Gazların radyasyon kimyası Radyasyon kimyası açısından gazlar sıvı ve katılara göre deneysel araştırmalara daha uygundur. Gazlarda farklı radyasyon tipleri ile elde edilen ürünler hemen hemen aynıdır. Bununla beraber uygulamadaki kolaylık bakımından genellikle α ve e - kullanılır.
Bir gaz radyasyonla etkileşirse M M +. e M* A. B.
W değeri W değeri gaz sistemlerinde ölçülür. Radyasyonla gazlarda iyon çiftini meydana getirmek için gerekli olan enerji miktarıdır. W = E N N: Oluşan iyon çifti sayısının ortalaması E: Başlangıç kinetik enerji
G (primer iyon çiftleri) = 100 ev/w Genellikle W 20-45 ev I değeri (İyonizasyon potansiyeli): Molekül ya da iyon gibi taneciklerin temel durumlarında en zayıf bağlı elektronunu atmak için gerekli olan enerji miktarı.
Name Abbreviation Wavelength range (in nanometres) Energy per photon (in electronvolts) Notes / alternative names Ultraviolet UV 400 100 nm 3.10 12.4 ev Ultraviolet A UVA 400 315 nm 3.10 3.94 ev long wave, black light Ultraviolet B UVB 315 280 nm 3.94 4.43 ev medium wave Ultraviolet C UVC 280 100 nm 4.43 12.4 ev Near Ultraviolet NUV 400 300 nm 3.10 4.13 ev short wave, germicidal visible to birds, insects and fish Middle Ultraviolet MUV 300 200 nm 4.13 6.20 ev Far Ultraviolet FUV 200 122 nm 6.20 10.16 ev Far Ultraviolet H Lyman-α 122 121 nm 10.16 10.25 ev Extreme Ultraviolet Vacuum Ultraviolet EUV 121 10 nm 10.25 124 ev VUV 200 10 nm 6.20 124 ev
Bazı gazlar için W ve I değerleri Gaz W (ev) I (ev) W-I (ev) Oksijen 30.8 12.1 18.7 Azot 34.6 15.6 19.0 Argon 26.2 15.8 10.4 Helyum 41.5 24.6 16.9
Enerji transferi Eksitasyon enerjisi bir bileşenden diğerine transfer edilebilir. İkinci bileşenin enerjisi birinciden daha düşük ise ikinci bileşen iyonize olmayı tercih eder. He* + Ar He + Ar. + + e -
Geçiş ara ürünleri oluşumu A + B AB* (Stabil olmayan geçiş ara ürünleri oluşur) AB* C + D (Onlar yeni ürün oluşumu için parçalanırlar) AB* A + B (reaksiyona giren başlangıç maddelerini verir) Gazların muhafaza kaplarının geometrisi önemlidir. Çünkü stabil olmayan geçiş ara ürünleri duvarla çarpışırsa fazla enerji duvara transfer edilir.
Primer Reaksiyonlar Gazlarda molekül ile iyonize radyasyonun primer reaksiyonları şu şekilde özetlenebilir. M. M +. + e - (iyonizasyon) M M + e - yakalanır.) M* (eksitasyon) M -. (Üretilen elektronlar stabil form tarafından M + e- A. + B - (elektron yakalanmasıyla parçalanma)
Gazlarda eksite moleküller oluşturan ve bunu takip eden reaksiyonlar 1. M M* (yüksek enerjili radyasyon etkisiyle direkt olarak oluşabilir) 2. M + + e - M* (iyonların nötrleşmesiyle oluşabilir) A + + B - AB* 3. M* + m M + m* (eksitasyon bir diğer moleküle transfer edilebilir) 4. M* M + hγ (enerjisini bir foton olarak yayınlayabilir) Kabın duvarlarıyla çarpışma ısı çıkışına neden olabilir 5. M* A. + B. (iki radikale bozunabilir) 6. M* C + D (moleküler ürünlere bölünebilirler)
Eksite moleküller onların temel durumundaki aynı moleküllerden daha çok reaktiftir. Radikaller eksite durumda üretilebilir (Bu radikaller hot radikal olarak bilinirler). Bir atomun, molekülün ya da çekirdeğin temel enerji düzeyinden fazla enerjide bulunması uyarılmış seviye olarak adlandırılır. Uyarılmış atom, molekül ve çekirdeklerin ömrü kısadır. Çünkü genellikle fotonlar yayarak stabil hale ya da daha az uyarılmış bir hale geçmeye çalışırlar. Fotosentez olayının ilk aşamasında stabil bir molekül olan klorofil güneş enerjisiyle eksite (uyarılmış) hale geçer. Bu kazanılmış enerji fotosentez için gerekli olan elektron taşıma zincirini başlatan enerjidir.
Radikal Reaksiyonları R1. + R 2 C = CR 3 R 1 R 2 C CR 3 (katılma) R. + AB RA + B. (çıkarma) R. + A - R - + A. (yük transferi) A. + B. AB 2R. C + D R. + O 2 R-O-O.
Radyoliz Maddenin iyonizan radyasyonla kimyasal bozunmaya uğrayarak iyonlara, yüksek enerjili atom ve moleküllere ayrılması.
Oksijen molekülünün radyolizi O 2. O + 2 + e - O 2 2O O 2 O * 2 2O O 2 O +. + O + e - İyonların nötrleşmesi oksijen atomlarını oluşturacaktır..o + 2 + e - 2O.O + + e - O
O 2 paylaşılmamış e= 2 oksijen molekülü O 2 - paylaşılmamış e= 1 süperoksit iyonu O 2-2 paylaşılmamış e= 0 peroksit iyonu
Oksijenin ışınlanmasından ozon oluşur Ozon başlıca aşağıdaki reaksiyonlarla oluşturulur O + O 2 + M O 3 + M O* 2 + O 2 O + O 3 Oksijenin basıncı radyoliz mekanizmasını ve ozon verimini etkiler. Radyoliz ve ozon verimi yüksek basınçta azalır. İlk iyonlarla elektron yakalanması daha yüksek ihtimale sahip olur. Yine yüksek basınçta 2O + O 2 2O 2 reaksiyonu önemli olacaktır.
Ozon 3 oksijen atomundan oluşan bir moleküldür. Yeryüzünü morötesi (UV) ışınlara karşı korur. Bulunduğu ortamın sıcaklığıyla orantılı olarak oksijene dönüştüğü için depolanamaz. Dezenfektan olarak kullanılır.
O + O 2 + Ar O 3 + Ar Oksijen-argon radyolizinde argon third body olarak enerjiyi uzaklaştırır.
H molekülünün radyolizi Reaksiyonun başlaması için alfa partikülü ile ışınlanan H, pozitif iyonlar, elektronlar, eskite moleküller ve radikaller oluşturur. H 2.H + 2 + e - H 2 H 2 * H 2 2H.
Para-orto hidrojen dönüşümü Hidrojen molekülünün nüklear spinleri paralel olan orto form ve birbirine zıt olan para form olmak üzere iki şekli vardır. H-H H-H orto para
Para ve orto arasında bir denge vardır. Oda sıcaklığında %75 orto, %25 paraform. uv ya da iyonlaştırıcı radyasyon yokluğunda birbirlerine dönüşümleri çok yavaştır. Serbest radikal zincir reaksiyonu para-orto dönüşümünü verir. H. + p-h 2 o-h 2 + H. Hidrojen atomlarının uzaklaştırılması ve serbest radikal zincirinin bitişi dimerizasyonla olur. H. + H. H 2
Azot oksijen karışımları N 2 ve O 2 karışımları ışınlandığında azot oksitlerin yanı sıra O 3 de oluşacaktır. Azot oksitlerin oluşumu nem mevcudiyetinde olursa nitrik asit (HNO 3 ) oluşacaktır. Paslanma ve havanın yüksek radyasyon dozlarına maruz kaldığı partikül hızlandırıcıları; nükleer reaktörlerde çalışan personelin sağlık problemlerinin ortaya çıkmasına neden olur.
Nitroz oksit (N 2 O diazot oksit) reaksiyonları Dozimetrelerde kullanılır. Başlangıç reaksiyonları iyonizasyon ve eksitasyondur: N 2 O N 2 O. + + e - N 2 O N 2 O* Pozitif iyon radikal bozunur. N 2 O. + N 2 O. + + e- NO + + N. (bozunma) N 2 O* (nötrleşme) N 2 O + e- N 2 + O -. (elektron yakalama)
Hidrojen-halojen reaksiyonları Hidrojen ve Brom karışımını ışınladığımızda önce radyasyonun direkt etkisi ile H ve Br atomları meydana gelir. H 2 2H. Br 2 2Br. Sonra H atomları Br molekülleri ile reaksiyona girer ve hidrojen bromürü oluşturur. H. + Br 2 Br. + HBr Daha sonra Br atomları dimerizasyonla uzaklaştırılır. 2Br. Br 2
Hidrojen bromürün ışınlanmasını takip eden reaksiyonlar: HBr HBr + + e- HBr HBr* HBr + e - HBr + + Br- HBr* H. + Br. H. + Br- H. + 2Br. HBr + H. Br. + H 2
Hidrojen bromürün sudaki çözeltisi hidrobromik asiti oluşturur Kaynama noktası yüksek olduğu ve indirgeme kabiliyeti kuvvetli olduğu için hidrobromik asit bazı mineral cevherlerini çözmede kullanılır. İlaç sanayiinde, bromürlerin ve hormonların imalatında kullanılır. Petrol endüstrisinde alkillendirme katalizörü ve hidrokarbonların kontrollü oksidasyonu için katalizör olarak kullanılır. Kimyasal analizlerde indikatör (belirteç) olarak kullanılır.