tarihi donem iqinde ulag~m yoluna yaklnl~k (Kervan yolu), uygun arazi varl~gi ve azda olsa tar~lnsal arazi potansiyeli nedeniyle XV. yy'dan sonra geligen ticaret ve sanayi fonksiyonuna bag11 olarak geligmesini siirdiirmiig ve nihayet XIX. yy'dan itibarende I. Diinya ve Kurtulug savaglarln~n etkisiyle gerileme gostererek bugiine gelmigtir. Giiniimiizde toplam 20.675 niifus ve 41 koyiin yonetim merkezi olarak 10.420 niifusa sahip bir ilqe merkezidir. ARAPKIR'IN KURULUSU Elaz~g qevresindeki hoyiiklerde (Agln, Italayc~k,Tepecik, Tiilintepe) yapllan arlteolojik kaz~larda Kalkolitik devirden daha eski kiiltiiriin yani Neolitik devir kiiltiiriiniin mevcut oldugu, bunun daha sonra Kalkolitik ve Bronz devrinde de kesintisiz devam ettigi ortaya q~kmlgt~r. Pulur ve Tepecik'te rastlanan Neolitik tabakalar bolgenin kiiltiir tarihini M.O. 5500-6000 tarihine kadar goturmektedir (Kogay, 1970,139). Ayr~ca Arapkir qevresinde yer alan Sabus (Kemaliye ilqesi Dutluca bucag~na bag11 Citltoy yak~nlnda), Perge-Pingan (Kemaliye merkezinin kuzey bat~s~nda 1liq ilqesinin Adakl~ koyii mevkinde eski gat yerlegmesi), Eski Arapkir'deki (Karaca koyii) magara yerlegmeleri gibi tar~hi eski yerlegim yerleri gozonunde bulundurulclu~unda kesin bir tarihlendirme yapmak mumkiin olmamakla beraber alanln ilk ve orta qaglardan beri yerlegrneye sahne oldugu soylenebilir. Nitekim "Ibni Bibi'nin 1281 tarihine dogru yazd~g~ Selqukiler vekayinaniesinde ve Bizans kaynaklar~nda Arabrakes olarak ad1 gegen yerlegmenin" (Darkot, 1965,553) bugiinkii Arapkir olabilecegi tahmin edilmekle beraber kaynaklarda Arapkes ve Araprakes olarak geqen yerlegmeyle Arapkir'in ilgisinin olmadig~ ortaya q~kmaktad~r. Zira kaynaklarda ismi geqen yerin aslinda "Arabraka / Arauraka denilen yer oldugu ve Semseddin Sami'nin yukar~daki kelimeleri latin * Yrd.Doq.Dr., F.u. Fen-Edebiyat Fak. Cogralya Roliimii.
F. U. Sosyal Bilimler Dergisi 1996 8(1) $EKfL-1: (ALI$MA SAHASlNIN LOKASYON HAR~TASI e I] Cal~sma Alan, 0 70 ian - - A
KARAKAS E. ARAPKIRY~ Kurulusu ve.... harfleri ile ve Frans~zlar~n yazlm~ ile Arabraca diye geqirmesinden kaynakland~gl ileri siiriiliir. Zira Arabraca - Arauraka diye anllan yeri Ramsay'ln Arapkir'de~~ qok uzakta Kelkit ile Refahiye aras~~ida gijsterlnesi ayrlca Antoninus'un rehberinde Satala'tlan (Kelkit'in giiney dogusundaki Sadak Koyii) Melitene'ye (Eski Malatya gimdiki Rattalgazi Ilqesi) gidilirken Satala'n~n 17 mil sonraslnda Suissa'ya (Kelkit yak~nlnda) onun 28 mil sonras~nda da Arabraka / Arauraka'ya var~ldlg~n~ belirtmesi ve ayrlca Satala'dan sonra Arauraka'y~ iki durak, Zimara'ya (Kelkit) alt~ durak olarak yazmas~" (Umar, 1993,94) Arapkir olarak belirtilen yerin Kelkit'in daha kuzeyinde bagka bir yerlegme oldugunu gosterir. Baz~ kaynaklarda islninin Dascusa oldugu belirtilirse de, bunda da bir tak~m kar~g~kl~klar~n oldugu dikkat qeker. Zira aynl isimli iki yerin karlgtlrlld~g~ uzerine goriigler yogunlagmaktad~r. Nitekim Y orke'nin 1896 yll~nda Geographical Joumal'da yay~nlanan "A Journey in the valley of the Upper Eupharates" ad11 makalesinde Dascusa ve Dagusa isilnli iki yerden birisi olan Dascusa'n~n Melitene bolgesinde, digerinin Dagusa oldugunu ve Giiney Dogu Anadolu'da bulundugunu belirterek, Dascusa'n~n, Pingan'ln (Kemaliye'nin kuzey dogusunda, 1liq 1lqesi'ne bag11 Adatepe Koyii) karg~slnda oldugunu soylemekte (Yorke,l896,465-467) ve buns Umar da ( Urnar,1993, 205) kat11maktadlr.yorke seyahati esnas~nda Kemaliye'den sonra Penga'ya (Pingan) gittigini belirtir ki (Yorke,1896,334) Yorke'nin gittigi Penga'nln, bugiin Kemaliye'nin 30 kilometre Kuzey batlslndaki Pingan (Penga) harabeleri ad1 verilen yer olmas~ biiyiik olas~l~k tegkil etmektedir. Dascusa ad11 yerlegmenin Pinga'n~n karglslnda bulunmas~, Pinga'n~n ise Kemaliye Kasabasl'nln kuzey bat~slnda yer almas~, Dascusa'nln Arapkir olma ihtimalini tamamen ortadan kald~rmaktadlr. Yukar~da goriildiigii gibi kesin ismi ve kurulug zamanl tam tespit edilemeyen Arapkir'in, qevresindeki bir qok yerlegmenin (Citkoy, Kemaliye, Pingan) tarih iqinde adlar~n~n geqiyor olmas~ o donemde Arapkir'in de kurulmug olabilecegi ihtimalini art~rmaktadlr. Ancak kesin bir yarglya varmak da mevcut kaynaklar ~erqevesinde lniimkiin goriinmemektedir. Bu bilgiler ~glglnda Arapkir'in kurulug ve geligmesini 1- XVIII. yiizy~la kadar olan donem, 2- XVIII. yiizyll - 1950 aras~ndaki donem, 3-1950 - 1990 araslndaki donem, olarak incelemek miimkiindiir (Seki1.2). 1-XVIII. YUZYILA KADAR OLAN DONEM: Kesin kurulug tarihi bilinmeyen Arapkir'in, bugun Goz deresinin de iqinden aktlg~ bat1 - dogu dogrultusunda uzanan Goz vadisinde kuruldugu kesindir. Sehrin ilk kuruldugu Goz vadisi kuzey batldan Kenger Tepe (1400), Say Tepe (1440), guney batldan ise Sivri Tepe (1696). Posta Tepe (1270), Kurt Tepe (1250) ile s~n~rlanmlgtlr (Sekil.3). Kale, vadinin bat1 kesiminde Goz deresi ile Kozluk qayl'nln birlegtigi dirsek kesiminin bat~s~nda yer alan Say Tepesi'nin kuzey dogusunda ki kayallk bir alan iizerine kurulmugtur. Bugiin gok az bir kal~nt~sl bulunan kalede, herhangi bir aragt~rma yap~lmad~glndan kurulu? tarihi haklunda herhangi bir bilgiye sahip degiliz. XVI.yuzy11 gezginlerinden Evliya Celebi'nin kale hakk~nda herhangi bir apklama getirmemesi (Celebi,1986,169) kalenin daha onceki donemlerde yani XV. yiizy~ldan once fonksiyonunu kaybetmig olabilecegini gosterir. Zira XV.yiizy~ldan sonra Anadolu'nun Osmanl~ Devleti'nin idaresine geqmesi ile birlikte onceden sinlr kesiminde yer alan kalenin bu ozelligini yitirmesi sor-tucu eski onemini kaybetmig olmalldlr.
KARA KAS E. ARAPKiRrin Kurulu$u ve...
F. U. Sosyal Bilimler Dergisi 1996 8(1) Sonnq olarak, kale ve yerlegmeni~i yer aldrgr Goz vadisi, qevresine gore yaklagik 400-500 metre daha alqakta ve batida Sivri Tepe (1696) ile Kenger Tepe (1400) aras~nda daralmaktadir. Bu dar alandan pkan Goz pinarr (kaynagr) Goz deresini beslemekte ve vadi iqindeki bah~elerin sulanmas~n~ saglamaktad~r. Vadinin girigi kuzeydoguda Goz deresi ile Kozluk qayr'nrn birlegtigi kesimdedir. Kalenin Kozluk qayl tarafr qok dik oldugundan bu kesimden kaleye ulagmak zordur. Dolayisryla vadi ve kaleye girilebilecek tek yer iki derenin birlegtigi kesimdir ki, buray~ geqebilmek iqin de Kozluk qayi'nin ag~lmas~ gerekmektedir. Kozluk qayi uzerinde bu geqigleri saglamak i ~ i yap~lmrg ~ i bir kopru bulunmaktadrr. Fakat iizerinde herhangi bir inceleme yap~lmadrg~ndan yaplrn tarihi hakk~nda kesin bilgiye sahip degiliz. K~saca Arapkir, kesi~i tarill bulu~inia~iiakla bcri~bcr savullma alnaci goz 6niinde tutularak Goz deresi'nin geqtigi vadi de sarp bir tepe iizerine kale kent olarak kurulr~~ug olmalidir. Yerlegmenin kurulug yeri olarak burn11111 seqiinlesinde etltili olan faktorler olarak; 1-Cegitli yonlerden gelebilecek telilikelere kargi Cevreye hakiin bir inevkide olinas~ ve rahat~a savunma imkan~, 2-Goz deresinin de iqinden geqtigi vadide belirli miktarda nufusu besleyebilecek nitelikte tarrmsal alan varlrgi, 3-IGme ve ltullanma iqin vadinin batr kesirninden qrkan Goz pinar~n'dan yararlanma avantaj~n~n oltnasi s~ralanabilir. Arapkir, bu vadi iizerinde ilk onceleri kale kent olarak kurulmug ve daha sonra bu vadi iqinde nufusun art~g~na paralel olarak batr kesime dogru geligme gostermigtir. Merkez XV. yy'da Sivas Eyaletine bag11 sancak merkezi olinasina ragmen (Baykara,1988,88, Celebi,1986, 170) ilk niifus bilgileri XVI. yiizy~l aittir ve daha eski tarihli bilgiler mevcut degildir. Arapkir "1518 y~linda 8.606 niifusa sahip " (Malaqoglu, 1990,218) bir yerlegme merkezidir ve Ag~n ( bugun Elazig'a bag11 ilqe merkezi) ile Kemaliye de (Erziiican'a bag11 ilqe merkezi ) kendisine bag11 yerlegmeler duriimundad~rlar ( Kirzroglu, 1963, 17. Tuglaci, 1985, 112 ). Anadolu'nun onemli ticaret gehirlerinden say~lan Tokat ve Amasya'n~n, XVI. ve XVII. yuzyillar da 30.000 ile 25.000 niifusa sahip olduklarr (Akture, 1975, 110-112) gozonunde bulundurulursa, 8.606 niifuslu Arapkir'in o donemde bu nufus miktarlari ile biiyuk ve onemli bir yerlegme merkezi oldugunu soyle~nek muinkundur. Bu dijnem iqinde, Arapkir yerlegmesinin fazla niifus barrndirmasin~n nedenini, yerlegmenin ticaret yollarr uzerinde bulunuyor olmasinda aramak gerekir. Cunku; Anadolu'da do@-bat1 istikametinde uzanan kervan yollar~nin en onemlisi, Antalya ve Alanya limanlarrndan, Konya, Aksaray, Kayseri, Sivas uzerinden Erzincan ve Iran'a gitmekteydi ki, bunlardan; Malatya ile Elazie'a giden yolun, Divrigi ve Arapkir uzerinden geqmesi ($ahin, 1985,27) nedeni 11e " XV. yy'dan itibaren, Divrigi - Arapkir - Harput ve Harput - Arapkir - Kernaliye - Kernah - Erzincan aras~ndaki ticaret yollarin~n geligmesi t tug lac^, 1985,273), tarimsal potansiyeli zayif olan, Arapkir yerlegmesinin, bu transit kervan yoluna bag11 olarak, ticari aqrdan geligmesine ve o donem gartlar~ iqinde oldukqa buyuk nufus milttarrnr bunyesinde barrndirabilmesine imkan tan~m~gtir. Mesela XVI. yy'da merkezdeki dokumac~ligin geligmig oldugunu, boyahanelerden al~nan vergi miktarrnln o donemde ticari apdan onemli olan bazr merkezlere yakrn miktarlarda bulunmasida bunu gostermektedir.
KA RAKAS E. A RA PKIR 'in Kurulup~ ve.... Nitekim " 1560 ylllnda Arapkir'de dahil baz~ merkezlerin odedigi boyahane vergi miktarlnln Arapkir'de 35.000, Harput'ta 80.000, Malatya'da 35.000, Erzincan'da 60.000 ve Ankara'da 56.000 akce olmas~ "(Faroqhi,1984,152) yola bag11 olarak ticaretin geligmesini ve bu geligmenin nufus uzerine olan etkisini aq~kqa gosterrnektedir. Arapkir, hem Divrigi hem de Kemaliye uzerinden Erzincan'a ulagan yollarln kavgak noktas~ndaki avantajl~ konumununda etkisiyle cevresindeki yerlegmelerin merkezi olina ozelligini surdurmiig ve "1701 ylllnda, Kemaliye ve Agln yerlegmeleri kendisine bag11 sancak merkezi statiisunde" (Hala~oglu, 1988, 48) hayatiyetini devam ettirinigtir. "Bilindigi gibi Tiirk - 1slam gehirlerinin karekteristik ozelligi mahallelerin cami ve mescidlerirl etrafinda tegekkul etmesi ve bunun yanlnda en eski caminin Ulu cami olarak nitelendirilmesidir" (~nanq, 1984,232). H.1310 (1892) tarihli salnamede biri Eskigehir, digeri Yenigehir olmak uzere iki farkl~ yerlegmede iki tane Ulu caminin varllglndan bahsedilmesi (1310,124-199) ve Eskigehir'deki Ulu caminin XIV. yuzyll Ilhanl~ Donemi yaplsl olarak tahmin edilen cami olmas~ (~na1,1972,58) yerlegmenin ticari potansiyeline bag11 olarak niifusun artlg~yla kale dlglnda yani vadi iqinde geligtigini gostermektedir. Yerlegmeler nufus artlgl nedeni iie geligerek alansal aq~dan biiyiirler. Bu geligme ve yer degigtirmede tarihi, dogal, sosyo ekonomik ve ulagim gartlar~ degigik aq~lardan etkili olmaktadlr. Arapkir Sehri geqmigte uzun ylllar onemli miktarda nufus kitlesini bunyesinde barlndlrmlg, yonetim iglevini de Eskigehir'den yiiriitmugtur. Eskigehir'de yapllan incelemelerde cami, mescid haricinde eski doneme ait yonetim bina veya binalarlnln bulunamamas~n~n nedeni, XVIII. yiizy~ldan onceki donemlerde Osmanl~ Sehirlerinde belediye, kaymakaml~k vb. yonetime ait yapliarln olmamas~d~r (Belediye tegkilat~ 1888 ylllnda kurulmugtur)." 0 donemlerde (XV.- XVIII. yy'lar) gehir yoneticisinin idareyi evinde yurutuyor olmas~" (Selen, 1948, 566), yukar~da sayd~glmlz yonetime ait binalarm Eskigehir'de yap~lmaslnl engellemigtir. "1836 ylllndan sonra gehir savunmasl ve guvenligi igin Redif Birlikleri'nin olugturulmas~, belediye bin as^, hukumet konagl, hastane, mahkeme binas1 gibi fardl iglevlere sahip yapilarln yapilmaya baglanmasiyla "(Aktiire,l975,98) diger bir cok yerde oldugu gibi Arapkir'de de, yonetim merkezinin Eskigehir'den (Goz vadisi), avantajlarl daha fazla ve genig alana sahip, Goz vadisinin (bugunde bir kac mahallenin bulundugu eski yerlegim yeri ) 5-6 km dogusunda yer alan bugunku yere yani Y enigehir'e tag~nmaslna sebep olmugtur. Sonuqta Arapkir yerlegmesi XVII. yuzylla kadar Goz deresininde i~inde bulundugu Goz vadisinde yer alan Eskigehir'de hayatiyetini surdurmiig bu tarihten sonra da Yenigehir'e taglnmgtlr. 2-XVIII. YUZYIL 1950 ARASI DONEM: Hal k ~n Y enigehir'e taglnmaya bagladig1 tarih kesin bilinmemekle beraber, tarihi belgelerden bu yer degigtirmenin yaklaglk 1765 y111 civarlnda oldugunu soyleyebiliriz. H.1310 (1892) tarihli salnamede hallun Eskigehir'den Yenigehir'e 127 yll once taglndlg~ belirtilmektedir ki (13 10,124-199) bu da yaklag~k 1765 tarihlerine rastgelmektedir. Eskigehir'den Yenigehir'e geqig ile bir tak~m yonetim ve kiiltiirel tesislerin kurulugu ekonomik tesisleri de kendine qekmig, ig ve ticaret sahaslnln meydana gelmesi ile halkln Yenigehir'e talebini artimg ve boylece yeni mahalleler tegekkiil etrnigtir. Eldeki verilere gore yerlegmede kaleden sonra Goz vadisi iqinde ilk geligen mahalleler olarak dogudan batlya dogru Osmanpaga ve Sekisu mahallelerini
F. U. Sosyal Bilirnler Dergisi 1996 8(1) verebiliriz. Zamanla nufusun artlgl sonucunda vadinin yetersiz hale gelmesiyle vadinin qevresindeki uygun alanlara yerlegilmig ve boylece Goz, Zohrap, Serge gibi rnahalleler olugmugtur. Yenigehire olan talebin artlp sonucunda Cobanll ve Gary mahalleleriyle baglayan geligmeler, Ulup~nar, Corenge, Hezenek, Y enice, Comertli, Berenge gibi mahallelerle devam etmigtir (Sekil.2). Hallun talebinin Yenigehir'e kargl artarken, Eskigehir'e karg~ azaldlglnl, H.13 10 tarihli (1892) salnameden anllyoruz, salnamede, kalenin harap bir gekilde oldugu, Eskigehir'de niifusun azalmasl ile oradaki camilerin eski onemlerinin kalmadlgl belirtilmekte (1310,178) ve Eskigehir'de Osmanpaga, Sekisu, Serge, Goz, Yenigehir'de Carg~ ve Coban11 mahallelerinin ad1 geqmekte, mahallelerin oldukqa daglnlk, birbirinden uzak oldugu iqin gidip gelmenin zorlugundan bahsedilmektedir. Ticaret yolunun geligme veya duraklamas~na bag11 olarak yerlegmenin niifusunda artlglar ve diigiigler meydana gelmigtir. Nitekim Brant, 1836 y111nda Arapkir'de 6.000 ev bulundugunu belirtir ki; her haneyi ortalama beg kigi kabul edersek, o tarihlerde Arapkir yerlegmesinde yaklag~k 25.000-30.000 kadar nufusun yagamlg olabilecegini soyleyebiliriz. 0te yandan, iiq y~l sonra (1 839), Ainsworth Arapkir'i 8.000 niifuslu bir yerlegme olarak verdiginden, Brant'ln, 1836 ylllndaki verisi ile Ainsworth'un 1839 yll~ndaki verisi araslnda bir qeligki hemen dikkati ~eker. Zira, iiq y ~l once yaklag~k 25.000-30.000 civarlnda olmasl gereken niifusun, iiq y ~i sonra 8000 olarak verilmesi, ya iiq yll iqinde yerlegmeden biiyiik lniktarlarda niifusun baz~ sebeplerle bagka yerlere glttigini, ya da verilen bilgilerde bir yanl~gl~k oldugunu gostermektedir. Eldeki verller lglg~nda bu yillar araslnda yerlegmede tahminen 10.000-15.000 civarlnda niifusun bulunabilecegini soyleyebiliriz. Taylor, Arapkir'in 1868 yll~nda 35.000 nufuslu bir yerlegme oldugunu belirtirken, yerlegmenin niifusu 1871 yll~ndaki salnamede 13.421, 1880 ylllndaki salnamede ise 8.207 niifus ve 3.348 hane olarak verilir (Yurt Ansiklopedisi, 1982, 2499). YILLAR TOPLAM 15157 14195 29352 20000 49507 69507 1894 20000 12.593 32553 Kaynak: 1887 ylll Mamuratii'l Aziz salnamesi, 1891 Cuinet, 1894 Semseddiri Sarni 1887 tarihli (H.1305) Ma'mQratii'l Aziz Salniimesi'nde, Arapkir 6.065 hane,15.157 nufus,(l305, 212-221), ve kendisine bag11 koylerle beraber toplam 29.352 niifusa sahip olduii;u belirtilirken. Cuinet 1891 ylllndaki eserinde Arapkir'i 20.000 nufuslu bir yerlegme olarak gostermektedir (Cuinet, 1891, 361-366) (Tablo.1). Salnamelerden 1892 (H. 1310) yll~na ait olanlnda Arapkir 3 1.344 niifus ve 3.485 haneye sahip bir yerlegme merkezi oldugu belirtilirken, (1310, 124, 199). Semseddin Sami ise 1894 yll~nda yazdlgl eserinde Arapkir'i merkez nufusu 20.000 kigi olmak iizere toplam 32.553 niifusa sahip yerlegme olarak gostermektedir (Sami, 1894,1019,3142). Tarih iqinde, merkezin nufus verilerinin farkllllg~n~n nedenlerini, belirli
dorlemlerde ortaya pkan asayig bozukluklar~ ve konar goqerlerin faaliyetlerinde aramak gerekir. Nitekim; XVI. yy'da Halep Turkmenleri'nin Arapkir, Amasya, Sivas sancaklarinda yaylay~p, k~gl Antalya ile $am aras~ndaki bolgede geqirmeleri (Malaqoglu, 1988,25) nedeniyle, bunlar~n ticari faaliyetlerini merkezlerde yapmalar~, merkezlerin ticari faaliyetlerini geligtirmeye yard~mc~ oldugu gibi, bir k ~sm~n~n da buralarda ikamet etmig olmalar~, merkezlerin niifi~slar~n~n belirl~ donemlerdeki artig veya eksiligi ne sebep olabili r. Merkezleri 11 nufusca gerilemelerinde bu konar - go~erlerin dogurdugu huzursuzluklar~n biiyuk oranda etkili oldugunu soylememiz miimkundur. Mesela XVII. yy'da bu alanlarda ikamet eden Japoval~, Yarqekanl~, Miirdlii gibi agiretlerin bi~ralarda yaptlklar~ asayigsizlikler nedeniyle Rakka'ya siiriilmes~ ve orada iskanlar~n~n saglanmas~ iqin Arapkir'e ferman gonderilmesi dew (Halaqoglu, 1988,48, 113) goruglerimizi destekler niteliktedir. Sonuq olarak; belirli tarihlercle verilen niifus miktarlar~ farkllllk taglmaslna ragmen, yerleginenin XV.yyldan XVIII. yy sonuna kadar oldukqa fazla miktarlarda nufus bar~nd~rd~gln~ ve onemli bir ticaret merkezi niteligini tag~d~ginl soyleyebiliriz. Yerlegmenin Curnhuriyet Donemi bag~nda, eski y~llarda sahip oldugu nufus miktar~n~ koruyamad~g~ goruliir. Yerlegmenin, geqmig y~llara nazaran nufus kaybetmesinin nedenini, Osmanl~ Devleti'nin katlld~g~ I. Dunya Savag~nda, savag esnas~nda ve oncesinde iilkede bulunan azlnl~klar~n yapt~g~ katliamlarda ve nihayet baglmsizl~k iqin yaptlg~m~z Kurtulug Savaglnda aramak gerekir. Gerek I. Diinya Savag~, gerekse I<urtulug Savagl'nda, oldukqa fazla miktarda niifus kaybedilmig, ote yandan bilhassa 1. Dunya Savag~ oncesinde ve savag zaman~nd az~nl~klarl~l ger~eklegtirdikleri isyan ve katliam olaylar~yla buyuk miktarda niifus kay~plar~ olmugtur. Niteki~n Ermeniler, 1895 yrllnda Arapkir'deki isyanda yerlegmecleki bir yok yer ile birlikte 6 adet hanl yak~p y~kmlglard~r (Akqora,1988,40). Bi~nun yan~nda, nzrnl~klar~n savag zaman~nda ve sonunda ulkeyi terk etmeleri, savaglardaki biiyiik kay~plar,ticaret ve eski kervan yollar~nln onemini kaybetmesi vb. faktorler nedeni ile niifusta oldukqa fazla miktarda azalmalar meydana geldiginden, tii~n Tiirkiye'de olclugu gibi Arapkir'de de nufus azalm~gt~r (Tezel, 1986, 88-90. Doganay, 1994,144-145). Tezel de, bu donemlerdeki niifus azalmasln~n en biiyiik olqude kentlerde tneydana geldigini aglklayarak, 1927 y~l~ncla, 1880 ylllar~nda sahip olduklar~ nufus miktarlann~ kosuynm~yan yerlegmeler iginde Arapkir'i de saymaktad~r (Tezel, 1986, 90). Nitekim Arnpkir'de, 1887 y~l~nda merkezde 15.157, k~rsal alanda 14.195 olmak iizere toplam 29.352 olan nufus, 1891 y~llnda 20.000 merkez, 49.507 k~r olmak iizere toplam 69.507 yuksel~nig, yukarlda sayd~g~m~z nedenlerden dolay1 merkez ve kls niifusu cliigiig gostererek,l927 y~l~nda merkez 6.782 ve nihayet 1935 y~l~nda 6.810 inmigtir. Zaten 1876-1892 y111 Mamuratii'l salnamesinde 467 olarak gosterilen ticarethane saylsrnln 1928 y111 ticaret salnamesinde 155'e dugmesi nufusla birlikte ticari yap~n~nda geriledigini goster~nektedir. Hem savagln etkisinin tam sarllamamag olmas~ hemde idari degigiklikler nedeniyle 1935-1940 y~llar~ aras~nda meydana gelen nufus azalmas~ merkez niifustan ziyade k~rsal nufusu etkilemigtir. Yap~lan idari degigiklikle onceden Kemaliye'ye bag11 olan Agln'ln Arapkir'e, Arapkir'e bag11 olan Dutluca'n~n Kemaliye'ye baglanmas~ nedeniyle k~rsal nufusta azalma rneydana gelmigtir. Bu hinderlant~ndaki niifus azalmas~ merkez nufusunu da etkilediginden merkezin nufus geli~mesi qok yavag olmugtur.
F. 0. Sosyal Bilimler Dergisi 1996 8(1) Tarihi eserlerden camilerin kurulug y~llar~ gehrin hangi donemlerde nerelere kadar geligtigi hakklnda az qok bir fikir vermektedir. ~urk-1slam gehirlerinde mahallelerin camilerin etraflnda tegekkul ettigi ananesi gozonunde tutulursa, Yenigehir'de ilk yerlegim qekirdeginin Mirliva Ahmet Paga Cami qevresinde ve Cargl Mahallesinde olugmaya baglad~glnl soyleyebiliriz. Caminin yan~nda, qargl hamam~ karglslndaki ticaret han~ ve agagls~nda yanmlg olan medresesinin bulunmas~, caminin bir imaret sistemi qerqevesinde yap~ldlgln~ gosterir. Nufusun artlgl ile birlikte Eskigehir'in fiziki ve tarlmsal aq~dan gosterdigi olumsuzluk, halkln tarlmsal faaliyetler iqin daha iyi imkanlar sunan bugiinku yerde dahil olmak iizere ~evredeki alanlara yerlegmeleri mahallelerin toplu olmaslnl engellemigtir. Bu sebepten H.1310 tarihli salnamede 5 adet mahalle verilmigken, 1-1.1312 tarihli salnamede 23 adet mahalle isminin verilmesi (1312, 70-135) qevredeki geligmeye bag11 olarak yeni mahallelerin olugtugunu ve onceden yerlegilmig olan yerlerin mahalle haline getirilmig olabilecegi fikrini artlrmaktad~r. Sonuq olarak gehir yeni yerine taglndlglnda ilk olarak Mirliva Ahmet Paga Cami qevresi ve hatta daha avail kesimlerin yerlegildigi ortaya q~kmaktadir. Zira qarglnln iiq kez yer degigtirmig olmas~ gehrin geligimi hakhnda bir fikir verebilmektedir. Ilk eski qargl (agag~ qarg~) bugunkii Yenice ve Hocaali mahallelerinin oldugu kesimdedir. Daha sonra eskiden bugday pazarl ad1 verilen bugunkii Mirliva Ahmet Paga Cami ve onun kargls~nda bulunan belediye hanlnln oldugu kesim yani yukar~ qargl geligmigtir. Fakat eski kervan (katlrclyolu) yolunun aga& qargl istikametinden gelip yukar~ carp kesiminden bugunkii Mirliva Ahmet Paga Camisinin altlndan Kemaliye guzergahrna dogru gitmig olmas~ agagl qarglnln ilk once degil de, yukar~ qargldan sonra kervan yoluna bag11 olarak yo1 boyunca geligme sonucunda ortaya q~kma ihtimali daha fazla gorunmektedir. Zira bugiin agag~ qargl kesiminde (gimdiki Naim Comertoglu Caddesi) o zamanki durumu verebilecek herhangi bir igletmenin kalmamlg olmas~ kervan yolunun sonmesi sonucunda qarglnln da yok oldugunu gosteriyor. Buna gore merkez yer degigtirdikten sonra (XVIII. yy.) ilk ig ve ticaret sahasl eski bugday meydanlndaki belediye han~ ve Mirliva Ahmet Paga Camisinin (1778) bulundugu kesimde yogunlagmlg ve ikinci geligme o donemin ulaglm giizergah~na gore guney kesimde Yenice Mahallesine dogru giden Naim Comertoglu Caddesi uzerinde (agagl qarg~) olmugtur. 1g ve ticaret sahasln~n guneye geligme gosteren kesimi (agagl qargl) 1950 y~l~ndan itibaren onemini yitirmeye baglamlg ancak ilk qekirdek (orta qarg~) varl~g~n~ korumugtur. Ayr~ca Osmanll kentlerinde Cargl ve pazarln ortada bulunmas~ sokaklar~n qargl dogrultusunda aqllmas~, en onemli caminin kent merkezinde bulunmas~ ozelligini Arapkir'de de gormek murnkundiir. Giiniimuzde belediye ve kaymakaml~k binalarln~n alt kls~rnlnda kalan 1892 salnamesinde ulu cami (cuma camisi) olarak belirtilen Mirliva Ahmet Paga Cami onun yanlnda hamam ve karg~s~nda hala qal~gan fakat eski canllllgl kalmamlg olan ticaret ham, bugun y~kllm~g medresenin varl~g~ ilk qekirdegin buras~ olma ihtimalini artlrdrgl gibi agagl qarglnln orta qarg~dan sonra geligmig olabilecegi fikrini daha da kuvvetlendirmektedir. Yenigehir'e tag~nd~ktan sonra Carp, Hocaali, Berenge, Comertli, Yenice, Corenge gibi mahalleler geligmigtir. 3-1950 - 1990 ARASINDAKf DONEM : 1950-1955 ylllarl arasrnda hem iq goq hareketleri hemde kendisine bag11 olan Agln'ln alinmas~yla klrsal kesimde bir
KARAKAS E. ARAPKiR'in Kurulu~u ve.... nufus azalmas~ meydana gelmigtir ve bu sebepten lursal nufus 17.888'den 14.436'ya merkez nufusu ise 6.739'dan 6.43 l'e, toplam niifusta 24.627'den 20.867'ye inmigtir (Tablo:2,$ekilA). Tablo:2.Arapkir Il~esinde Y~llarzi'Gore Niifusun Geli~imi ve Merkez I(lr ~iif~s Oran1 (1927-1990) YILLAR SEHIR KIR TOPLAM $EH.% KIR % 1927 6782 Kaynak: DIE tarafindan hazlrlanan niifus istatistikl $ekil:4arapkir1de ~erkez ve Klr Niifusunun Y~llara Gi3re Geli~imi
F. U. Sosyal Bilimler Dergisi 1996 8(1) Daha sonraki yillarda bilhassa 1970 ylll sonraslnda Keban Barajlnln ingaasl ve ekonomik yetersizlikler sonucu klrsal kesimden goq hareketleri surekli devam etmig ve bu goqlerin bir kislmlnl kendine qeken merkez nufusca geligimini siirdurmesine ragmen toplam nufusunda da bir azalma devam etmigtir. Nitekim 1970 yillnda 16.499 olan kir nufusu 1975 yillnda 15.380, 1980'de 14.004'e, 1985'te 12.666'ya, 1990'da ise 10.255'e dugerken, aynl tarihler araslnda merkez nufusuda 7.793'den 10.420'ye yiikselmigtir (Tablo:2,Sekil.4). Merkezin alansal geligimi 1950 ylllndan itibaren yo1 degigikligi ve kamu yat~rimlarina bag11 olarak kuzeybatlya dogru olmugtur. Geligmede bazl kamu kurumlar~n~n bu kesimde ingaa edilmig olmalarlnln etkisi fazladlr. Nitekim I<ara,yollan 85. gube gefligi (1950), hastane (1950-1955), Ilqe Jandarma, 1lqe Tarlm ve, Veterinerlik vb. gibi kurumlarin, gehrin bat1 ve kuzey bat1 kesimlerinde kunllmasl, Malatya - Arapkir - Kemaliye yolunun yine gehrin bat1 kesiminden geqirilmig olmasi, ulagtma bag11 olarak Corenge, Uluplnar gibi eski yerlegmelerin daha da geligmesine ve Yenimahalle, Mehmet Akif gibi yeni mahallelerin olugmaslna sebebiyet vermigtir (Sekil.2). Zira bugiin Belediye karglslnda yer alan PTT ve Ziraat Bankasi'nin bulundugu kesimlerin 1970 y~ll~na kadar mezarlik olmasl, ayrlca gehir merkezinde Belediye binasinln guneybatlslnda yer alan benzinligin ve kuzeybatl kesimdeki Garglnln olmamasl, geligmenin 1970 ylllndan sonra bu kesirne hlzll bir gekilde kaydlglni gostermektedir. Bu geligim sonucunda gunumuzde orta qargl olarak isimlendirilen mevki iyice sonrneye yuz tutmug ve gehrin bat1 kesminde Arapkir - Kemaliye yolu uzerinde yer alan, yeni Gary geligmeye baglamigtir. Eskiden Bugday Pazari ad1 verilen ve ortaslnda bir qegmenin bulundugu orta qarglnin, geqmigte qevresi diikkanlarla qevriliyken gunumuzde fonksiyonlarlnl yitirmig ve geqmigin izlerini taglyan qok az sayida dukkan kalmlgta. Bunlar da; Kalaycl, Semerci, Yuncu gibi eski geleneksel igleri yuruten esnaflardlr ki eski ig sahaslndaki qegitliliki ve turlerini gostermesi bakimlndan ilginqtir. 1950 ile 1990 ylllarl aras~nda eski mahallelerde
KARAKA? E. A RAPKIR'~~ Kurulrgu ve... **On kilriyi gosterir.
F.ii. Sosyal Bilimler Dergisi 1996 B(1) geligme olmugken bunlar~n yanlnda Yenimahalle ve son ylllarda da Kemaliye yolu iizerinde Imam Hatip Lisesi (1980), Endustri Meslek Lisesi (1978) gibi yeni egitim tesislerinin kurulmaslna ve alan varlrglna bag11 olarak Mel~met Akif Mahallesi geligme gostermigtir. 1990 ylllnda merkezin sahip oldugu 10.420 kigilik nufus 21 mahallede ikamet etmektedir. Bu mahallelerden 12 tanesi imar plan1 iqinde geriye kalan 9 tanesi ise imar plan1 dlglnda yer almaktadlr. Bu nufusun % 8.11'i (844 kigi) eski sit (Goz vadisi iqinde yer alan Goz, Sekisu, Serge mahallelerinde), % 6.76'~ (703 kigi) vadi qevresinde (Zohrap, Slhlar, Serge), % 85.13'luk (8.854 kigi) oranl ise plan11 yenigehirde olmak ii~ alanda dagllm~g durumdad~r (Tablo.3, Sekil.5). Imar plan1 dlglndaki sahalarda nufusun toplanma ve dagllmaslna topografya, ekonomik faaliyetler, yo1 vb. faktorler degigik gekilde etkilemektedir. Merkezin eski siti Goz vadisinde nufus, egim ve bahqeler iqine yerlegilme nedeniyle ~ ok dae~n~k bir yap1 sunarken, vadi dlglndaki alanlarda yol, tarlmsal alanlardan daha fazla ist~fade edebilme gayesiyle toplu bir yap1 gosterir. Sonuqta gehir, savunma kolayllgl, su ve tarlmsal arazi varllg~ nedeniyle ilk onceleri kale kent geklinde batldaki Goz vadisinde kurulmug ve uzun bir donem vadi iqinde geligmesini surdiirmug, ulag~m yolu uzerinde bulunmasl ve geligen ticari yaplsl nedeniyle artan nufusa yetersiz gelen eski alanlndan yaklag~k XVIII. yuzylldan itibaren taglnarak bugunku mevkisine gelmig ve gunumiizde de yeni mevkisinde geligmesi devam etmektedir. AKCORA, E., 1988, Harput'ta 20. yy.baglar~na Kadar Turkler ile Ermeni Toplumunun Sosyo Ekonomik Dummu ve Ermeni Isyanlarr, F.U.Dergisi, Sosyal Bilimler, C:2. S: 1, s.5-33, ELAZIG. AKTURE, S., 1975,17.Yiizyll Bag~ndan 19.Yiizy1l Ortaslna Kadarki Donemde Anadolu- Osmanl~ Sehrinde Sehirsel Yaplnln Degigme Sureci, M.E.T.U Journal of the Faculty of Architecutre, Volume.1, No:l, s.101-128,ankara. BAYKARA, T., 1988, Anadolunun l'arihi Cografyas~na Girig 1.Anadolunun Idari Taksimat~, 1.KA.E Yay. 86, Seri.VI1, say^. A.7, ANKARA. CUfNET, V., 1892, La Turquie dlasie..., PARIS. DARKOT, B., 1961, Arapkir Maddesi, islam Ansiklopedisi, C:1, ISTANBUL. DO~ANAY, H., 1983, Erzurum'un Sehirsel Fonksiyonlarl ve Bagl~ca Planlama Sorunlarl, ~ta.univ, Fen-Ed.Fak.Cogr.Bol, (D%entlik Tezi), ERZURUM. DOGANAY, H., 1994, Turkiye Begeri Cografyasl, Gazi Buro Kitabevi, ANKARA. ERGIN, 0.. 1939, Turk Sehirciliginde imaret Sistemi, Cumhuriyet Matb, ISTANBUL.
KARAKAS E. ARAPKiR'in Kurulup ve... ERfNC, S., 1953, Dogu Anadolu Cografyasl, i.u.cogr. Enst. Y.No:15, ]ST. FAROQH~, S., 1984, Towns and Townsmen of Ottoman Anatolia, Cambridge University, Cambridge. FREDERfC, C., SHORTER, M., 1983, Tiirkiyede Nufus Artlgl 1935-1975, Yurt Yay:7, ANKARA. HALACOGLU, Y., 1988, XVIII.Y iizyllda Osmanll Imparatorlugunda Iskan Siyaseti ve A~iretlerin Yerle$tirilmesi,T.T.K.Yaylru, ANKARA. HALACOGLU,. Y., 1990, Tahrir Defterlerine Gore XVI.yylda Baz~ Anadolu Sehirlerinde Demogdik Yap], Yahn Tarihimizde Van Uluslaransl Sempozyumu, Yiiziincu YII Unv.Yay.N0:6, VAN. fnanc, R., 1984, XVI.yy.Dogu Anadolu Sehirlerinin Mahalle Adlar~, Turk Yer Adlarl Sempozyumu, S:232. KESSLER, G., 1936, (Cev.$iikru Refik) Sehrin Tarihi ve Sosyal Fonksiyonu, Komiin Bilgisinin Esas Meseleleri, i.u.hukuk Fak.Iktisat ve Iqtimaiyat Enst.Yay. No:2, Cumhuriyet Matb, ISTANBUL. KIRZIOGLU, F., 1963,450 YII Onceki Harput Mahalleleri ile Nahiyeleri, Yeni Flrat Dergisi, Say]: 17, s.17-18. ELAZIG. KIRZIOGLU, F., 1964, Salnameler ve 1871 Salnamesinde Harput Sancagi, Yeni Flrat Dergisi, YII: 1, s:20, s.7-9, ELAZIG. KOSAY, Z.H., 1970, Pulur Sakgul Kazlsl 1968 Y 111 On Raporu, 0DTU.Keban Projesi Yay. Seri: 1, No: 1, ANKARA. OZCAGLAR, A., 1994, Zile'nin Kurulugu, Geligimi ve Bugunkii Fonksiyonel Ozellikleri, A.U.Turkiye Cografyasl Derg, 33, s.219-243, ANKARA. SAMf, $., 1889, KBmus-ul AlBm (Hicri 1306), Cilt I, s: 234, ISTANBUL. SELEN, H.S., 1948, 16. ve 17. Yuzylllarda Anadolunun Koy ve Kuquk Sehir Hayatl, 111 Turk Tarih Kongresi, TTK Yaylru, ANKARA. SAHfN, T.E., 1985, Anadolu'nun Tarihi Ahgl fqerisinde Siyasi, Ekonomik, Sosyal ve Kulturel Aqldan ERZINCAN TARIHI, Cilt: I, Erzincan Hayra Hizmet ve Dayarugma Valcf~, Yayln No: 1, ERZINCAN. TEMELKURAN, T., AKTAS, N., 1993, Evliya Celebi Seyahatnamesi, Cilt: 3-4, Uqdal Nqriyat, ISTANBUL. TEZEL, Y., 1986, Cumhuriyet Doneminin iktisadi Tarihi (1923-1950), Yurt Yay.N0:4, ANKARA. TUGLACI, P., 1985, Osmanl~ Sehirleri, Milliyet Yaylnlarl, ISTANBUL. TUNCEL, M., 1973, lzmit Sehri ve Yay1115 Sahasl, 1.U.Cog.Enst.Derg.S: 18-19, s.167-188, IST.
F. ii. Sosyal Bilimler Dergisi 1996 8(1) TUNCEL, M., 1977, Turkiye'de Yer Degi~tiren Sehirler Hakklnda Bir ilk Not, i.u.cogr. Enst. berg, S:20-21, s: 129-134, ISTANBUL. 1957, Eski~ehir ve ISTANBUL. Tekamulu. UMAR, B., 1993, Turkiyedeki Tarihsel Adlar, Inkilap Kitapevi, ISTANBUL. M.A., 1989, XVI. Yuzyilda ANKARA. TKDTYK, TTK Yay.14. Dizi, UNAL. H.U., 1972, Arapkir'de Osmanli Oncesi Devirden Bilinmeyen fki Anit, Ataturk unv. Ecle.Fak. Ara$.Derg. S:4, s.57-63, ERZURUM. VINCET, J., 1896, A.Journey in The Valley of The Upper Euphrates, The Geographical Journal. H.1301, H.1302, H.1305, H.1307, H.1310, H.1312, H.1325 Tarihli Ma'mOretu'l Aziz Vilayet Salnarneleri.