ANONİM ŞİRKETLERDE SERMAYENİN AZALTILMASI

ANONİM ŞİRKETLERDE SERMAYENİN AZALTILMASI Yavuz Akbulak SPK Başuzmanı I. Genel Esaslar Türk Hukukunda sermaye azaltımına ilişkin genel esaslar, 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu nun (TTK) 396-398 maddeleri ile 17.01.1957 tarihli ve 9511 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Türkiye Ticaret Sicili Nizamnamesi nin 64 üncü ve 07.08.1996 tarihli ve 22720 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Sermaye Şirketlerinin Genel Kurul Toplantıları ve Bu Toplantılarda Bulunacak Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Komiserleri Hakkında Yönetmelik in 24 üncü maddelerinde düzenlenmiştir. Sermayenin azaltılması, anonim şirketlerin bilançolarında yer alan esas sermayenin veya kayıtlı sermayeye sahip halka açık anonim şirketlerde çıkarılmış sermayenin i itibari/nominal değerinin indirilmesi sonucunu doğuran bir hukuki işlemdir. Bu işlemde sermayenin tamamının ödenmiş olmasının önemi bulunmamaktadır. Sermaye azaltımında ii esasen iki işlem söz konusudur: İlkinde indirilecek sermaye tutarının serbest kılınması, ikincisinde ise indirilen ya da azaltılan sermaye tutarının mevcut pay sahiplerine iade edilmesi veya başkaca bir amaca tahsis edilmesi söz konusudur. Bu ikincisine azaltılan sermayenin kullanılması da denilmektedir. Sermaye azaltımı işlemi esas itibariyle, özel nitelikte bir esas sözleşme değişikliğidir. Diğer esas sözleşme değişikliklerinden ayrıldığı nokta ise, sermaye artırımı, faaliyet konusu, kar dağıtımı, genel kurul, yönetim kurulu ve işleyişi gibi konulara yönelik esas sözleşme değişikliklerinin temelde pay sahiplerinin hak ve yararlarının korunmasına yönelik olmasına karşın, sermaye azaltımına ilişkin esas sözleşme değişikliğinin münhasıran anonim şirket alacaklılarının haklarının korunmasına yönelik olmasıdır. Sermaye azaltımı özünde iki amaç için tesis edilmektedir: Bunlardan ilki, şirketin sermayenin bir bölümüne artık gereksinim duymamasıdır. Bilindiği üzere, kuruluşundan itibaren ortaya çıkan işletme gereksinimleri beraberinde sermaye ihtiyacı da doğurmakta ve özellikle enflasyonist ortamlar işletmelerin sermayelerinin parasal açıdan tasarruf değerini en az enflasyon oranı kadar eritmekte, yok olmasına yol açmakta ve bunun sonucunda da sermaye artırımları kaçınılmaz olmaktadır. Ülkemizde özellikle 1970-2000 döneminde yaşanan bu süreç, şirketlerin bilançolarını ve sermaye yapılarını olumsuz yönde etkilemiş ve şirketler sık sık sermaye artırımı yapmak zorunda kalmışlardır. Güçlü Ekonomiye Geçiş Politikalarının uygulamaya konulduğu 2001 Şubat ayından bu yana ülkemizde enflasyon oranlarında nominal olarak ciddi gerilemeler yaşanmış ve enflasyon oranı %10 lu seviyeleri zorlamaya başlamıştır. 2005 yılı ile birlikte de %10 un altında enflasyon oranları görülmüştür. Bu süreç, şirketleri enflasyonist dönemde yapılan sermaye artırımlarıyla bir anlamda şişen sermaye tutarlarının, dezenflasyon ortamında diğer işletme kaynakları (tahvil, finansman bonosu, işletme kredisi gibi) ile maliyet kıyaslaması yapılması sonucunda diğer kaynakların elde etme maliyetinin (optimal sermaye) daha düşük olabileceğinden hareketle sermaye azaltımına yönlendirebilecektir. iii 1

Sermaye azaltımında ikinci amaç, şirketin birikmiş zararlarının yok edilerek, bilanço sıhhatinin sağlanmasıdır. Üçüncü amaç TTK madde (329/f.1-b.1) uyarınca kendi hisse senetlerini iktisap etmenin bir sonucu olarak yapılan sermaye azaltımıdır. Bu durumda elde edilen hisse senetleri derhal imha edilir. Sermaye azaltımının son amacı ise bazı pay sahiplerinin şirketten ayrılmalarını sağlamak için yapılabilir, bu durumda pay bedellerinin geri iadesi söz konusu olmaktadır (ıskat kurumu). II. Sermaye Azaltımı Yöntemleri iv a) Pay Nominal Değerinin Azaltılması: Bu yöntemde, şirket sermayesini temsil eden tüm payların nominal/itibari değerleri aynı oranda indirilmektedir. Örneğin, şirkette her bir payın nominal değeri 10,-YTL ve yapılan esas sözleşme değişikliğiyle pay nominal değeri 5,- YTL olarak belirlenmişse esas sermaye %50 oranında azaltılmış demektir v. Bu, tüm paylar bakımından eşitlik ilkesinin korunması anlamına da gelmektedir. b) Pay Sayısının Azaltılması: İkinci yöntem, payların birleştirilmesi veya payların yok edilmesi, yani itfası suretiyle yapılabilir. Pay birleştirmede birden çok pay aynı nominal değerdeki bir payda toplanmaktadır. Örneğin, 1,-YTL tutarındaki 5 ayrı pay yerine, 1,-YTL tutarında bir pay verildiğinde, sermaye %80 oranında azaltılmış olmaktadır. Bunun için TTK madde (400/f.son) uyarınca tüm payların oybirliği şarttır. İkinci yöntem ise, payların yok edilmesi marifetiyle yapılmakta, yani itfa edilen paylar tamamen kapatılmaktadır. Bu durumda, itfa edilen paylara sahip kişiler pay sahipliğini de kaybetmektedirler. c) Sermayenin İtfası: Bu, sermayenin tamamının pay sahiplerine geri verilmesi, yani iade edilmesi demektir. Ancak, sermaye anonim şirketin temel koşullarından birisi olduğundan, burada öncelikle bir sermaye azaltımı, ardından da aynı tutarda yedek akçelerden (olağanüstü ve ihtiyari) karşılanan bir sermaye artırımı yapılması gerekmektedir vi. III. Sermaye Azaltımı Süreci a) Esas Sözleşme Değişikliği İçin Madde Tadil Metni Hazırlanması: Sermaye azaltımında ilk iş, yönetim kurulunca (özel bir esas sözleşme değişikliği olması nedeniyle) bir madde tadil metni hazırlanmasıdır. b) Bilirkişi Raporu Hazırlatılması: TTK madde (396/f.1) uyarınca, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki ticaret mahkemesince atanacak üç kişilik bir bilirkişi kurulunca rapor hazırlanması ve bu raporun şirket genel kuruluna sunulması gerekmektedir. Rapor, yapılacak sermaye azaltımına karşın, şirket varlıklarının alacaklıların haklarını korumaya yetecek kadar olduğunun tespitine yöneliktir. Yani, bilirkişi raporu şirket varlıkları ile alacaklıların alacakları arasındaki ilişkiyi kurmak ve bu konudaki kanaat ve varılan sonuçları da içermek durumundadır. c) Sanayi ve Ticaret Bakanlığı veya Diğer Yetkili Otoritelerden İzin Alınması: Daha sonra, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ndan esas sözleşme değişikliği için izin alınır. Halka açık anonim şirketlerde ise, bu izinden önce esas sözleşme değişikliğine SPK dan uygun görüş alınacaktır vii. 2

d) Genel Kurul Kararı Alınması: Tüm bu işlemlerin ardından, esas sözleşme değişikliğini onaylamak üzere TTK madde (388/f.3) viii uyarınca genel kurul toplanır ve karar alır. Genel kurulda bilirkişi raporu tüm sonuçlarıyla okunur ve oylanır. Aynı toplantıda, sermaye azaltımıyla pay sahiplerine yapılacak olan iadenin kaynakları, bedellerin ödenme şekli gibi konular da karara bağlanır. e) Şirket Alacaklılarının Haklarının Korunması: Genel kurul esas sermayenin azaltılmasına karar verdikten sonra, yönetim kurulu bu kararı Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi (TTSG) ile birlikte esas sözleşmede belirtilen şekilde üç defa ilan eder. TTSG de yapılan ilanda, üçüncü ilandan itibaren iki ay içinde alacaklıların alacaklarını beyan ederek, ödeme veya teminat istemeleri bildirilir. Şirketçe bilinen alacaklılara TTK m. 397 uyarınca ayrıca çağrı mektupları gönderilir. İki aylık süre tanınmasının nedenleri; alacaklılar için alacaklarını bildirme olanağının sağlanması ve şirket açısından esas sermayenin azaltılması kararını uygulamak ve tescil ve ilan ettirmek için gerekli zamanın kazanılmasıdır. İlk ilan tarihinden önce oluşmuş alacaklar ödenir veya teminata bağlanır. İlan tarihinden sonra oluşanlar ise, ödeme ve teminat isteminde bulunamazlar. En son olarak iki aylık sürenin sonuna kadar muaccel olan alacaklar ödenir. Oluşmuş olmakla beraber muaccel hale gelmemiş alacakların alacaklıları sadece teminat talebinde bulunabilirler. Süre içinde başvurmayan alacaklıların alacakları varlıklarını sürdürür. Ancak bunlar, ödeme veya teminat isteyemezler. Bu borcun ödenmeyeceği anlamına gelmez. Sadece, borcun ödenmemesi veya temin edilmemesi, genel hükümlerin uygulanması sonucunu doğurur, yoksa azaltma kararının uygulanması ve tescil ve ilanını önlemez. Alacaklılar süreyi durduramaz ve kesemez. Şirket süreyi uzatabilir. Eğer, bütün alacaklılar muvafakat eder veya sürenin koruduğu menfaatlere ait isteklerin, daha önce tamamıyla ve tehlikesiz bir şekilde gerçekleştiği tespit edilebilirse süre kısaltılabilir. İhtilaflı alacaklar için, alacaklının mahkemeye başvurması gerekir. Bu durumda, mahkemenin azaltma kararının uygulanması ve tescil ve ilana engel olunup olunmayacağını hemen karara bağlaması gerekir. Esas sermayenin azaltılması kararını uygulayıp sonuçlandırabilmek için alacakların ödenmesi veya temin olunması gerekir. Vadesi gelmemiş alacakların ödenmesi zorunluluğu yoktur. Aksi halde, şirket haksız ve zarar verici bir mecburiyet altına konulmuş olur. Özel teminatı olan alacaklılar ayrıca teminat isteyemezler ix. f) Genel Kurul Kararının Uygulanması, Kararın Tescil ve İlanı: Vadesi gelmiş borçların ödenmesinden ve diğerlerinin temin edilmesinden sonra yönetim kurulu, genel kurulca seçilmiş yönteme göre kararı uygular ve ardından kararı tescil ve TTSG de ilan eder. g) Bilanço Zararlarının Kapatılmasına Yönelik Sermaye Azaltımı: Burada, bilanço zararının bertaraf edilmesi için bilanço zararını karşılayan tutarda sermaye azaltımına gidilmektedir. Ancak, sermayenin bilanço zararı nedeniyle azaltılması için zararın şirket yedek akçelerinden fazla olması gerekir. Aksi halde, toplam yedek akçelere (kanuni, olağanüstü ve ihtiyari) eşit veya daha az tutardaki birikmiş zararlar için sermaye azaltımına gidilemez. Bu yöntemde bilirkişi raporu yukarıda belirtilen esaslara göre hazırlanır, ancak alacaklılara çağrı süreci bu yöntemde uygulanmaz. h) Azaltılan Kısmın Pay Sahiplerine İadesi: Zarar mahsubundan dolayı pay sahiplerine her hangi bir ödeme yapılmaz. Diğer yöntemde ise, ödeme şirketin pasifinde yer alan kullanılabilir durumdaki kanuni yedek akçeleri ve emisyon primlerinden (TTK m. 466/f.3), dağıtılmamış geçmiş yıl karlarından ve ihtiyari yedek akçelerden karşılanarak yapılır. 3

ı) Sermaye Azaltımında Pay Sahiplerinin Hakları: TTK, sermaye azaltımında pay sahiplerini koruyucu özel hükümlere yer vermemektedir. Sorun oluşması durumunda, eşitlik ilkesinden yararlanılmaktadır. Doktrinde, şirket esas sözleşmesinde hüküm yoksa pay sahiplerinin muvafakatleri olmadan, payların birleştirilmesi veya bazı payların yok edilmesi yöntemleri uygulanarak sermaye azaltılması yoluna gidilemeyeceği savunulmaktadır. Sermayenin azaltılmasında ortaya çıkacak hukuki uyuşmazlıklar için, genel kurul kararının tescilinden önce kararın iptali, tescilden sonra ise Türkiye Ticaret Sicili Nizamnamesi nin (44/f.3) maddesi uyarınca tescilin terkini davası açılabilmektedir (Poroy/Tekinalp/Çamoğlu, s.768). IV. Sonuç Ülkemizde yıllardır süregelen enflasyonist ortam nedeniyle bize yabancı olan, uygulamasına hemen hemen hiç tanık olamadığımız sermaye azaltımı işlemlerinin, enflasyon oranlarında son dönemde yaşanan ciddi düşüşler ile dezenflasyonist bir ortamın oluşmasıyla ve giderek kalıcılık sağlamasıyla birlikte şaşırtıcı bir şekilde artış göstermesi beklenmektedir. Sermaye azaltımı işlemlerinde beklenen bu artış eğilimi bağlamında, yazımızda, gerek şirket pay sahipleri/ortakları, gerekse alacaklılar açısından oldukça önemli bir hukuki sonuçlar doğuran bu işleme dair mevcut hukuki süreç ve yöntemlere ilişkin açıklayıcı bilgilere yer verilmeye çalışılmıştır. i Çıkarılmış sermaye, kayıtlı sermayeli anonim şirketlerin satışı yapılmış hisse senetlerini temsil eden sermayeleridir. ii Kayıtlı sermayenin azaltılması da mümkün olmakla birlikte, bu işlem çıkarılmış sermayenin azaltılması değildir. iii 31.12.2004 tarihli ve 25687 3. Mükerrer sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 5281 sayılı Kanun ile 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu na eklenen geçici 67. madde uyarınca, 01.01.2006 tarihinden itibaren özel sektör borçlanma araçları ile kamu borçlanma senetlerinin vergilendirilme rejimi eşitlenmiştir. Buna göre anılan tarihten sonra ihraç ve/veya halka arz edilecek olan özel ve kamu borçlanma kağıtlarının faiz vb. gelirleri %15 oranında gelir vergisi stopajına tabi tutulacak ve stopaj nihai vergilendirme olacaktır. iv Sermaye azaltımı bazı durumlarda yasal düzenlemelerden de kaynaklanabilmektedir. Buna en iyi örnek, bankacılık sektöründe 2001 kriziyle birlikte yapılan ve 01.02.2002 tarihli ve 24658 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Bankacılık Sektörü Yeniden Yapılandırma Programının Uygulama Esas ve Usulleri Hakkında Yönetmelik olup, Yönetmeliğin 8 ve 9 uncu maddelerinde sermaye azaltımı düzenlenmiştir. v 15.12.2004 tarihli ve 25671 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 5274 sayılı Kanun ile TTK madde 399 un birinci ve üçüncü fıkraları değiştirilmiş ve anonim şirketlerde bir payın nominal değeri en az 1 YKr (10.000,-TL) olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla sermaye azaltımında da bir payın nominal değeri bu tutarın altında olamayacaktır. vi Sermayenin itfası gibi kurucular, alacaklılar veya bedeli itfa olunan pay sahipleri (yukarıda değinilen durumdaki kişiler) lehine TTK madde 402 uyarınca tesis edilen intifa senetlerinin itfası, yani geri alınması da mümkündür. Ancak, bunun için, pay bedellerinin şirket safi karından, serbest yedek akçelerden veya esas sözleşmede belli edilmişse özel yedek akçelerden karşılanması koşuluyla, pay sahipleri genel kurulunda TTK madde (388/3) uyarınca ağırlaştırılmış nisaplarla, intifa sahipleri kurulunda ise TTK madde (402/3) uyarınca çoğunlukla karar alınması şarttır. Bu konu, bir başka yazımızda işlenecektir. vii SPK ya başvuruda aşağıdaki bilgi ve belgelerin bulundurulmasında yarar vardır: 1) İlgili şirketin kuruluşundan bu yana geçirdiği evreleri, sermayenin azaltılmasına ilişkin gerekçeleri, sermaye artırımına konu kaynakların neler olduğunu ve sermaye azaltımının hangi esaslar (TTK madde 396-398) çerçevesinde yapılacağına ilişkin olarak belgelerle desteklenmiş ayrıntılı hukuki ve mali rapor (kaşeli ve imzalı), 2) Sermaye azaltımı sürecinin kabulüne ilişkin şirket yönetim kurulu kararı (noter onaylı) ve mevcut sermayenin ödendiğine dair Yeminli Mali Müşavir veya Serbest Muhasebeci Mali Müşavir Raporu, 3) Şirketin son üç yıllık genel kurul hazirun cetvellerine göre ve son durum itibariyle ortaklık yapısı, mevcut yönetim kurulu üyeleri ve kanuni denetçileri, 4) TTK madde 396 uyarınca temin edilecek olan şirket alacaklılarının zarara uğrayıp uğramayacaklarını da içeren bilirkişi raporu ve ekleri ile anılan raporun Mahkemece kabul edilip edilmediğine dair Mahkeme ilamı (rapor ve ilam Mahkemece aslının aynıdır kaşesi içerir), 5) Şirketi, mali durumu, yönetimi, faaliyet esaslarını ve sermaye azaltım sürecini içeren ortaklara duyuru metni (kaşeli ve imzalı), 6) Son 3 yıllık ve son durum itibariyle üçer aylık dönem itibariyle düzenlenmiş bilanço ve gelir tabloları (dipnotlarıyla birlikte) ile bağımsız denetim raporları, 4

7) Esas sözleşme madde tadil metinleri ve yönetim kurulu kararı (noter onaylı), 8) Son üç yıllık genel kurul toplantısına dair tutanaklar ve hazirun cetvelleri, 9) Esas sözleşmenin son metni, 10) İmza sirküleri, 11) Kuruluş sermayesine ve yapılan tüm sermaye artırımlarına ilişkin TTSG örnekleri, 12) Şirketin faaliyet gösterdiği sektöre göre, ilgili diğer otoritelerden temin edilen uygun görüş yazıları, 13) SPK tarafından gerekli görülecek ve talep edilecek olan diğer bilgi ve belgeler. viii Buna göre, ilk toplantıda pay sahiplerinin en az yarısı, ilk toplantıda bu kadar pay sahibine ulaşılamazsa ikinci toplantıda (1/3) ünün toplantıda hazır bulunması ve katılanların çoğunluğuyla karar almaları şarttır. Halka açık anonim şirketlerde ise, esas sözleşmede aksine hüküm yoksa, TTK madde 372 de yer alan (1/4) nisabı ile toplanılır ve katılanların çoğunluğuyla karar alınır. ix Poroy/Tekinalp/Çamoğlu, Ortaklıklar ve Kooperatif Hukuku, s.764-765, 9. Bası, 2003, İstanbul 5