S KLOJET HÜCRES NDE B TÜMLÜ LAM KÖMÜRÜN FLOTASYONU VE JAMESON HÜCRES LE FLOTASYON PERFORMANSLARININ KAR ILA TIRILMASI



Benzer belgeler
BİTÜMLÜ KÖMÜR ŞLAMININ MEKANİK, KOLON VE JAMESON HÜCRESİNDE FLOTASYONU

MADENCĠLĠK SEKTÖRÜNDE SU KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ YÖNETMELĠĞĠ UYGULAMALARI

Kolon Flotasyonu İle Bitümlü Kömür Atıklarından Temiz Kömür Kazanımı

KYM454 KĠMYA MÜHENDSĠLĠĞĠ LAB-111 ATOMĠZER DENEYĠ

JET MOTORLARININ YARI-DĐNAMĐK BENZETĐŞĐMĐ ve UÇUŞ ŞARTLARINA UYGULANMASI

Döküm. Prof. Dr. Akgün ALSARAN

DENEY 5 SOĞUTMA KULESİ PERFORMANSININ BELİRLENMESİ

DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog

Fizik I (Fizik ve Ölçme) - Ders sorumlusu: Yrd.Doç.Dr.Hilmi Ku çu

II. Bölüm HİDROLİK SİSTEMLERİN TANITIMI

SİRKÜLER. 1.5-Adi ortaklığın malları, ortaklığın iştirak halinde mülkiyet konusu varlıklarıdır.

T.C. ÇANAKKALE ONSEK Z MART ÜN VERS TES

Türkiye de Üretilen ve Yaygın Olarak Kullanılan Farklı Yapım Özelliklerine Sahip Damlatıcıların Teknik Özellikleri ve Yapım Farklılıkları

BĐSĐKLET FREN SĐSTEMĐNDE KABLO BAĞLANTI AÇISININ MEKANĐK VERĐME ETKĐSĐNĐN ĐNCELENMESĐ

ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİNİN KALİBRASYONU VE DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR

16. Yoğun Madde Fiziği Ankara Toplantısı, Gazi Üniversitesi, 6 Kasım 2009 ÇAĞRILI KONUŞMALAR

ZEMİN MUKAVEMETİ: LABORATUVAR DENEY YÖNTEMLERİ

Soma Havzas Linyit Rezervlerinin Enerjide Kullan Semineri Nisan 2009 Soma

Temiz Enerji Kaynaklar Uygulamalar. Pamukkale Üniversitesi Temiz Enerji Evi Örne i

DENEY Kum Kalıba Döküm ve Besleyici Hesabı 4 Doç.Dr. Ahmet ÖZEL, Yrd.Doç.Dr. Mustafa AKÇİL, Yrd.Doç.Dr. Serdar ASLAN DENEYE HESAP MAKİNASI İLE GELİNİZ

Park Elektrik Üretim Madencilik Sanayi ve Ticaret A.Ş. Sayfa No: 1

TESİSAT BİLGİSİ DERSİ DERS NOTLARI

ANKARA EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ULUSLARARASI BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU 3 AYLIK RAPOR

Basın Bülteni. Marmaray Projesinde Rota Teknik İmzası BD

KÖMÜRÜN GÖRÜNÜMÜ, Mehmet GÜLER Maden Mühendisleri Odas Yönetim Kurulu Üyesi

Mühendislikte Deneysel Metodlar I Dersi Deney Föyü

Reynolds Sayısı ve Akış Rejimleri

Yakıt Özelliklerinin Doğrulanması. Teknik Rapor. No.: 942/

NIR Analizleri için Hayvansal Yem ve G da Numunelerinin Haz rlanmas

MEGEP (MESLEKİ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ)

RİSKLİ YAPILAR ve GÜÇG

Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi

En İyi Uygulamalar ve Kullanım Kılavuzu


EK 2 ORTA DOĞU TEKNĐK ÜNĐVERSĐTESĐ SENATOSU 2011 YILI ÖSYS KONTENJANLARI DEĞERLENDĐRME RAPORU

ÇÖKELME SERTLEŞTİRMESİ (YAŞLANDIRMA) DENEYİ

Doç.Dr.Mehmet Emin Altundemir 1 Sakarya Akademik Dan man

ARAŞTIRMA RAPORU. Rapor No: XX.XX.XX. : Prof. Dr. Rıza Gürbüz Tel: e-posta: gurbuz@metu.edu.tr

KAPLAMA TEKNİKLERİ DERS NOTLARI

Üç-fazlı 480 volt AC güç, normalde-açık "L1", "L2" ve "L3" olarak etiketlenmiş vida bağlantı uçları yoluyla kontaktörün tepesinde kontak hale gelir

DD25B. VOLVO ÇİFT TAMBURLU SİLİNDİRLER 2.6 t 18.5 kw

ANKARA EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ULUSLARARASI BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU ÜÇÜNCÜ 3 AYLIK RAPOR

ELEKTRİK ÜRETİM SANTRALLERİNDE KAPASİTE ARTIRIMI VE LİSANS TADİLİ

BİLGİSAYAR PROGRAMLARI YARDIMIYLA ŞEV DURAYLILIK ANALİZLERİ * Software Aided Slope Stability Analysis*

SAN 2009 DÖNEM 2009 YILI N SAN AYI BÜTÇE AÇI I GEÇEN YILIN AYNI AYINA GÖRE YÜZDE 12 ORANINDA B R AZALMA GÖSTEREREK 947 M LYON TL YE NM R.

T.C. ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MEKATRONİK LABORATUVARI 1. BASINÇ, AKIŞ ve SEVİYE KONTROL DENEYLERİ

ELEKTRİK PİYASALARI 2015 YILI VERİLERİ PİYASA OPERASYONLARI DİREKTÖRLÜĞÜ

GİTES DEMİR-ÇELİK ve DEMİR DIŞI METALLER EYLEM PLANI

4. Numaralandırdığımız her boru parçasının üzerine taşıdıkları ısı yükleri yazılır.

BETONARME BĠR OKULUN DEPREM GÜÇLENDĠRMESĠNĠN STA4-CAD PROGRAMI ĠLE ARAġTIRILMASI: ISPARTA-SELAHATTĠN SEÇKĠN ĠLKÖĞRETĠM OKULU ÖRNEĞĠ

BITUMLU KÖMÜRDE TEMSİLİ FLOTASYON TEST TEKNİKLERİ LABORATORY TEST TECHNIQUES FOR A BITUMINOUS COAL

AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ

1 OCAK 31 ARALIK 2009 ARASI ODAMIZ FUAR TEŞVİKLERİNİN ANALİZİ

1. Konu. 2. Basitle tirilmi Tedbirler Basitle tirilmi Tedbirlerin Mahiyeti ve S n rlar

Jeotermal Enerjiden Elektrik Enerjisi Üretimi

Sifonik Drenaj Nedir? Nasıl Çalışır?

SERMAYE PİYASASI KURULU İKİNCİ BAŞKANI SAYIN DOÇ. DR. TURAN EROL UN. GYODER ZİRVESİ nde YAPTIĞI KONUŞMA METNİ 26 NİSAN 2007 İSTANBUL

Deprem Yönetmeliklerindeki Burulma Düzensizliği Koşulları

MİKRO İKTİSAT ÇALIŞMA SORULARI-10 TAM REKABET PİYASASI

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Değerlendirme Notu Sayfa1

POMPA ve KOMPRESÖRLER

AB Mevzuatının Uygulanmasına Yönelik Teknik Desteğin Müzakere Edilmesi

TUNÇBİLEK KÖMÜR YIKAMA TESİSİ ARA ÜRÜNÜNÜN JAMESON HÜCRESİNDE FLOTASYONU

BİLGİSAYAR DESTEKLİ BİR DİL PROGRAMI -Türkçe Konuşma - Tanıma Sistemi-

KÜRE TESİSİ BAKIR KONSANTRESİ TENORUNUN KOLON FLOTASYONU İLE YÜKSETİLMESİ

:30 Adı-Soyadı:... No:... NOT:...

HP Color LaserJet CP1210 Series Yazıcı

Ürün Kataloğu 01/2007 Conergy Montaj Sistemleri

AirHome Serisi Sulu Split Tip Isı Pompaları

NOVACRETE Kİ MYASALİNİN ZEMİ N O ZELLİ KLERİ NE ETKİ Sİ Nİ N ARAŞTİRİLMASİNA İ Lİ ŞKİ N LABORATUVAR DENEYLERİ RAPORU

DÜNYA KROM VE FERROKROM PİYASALARINDAKİ GELİŞMELER

BİNALARDA ENERJİ PERFORMANSI YÖNETMELİĞİ Bayındırlık ve İskan Bakanlığı

BOYAR MADDELERDE AKTİF KARBONUN ADSORPLANMA ÖZELLİĞİNE HİDROJEN PEROKSİTİN ETKİSİ

Karıştırcılar ve Tikinerler

Türkiye Esnaf ve Sanatkarları Konfederasyonu Genel Başkanı olarak şahsım ve kuruluşum adına hepinizi saygılarımla selamlıyorum.

AYDINLATMA DEVRELERİNDE KOMPANZASYON

İÇİNDEKİLER. 1 Projenin Amacı Giriş Yöntem Sonuçlar ve Tartışma Kaynakça... 7

ÖĞRENME FAALİYETİ 1 ÖĞRENME FAALİYETİ 1 1. KARE VİDA AÇMA

Tarifname DENTİN FORMASYONUNU TEŞVİK EDEN BİR KOMPOZİSYON

Mak-204. Üretim Yöntemleri II. Vida ve Genel Özellikleri Kılavuz Çekme Pafta Çekme Rayba Çekme

MAKİNE VE MOTOR DERS NOTLARI 9.HAFTA

Topoloji değişik ağ teknolojilerinin yapısını ve çalışma şekillerini anlamada başlangıç noktasıdır.

T.C. BİLECİK İL GENEL MECLİSİ Araştırma ve Geliştirme Komisyonu

Fizik ve Ölçme. Fizik deneysel gözlemler ve nicel ölçümlere dayanır

YÖNETMELİK. a) Basamak kontrolü: On beş basamaklı IMEI numarasının son basamağının doğruluğunun kontrolünü,

Milli Gelir Büyümesinin Perde Arkası

ELITE A.G. KS100/HEFM SICAK-SOĞUK ETĐKET BOY KESME VE ĐŞARETLEME MAKĐNASI KULLANIM KILAVUZU

Fan Coil Cihazları Tesisat Bağlantıları

Elektro Kaplamada Optimum Ko ullar

MEVCUT OTOMATĐK KONTROL SĐSTEMLERĐNĐN BĐNA OTOMASYON SĐSTEMĐ ĐLE REVĐZYONU VE ENERJĐ TASARRUFU

Doç. Dr. Eyüp DEBİK

YIĞMA TİPİ YAPILARIN DEPREM ETKİSİ ALTINDA ALETSEL VERİ ve HESAPLAMALARA GÖRE DEĞERLENDİRİLMESİ

ALPHA ALTIN RAPORU ÖZET 26 Ocak 2016

Son yıllarda Türkiye de artan enerji talebiyle birlikte

KURUYEMİŞ SEKTÖR RAPORU

WCDMA HABERLEŞMESİNDE PASİF DAĞITILMIŞ ANTEN SİSTEMLERİ KULLANILARAK BİNA İÇİ HÜCRE PLANLAMA. Ferhat Yumuşak 1, Aktül Kavas 1, Betül Altınok 2

Demiryolu Taşımacılığı ve Bilişim Teknolojileri. Mete Tırman

PORTFÖY ÜRETİM ŞİRKETLERİNİN OLUŞTURULMASI VE ELEKTRİK ÜRETİM ANONİM ŞİRKETİNİN YENİDEN YAPILANDIRILMASI. Sefer BÜTÜN. EÜAŞ Genel Müdürü ÖZET:

TASARIM VE BASIM-YAYIMCILIK TEKNİKERİ

ASHOKA VAKFI 1 OCAK - 31 ARALIK 2014 HESAP DÖNEMİNE AİT FİNANSAL TABLOLAR VE BAĞIMSIZ DENETÇİ RAPORU

Transkript:

Madencilik, Cilt 47, Sayı 1, Sayfa 3-12, Mart 2008 Vol.47, No.1, pp 3-12, March 2008 S KLOJET HÜCRES NDE B TÜMLÜ LAM KÖMÜRÜN FLOTASYONU VE JAMESON HÜCRES LE FLOTASYON PERFORMANSLARININ KAR ILA TIRILMASI Flotation of Bituminous Coal Slimes in the Cyclojet Cell and a Comparison of Cyclojet Cell and Cell in Terms of Their Flotation Performance Hasan HACIFAZLIO LU (*) hsan TORO LU (**) ÖZET Bu çal mada, Zonguldak Karaelmas Üniversitesi, Maden Mühendisli i Bölümünde geli tirilmi olan hücresinin çal ma ilkeleri ayr nt l olarak anlat lm ve bitümlü kömür lamlar n n temizlenmesi için denenmi tir. Deneylerde kullan lan bitümlü lam kömürün %80 i 53 mikronun alt nda olup kül içeri i yakla k %49 dur. Söz konusu lam kömürlerden hücresi ile %11,32 küllü temiz kömür %72,80 yanabilir madde verimi ile kazan lm t r. Ayn kömürlerle hücresinde yap lan çal malar sonucunda %14,40 küllü temiz kömür, %73,82 yanabilir madde verimi ile kazan lm t r. Ayr ca, hücresinin otasyon performans n n de erlendirilebilmesi ve hücresi ile kar la t r labilmesi için mekanik hücrede kömür lamlar na release test uygulanm t r. Sonuçta, hücresinin hücresine göre daha temiz ürünler verdi i ve otasyon veriminin ise yakla k olarak ayn oldu u saptanm t r. Bunun arkas nda yatan temel neden, hücresindeki siklonik jet hareketi (santrifüj kuvvetleri ile) ve hücre yüzeyinde meydana gelen girdap ak m d r. Anahtar Sözcükler: Hücresi, Kömür Flotasyonu, Hücresi ABSTRACT This study is aimed at describing in detail the working principle of a Cyclojet cell developed by the Department of Mining Engineering of Zonguldak Karaelmas University, Turkey, and testing it to nd out whether it can be used in cleaning bituminous coal slimes. 80% of the bituminous coal slime used in the tests was ner than 53 m and it had an ash content of approximately 49%. By using the Cyclojet, the coal slimes yielded clean coal products having 11,32% ash content with 72,80% combustible matter recovery. Tests conducted in the cell with the same coal slimes produced clean coals having an ash content of 14,40% with 73,82% combustible matter recovery. A release test was also applied to the coal slimes in a mechanical cell in order to assess the otation performance of the Cyclojet cell and compare it with that of cell. In conclusion, it has been established that the Cyclojet cell produces cleaner products than the cell with approximately the same otation yields. The underlying reason is the cyclonic jet action (by centrifugal forces) occurring in the Cyclojet cell and a vortex ow on the cell surface. Keywords: Cyclojet Cell, Coal Flotation, Cell (*) Maden Yük.Müh., Karaelmas Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Maden Müh. Böl., Zonguldak, hhacifazlioglu@yahoo.com (**) Prof. Dr., Karaelmas Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Maden Mühendisli i Bölümü, Zonguldak, 3

1. G R Köpüklü otasyon, sulu bir ortam içerisinde hava kabarc olu turmak ve bu kabarc klarla cevher içinde genellikle az olan k ymetli minerali yüzdürme yoluyla yap lan bir ay rma ve zenginle tirme i lemidir. Kömür otasyonunda ise, olu turulan hava kabarc na kömür gibi hidrofob tanelerin yap mas yla kömür yüzdürülmekte, kabarc a yap amayan kil ve silis gibi hidro l gang taneleri ise su içerisinde kalmaktad r. Bu i lemin en yayg n olarak yap ld makineler, mekanik kar t rmal Denver ve Wedag gibi klasik mekanik hücrelerdir. Ancak, günümüzde endüstriyel ölçekte kullan lan kolon ve hücresi gibi geli mi alternatif otasyon hücreleri de bulunmaktad r. Bugün itibariyle y lda yakla k 142 milyon ton toz kömür bu otasyon yöntemleriyle zenginle tirilmektedir (Honaker ve Das, 2004). Yüksek tenörlü cevher yataklar n n tükenmesi ve çok ince boyutlarda serbestle en (Örne in ~30-40 mikron gibi) k ymetli tanelerin artmas yla birlikte cevherler çok daha ince boyutlara ö ütülmekte ve bu boyutlarda otasyon i lemine tabi tutulmaktad r. Ayr ca, madencilikte mekanizasyonun artmas yla birlikte olu an toz boyutlu malzeme miktar da artmakta ve gerek çevresel gerekse ekonomik nedenlerden ötürü bu tozlar n zenginle tirilmesi bir zorunluluk haline gelmektedir. Di er taraftan daha temiz enerjiye olan talep kömürlerin serbestle me boyutuna kadar (genellikle -20 mikron) ö ütülüp bunlardan süper temiz kömür üretimini zorlamaktad r (Mankosa vd, 1989; Heiser,1996). Bilindi i gibi klasik hücreler ile çok ince boyutlu kömürden yüksek yanabilir madde verimi ile dü ük küllü ürünler elde etmek neredeyse imkans zd r. Bu makinelerde olu turulan hava kabarc say s n n az olmas ve boyutunun da büyük olmas nedeniyle lam boyutlu kömür tanelerinin kabarc klarla çarp ma ve kabarc a yap ma olas l daha dü ük olmaktad r. Ayr ca, çok ince tanelerin artan yüzey alanlar nedeniyle otasyonda hem reaktif tüketimi hem de su ile temiz kömüre gang ta n m artmaktad r. Bu nedenle, toz kömürler mekanik hücrelere beslenmeden önce bir tasnif siklonuna verilir. Siklon içerisinde lam boyutlu (genellikle d 80 = 38 mikron) tanelerden ayr lan nispeten iri boyutlu toz kömürler daha sonra otasyon hücresine beslenir. Bu yolla hem reaktif tüketimi azalt l r hem de daha yüksek verimle daha temiz kömürler elde edilebilir. Ancak, gün geçtikçe toz kömür miktar n n artmas siklon üst ak m olan lam boyutlu kömürün de artmas na neden olmu tur. Toz kömür içerisindeki oran yakla k %10-20 olan bu lam kömürlerin gerek çevresel gerekse ekonomik nedenlerden ötürü birçok sak ncas bulunmaktad r. Bu lamlar n klasik hücrelerle verimli zenginle tirilememesi yeni nesil otasyon makinelerinin do mas na neden olmu tur. Bu yüzden, son 40 y l içerisinde farkl ilkelerle çal an 100 ün üzerinde otasyon hücresi tasarlanm t r. Yeni geli tirilen bu otasyon hücrelerinin en önemli ortak özelli i, çok ince boyutlarda ve çok say da kabarc k olu turabilme yetene idir. Ba ka bir deyi le, yüksek kabarc k yüzey alan sayesinde çok ince boyutlu tanelerin kazan labilmesine olanak sa lamalar d r. Ayr ca, bu otasyon hücrelerinde sisteme y kama suyunun verilmesi ve çok yüksek köpük kal nl klar n n elde edilebilmesi, köpükle ta nan mikron boyutlu gang tanelerinin pülp içerisine geri dü mesine imkan sa lamakta ve bu yolla daha temiz kömürler elde edilebilmektedir (Finch, 1995; Tao vd, 2002). Kolon otasyonunun, temel ç k noktas klasik hücrelerde mekanik kar t rma ile meydana gelen yo un türbülans n ve bunun sonucunda meydana gelen mekanik (hidrolik) ta nman n önlenmesidir. Kolonda hava kabarc klar mekanik kar t rma yerine, gözenekli bir malzemeye kompresörden hava verilmesiyle ya da sparger denen özel hava kabarc üreteçleri ile elde edilir. Ayr ca, kolon hücresi daha ince ve uzun olarak tasarlanm olup daha yüksek köpük kal nl klar n n olu mas na olanak sa lam t r. Sisteme üst k s mdan verilen y kama suyu ise daha temiz konsantrelerin elde edilmesini sa lamaktad r. ekil 1 de gösterilen klasik bir kolon otasyonunda, besleme kolonun orta k sm ndan yap lmakta ve bu sayede taneler mekanik hücredeki gibi kar t r lmadan hücre içerisinde ask da tutulmaktad r. Alt k s mdan verilen hava ile olu an kabarc klar yukar ya do ru yükselmekte ve taneciklerle çarp maktad r. Çarp ma sonucunda hidrofob taneler kabarc a yap makta ve yükselerek köpük ürünüyle birlikte al nmaktad r. Kabarc a yap amayan tanecikler ise a a ya do ru dü mekte ve art k kanal ndan art k olarak al nmaktad r. Kolon otasyonu, yüksek tenörlü ürünler vermesi nedeniyle daha çok temizleme 4

kademelerinde tercih edilmektedir. Türkiye de kurulu olan tek kolon otasyonu uygulamas Çayeli Bak r letmelerindedir. Söz konusu i letmede, dünyan n birçok yerinde oldu u gibi kaba otasyon mekanik hücrelerle, temizleme i lemi ise kolon otasyonu ile yap lmaktad r. Kolonun ba l ca dezavantajlar kapasitesinin dü ük olmas, hava üretici sistemlerinin s k s k t kanmas ve kolon yüksekli inin tesislerde sorun olu turmas d r (Yang, 1988; Wills, 1997; Yen vd, 1998; Li vd, 2003). kabarc klar n olu turabilmesi özellikle çok ince boyutlu tanelerin zenginle tirilmesi için olanak sa lam t r. Basit yap s, yüksek kapasitesi ve ince boyutlarda yüksek seçimlili i ile günümüzün en gözde otasyon ayg tlar ndan biridir. Avustralyada hemen hemen her kömür haz rlama tesisinde lamlar n zenginle tirilmesi için kurulu bir hücresi bulunmaktad r. Dünya üzerindeki resmi say s 250, di erleriyle birlikte 1000 in üzerinde oldu u tahmin edilmektedir. Bu teknoloji su ar t m için de yayg n olarak kullan lmaktad r (Mohanty, 2001; Rubio vd, 2002). ekil 2. otasyon hücresi. ekil 1. Klasik kolon otasyonu hücresi. otasyon hücresi, 1989 y l nda kolon otasyona alternatif olarak geli tirilmi yenilikçi bir otasyon tekni idir. Bu hücrede ne yükseklik problemi ne de kapasite sorunu bulunmaktad r. Ayr ca, hava atmosferden kendili inden emildi i için herhangi bir hava üretecine ya da kompresöre ihtiyaç duyulmamaktad r (, 1988; Mohanty ve Honaker, 1999). hücresinde, pülp yüksek bas nçla bir nozuldan geçirilmekte ve enerji ile yüklenmi olan bu pülp jet hareketi ile s v (pülp) dolu hücre içerisine girmektedir. Kabarc k olu umu jet hareketinin d ortamdan havay emmesi ve s v içerisine kesme kuvvetleri ile gömmesi prensibiyle sa lan r ( ekil 2). Mekanik hücrelerde olu turulan ortalama kabarc k çap 1 mm iken, hücresinde 0,3 mm dir. Kolon otasyonunda ise bu de er 0,5-0,6 mm civar ndad r (Rodrigues ve Rubio, 2003). hücresinde çok küçük çapl Bu çal mada, otasyon hücresine alternatif olarak geli tirilmi olan, Türk yap m hücresi tan t lacak ve hücresi ile otasyon performanslar kar la t r lacakt r. Bitümlü lam kömürleriyle yap lan otasyon çal malar sonucunda, hücresinin hücresine göre daha temiz ürünler verdi i ve kömür kazan m yönünden de hücresi ile hemen hemen ayn oldu u kaydedilmi tir. 2. DENEYSEL ÇALI MALAR 2.1. Hücresi Hücresi, 2006 y l nda Zonguldak Karaelmas Üniversitesi, Maden Mühendisli i bölümünde geli tirilmi olan yüksek yo unluklu bir otasyon hücresidir ( ekil 3). Bu sistemde pülpün hem jet hareketinden, hem de hücre 5

içerisinde olu turulan merkezkaç kuvvetinden faydalan lmaktad r. hücresinde, jet hareketi bir nozul ile do rusal olarak olu turulmakta iken, hücresinde bir hidrosiklon ile konik olarak olu turulmaktad r. Ba ka bir deyi le, hücresinde olu turulan pülp jeti, siklonik bir hareket ile hücre içerisinde girmektedir. Bu yolla, pülp içerisindeki kesme kuvvetleri art r lmakta ve daha incekabarc klar n ( ekil 5). Bu girdap sayesinde, köpük tabakas hücrenin merkez ekseni etraf nda dönme hareketi yapmaktad r. Bu hareketin büyüklü ü olu turulan konik jetin uzunlu una ba l olarak de i mektedir. Genel olarak 5-10 cm lik bir konik jet uzunlu u en h zl girdap ak m (köpük tabakas dönü ü) için uygundur. H zl bir girdap ak m köpükle birlikte mekanik olarak ta nan gang tanelerinin titre im ile geri dü mesine olanak sa lamakta ve bu yolla daha az y kama suyu ile daha temiz kömürler üretilebilmektedir. Hava Emme Delikleri ekil 4. Konik tüp ve etraf nda olu an kabarc klar. ekil 3. hücresi ve yard mc ekipmanlar. olu umu sa lanmaktad r. hücresine göre daha yo un kabarc klar n gözlemlendi i bu hücrede, dü ey boru (downcomer) yerine daha geni ve a a ya do ru daha da geni leyen bir konik tüp kullan lmaktad r ( ekil 4). Bu sayede, daha s k k ve daha yo un (sa lam) bir köpük tabakas elde edilebilmektedir. S k k ve yo un köpük tabakas, hücresine göre daha yüksek ve sa lam köpük tabakalar n n elde edilmesini sa lam t r. Ayr ca, geni konik tüp yo un kar ma ile zaman zaman mekanik ta nan gang minerallerinin kolay bir ekilde köpük ürününe geçmesini önlemektedir. hücresinde olu turulan siklonik jet, hücre içerisinde girdap ak m meydana getirmektedir ekil 5. Hücre yüzeyinde meydana gelen girdap ak m n n bir görüntüsü. hücresi deney düzene i ematik olarak ekil 6 da gösterilmi tir. 150 litrelik bir k vam tank nda toplay c ve köpürtücü ilavesiyle k vamland r lan pülp, bir pompa yard m yla 25 cm çapl hidrosiklon içerisine beslenmektedir (Hidrosiklonun üst ak m ç k 6

borusu kapat lm t r). Siklon apeksinden h zla f k ran siklonik ak l jet ile çok say da kabarc k olu turulmakta ve kabarc klara yap an taneler hücrenin üst k sm ndan al nmaktad r. Kabarc a yap amayan taneler ise alt k s mdan art k olarak al nmaktad r. Art k bölümü pompa hücresi ile ba lant l olup, çok kademeli (süpürme) zenginle tirmeye uygun olarak tesis edilmi tir. 2.2 Malzeme ve Yöntem Deneysel çal malarda Zonguldak (merkez) kömür havzas nda yer alan özel bir i letmeye ait bitümlü kömür lamlar kullan lm t r. Bu i letmede -1 mm boyutlu toz kömür, önce bir tasnif siklonuna beslenmekte ve -0,150 mm boyutu ince k s m siklon üst ak m ( lam) olarak al nmaktad r. Siklon alt ak m olan -1+0,150 mm ise klasik otasyon hücresine (mekanik hücreye) beslenmektedir. Siklon üst ak m lam ya da çamur olarak adland r lmakta ve tikinerlerde 8 g/t okülant ilavesiyle çöktürülerek belt ltrelere gönderilmektedir. Deneylerde söz konusu i letmeden al nan belt ltre kekleri örnek olarak kullan lm t r. Bu örne e ait ya elek analizi sonuçlar ve boyut aral klar na göre kül ve yanabilir da l mlar Çizelge 1 de gösterilmi tir. Kuru bazda yap lan kimyasal analiz sonucunda örne in %48,80 kül, %21,43 uçucu madde, %29,77 sabit karbon ve %0,70 toplam kükürtten olu tu u saptanm t r. Örne in üst s l de eri ise 4330 kcal/kg bulunmu tur. Manometre K vam Tank Pompa Pompa Hücresi Elektrik Motoru Besleme Hidrosiklon Siklonik Jet Art k ekil 6. hücresinin ematik görüntüsü Konik Tüp Çizelge 1. Örne in Elek Analizi ve Boyut Guruplar na Göre Kül ve Yanabilir Verim De erleri (Kuru bazda, %). Boyut Aral ( m) A rl k (%) Kül (%) Yanabilir Madde Da l m (%) -300 + 212 2,50 8,95 4,45-212 + 150 2,32 9,10 4,12-150 + 75 9,73 13,46 16,45-75 + 38 10,22 25,70 14,83-38 75,23 59,06 60,15 Toplam 100,0 48,80 100,0 Deneylere ba lanmadan önce kömür lam n n y kanabilme özelliklerinin belirlenmesi ve ideal ay rma e risinin çizilebilmesi amac yla Dell (1964) taraf ndan geli tirilmi olan release otasyon testi uygulanm t r. Elde edilen e ri daha sonra ve hücresinin sonuçlar n n kar la t r lmas nda kullan lm t r. Release testler 3 litrelik Humbold-Wedag tipi laboratuar ölçekli bir mekanik otasyon hücresinde yap lm t r. Testin ba lang c nda pülpte kat oran %10 (300 gr), kar t rma h z 1500 dev/dak d r. Reaktif olarak 1200 g/t gazya ve 100 g/t MIBC kullan lm t r. Testin ilerleyen a amalar nda toplam 300 g/t gazya ve 100 g/t MIBC ilavesi yap lm t r. ve hücresi deneyleri e kapasiteli hücrelerde benzer pompa güçleri ile yap lm t r. Hücre hacmi 100 lt, kullan lan pompa motorunun gücü ise 3 kw t r. Deneylerde uygulanan program; kaba otasyon, kaba+süpürme, kaba+süpürme+süpürme eklindedir. Böyle bir uygulama süpürme kademesinin uygulanabilirli inin daha kolay olmas ndan ve endüstriyel uygulamalarda tercih edilmesi dolay s yla seçilmi tir. Süpürme kademesi, art n alt kanaldan al narak bir boru ile sisteme tekrar beslenmesi eklindedir. Ba ka bir deyi le kaba otasyon için toplam otasyon süresi 30 saniye iken, kaba+süpürme otasyonu için 60 saniyedir (art k vanas aç k). ve hücresine ait baz tasar m ve çal ma parametrelerinin optimum de erleri Çizelge 2 de verilmi tir. hücresinde konik tüp çap olarak belirtilen parametrenin hücresindeki kar l dü ey boru (downcomer) çap d r. Her iki hücre tipinin enerji tüketimleri ve kapasiteleri yakla k olarak ayn d r. 7

Çizelge 2. ve Hücresine Ait Tasar m ve Çal ma Parametrelerinin De erleri Tasar m ve Çal ma Parametreleri Hücresi Hücresi Besleme Bas nc (kpa) 50 130 Hücre Çap /Boyu (cm) 54/90 54/90 Konik Tüp Çap (cm) 32 15 Y k. Suyu H z (lt/dak.) 2 4 Kat Oran (%) 6 6 Köpük Yüksekli i (cm) 19-20 15-16 Köpürtücü, MIBC (g/t) 250 250 Toplay c, Gazya (g/t) 1600 1600 3. BULGULAR VE TARTI MA Yüksek küllü lam kömürlerden, makul düzeyde yanabilir madde verimi ile %15 in alt nda kül içeren temiz kömürlerin üretimi amaçlanarak bir dizi deney yürütülmü tür. Deneyler her iki hücre tipinde benzer ko ullar al nda yap lm t r. ve hücresinde baz parametrelerin de i tirilmesi otasyon sonuçlar nda benzer de i imlere neden olmu tur. Örne in, pülpte kat oran n n %6 dan %9 a ç kar lmas yla her iki hücre tipinde verim dü mü ve otasyon süresi uzam t r. Benzer ekilde toplay c ve köpürtücü miktar n n belirli oranlarda art r lmas ile her iki hücre tipinde yanabilir verim de eri benzer oranlarda artm t r. Bu yüzden ortak baz parametreler kar la t rma ölçütü olarak al nmam ; köpük kal nl ve y kama suyu debisi de i tirilerek sonuçlar kar la t r lm t r. Çünkü bu iki parametre farkl hücrelerde, farkl de erlerde optimum de eri almaktad r. ve hücresinde köpük kal nl n n otasyon performans üzerine etkisinin incelenmesinin nedeni, her iki hücre tipinde ula lan maksimum köpük kal nl n n farkl olmas d r. Benzer çal ma ko ullar nda te ula lan maksimum köpük kal nl ~30 cm iken, hücresinde ~25 cm dir. ekil 7 ve 8 de farkl köpük kal nl klar nda yap lan deneyler sonucunda elde edilen temiz kömüre ait yanabilir madde verimi ve kül içerikleri gösterilmi tir. hücresinde, köpük kal nl n n 25 cm e yükseltilmesi durumunda yanabilir madde verimi %40,40 a dü mü tür. Bunun nedeni, deneyler esnas nda köpü ün nadiren 25 cm kal nl a ula mas d r. Ba ka bir deyi le, zaman zaman yükselen köpük sayesinde %40,40 l k bir yanabilir verime ula lm t r. hücresinde ise 25 cm lik köpük kal nl na daha rahat ula lm ve yanabilir madde verimi de eri yakla k %54,2 olarak bulunmu tur. Her ne kadar bu de er çok yüksek olmasa da %9,10 küllü ürün vermesi bak m ndan önemlidir. Ancak, verim de göz önüne al narak hücresi için optimum köpük kal nl n n 19-20 cm aral nda oldu u söylenebilir. hücresinde ise optimum köpük kal nl 15-16 cm dir. hücresinin, hücresine göre optimum köpük kal nl n n daha yüksek olmas n n nedeni, te olu turulan jetin hücresine göre daha etkin olmas ndan kaynaklanmaktad r. Daha etkin bir jet, konik jet sayesinde çok say daki santrifüj kuvvetlerinin etkisi ile olu turulmu tur. Bu yolla daha ince ve daha çok say da kabarc k olu mu ve daha yo un bir köpük zonu elde edilmi tir. Dolay s yla, dü ük köpük kal nl klar nda ( 15 cm), hücresinde daha yo un mekanik (hidrolik) ta nma meydana gelmekte ve temiz kömür kül içeri i hücresi ürününe göre daha yüksek olmaktad r. Ba ka bir deyi le yo un (bol) kabarc klanma ile daha az hidrofob olan taneler ile gang (kil gibi) mineralleri köpük aralar nda konsantreye ta nm t r. teki dü ük köpük kal nl nedeniyle gang tanelerinin pülpe geri dü me olas l azalm ve bunun sonucunda konsantre külü artm t r. Bu yüzden, hücresi özellikle 15 cm lik köpük kal nl ndan daha sonraki yüksekliklerde daha iyi sonuçlar vermi tir. hücresinde olu an kabarc klara ait bir görüntü ekil 9 da verilmi tir. Bu resimden de görülebilece i gibi hücresinde çok küçük çapl kabarc klar elde edilebilmektedir. Yanabilir Madde Verimi (%) 90 80 70 60 50 40 30 10 15 20 25 30 Köpük Kalınlığı (cm) ekil 7. Köpük kal nl -yanabilir madde verimi ili kisi. 8

Temiz Kömür Külü (%) 21 19 17 15 13 11 9 otasyon çal mas nda, titre imli ya da hareketli köpü ün, durgun bir köpük tabakas na göre verim ve kül giderme bak m ndan daha avantajl oldu u iddia edilmektedir (Yalç n, 1995; Guo, 2001; Lai, 2002; Özkan ve Kuyumcu, 2005). Öyle ki, yap lan bir çal ma sonucunda, köpü e titre im verilerek, temiz kömür kül içeri i normal (titre imsiz) otasyona göre %20 daha dü ük bulunmu tur (Stoev, 1991). 7 10 15 20 25 30 Köpük Kalınlığı (cm) ekil 8. Köpük kal nl -temiz kömür külü ili kisi. Her iki hücre tipinde y kama suyu debisinin yanabilir madde verimi ve temiz kömür külüne etkisi ekil 10 ve 11 de gösterilmi tir. Buna göre, her iki hücre tipinde y kama suyu miktar n n art yanabilir madde verimini azaltm t r. Bunun nedeni su damlac klar n n köpük üzerine çarpmas yla köpüklerin bir bölümünün sönmesi ve bu köpüklerle ta nan taneciklerin pülpe geri dü me olas l n n artm olmas d r. Bu sak ncas na ra men, y kama suyu pozitif bayes olu turdu u için konsantrenin kül içeri inin dü ürülmesinde önemli etkiye sahiptir. Öyle ki, y kama suyu yoluyla önemli miktarda hidrolik ta nan gang minerali geri y kanabilmekte ve ürünün kül içeri i önemli ölçüde dü mektedir. Kabarc k aralar nda hidrolik olarak yükselen gang minerallerinin y kama suyu varl ndaki hareketi ekil 12 de gösterilmi tir. ekilden de görülebilece i gibi y kama suyu gang tanelerini pülpe geri y kamaktad r/dü ürmektedir. hücresinde, y kama suyunun 4 lt/ dak dan 0 lt/dak ya dü ürülmesi durumunda temiz kömürün kül içeri i %14,45 den %18,90 a yükselmi tir. te ise kül içeri i %14,52 den %17,12 ye ç km t r. Benzer de i imlerde hücresinin hücresine göre daha dü ük küllü ürünler vermesi, teki girdap ak m na ba lanabilir. Hücre içerisinde meydana gelen bu girdap ak m ile köpük tabakas konik tüp etraf nda dönmekte ve köpük aralar ndan gang mineralleri titre im yolu ile daha kolay süzülmektedir. Ba ka bir deyi le hareketli köpük tabakas y kama suyu görevi görmekte ve mekanik olarak gang taneciklerinin pülpe geri dü mesini sa lamaktad r. Zira yap lan pek çok ekil 9. Santrifüj kuvvetlerinin etkisi ile hücresinde olu an çok küçük çapl kabarc klar. Yanabilir Madde Verimi (%) 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 70 69 0 1 2 3 4 5 6 7 Yıkma Suyu (lt/dak) ekil 10. Y kama suyu yanabilir madde verimi ili kisi. Her iki hücre ile optimum ko ullar alt nda yap lan farkl otasyon deneyleri sonucunda Çizelge 3 deki verilere ula lm t r. Bu de erler release e risi ile kar la t rmal olarak ekil 13 de gösterilmi tir. 9

Temiz Kömür Külü (%) 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 0 1 2 3 4 5 6 7 Yıkama Suyu (lt/dak) ekil 11. Y kama suyu h z -temiz kömür külü ili kisi Yanabilir Madde Verimi (%) 90 85 80 75 70 65 60 55 Releas e 50 45 3 6 9 12 15 18 21 24 27 30 Temiz Kömür Külü (%) ekil 13. ve hücresinin sonuçlar n n release e risi ile kar la t r lmas. ekil 12. Y kama suyu varl nda hidrofob (kömür) ve hidro l (kil) taneciklerinin hareketi. Çizelge 3. ve Hücresinin Çe itli Flotasyon Kademelerdeki Performanslar Kaba Flotasyon I. Süpürme II. Süpürme Hücre Tipi Temiz K. Külü(%) Yanabilir Verim(%) 12,00 50,80 8,90 47,90 14,40 73,82 11,32 72,80 18,92 81,00 16,75 79,43 Deneylerde di er tüm parametreler sabit olmak üzere köpük kal nl hücresinde 20 cm, hücresinde ise 15 cm al nm t r. Y kama suyu miktar ise te 2 lt/dak, hücresinde ise 4 lt/dak olarak ayarlanm t r. Bu ko ullar alt nda, yaln zca bir süpürme kademesinin uygulanmas yla hücresinde %11,32 küllü temiz kömürler %72,80 yanabilir madde verimi ile kazan lmakta iken; hücresinde %73,82 yanabilir madde verimi ile %14,40 küllü temiz kömürler elde edilmi tir. Bu deneylerin toplam otasyon süresi 60 saniyedir. Flotasyon süresi art r ld nda verim ve kül içerikleri de artmaktad r (Örne in II. Süpürme kademesi sonuçlar ). ekil 13 den de görülebilece i gibi, release e risine en yak n olan de erler hücresi ile elde edilmi tir. Buna göre, hücresinin otasyon performans n n hücresine göre daha iyi oldu u söylenebilir. Ancak, her iki hücrede de tek kademeli otasyon (kaba otasyon) ile yeterli verime ula lamam t r. Bu yüzden art n bir bölümünün al n p tekrar otasyon i lemine tabi tutulmas verim art yönünden önemlidir. 4. SONUÇLAR hücresi, siklonik jet hareketinden faydalanarak bir hidrosiklonun apeksinden f k ran pülp ile kabarc k üreten yüksek yo unluklu bir otasyon makinesidir. Bu makine, benzer ko ullar alt nda, hücresine göre yakla k benzer yanabilir madde verimi de erleri vermi tir. Ancak, kül giderme ba ar s aç s ndan hücresine göre daha iyidir. 10

Bunun arkas nda yatan temel neden hücresinde daha yüksek köpük kal nl klar n n elde edilebilmesi ve hücre içerisinde olu an girdap ile hidrolik ta nan gang minerallerinin büyük ölçüde pülpe geri dü mesidir. Ba ka bir deyi le, titre en ve dönen bir köpük tabakas n n elde edilebilmesidir. Bu yüzden, hücresinde y kama suyu tüketimi de, hücresine göre nispeten daha dü ük bulunmu tur. hücresinin klasik mekanik hücreye göre de birçok avantaj bulunmaktad r. Bunlardan en önemlisi kapasitesinin mekanik hücreye göre daha yüksek olmas d r. Öyle ki, 0,1 m 3 lük bir hücre ile saatte 285 kg (%6 kat oran için) kömür zenginle tirilebilmektedir. Tanelerin hücre içerisinde kalma süresi oldukça dü ük olup, 30-40 saniye kadard r. Ayr ca, özellikle çok ince boyutlu lam kömürlerin zenginle tirilmesinde mekanik hücreye göre oldukça dü ük küllü ürünleri oldukça yüksek yanabilir madde verimi de erleriyle verebilmektedir. Basit yap da olmas ve az yer kaplamas di er avantajlar d r. ekil 13 den de görülebilece i gibi, kolayca uygulanabilecek tek bir süpürme kademesi ile yüksek verimle, oldukça dü ük küllü ürünler elde etmek mümkündür. Sonuç olarak; hücresi ile %48,80 kül içeren Zonguldak bitümlü kömür lamlar ndan %72,80 verimle %11,32 küllü ürünler elde edilmi tir. Bu lamlar n s l de eri ise 4330 kcal/ kg dan 6960 kcal/kg a yükseltilmi tir. KAYNAKLAR Dell, C.C. 1964; An Improved Release Analysis Procedure for Determining Coal Washability, Journal of the Institute of Fuel, 37, 149-156. Guo, J.X., 2001; Development and Theory of Centrifugal Flotation Cell, Queen s University, Ph.D. Thesis, Ontorino, Kanada. Finch J.A., 1995; Column Flotation: A Selective Review: Novel Flotation Devices, Minerals Engineering, 8(6), 587-602. Heiser, N., 1996; Coal Flotation Technical Review, The Australian Coal Review, 34-36. Honaker, R.Q. and Das, A., 2004; Ultra ne Coal Cleaning Using a Centrifugal Fluidized-Bed Separator, Coal Preparation, 24(1/2), 1-18. G.J., 1988; A New Concept in Flotation Column Design, Sastry K.V.S., (ed)., Column Flotation 88, AIME, 281-286. Lai, R.W., 2002; Cyclonic Flotation Column for Minerals Bene cation, Mining Engineering, 54(3), 1125-1140. Li, B., Tao, D., Ou, Z. and Liu, J., 2003; Cyclo- Microbubble Column Flotation of Fine Coal, Separation Science and Technology, 38, 1125-1140. Mankosa, M. J., Adel, G.T. and Yoon, R.H., 1989; Effect of Operating Parameters in Stirred Ball Mill Grinding of Coal, Powder Technology, 59(4), 255-260. Mohanty, M.K. and Honaker, R.K., 1999; Performance Optimisation of Flotation Technology for Fine Coal Cleaning, Minerals Engineering, 12(4), 367-381. Mohanty, M.K., 2001; In-plant Optimisation of a Full-Scale Flotation Cell, Minerals Engineering, 14(11), 1531-1536. Özkan, S.G. and Kuyumcu, H.Z., 2005; Application of Ultrasonics for Coal Flotation, The 4th Kolloquium Sortieren, Innovationen und Anverdungen, Technische Universitat Berlin, Berlin, 6-7 October, 220-228. Rubio, J., Souza, M. and Smith, R.W. 2002; Overview of Flotation as a Wastewater Treatment Technique, Minerals Engineering, 15(3), 139-155. Rodrigues, R.T. and Rubio, J., 2003; New Basis for Measuring the Size Distribution of Bubbles, Minerals Engineering, 16(8), 757-765. Stoev, S., 1991; Vibroakustik Teknolojilerin Kömür Haz rlamaya Uygulanmas, Önal, G.&Ate ok, G., (ed)., Kömür Teknolojisi ve Kullan m Semineri, Yurt Madencili ini Geli tirme Vakf Yay nlar, 202-215. Tao, D., Li, B., Johnson, S. and Parekh, B.K., 2002; A Flotation Study of Refuse Pond Coal Slurry, Fuel Processing Technology, 76(3), 201-210. 11

Wills, B.A., 1997; Mineral Processing Technology, Sixth Edition, Pregmon International Library, England, Chapter 7; 142-176. Yalç n, T., 1995; The Effect of Some Design and Operating Parameters in the Cyclo Column Cell, Minerals Engineering, 8(3), 311-319. Yang, D.C., 1988; A New Packed Column Flotation System, Sastry, K., (ed), Column Flotation 88, AIME, 257-266. Yen, W.T., Pindred, A., Guo J.X., Ding J. and Moore., 1998; Froth Flotation with Modi ed Centrifugal Flotation Cell, Proceedings of 30th CMP Conference, Ottawa, 697-715. 12