5. Uluslararası İleri Teknolojiler Sempozyumu (IATS 09), 13-15 Mayıs 2009, Karabük, Türkiye DÖKÜM YÖNTEMİ İLE TREN TEKERLEĞİ ÜRETİLEBİLİRLİĞİNİN ARAŞTIRILMASI AN INVESTIGATION ON THE PRODUCIBILITY OF TRAIN WHEELS BY CASTING METHOD Harun ÇUĞ a,* ve Ercan CANDAN b a,* Karabük Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Metalurji ve Malzeme Mühendisliği Bölümü, Karabük, Türkiye hcug@karabuk.edu.tr b Karabük Üniversitesi, Teknik Eğitim Fakültesi, Metal Eğitimi Bölümü, Karabük, Türkiye ecandan@karabuk.edu.tr Özet Bu çalışmada, döküm yöntemiyle tren tekerleğinin üretilebilirliği araştırılmıştır. Döküm yöntemi ile elde edilen tren tekerleğine uygulanan tekrarlı su verme ısıl işlemi sonrasında orijinal tren tekerleğinin mukavemet değerlerine oldukça yakın değerler elde edilmiştir. Ayrıca döküm yöntemi ile elde edilen tren tekerleğine uygulanan tekrarlı su verme ısıl işlemi ile çekme-akma dayanımı ve sertlik değerleri yükselmiş, %uzamada ise bir miktar düşüş gözlenmiştir. Mikroyapı sonuçları, su verme tekrarı arttıkça döküm sonrası elde edilen mikroyapıya nazaran daha ince taneli bir mikroyapı oluştuğunu göstermiştir. Anahtar Kelimeler : Tren tekerleği, tekrarlı su verme ve ısıl işlem, döküm Abstract In this study, train wheel produced by casting method was investigated. The cast wheel speciemens were subjected to cycling heat treatment. Mechanical properties of the cast speciemens were compared to samples obtained from forged train wheel. Experimental results showed that close values of strength, hardness and elongation could be obtained from the cast speciemens by cycling heat treatment as compared to forged wheel. The microstructural results showed that as the cycling heat treatment repeat increased, the finer grain has been occured as compared to as-cast microstructure. Key Words: Train wheel, cycling heat treatment, casting 1. Giriş Ülkemizde 136 yıldır demiryolu ulaşımı yapılmasına rağmen tren tekerleği, ray ve demiryolu elektronik malzemeleri ne yazıktır ki üretilmemektedir. Son yıllarda, Karabük Demir-Çelik Fabrikalarında (Kardemir) yapılan yatırımlarla yerli ray üretimine öncelik verilerek bir adım atılmıştır. Ancak, tekerlek üretiminde ülkemiz halen tamamen dışa bağımlıdır. titreşim, sıcaklık dağılımının modellenmesi [1-2] gibi konular üzerinde yoğunlaşmıştır. Söz konusu çalışma için gerekli literatür bilgileri merkezi Paris te bulunan Uluslararası Demir Yolu Birliğinin (UIC) denetimi altındadır. Yayınlanan birkaç üretim çalışmaları da Patent olarak karşımıza çıkmaktadır. Halen mevcut tekerlek üretiminde dövme veya doğrudan döküm yöntemleri kullanılmaktadır. Dövme yönteminde ingot veya kütük halinde dökülen çelik, ardından presle dövülerek şekillendirilir. Dövme için çok yüksek kapasiteli (8.000-10.000 ton) preslere ihtiyaç vardır ki bu ülkemizde mevcut değildir. Son şekillendirme ise kenar haddeleme veya şahmerdanla dövülerek yapılmaktadır. Dövme ve haddeleme ara işlemlerinde tekerlekler gerilim giderme işlemine tabi tutulurlar. Döküm yönteminde ise tekerlek dökümü hemen her üreticide karbon kalıplarda yapılmaktadır Döküm işlemi için alçak basınç kontrollü veya gravity prosesleri tercih edilen yöntemlerdir [3-4]. 2. Deneysel Çalışmalar 2.1. Döküm Çalışmaları Döküm işlemi için öncelikle patent alınmış alaşım incelenmiştir. Patent kapsamında olan bileşimler C: 0.4-0.7, Si: 0.4-1.2, Mn: 0.6-1.2 aralıklarında yoğunlaşmıştır. Döküm işlemi için Ankara TCDD Genel Müdürlüğünden temin edilen Çizelge 1 de kimyasal analizi verilen tren tekerleği hurda malzemesi olarak kullanılmıştır. Önceden tespit edilen miktarlarda ayarlanan alaşım elemanları şarja uygun zamanlarda ilave edilmiştir [5]. Çizelge 1. TCDD den temin edilen tren tekerleğinin kimyasal analizi Alaşım Elemanı C Si Mn Cr Cu Mo Ni % 0.52 0.40 0.80 0.30 0.30 0.08 0.30 Tren tekerlekleri üretimi konusunda literatürde neredeyse hiç bilgi yok denecek kadar azdır ve bulunanlar da genelde reklâm mahiyetindedir. Fabrikaların soğuk savaş döneminde yapılmış olmaları ve dolaysıyla bilginin saklanmış olabileceği ilk akla gelen nedenlerden biri olabilir. Son yıllarda yapılan çalışmalar ise daha çok ses, IATS 09, Karabük Üniversitesi, Karabük, Türkiye
Çizelge 2. Şekil 3 te gösterilen ve döküm parçadan alınan numunelerine yapılan işlemler Şekil 1. Modellenecek tren tekerleği dilimi (Tam tren tekerleğinin 1/16 sı) Dökümü yapılacak olan tren tekrlerğinin 1/16 lık kısmı modellendikten sonra Şekil 2 de gösterildiği gibi döküm kalıbı tasarlanmıştır. NUMUNE SAYISI A GRUBU B GRUBU YAPILAN İŞLEM 3 A0 B0 işlem yapılmamış 3 A1 B1 3 A3 B3 3 A5 B5 1 defa su verilip 3 defa su verilip 5 defa su verilip Döküm sonrası elde edilen tekerlek diliminin kimyasal analiz sonuçlarına göre Andrew formülü kullanılarak A C1 ve A C3 sıcaklıkları tespit edilmiş ve su verme sıcaklığı 865 0 C olarak seçilmiştir [6]. Su verme işlemi için numuneler 865 C de 30 dakika bekletilip yağda su verilmiştir. Su verme işleminde sonra 550 C de 1 saat tir. 5 inci su verme işlemine kadar bu sıra takip edilmiştir. Yapılan işlemler grafiksel olarak Şekil 4 de gösterilmektedir. Şekil 2. Döküm kalıbının şematik olarak gösterilmesi. Ergitme işleminde 25 kg kapasiteli indüksiyon ocağı kullanılmıştır. Döküm işlemi için tasarlanan kimyasal analiz doğrultusunda ergime esnasında ergiyik metale FeSi, FeMn ve FeV ilaveleri yapılmıştır. 2.2. Isıl işlem Çalışmaları Döküm işleminin ardından elde edilen tren tekerleği dilimine bileşim farklılıklarını gidermek amacıyla difüzyon tavlamasına ve ardından normalleştirme tavlaması yapılmıştır. Şekil 3 de gösterilen kesitlerinden su verme işlemi için numuneler çıkarılmıştır. Çıkarılan numune boyutları 120mm x 30mm x 10mm dir. Şekil 4. Yapılan ısıl işlemlerin şekil olarak gösterilmesi 2.3. Mikroyapı Çalışmaları Mikroyapı çalışmaları için orjinal ve dökülen tren tekerleği numunelerinin Şekil 5 te gösterilen A ve B noktalarından numuneler alınmıştır. Numuneler 120 1200 aralığındaki çeşitli numara zımparalardan geçirilmiştir. Keçede parlattıktan sonra % 2 lik Nital ile yüzeyleri dağlanmıştır. Laboratuar tip Nikon marka mikroskopta 500 büyütme ile mikroyapı fotoğrafları alınarak dökülmüş ve orjinal tren tekerleği numunelerinin mikroyapı haritaları çıkarılmıştır. Şekil 3. Dökümü ve ön ısıl işlemi yapılan tekerlek diliminin ıslah işlemi öncesi testere ile keserek dilimlere ayrılması. A ve B gruplarına yapılan işlemler Çizelge 2 de verilmiştir.
Şekil 5. Metalografik inceleme için numunelerinin tekerlek kesitinden alındığı yerler. 2.4. Mekanik Deneyler Çekme deneyi numuneleri Şekil 3 de gösterilen ve dökümü yapılan tren tekerleği diliminin A ve B bölgelerinden çıkarılmıştır. Gerekli ısıl işlemleri yapılan numuneler Şekil 6 da gösterilen çekme deneyi ölçülere getirebilmek iki işlemden geçmiştir. İlk olarak numune kalınlıkları dik freze tezgahında 10 mm den 5 mm e düşürülmüştür. Daha sonra tel erezyon cihazında çekme deneyi için istenilen şekil verilmiştir. a) Şekil 7. Dökülmüş tren tekerleği dilimi (Tam tren tekerleğinin 1/16 sı) Çizelge 3. Döküm yoluyla elde edilen tekerlek diliminin kimyasal analizi Alaşım Elemanı Hedef % Döküm % C Si Mn Cr Cu Ni V 0.37 0.60 1.00 0.15 0.30 0.15 0.25 0.35 0.58 1.00 0.15 0.30 0.15 0.21 Döküm işlemi ve izabesi sonucunda Çizelge 3 deki bileşim elde edilmiştir. Hedef bileşim olarak % 0.4 C, % 0.6 Si, % 1.0 Mn seçilmiştir ki Çizelge 3 deki hedef bileşimine oldukça yakındır. C miktarının hedef bileşiminde bir miktar az çıkması C nun döküm-ergitim sırasında yanmasında kaynaklanmaktadır. Şekil 8 den de anlaşılacağı gibi tekerin raya değen kısımlarının daha çok perlitik yapıda olup sertlik değerleri diğer kısımlara nazaran daha yüksektir. Ayrıca tane yapısı da tekerin göbek kısmına nazaran daha ince tanelidir. Bu da raya değen kısmın aşınma dayanımını ve mukavemet değerlerini arttırmak amacıyla yapılmaktadır. b) Şekil 6. a) Çekme deney numunesi şekli b) Çekme deney numunesi ölçüleri (Ölçüler milimetre olarak verilmiştir.) Çekme deneyi Karabük Üniversitesi bünyesinde bulunan max. 5 ton kapasiteli SHIMADZU marka çekme cihazında yapılmıştır. 2.5. Sertlik Deneyi Orjinal tren tekerleğinin ve dökümü yapılan tren tekerleği diliminin Şekil 5 te gösterilen noktalarından metalografik inceleme için numuneler alınmıştır. Sertlik ölçümleri laboratuar tip SHIMADZU marka sertlik ölçme cihazında Vickers sertlik birimi cinsinden ölçülmüştür. 3. Deneysel Sonuçlar ve Değerlendirme Döküm işleminin ardından Şekil 7 de görülen tren tekerleği dilimi elde edilmiştir. Şekil 8. Orijinal tren tekerleği üzerinden çıkarılmış dilimin mikroyapıları resimleri ve sertlik değerleri
numunelere nazaran % uzamalarda hafif düşüşler gözlenmesine rağmen gerilmelerinde göze çarpan oranlarda yükselme gözlenmektedir. Örneğin 5 defa su verme sonucunda gerilme A kesiti için yaklaşık %38, B kesiti için yaklaşık %45 artış sağlamıştır. A kesitine nazaran B kesitindeki gerilme artışının döküm numunede B kısmında tanelerin daha büyük olması ve döküm hali gerilmesinin düşük olmasından kaynaklanmaktadır. a) Döküm hali Diğer taraftan orijinal dövme tekerlek ile kıyaslandığında en yakın döküm numunelerin 3 defa su verme ile karşılanabildiği gözlenmektedir. A kesiti için orijinal tekerleğin çekme gerilmesi yaklaşık 880 N/mm 2, 3 defa su verme işlemine tabi tutulmuş numunenin ise yaklaşık 885 N/mm 2 olarak ölçülmüştür. Aynı durumda B kesiti için orijinal tekerlek yaklaşık 810 N/mm 2 çekme mukavemeti gösterirken 3 defa su verilmiş döküm numune ise 875 N/mm 2 mukavemet göstermiştir ki döküm numune sonuçları orijinal dövme tekerlek ile aynı veya daha yüksek gerilme mukavemeti gösterebilmektedir. b) 1 defa su verilmiş ve Şekil 10. Çekme deney numunelerinin Gerilme Uzama grafiği (A Kesiti için) c) 3 defa su verilmiş ve d) 5 defa su verilmiş ve Şekil 9. Dökülen tren tekerleği diliminin Şekil 5 te gösterilen A noktasından alınan numunelerin döküm hali ve su verme işlemi sonrası mikroyapı fotoğrafları. Şekil 11. Çekme deney numunelerinin Gerilme Uzama grafiği (B Kesiti için) Şekil 10-14 de sırasıyla A ve B kesitlerinden alınan döküm hali, 1, 3 ve 5 kez su verilmiş numunelerin Gerilme-Uzama max. çekme ve akma dayanım grafiği gösterilmektedir. Grafiklerden her iki kesit için su verme ile orijinal
AKMA DAYANIMI (N/mm 2 ) 800 775 750 725 700 675 650 625 600 575 550 525 500 475 450 425 400 Şekil 12. Çekme deney numunelerinin akma dayanımları MAX. ÇEKME MUKAVEMETİ (N/mm 2 ) 1050 1000 950 900 850 800 750 700 650 600 550 500 Şekil 13. Çekme deney numunelerinin max. çekme mukavemetleri % UZAMA 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 Şekil 14. Çekme deney numunelerinin % uzama değerleri SERTLİK (HV) 325 300 275 250 225 200 Şekil 15. Orjinal ve dökülen tren tekerleği diliminin sertlik değerleri (HV) Şekil 14 de orijinal ve döküm numunelerin % uzama değerlerini göstermektedir. Su verme işlemi ile birlikte her iki kesitte (A ve B) % uzama miktarlarında oransal olarak azalmalar görülmektedir. Buda her su verme ve ardından yapılan menevişleme işlemi sonucu artan çökelti miktarından kaynaklanmaktadır. Orijinal tren tekerleği ile kıyaslandığında hem A hem de B kesitlerindeki numuneler 3 defa su verme ile benzer % uzama değerleri göstermektedir. Şekil 15 de ise orijinal ve döküm numunelerin sertlik değerleri gösterilmektedir. A kesitindeki sertlik değeri 3 defa su verilmiş döküm numune ile orijinal tekerlek sertliği elde edilirken, B kesiti için 3 defa su verme ile sertlik bir miktar fazla çıkmaktadır. Ancak, B kesiti gövde kısmı olduğu için buradaki sertliğin tekerlek servis özelliğinde çok fazla etki yapacağı öngörülmemektir. Bu ileri bir araştırma konusu olabilir. 4. Sonuçlar Döküm yöntemiyle tren tekerleğinin üretilebilirliği çalışmaları sonuçları; döküm yöntemi ile elde edilen tren tekerleğine uygulanan tekrarlı su verme ısıl işlemi ile çekme-akma dayanımı ve sertlik değerlerinde yükselme, % uzamada ise bir miktar düşüş göstermiştir. Mikroyapı sonuçları, su verme tekrarı arttıkça döküm sonrası elde edilen mikroyapıya nazaran daha ince taneli bir mikroyapı oluştuğunu göstermiştir. Deneysel sonuçlar, dökülmüş ve ardından uygulanan tekrarlı su verme ısıl işlemi sonrasında orijinal tren tekerleğinin mukavemet değerlerine oldukça yakın değerlerde mekanik özellikler elde edilebileceğini göstermektedir. Kaynaklar [1] Peters, S., The prediction of railway noise profiles, Journal of sound and Vibration, 87-99 (1974) [2] Bewes, O. G., Thombson, D. J., Jones, C. J. C., Wang, An Experimental validation of a rapid calculation model, Journal of sound on vibration, 293: 933-943 (2006) [3] Rail Wheel Manufacturing Plant Chhapra [4] Train Wheel Tracking Solution for Scaw Metals [5] TÜDEMSAŞ Genel Müdürlüğü 1293B nolu Teknik Şartnamesi [6] Charlie R. Brooks, Heat Treatment of Steels, ASM Handbook, Vol. 4, 3-19 (1991)