Ünite 6 CANLILAR CANLILAR VE ENERJİ İLİŞKİLERİ VE ENERJİ İLİŞKİLERİ Sayfa No Besin Zincirinde Enerji Akışı... 254 Test 1... 254 Test 2... 256 Test 3... 258 Etkinlik (1 7)... 260-265 Madde Döngüleri... 266 Test 4... 266 Test 5... 268 Test 6... 270 Etkinlik(8 14)... 274 276 Enerji Kaynakları ve Geri Dönüşümü... 278 Test 7... 278 Test 8... 280 Test 9... 282 Etkinlik(15 17)... 284 285 Karma Test 1... 286 Karma Test 2... 288 Karma Test 3... 290 Karma Test 4... 292 Karma Test 5... 294
KAZANIMLAR 1. Besin zincirindeki canlılarla ilgili olarak öğrenciler; 1.1. Besin zincirlerinin başlangıcında üreticilerin bulunduğu çıkarımını yapar. 1.2. Üreticilerin fotosentez yaparak basit şeker ve oksijen ürettiğini belirtir. 1.3. Fotosentez için nelerin gerekli olduğunu sıralar. 1.4. Fotosentezde ışığın gerekliliğini deney yaparak gözlemler. 1.5. Fotosentezi denklemle ifade eder. 1.6. Fotosentezin canlılar için önemini tartışır. 1.7. Üreticilerin, fotosentez ile güneş enerjisini kullanılabilir enerjiye dönüştürdüğünü ifade eder. 1.8. Canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri için enerjiye ihtiyaç duyduklarını açıklar. 1.9. Besin zincirindeki tüketicilerin enerji ihtiyacını üreticilerden karşıladığını açıklar. 1.10.Solunumun canlılar için önemini tartışır. 1.11. Oksijenli solunum sonucunda oluşan ürünleri deney yaparak gösterir. 1.12. Gözlemleri sonucunda oksijenli solunumun denklemini tahmin eder. 1.13. Bazı canlıların yaşamlarını sürdürebilmek için gerekli enerjiyi oksijen kullanmadan sağladığını açıklar. 1.14. Günlük yaşamdan oksijensiz solunum ile ilgili örnekler verir. 1.15. Oksijenli solunum denklemi ile fotosentez denklemini karşılaştırarak ilişki kurar. 1.16. Beslenme ve enerji akışı açısından üreticiler ve tüketiciler arasındaki ilişkiyi açıklar. 1.17. Besin zincirindeki enerji akışına paralel olarak madde döngülerini açıklar. 2. Geri dönüşüm, yenilebilir ve yenilenemez enerji kaynakları ile ilgili olarak öğrenciler; 2.1.Yenilenebilir ve yenilenemez enerji kaynaklarına örnekler verir. 2.2. Yenilenebilir ve yenilenemez enerji kaynaklarının kullanıma ilişkin araştırma yapar ve sunar. 2.3. Yenilenebilir enerji kaynakları kullanmanın önemini vurgular. 2.4. Yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımına örnek olabilecek bir tasarım yapar. 2.5. Geri dönüşümün ne olduğunu ve gerekliliğini örneklerle açıklar. 2.6. Yaşadığı çevrede geri dönüşüm uygulamalarını hayata geçirir.
Besin Zincirinde Enerji Akışı BESİN ZİNCİRİNDE ENERJİ AKIŞI Canlılar yaşadıkları çevreyle sürekli olarak etkileşim halindedir. Canlılar arasında karşılıklı olarak madde ve enerji alışverişi gerçekleşir. Bu alışverişte cansız çevreninde etkileri vardır. 1. I Besin zincirinin ilk halkasını üreticiler oluşturur. 3. Test GÜNEŞ 1 II Üreticiler fotosentez yaparak kendi besinlerini üretirler. 1 Doğadaki canlılar başka bir canlıyı besin olarak kullanırken, kendileri de diğer canlılar için besin olurlar. Canlıların birbirlerini tüketmelerine göre sıralamaları ile oluşan zincire besin zinciri denir. Besin zincirinin ilk halkasını üreticiler oluşturur. GÜNEŞ III IV Solunumu sadece tüketiciler yapar. Güneş enerjisinden ilk yararlanan canlılar üreticilerdir. Yukarıdaki verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? A) I B) II C) III D) IV 2 3 SÖĞÜT KOYUN Ölüm Ölüm Ölüm ASLAN ÜRETİCİLER Isı 4 Ölüm TÜKETİCİLER Ölüm Isı Isı 2. Ceyda aşağıdaki gibi bir besin zinciri oluşturuyor. Fakat? olan yere hangi canlıyı getireceğini bilmiyor. Ot Çekirge? Kertenkele Yılan MANTAR VE BAKTERİLER Topraktaki inorganik maddeler AYRIŞTIRICILAR Topraktaki inorganik maddeler Doğadaki üreticiler bitkilerdir ve fotosentez yaparak kendi besinlerini kendileri üretirler. Buna göre Ceyda? olan yere aşağıdaki canlılardan hangisini getirirse besin zinciri doğru bir şekilde tamamlanmış olur? A) Koyun B) Kurbağa C) Mantar D) Bakteri Yukarıdaki besin zincirinde numaralandırılmış ekosistemin canlı ögeleri verilmiştir. Buna göre hangi numara ile gösterilen canlı grubu ayrıştırıcılar olarak görev yapar? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 254
Besin Zincirinde Enerji Akışı Ünite 6 4. Aşağıda verilen canlılardan hangisi güneş enerjisini en verimli şekilde kullanarak besin üretir? 5. A) Mantar B) Çekirge C) Kavak D) Kurbağa 1 Klorofil 2 Işık 7. İrem Kloroplastın içinde bulunan yeşil renkli moleküllerdir. Güneş enerjisini soğurarak kimyasal enerjiye çevirir. Yukarıda İrem in açıklamasını yaptığı yapı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) Klorofil B) Basit şeker C) Nişasta D) Ribozom Canlıların temel enerji kaynağı Güneş tir. Bitkiler bu Güneş enerjisini kullanarak fotosentez yaparlar. Otçul canlılar bitkileri tüketerek besin ihtiyaçlarını karşılarlar. Etçil canlılar ise otçul canlıları tüketerek beslenirler. Bu canlılara tüketici adı verilir. Yukarıda da anlatıldığı gibi enerji, bir canlıdan diğer bir canlıya besin yoluyla aktarılır. Canlılar öldüklerinde yapılarında bulunan organik maddeler ayrıştırıcılar tarafından inorganik maddelere dönüştürülürek bitkilerin kullanabileceği hale getirilirler. FOTOSENTEZ Canlılar arasında enerjinin bir canlıdan diğer canlıya aktarıldığını söylemiştik. Bitkilerdeki enerji, besin yoluyla hayvanlara geçtiğine göre sizce bitkiler bu enerjiyi nereden alırlar? 3 4 Besin Karbondioksit Bir bitkinin fotosentez yapması için yukarıda verilenlerden hangilerine ihtiyacı vardır? A) 1 ve 2 8. Cam fanus Karbondioksit Işık enerjisi Oksijen B) 2 ve 3 C) 1, 2 ve 4 D) 1, 2, 3 ve 4 Yukarıdaki aydınlık ortamda bulunan cam fanusta fareler bulunmaktadır. Buna göre aşağıdaki canlılardan hagisi cam fanusa konulursa fareler daha uzun süre yaşayabilir? A) B) 6. Işık İnorganik maddeler I klorofil Glikoz Yukarıdaki şemada I numara ile gösterilen olay aşağıdakilerden hangisidir? C) Mantar D) Yılan Bitkiler kendi besinlerini kendileri yaparlar ve besin yaparken de enerjiye ihtiyaç duyarlar. Bu enerjiyi Güneş ışığından karşılarlar. Yani bitkiler Güneş ışığındaki enerjiyi kullanarak besin üretimi gerçekleştirirler. Bitkinin ışıklı ortamda, topraktaki su ile havadaki karbondioksiti kullanarak basit şeker (glikoz) ve oksijen oluşturmasına fotosentez adı verilir. A) Oksijenli solunum B) Fermantasyon C) Fotosentez D) Yadımlama Tavşan Yeşil yapraklı bitki Not Fotosentezin amacı besin ve oksijen üretmektir. 255
Ünite 6 Besin Zincirinde Enerji Akışı Kloroplast 2 Test Çoğu bitkilerde yapraklar fotosentezin gerçekleştiği organlardır. Ayrıca yapraklar yeşil rengini klorofil pigmentinden alırlar. 1. 3. Güneş ışığı Klorofil Işık Klorofil Glikoz + Oksijen bir kaba konuluyor ve üzeri deney tüpü sımdır. III. Depoladığı kimyasal enerjiyi glikoz Buna göre Güneş ışığı altında belli bir süre bekletilen düzenekteki cam kapta hangi gaz birikir? üretiminde kullanır. Buna göre verilen ifadelerden hangileri doğrudur? A) Oksijen A) Yalnız I B) I ve II B) Karbondioksit C) II ve III D) I,II ve III C) Azot C6H12O6 + 6O2 Fotosentez olayı için kullanılan ve üretilen maddeler yukarıdaki denklemlerde verilmiştir. ile kapatılıyor. II. Işıklı ortamlarda fotosentez yapar. 2. Zeynep fen ve teknoloji ödevi için aşağıdaki düzenekleri hazırlıyor. 6CO2 + 6H2O Işık Klorofil Yukarıdaki şekilde bir saksı bitkisi cam I. Hücrede besin ve oksijen üretilen kı- Bitkinin yeşil renkli kısımlarında besin üretiminden sorumlu kloroplast organeli bulunur. Klorofil ise kloroplast içerisinde yer alan ve fotosentezde önemli rolü bulunan bir moleküldür. Karbondioksit + su Yukarıda resmi verilen organel ile ilgili aşağıda bazı bilgiler verilmiştir. D) Hidrojen 4. Güneş Peki; sizce doğada bitkilerden başka fotosentez yapan canlılar var mıdır? L Karanlık ortam Fotosentetik alg Siyanobakteri Bazı bakteriler (siyanobakterileri) ve algler bitkiler dışındaki fotosentez yapan canlılardır. Fotosentez yapan bakterilerin kloroplast organelleri yoktur. Bu canlıların klorofil pigmentleri sitoplazmalarında yer alır. Ayrıca mor sülfür ve hidrojen bakterileri de fotosentez yapan canlılardır. Klorofil Kloroplast 256 K Aydınlık ortam Zeynep yukarıdaki gibi biri karanlık biri aydınlık olan ortamlara özdeş bitkiler koyuyor. Belli bir süre bitkileri gözlemliyor. Buna göre Zeynep in ortamların oksijen ve karbondioksit miktarları ile ilgili yaptığı yorumlardan hangisi doğrudur? Karanlık Ortam Aydınlık Ortam A) Oksijen miktarı Karbondioksit artar. miktarı artar. B) Oksijen miktarı Karbondioksit azalır. miktarı artar. C) Karbondioksit Oksijen miktamiktarı artar. rı artar. D) Karbondioksit Oksijen miktamiktarı azalır. rı azalır. N M Yukarıdaki şekilde bir bitkinin yeşil yaprağının fotosentezde kullandığı ve ürettiği maddeler K, L, M, N olarak gösterilmiştir. Buna göre K, L, M, N ile gösterilen maddeler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? K L M N A) O2 Su CO2 Glikoz B) CO2 Su Glikoz O2 C) CO2 Glikoz O2 Su D) Glikoz O2 Su CO2
Besin Zincirinde Enerji Akışı Ünite 6 5. Bir bitkide gerçekleşen aşağıdaki olaylardan hangisi gece ve gündüz sürekli gerçekleşmez? A) B) ATP üretimi Oksijen tüketimi 7. Alüminyum folyo Fotosentez sırasında güneş ışığı yaprak üzerine düşer ve oradan kloroplast organeline aktarılır. Kloroplast organelindeki klorofiller sayesinde güneş ışığı soğurulur (emilir) ve yaşamsal faaliyetlerin gerçekleşmesi için kimyasal enerjiye dönüştürülür. Oluşan kimyasal enerjiyi bitkiler (üreticiler) glikoz üretmek için kullanırlar. C) D) Glikoz üretimi Karbondioksit üretimi 6. Aşağıda verilen düzeneklerde bazı canlılar bulunmaktadır. Buna göre hangi düzenekteki canlılar daha uzun süre yaşayabilir? A) Şapkalı mantar Yukarıdaki deneyde ışık alan bir bitkinin yaprağının yarısı alüminyum folyo ile kapatılıyor. Bitki bir hafta bu şekilde bekletiliyor. Bir hafta sonra dalından koparılan yaprak önce kaynar suya daldırılıp sonra alkolde bekletiliyor. Son olarak tekrar sıcak suya konulan yaprak sudan çıkarılıyor ve her iki tarafına da iyot damlatılıyor. Alüminyum folyo ile kapatılan kısımda renk değişimi olmazken, diğer kısımda mavi renk gözleniyor. Buna göre deneyde aşağıda verilen hangi soruya cevap aranmaktadır? A) Fotosentezde karbondioksit kullanılır mı? B) Işığın rengi fotosentez hızını etkiler mi? C) Fotosentez sonucunda oksijen oluşur mu? D) Işıksız ortamda fotosentez gerçekleşir mi? Bitkiler sadece güneş ışığında mı fotosentez yapar? Işık, fotosentez için çok önemli bir unsurdur. Üreticiler fotosentez için sadece güneş ışığını kullanmazlar. Işık şiddetinin yeterli olduğu ışık kaynaklarında fotosentezin gerçekleşmesini sağlar. Uyarı Bir bitkinin fotosentez yapıp yapmadığını anlamak için bazı yöntemler kullanılır. Bunlardan biri yapraklara iyot çözeltisinin damlatılmasıdır. İyot, nişastasının ayıracıdır. Yaprağa iyot damlatıldığında, damlatılan kısım mavi mor renge dönüşüyorsa yaprakta nişasta var demektir. Yani bitki fotosentez yaparak besin üretmiştir. B) Fotosentez Hızını Etkileyen Faktörler 1. Işık Şiddeti Nane Fotosentez hızı C) D) Fare Fare Nane 8. Aşağıda verilenlerden hangisi fotosentez hızını etkileyen çevresel faktörlerden biridir? A) Işık şiddeti B) Kloroplast miktarı C) Stoma sayısı Işık şiddeti Işık şiddetine bağlı olarak fotosentez hızı belli bir seviyeye kadar artar sonra sabit kalır. D) Yaprak sayısı 257
Besin Zincirinde Enerji Akışı 2. Işığın dalga boyu (rengi) Fotosentez hızı belli bir seviyeye kadar artar sonra sabit kalır. Test 3 Fotosentez hızı 1. Aşağıda fotosentez hızı ile ilgili verilen grafiklerden hangisi doğru değildir? 3. Yeşil ışık Mavi Işık A) Fotosentez hızı Mor Yeşil Kırmızı Işığın dalga boyu II II Mor Işık Bitkilerin yeşil ışığın çoğunu yansıtması yeşil ışıkta fotosentez hızının az olmasına sebep olur. Sıcaklık( C) III 3. Karbondioksit miktarı Fotosentez hızı CO 2 miktarı B) C) Fotosentez hızı Fotosentez hızı CO 2 miktarı Yukarıdaki düzeneklerde özdeş bitkiler aynı sıcaklıktaki ortamlarda tutuluyor. bitkilerden I. sine yeşil, II. sine mavi, III. süne ise mor ışık gönderiliyor ve III. bitkinin fotosentez hızının en fazla olduğu görülüyor. Buna göre deneyi yapan öğrenci aşağıdakilerden hangisini araştırıyor olabilir? A) Işık şiddeti fotosentez hızını etkiler Fotosentez hızı belli bir seviyeye kadar artar sonra sabit kalır. mi? B) Bitkinin klorofil miktarı fotosentez hızını etkiler mi? 4. Sıcaklık Fotosentez hızı Yüksek ışık şiddeti D) Fotosentez hızı Işık şiddeti C) Fotosentez hızını ışığın rengi etkiler mi? D) Sıcaklık artarsa fotosentez hızı artar mı? 4. Fotosentez hızı Düşük ışık şiddeti Sıcaklık Enzim miktarı X Yüksek ışık şiddetinde sıcaklık artışı fotosentez hızını belli bir değere kadar artırır. Bu değerden sonraki sıcaklıklarda enzimlerin yapısı bozulacağından fotosentez hızı düşer. 5. Su miktarı : Fotosentezin gerçekleşmesi için mutlaka su gereklidir. Ortamdaki suyun artışı fotosentez hızını belli bir değere kadar artırır. Bu değerden sonra su artışı fotosentez hızını 2. I. Işığın rengi II. Kloroplast miktarı III. Sıcaklık IV. Işık miktarı Yukarıda verilenlerden hangisi bitkinin genetik yapısı ile ilgilidir? A) I B)II C) III D) IV Yukarıdaki grafikte X ile gösterilen yere; I. Işık şiddeti II. Karbondioksit miktarı III. Işığın dalga boyu IV. Sıcaklık faktörlerinden hangileri gelebilir? A) I ve II B) II ve III C) III ve IV D) I ve IV 258
Besin Zincirinde Enerji Akışı Ünite 6 5. 6. Işık Su Gaz kabarcıkları Su bitkisi Ezgi bir su bitkisini yukarıdaki gibi su ile dolu kapalı kaba koyuyor ve bu kabı bir süre ışık kaynağı ile aydınlatıyor. Bu sürede bitkiden gaz kabarcıklarının çıktığını gözlemliyor. Buna göre Ezgi bu düzeneği karanlık ortama getirip kabın kapağını açarsa aşağıdakilerden hangisi gerçekleşebilir? A) ATP üretimi sona erer. B) Bitkinin solunumu durur. C) Gaz kabarcıklarının çıkışı durur. D) Bitki karbondioksit üretmeye belli bir süre devam eder. Magnezyum, fosfor, kalsiyum, azot, demir gibi mineraller fotosentezde etkilidir. 7. Işık Işık Işık I II III KOH Şapkalı mantar (KOH : Karbondioksit tutucu özelliktedir.) Yukarıdaki düzeneklerde özdeş bitkiler cam fanus içine konulmuştur. Cam fanuslara eşit miktarda ışık düşürüldüğüne göre bitkilerin yaptığı fotosentez hızının doğru sıralaması aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? A) I > II > III B) II > III > I C) III > II > I D) II > I > III artırmaz. Eğer ortamdaki su miktarı %15 in altına düşerse enzimler görev yapamayacağı için fotosentez gerçekleşmez. 6. Ortamdaki ph değeri ph değeri ortamın asit, baz veya nötr olduğunu gösterir. Fotosentezin gerçekleşmesi için bitkinin ph sinin belirli bir düzeyde olması gerekir. 7. Mineraller Bitki gelişimi ve fotosentezde minerallerin etkisi vardır. Bitkiler mineral tuzlarını çözünmüş olarak topraktan alırlar. Demir, magnezyum, kalsiyum, sodyum, fosfor, azot ve kükürt gibi mineraller fotosentez de etkili olan maddelerdir. Bitkinin fotosentez hızını genetik faktörler de etkiler. Bitkinin kloroplast sayısı, yaprak genişliği, stomalarının (gözenek) sayısı, yapısı ve kütiküla kalınlığı fotosentez hızını etkiler. Tuğçe Hüseyin Banu Kütikula kalınlığı bitkinin fotosentez hızını etkilemez. Bitkinin gözenek sayısı artarsa fotosentez hızı azalır. Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin verdiği bilgi doğrudur? A) Yalnız Tuğçe B) Tuğçe ve Hüseyin C) Hüseyin ve Banu D) Tuğçe, Hüseyin ve Banu 8. Mor Işık Ceyda yukarıdaki cam fanus içerisine nane bitkisini koyuyor ve bitkiye mor ışık gönderiyor. Ortamın sıcaklığı 20 C olduğuna göre Ceyda fanus içindeki oksijen miktarını artırmak için aşağıdakilerden hangisini yapabilir? A) Bitkiye yeşil ışık göndermelidir. B) Ortamın sıcaklığını 50 C ye çıkarmalıdır. C) Cam fanus içerisine karbondioksit gazı ilave etmelidir. D) Bitkiye kırmızı ışık göndermelidir. Stoma CO 2 O 2 Kütiküla, bitkilerde su kaybını azaltan ve yaprak yüzeyini örten koruyucu bir tabakadır. Kurak ortamlarda yaşayan bitkilerin kütiküla tabakası kalındır. Not Fotosentez yapan canlıların ürettiği besinler doğadaki tüm canlıların beslenmesi için kullanılır. Mısır, arpa, buğday gibi bitkiler, yaptıkları fotosentezle doğadaki tüm insanların yıllık besin ihtiyacının %60 ını karşılar. Ayrıca fotosentez yapan canlılar korbondioksiti kullanmasaydı bu karbondioksit atmosferde kalacaktı ve atmosferi her yönüyle olumsuz olarak etkileyecekti. 259
Besin Zincirinde Enerji Akışı Etkinlik 1 Kurt Kartal Kuş Yılan Kurbağa Çekirge Tavşan Arı Böcek Bitki Papatya Yukarıda bazı canlıların oluşturduğu besin ağı verilmiştir. Buna göre besin ağı ile ilgili aşağıda verilen soruların cevaplarını altlarındaki boşluklara yazınız. 1. Hangi canlılar üreticidir? 2. Hangi canlılar tüketicidir? 3. Hangi canlılar gündüz atmosferdeki karbondioksit gazını kullanır? 4. Besin ağı birden fazla besin zincirinden oluşmuştur. Buna göre besin zincirlerine örnekler veriniz. 5. Hangi canlılar etle beslenirler? 6. Hangi canlılar otla beslenirler? 7. Besin zincirleri hangi canlı grubuyla başlamaktadır? 260
Besin Zincirinde Enerji Akışı Ünite 6 Etkinlik 2 a) Aşağıda resimleri verilen kara ekosistemdeki canlıları üreticiden son tüketiciye doğru numaralarını yazarak sıralayınız. 1 2 Fare 4 3 Papatya Kartal 5 Yılan Çekirge b) Aşağıda resimleri verilen su ekosistemindeki canlıları, üreticiden son tüketiciye doğru numaralarını yazarak sıralayınız. 1 2 Balina 4 3 Küçük balık Bitkisel plankton 5 Hayvansal plankton Büyük balık 261
Besin Zincirinde Enerji Akışı Etkinlik 3 Aşağıda ki verilen ifadelerin doğru veya yanlış olup olmadıklarını karşılarında verilen kutucuğa D veya Y şeklinde yazınız. 1. Fotosentez yapan canlılar ışık enerjisini kimyasal bağ enerjsiine dönüştürür. 2. Besin zincirinin ilk halkasında ayrıştırıcılar bulunur. 3. Kloroplast bitki hücrelerinde besin üretiminden sorumlu organeldir. 4. Fotosentez sonucunda bitkiler karbondioksit ve su oluştururlar. 5. Canlı ve ölü organizmaları ayrıştıran canlılar bitkilerdir. 6. Bitkilerde yer alan klorofiller yaprak hücrelerindeki kloroplastlarda bulunur. 7. Bitki ışıksız ortamda fotosentez yapamaz. 8. Yeşil ışıktaki fotosentez hızı, mor ışıktaki fotosentez hızından fazladır. 9. Fotosentezin amacı besin ve oksijen üretmektir. 10. Bitkinin ışık alan yapraklarına iyot damlatıldığında yaprakta mavi mor renk gözlenir. 11. Fotosentez hızı sıcaklık arttıkça sürekli artar. 12. Bitkilerin sağlıklı yaşayabilmesi için gerekli olan mineralleri topraktan alır. 13. Üreticiler geceleri de fotosentez yaparlar. 14. Fotosentez için mutlaka klorofil gereklidir. 15. Işık şiddeti fotosentez hızını etkilemez. 16. Fotosentez ökaryot canlılarda kloroplastta gerçekleşir. 17. Fotosentez canlı ağırlığında artışa neden olur. 18. Minerallerin bitki gelişiminde ve fotosentezde rolü yoktur. 19. Fotosentezin gerçekleşmesi için mutlaka su gereklidir. 20. Bitkinin yapraklarındaki gözenek sayısı fotosentez hızını etkiler. 21. Bitkilerde fotosentez sonucu oluşan glikoz, nişastaya çevrilerek depolanır. 262
Besin Zincirinde Enerji Akışı Ünite 6 Etkinlik 4 Işık Işık Işık KOH Şapkalı mantar I II III Yukarıdaki ortamları hazırlayan Sinem bu ortamlarda bulunan özdeş bitkilere eşit sürede ve eşit miktarda ışık gönderiyor. Buna göre Sinem in aşağıda sorduğu soruları cevaplayınız. 1. Kaç numaralı ortamda bulunan bitki daha uzun yaşar? 2. I numaralı ortamda bulunan KOH maddesi bitkiye nasıl bir etki yapar? Açıklayınız. 3. II numaralı ortama mantar yerine böcek konulsaydı ortamda ne gibi değişiklikler olurdu? Açıklayınız. Etkinlik 5 Yeşil ışık Mavi Işık Mor Işık I II III Özdeş ortamlardaki üç özdeş bitkiye yukarıdaki gibi aynı şiddette ve farklı renklerde ışıklar gönderiliyor. Buna göre bitkilerin fotosentez hızını büyükten küçüğe doğru sıralayınız. 263
Besin Zincirinde Enerji Akışı Etkinlik 6 Aşağıdaki bir bitki yaprağının B bölgesi alüminyum folyo ile kapıtılırken, A bölgesi fotosentez için uygun şartların bulunduğu bir ortamda 24 saat aydınlatılıyor. 24 saat ışık A bölgesi B bölgesi Alimunyum folyo Buna göre yapılan deneyle ilgili aşağıda verilen soruları cevaplayarak altlarındaki boşluklara yazınız. 1. Yaprağın hangi bölgesinde nişasta sentezi gözlenir? 2. Yaprağın hangi bölgesinde oksijen üretimi görülür? 3. Yaprağın hangi bölgesinde karbondioksit tüketimi daha fazladır? 4. Hangi bölgede klorofil ışık enerjisini soğurup kimyasal bağ enerjisine çevirir? 5. Alüminyum folyonun yaprağa sarılmasının nedeni nedir? 6. Yapılan deneyde fotosentezle ilgili hangi soruya cevap aranmaktadır? 7. A ve B bölgelerinden hangisine iyot çözeltisi damlatıldığında yaprakta mavi mor renk gözlenir? 264
Besin Zincirinde Enerji Akışı Ünite 6 Etkinlik 7 Aşağıdaki soruların cevaplarını altlarındaki boşluklara yazınız. 1. Aşağıda verilen fotosentez denkleminde boş bırakılan yerleri doldurunuz. Işık + + Klorofil 2. Fotosentez olayında hangi enerji dönüşümü gerçekleşir? Açıklayınız. 3. Bir bitkiye eşit miktarda ve zamanda kırmızı, mor ve yeşil ışık gönderiliyor. Buna göre; a. Hangi renkteki ışıkta fotosentez en hızlı olur? b. Hangi renkteki ışıkta fotosentez en yavaş olur? 4. Klorofil nedir? Kısaca açıklayınız. 5. Fotosentez hızını etkileyen çevresel faktörler nelerdir? 6. Fotosentez hızını etkileyen genetik faktörlerden beş tanesini yazınız. 265
Madde Döngüleri MADDE DÖNGÜLERİ OKSIJENLI SOLUNUM Canlılar yaşamlarını sürdürebilmek için enerjiye ihtiyaç duyarlar. Ancak bu enerjiyi besin maddelerinden sağlarlar. Canlıların, besin maddelerinden oksijen kullanarak veya oksijen kullanmadan enerji elde etmelerine solunum denir. 1. Yukarıdaki ATP molekülü ile ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Adenin bazı bulunur. B) Riboz şekeri bulunur. C) Fosfat grubu yer alır. D) Hücrede üretilen ATP diğer hücrelerede taşınır. Test 4. Tüm canlılarda ortak olarak gerçekleşen solunumun amacı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) Besin üretmek B) Oksijen alıp vermek C) ATP üretmek D) Glikoz sentezlemek 4 ATP nin Moleküler Yapısı 5. I. Adenin miktarı Yaşamsal faaliyetlerimiz için gerekli olan enerji solunum ile sağlanır. Bu enerji ATP (adenozintrifosfat) molekülünde saklıdır. Bir ATP molekülünde üç tane riboz şekeri (fosfat grubu) ve bir adenin bazı bulunur. Bu fosfat grubu arasında bulunan bağların kırılması ile enerji açığa çıkar. Açığa çıkan bu enerji de yürürken, konuşurken, koşarken beslenirken vb. harcanır. 2. Aşağıda verilen ifadelerden hangisi oksijenli solunumun amacıdır? A) Besin üretmek B) Enerji üretmek II. Riboz miktarı Zaman Adenin Riboz Fosfat grubu C) Karbondioksit çıkışını sağlamak D) Oksijen üretmek Zaman 123 ATP III. Fosfat miktarı Zaman IV. Enzim miktarı ENERJİ 3. Aşağıda verilenlerden hangisi hücredeki mitokondride gerçekleşen ATP üretimi için gerekli değildir? ENERJİ Yukarıdaki şekilde bir ATP molekülünde enerjinin ortaya çıkması gösterilmiştir. A) Glikoz B) Oksijen C) Enzim D) Karbondioksit Zaman Yukarıdaki grafiklerde verilen bir hücredeki ATP üretimi sırasında gerçekleşen olaylardan hangisi yanlıştır? A) I B) II C) III D) IV 266
Madde Döngüleri Ünite 6 6. 8. Tuğçe Sitoplazma Not ATP molekülü tüm canlı hücrelerde enerjinin temel kaynağı olarak kullanılır. Ayrıca ATP bir hücrede sentezlenip başka bir hücreye taşınıp kullanılamaz. Her hücre ürettiği ATP yi tüketir. Yukarıda verilen organelde aşağıdaki olaylardan hangisi gerçekleşir? A) Fotosentez B) Oksijensiz solunum C) Fermentasyon D) Oksijenli solunum Hakan Lizozom Koful Hücre içinde glikozun oksijen kullanılarak parçalanması ve bunun sonucunda karbondioksit ve su ile birlikte enerjinin açığa çıkmasına oksijenli solunum denir. Bazı bakteriler ve hücrelerinde mitokondri bulunan tüm ökaryot canlılarda oksijenli solunum gerçekleşir. Okan Mitokondri Mitokondri 7. ATP Banu Canlıların besinlerini yakarak enerji oluşturdukları yapı yukarıdaki öğrencilerden hangisi tarafından doğru söylenmiştir? Mitokondri, hücredeki oksijenli solunumun gerçekleştiği ve bunun sonucunda enerjinin üretildiği çift zarlı ve kıvrımlı bir organeldir. Peki oksijenli solunumda kullanılan ve açığa çıkan maddeler nelerdir? Aşağıdaki denklemde bu maddeleri görelim. Gökhan Glikoz A) Tuğçe B) Hakan C) Okan D) Banu Glikoz + Oksijen C 6 H 12 O 6 +6O 2 Karbondioksit + su + ENERJİ 6CO 2 +6H 2 O + 38ATP Hazal Tuğçe Oksijen 9. Aşağıda denklemi verilen olay mitokondri de gerçekleşmektedir. Glikojen + Oksijen Su + X+ Enerji Verilen oksijenli solunum denkleminde de görüldüğü gibi oksijenli solunumda glikoz oksijenle parçalanarak karbondioksit, su ve oldukça yüksek enerji açığa çıkar. Not Oksijenli solunum bir yavaş yanma olayıdır. Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin söylediği maddenin miktarı oksijenli solunum sırasında artar? A) Yalnız Göktuğ B) Göktuğ ve Hazal C) Yalnız Tuğçe D) Hazal ve Tuğçe Buna göre denklemde X ile gösterilen kavram aşağıdakilerden hangisidir? A) Karbondioksit B) Glikoz C) Azot D) Karbon Solunumda enerji kaynağı olarak karbonhidratlar, yağlar ve proteinler kullanılabilir. Ancak canlılarda enerji kaynağı olarak öncelikle karbonhidratlar C 6 H 12 O 6 + 6O 2 kullanıldığı için oksijenli solunumda da öncelikle glikoz kullanılır. Not Prokaryot canlılarda oksijenli solunum sitoplazmada, ökaryot canlılarda ise sitoplazma ve mitokondri de gerçekleşir. 267
Madde Döngüleri Oksijensiz Solunum Doğada sadece oksijenli solunum yapan canlılar mı bulunur? Test 5 Yukarıdaki soruya vereceğimiz cevap hayır olur. Çünkü bazı canlılar yaşamlarını sürdürebilmek için gerekli olan enerjiyi oksijen kullanmadan sağlayabiliyorlar. 1. Aşağıdaki öğrenciler oksijensiz solunum ile ilgili bazı bilgiler veriyorlar. 3. I Sirke üretimi Hücrede oksijen kullanmadan ATP üretilmesine oksijensiz solunum denir. ATP üretimi gerçekleşir. II Soya sosu üretimi Mayalanmış Hamur Yoğurt Bakterilerin birçoğu, maya mantarları ve bazı tek hücreli canlılar oksijensiz solunum yaparlar. Hayvan hücreleri de bazı gerekli durumlarda bir süre için oksijensiz solunum yapabilirler. Hamurun mayalanması, sütten peynir ve yoğurt yapılması, turşu, soya sosu üretimi, üzümden sirke ve şarap yapılmasında baz bakteri ve mantarların oksijensiz solunum yapmalarından yararlanılır. Genellikle oksijensiz solunumu enerji ihtayacı az olan canlılar yapar. Oksijensiz solunum oluşan ürüne göre adlandırılır. Etil alkol ve laktik asit fermantasyonu oksijensiz solunum çeşitlerindendir. Gökçe Büşra Melek Batuhan Maya hücrelerinde bazı bakterilerde ve yetersiz oksijen durumunda çizgili kas hücrelerinde gerçekleşir. Glikoz kullanılır. Mitokondride gerçekleşir. III Mayalanma Yukarıdaki olaylardan hangilerinde oksijensiz solunum görülür? A) Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I, II ve III 1) Etil Alkol Fermantasyonu Glikozdan etil alkol ve karbondioksit oluşarak enerji elde edilmesidir. Yani bu oksijensiz solunum çeşidinde ortamda etil alkol meydana gelir. Maya mantarları ve bazı bakteriler tarafından gerçekleştirilen etil alkol fermantasyonu; ekmek hamuru, bira ve şarap yapımında kullanılır. 2) Laktik asit Fermantasyonu Bu oksijensiz solunum çeşidinde ortamda laktik asit oluşur. Mantarlar ve bakterilerin bazılarında görülen laktik asit fermantasyonu süt endüstrisinde, peynir ve yoğurt oluşumunda kullanılır. Buna göre hangi öğrencinin verdiğibilgi yanlıştır? A) Batuhan B) Burak C) Büşra D) Gökçe 2. Üzüm suyundan şarap yapılması istenen bir ortama aşağıdaki canlılardan hangisinin konulması gereklidir? A) Bira mayası B) Şapkalı mantar C) Nilüfer bitkisi D) Çekirge 4. Ekmek hamuru yapımı Şarap yapımı Bira yapımı Peynir yapımı Yukarıda verilen olaylardan hangisinde etil alkol fermantasyonu görülmez? A) B) C) D) 268
Madde Döngüleri Ünite 6 5. Uzun süredir spor yapan bir sporcunun çizgili kas hücrelerinde gerçekleşen olaylardan hangisinin değişim grafiği yanlış verilmiştir? A) B) C) D) Glikoz miktarı Isı miktarı Laktik asit miktarı Enzim miktarı Zaman Zaman Zaman Zaman 7. Oksijensiz solunum aşağıdaki hücre organel ve yapılarından hangisinde gerçekleşir? 8. A) Mitokondri B) Kloroplast C) Endoplazmik retikulum D) Sitoplazma Organik besinlerin oksijen kullanılmadan enzimler yardımı ile daha küçük moleküllere parçalanması sonucu ATP üretilmesine ne denir? Yukarıdaki tahtada yazan soruya dört öğrenci cevap veriyor. Fulya Yiğit Fotosentez Metabolizma Fermantasyon Oksijenli ve Oksijensiz Solunum Arasındaki Farklar Oksijenli Solunum Oksijensiz Solunum Bazı bakterilerde bitki Maya hücrelerinde ve hayvan gibi ökaryot bazı bakterilerde ve çok hücreli canlılarda oksijen eksikliğinde ve protistlerin çoğunda görülür. de görülür. çizgili kas hücrelerin- Enerji ihtiyacı fazla Genellikle enerji ihtiyacı az olan canlılar- olan canlılarda görülürda görülür. Oksijen kullanılır. Oksijen kullanılmaz. Sitoplazma ve mitokondride gerçekleşir. leşir. Sitoplazmada gerçek- Net 38 ATP üretilir. Net 2 ATP üretilir. Glikoz,,su ve karbondioksite tamamen yonunda karbon- Etilalkol fermantas- parçalanır. dioksit ve etil alkol oluşur. Laktik asit fermentasyonunda sadece laktik asit meydana gelir. Yukarıdaki tabloda oksijenli ve oksijensiz solunum arasındaki farklar verilmiştir. Fotosentez Işıklı ortamda gerçekleşir. Ökaryot canlılarda kloroplastla gerçekleşir. Klorofil gereklidir. Besin ve oksijen üretilir. Oksijenli Solunum Işıkta ve karanlıkta kesintisiz olarak gerçekleşir. Ökaryot canlılarda mitokondri de gerçekleşir. Klorofil gerekli değildir. Karbondioksit ve su açığa çıkar. 6. Aşağıda verilen olayların hangisinde bazı bakteri ve mantarların oksijensiz solunum yapmasından faydalanılmaz? A) Sütün mayalanması B) Üzümden şarap yapılması C) Soya sosu üretimi D) Besinin oksijen kullanarak parçalanması Can Rüya Oksijenli solunum Buna göre hangi öğrencinin verdiği cevap doğrudur? A) Fulya B) Yiğit C) Can D) Rüya Karbondioksit ve su tüketilir. Amacı, besin ve oksijen üretmektir. Besin ve oksijen tüketilir. Amacı, ATP (enerji) üretmektir. Yukarıdaki tabloda fotosentez ve oksijenli solunum arasındaki farklar verilmiştir. Fotosentez ile oksijenli solunum arasında nasıl bir ilişki vardır? Glikoz + Oksijen Karbondiksit + Su + Enerji Oksijenli Solunum Denklemi Işık Karbondioksit + su Klorofil Glikoz + Oksijen Fotosentez Denklemi 269
Madde Döngüleri Yukarıdaki denklemleri incelediğimizde fotosentez ve oksijenli solunumun çok yakın ilişkisi olduğunu anlayabiliriz. Test 6 Işık enerjisi 1. CO 2 H 2 O Işık 3. Ot ile beslenmektedir. K L Ot yiyen canlılarla beslenmektedir. Besin Oksijen Aktarılan enerji en azdır. Karbondioksit + Su Kloroplastlardaki Fotosentez Mitokondrideki oksijenli solunum ATP ENERJİ Glikoz + Oksijen Enerji dönüşümlerini başlatan temel kaynak Güneş tir. Güneş ışığı sayesinde fotosentezle üretilen glikoz ve oksijen tüketiciler tarafından oksijenli solunumda kullanılıp ATP(Enerji) üretilir. Oksijenli solunumda açığa çıkan karbondioksit ve su üreticiler tarafından fotosentezde kullanılır. Yukarıdaki şemada gösterilen K ve L yerine gelebilecek organeller aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? K A) Koful Mitokondri B) Mitokondri Kloroplast C) Mitokondri Ribozom D) Klorplast Mitokondri L Karbondioksit kullanarak besin üretmektedir. Yukarıda dört faklı canlı ile ilgili bazı bilgiler verilmiştir. Buna göre aşağıdaki piramitlerden hangisinde canlılar doğru yazılmıştır? A) B) C) D) 2. I Glikoz yapımı II ATP üretimi 4. Aşağıdaki canlılardan hangisi kendi besinini kendi üretmez? III Enzim üretimi A) Armut Ağacı Yukarıdaki besin piramidinde bulunan papatya güneş enerjisini kullanarak besin üretir. Ürettiği besinin bir kısmını da kendi tüketir. Çekirge enerjisinin bir kısmını kendi tüketir ve kalan kısmını onu yiyen fareye aktarır. Fare de enerjinin bir kısmını kendi için kullanılır ve kalan kısmını, onu yiyen yılana aktarır. Papatyayı yiyen çekirgenin doku- IV Işık kullanılması Yukarıda verilen olaylardan hangisi mitokondri organelinde gerçekleşir? A) I B) II C) III D) IV B) C) D) Öglena Böcekçil bitki Mantar 270
Madde Döngüleri Ünite 6 5. Aşağıda bazı canlılardan oluşan bir besin zinciri verilmiştir. 7. Işık larında papatyadan aldığı enerjinin sadece %10 u sonraki basamağında yer alan fareye aktarılır. Fare çekirgeyi yediğinde çekirgenin yapısındaki enerjinin %10 unu vücudunda depolar. Buğday Çekirge Besin zincirinin her basamağında, enerjinin küçük bir bölümü üst basamağa aktarılır. Kertenkele 10 J 100 J Atmaca Yukarıdaki besin piramidinde yukarıdan aşağıya doğru gidildikçe; I. Birey sayısı artar. II. Enerji akışı artar. III. Toplam biyokütle azalır. IV. Vücut büyüklüğü genellikle azalır. ifadelerinden hangisi yanlıştır? A) I B) II C) III D) IV Yukarıdaki besin zinciri ile ilgili aşağıda yapılan yorumlardan hangisi yanlıştır? A) Güneş enerjisinden en fazla buğday yararlanır. B) Kertenkele 2. dereceden tüketicidir. C) Çekirge sayısının azalması atmaca sayısının artmasına yol açar. D) En fazla biyokütleye sahip canlı buğdaydır. 1000 J 10000 J Üreticilerden tüketicilere doğru aktarılan enerji miktarı yukarıdaki enerji piramidi ile gösterilimiştir. Piramidin tepesine doğru gidildikçe daha az enerji aktarılır. Not Besin piramidinde veya zincirinde üreticiden tüketiciye doğru aktarılan enerji azalır. 6. Doğadaki azot döngüsü ekosistemdeki canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri için oldukça önemlidir. Yukarıdaki tahtada yazan nota göre toprakta bulunan azotlu organik bileşikleri aşağıda verilen canlılardan hangisi amonyağa çevirir? A) Üreticiler B) Tüketiciler C) Otçullar D) Ayrıştırıcılar 8. I Ot Çekirge Kertenkele I I I Yılan Kaplan Ot Geyik Kaplar Ot Koyun Kaplan Ot Böcek Fare Kaplan Yukarıda verilen besin zincirlerinin hangisinde Kaplan a aktarılan enerji miktarı daha azdır? A) I B) II C) III D) IV Besin zincirindeki bir başka canlı grubu da ayrıştırıcılardır. Bakteriler ve bazı mantar türleri bu grupta yer alır. Peki ayrıştırıcıların enerji piramidine ne gibi katkıları bulunur. Ayrıştırıcılar bitki ve hayvan ölülerini ayrıştırarak basit kimyasal maddelere dönüştürürler. Bu kimyasal maddelerde üreticiler tarafından tekrar kullanılır. Böylece üreticilerin kullandıkları maddelerin döngüsü sağlanmış olur. Doğada hayatsal önem taşıyan maddelerin canlı ve cansız çevre arasındaki hareketi ile bazı döngüler oluşur. Buna madde döngüsü denir. Bu maddelerden bazıları su, karbon, azot ve oksijendir. Şimdi verilen su, karbon, azot maddelerinin doğaya yeniden nasıl kazandırılacağını öğrenelim. 271
Madde Döngüleri Su Döngüsü Boşaltım ve solunum ile hayvanlar açığa çıkan suyu tekrar doğaya verirler. Uyarı Kara ekosistemlerinde su döngüsüne katılan suyun %90 nının kaynağı, bitkilerin terleme ile atmosfere verdiği sudur. GÜNEŞ ENERJİSİ Güneşten gelen ısı suyu buharlaştırır. Fotosentez için bitkilerin topraktan aldığı su terleme olayı ile tekrar atmosfere döner. Doğadaki Su Döngüsü Atmosferin içinde yükselen su buharı soğuk hava tabakasıyla karşılaşır ve su damlaları haline gelir. Su damlaları yeryüzüne yağmur, kar ve dolu şeklinde yağar. Toprak altında süzülme Yağmur, kar ve don ile yeryüzüne inen sular yeraltında birikerek yeraltı sularını oluşturur ve yer üstü suları ile birlikte deniz ve okyanuslara dökülür. Yeryüzünün 2/3 ü sularla kaplıdır. Yeryüzündeki suyun büyük bir kısmını buzullar, okyanuslar, denizler, göller ve nehirler oluşturur. Sürekli olarak yeryüzünde dolanan su, güneş enerjisi ve yerçekiminin etkisiyle doğada hareket eder. Su, güneş ışınlarının etkisi ile okyanuslar, göller ve nehirlerden buharlaşarak atmosfere geçer. Su buharı atmosfere yükselip soğuduğunda yoğunlaşır ve yeryüzüne yağmur, kar ve dolu şeklinde yağar. Suyun tekrar bir kısmı buharlaşarak atmosfere geri döner. Bir kısmı da deniz, göl ve okyanuslara karışır. Yeryüzüne düşen suyun diğer bir kısmı da topraktan süzülerek yeraltı sularına akar. Sonuç olarak bütün sular göl, deniz, okyanuslara geri döner ve buharlaşma ile atmosfere tekrar katılır. Bu döngü bu şekilde devam eder. Karbon ve Oksijen Canlıların başlıca karbon kaynağını karbondioksit oluşturur. Yeşil bitkiler fotosentez yoluyla karbondioksiti kullanarak glikoz sentezlerler. Fotosentez sonucunda glikozun yapısına katılan karbon elementi besin zincirinde tüketici hayvanların yapısına geçer. Üretici ve ayrıştırıcıların solunumları sonucunda karbon elementinin bir kısmı karbondioksit olarak atmosfere verilir. Ölü bitki ve hayvanların dokuları atık madde olarak toprağa geçer. Ayrıştırıcılar tarafından bu atıklar parçalanarak karbon elde edilir. Yanma Odun ve fosil yakıtlar Yanma olaylarında oksijen tüketilir. Karbon, fosilyakıtlar ve odun yandığında havaya geçer. Ayrıştırıcılar Atmosferdeki CO 2 Hücre solunumu Tüketici Ölü bitki ve hayvan atıkları Üreticiler Fotosentez Bitkiler, algler siyanobakteriler Bitkiler fotosentez sırasında karbondioksit kullanarak glikoz ve oksijen tüketirler. Tüketici Ölü bitki ve hayvan atıklarındaki karbonun bir kısmı ayrıştırıcılar tarafından karbondioksite dönüştürülür. Doğadaki Karbon Döngüsü 272
Madde Döngüleri Ünite 6 Atmosferde %0,03 oranında karbondioksit, %21 oranında oksijen bulunur. Oksijenin de canlıar ve onların doğal çevreleri arasında bir döngüsü vardır. Fotosentez de su ve karbondioksitin kullanılması sonucu atmosfere oksijen verilir. Bu oksijende yine canlılar tarafından solunumda kullanılır. Oksijen canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri için çok önemlidir. Oksijende karbon gibi doğaya geri kazandırılır. Uyarı Yeryüzü ve atmosferdeki karbondioksit oranı arttıkça, sera etkisine neden olur. Karbondikoksit sera etkisi yaratarak Güneş ten gelen ışınları soğurur ve büyük bir kısmını geri yansıtır. Bu durumda dünyanın sıcaklığının normalden daha fazla artmasına yol açar. Bu olaya küresel ısınma denir. Küresel ısınma ile buzulların erimesi, deniz suyu seviyesinin yükselmesi ve pek çok alanın sular altında kalacağı tahmin edilmektedir. Azot Döngüsü Azot, canlılar için oldukça önemli bir elementtir. Atmosferde yaklaşık olarak %78 oranında azot bulunur. Canlılar için hayati önemi olan proteinlerin, hormonların, nükleik asitlerin ve vitaminlerin yapısına katılır. Atmosferdeki azotun canlılar tarafından kullanımı ve tekrar atmosfere dönmesine azot döngüsü denir. Atmosfer azotunun çok azı canlılar tarafından kullanılabilir. Bitkilerin ve diğer canlıların azotu kullanabilmeleri için önce azotun dönüşüm geçirmesi gerekir. Şimdi azot döngüsünde gerçekleşen olaylara göz atalım. Atmosferdeki azot (N 2 ) Bitkiler Yıldırım şimşek gibi olaylar toprağa azot bağlanmasın da etkilidir. Baklagillerin kök yumrularındaki azot bağlayıcı bakteriler bitkilerin protein ihtiyacı için gerekli olan azotu sağlarlar. Ayrıştırıcılar (Bakteri ve Mantarlar) Azot bağlayıcı toprak bakterileri. Ayrıştırıcılar, hayvan ve bitki ölülerini ayrıştırarak azot gazına dönüştürürler. Azot Döngüsü 1. Tüketicilerden bazıları bitkileri yiyerek bitkinin bünyesinde olan azotu alırlar. 2. Yıldırım, şimşek gibi doğa olayları ile azot toprağa bağlanır. 3. Bezelye, nohut gibi baklagillerin kökleri üzerinde bulunan bazı bakteriler (azot bağlayıcı bakteriler) azotu toprağa bağlarlar. 4. Hayvanların atıklarında azotlu bileşikler bulunur. Bu bileşikler ayrıştırıcılar tarafından ayrılarak toprağın yapısına katılır. 5. Ayrıştırıcılar bitki ve hayvan ölülerindeki proteinleri ayrıştırarak azot gazına çevirirler. 273
Madde Döngüleri Etkinlik 8 GÜNEŞ a b c d e Yukarıdaki resimlerde fotosentez - solunum olayları gösterilmiştir. Buna göre a,b,c,d,e ile gösterilen yerlere hangi kavramlar gelmelidir? Harflerin karşılarındaki boşluklara yazınız. a: c: e: b: d: Etkinlik 9 Aşağıdaki şemada verilen ifadeler incelenerek D ve ya Y şeklinde ilerlenirse hangi çıkışa ulaşılır? D Oksijenli solunum ökaryot hücrelerde mitokandrilerde gerçekleşir. Oksijensiz solunum sonucunda ATP üretilmez. Y Bazı bakteriler oksijensiz solunum yapar. D Y D Y Oksijenli solunumda karbondioksit ve su açığa çıkar. Mitokondri orgeneli çift zarlı ve kıvrımlıdır. Hamurun mayalanması oksijensiz solunum ile gerçekleşir. Oksijenli solunumda besin ve oksijen üretilir. D Y D Y D Y D Y 1 Çıkış 2 Çıkış 3 Çıkış 4 Çıkış 5 Çıkış 6 Çıkış 7 Çıkış 8 Çıkış 274
Madde Döngüleri Ünite 6 Etkinlik 10 3 2 1 Şekildeki mitokondride verilen 1,2,3 nolu kısımlar mitokondriden çıkan molekülleri göstermektedir. Buna göre 1,2 ve 3 numaralı kısımlara hangi moleküller gelmelidir? 1: 2: 3: Etkinlik 11 Enzim Laktik asit Oskijenli Oksijenli Solunum ATP Karbondioksit Sitoplazma Yukarıdaki kavramları aşağıda verilen ifadelerdeki uygun boşluklara yazınız. 1. Bir molekülünde üç tane fosfat grubu ve bir adenin bazı bulunur. 2. Oksijenli solunum sonucunda açığa çıkar. 3. çizgili kas hücrelerinde yeterli oksijen ulaşmadığında oluşan moleküldür. 4. Solunum tepkimelerinde ler görev alır. 5. Prokaryot canlılarda oksijenli solunum da gerçekleşir. 6. da net 38 ATP üretilir. 275
Madde Döngüleri Etkinlik 12 Tazı Atmaca Tavşan Yılan Havuç Yukarıda karışık olarak bazı canlı resimleri gösterilmiştir. 1. Buna göre canlıların hepsini kullanarak bir besin zinciri oluşturunuz. Oluşturduğunuz besin zincirinde yer alan canlı isimlerini aşağıdaki besin pramidine yerleştiriniz. Ayrıştırıcılar 2. Canlıların isimlerini yazdığınız besin pramidinde hangi canlıya aktarılan enerji miktarı en azdır? 3. Bir besin pramidinde her canlı aldığı enerjinin ne kadarını diğer canlıya aktarır? 276
Madde Döngüleri Ünite 6 Etkinlik 13 Etçil Enzim Canlılar Laktik Üreticiler asit Oskijenli Solunum Solunum Fosil Yakıtlar Otçul Canlılar Ayrıştırıcılar Aşağıda karbon döngüsünü gösteren şemada boş bırakılan yerleri yukarıda verilen uygun kavramlarla doldurunuz. Atmosferdeki Karbondioksit Fotosentez Yanma olayları Ölü bitki ve hayvan atıkları Etkinlik 14 Azot döngüsünde gerçekleşen olayları aşağıdaki boşluklara kısaca yazınız. 277
Enerji Kaynakları ve Geri Dönüşüm ENERJİ KAYNAKLARI VE GERİ DÖNÜŞÜM Test 7 Teknolojik gelişmelerle hayatımız büyük ölçüde kolaylaştırılmıştır. Fakat teknolojik gelişmeler sonucunda petrol, kömür gibi kaynakların tüketimi artmış ve bu tüketim ekosistemdeki bozulmalara neden olmuştur. İnsanlar ulaşım, ısınma gibi pekçok ihtiyacı için enerji kaynaklarına ihtiyaç duyarlar. Herhangi bir yolla enerji üretimini sağlayan kaynaklara enerji kaynakları denir. Doğada çeşitli enerji kaynakları yer almaktadır. Şimdi bu enerji kaynaklarını ve özelliklerini öğrenelim. 1. I II III Doğadaki miktarları sınırlıdır. Elektrik enerjisi üretmek için kullanılırlar. Araba, tren gibi taşıtlarda yakıt olarak kullanılırlar. 3. Aşağıda verilen fosil yakıtlarla ilgili ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Fosil yakıtların tüketiminin artması sera etkisine yol açmaktadır. B) Fosil yakıtlar termik santrallerde elektrik enerjisi üretmek için kullanıldığı gibi ev ve işyerlerini ısıtmada da kullanılırlar. C) Petrol, kömür ve doğal gaz fosil yakıtlardır. Enerji Yenilenemez enerji kaynakları Kaynakları Yenilenebilir enerji kaynakları IV Tekrar tekrar kullanılabilirler. D) Fosil yakıtlar çevre dostu olduğu için tüketiminin atması çevreye zarar vermez. Petrol Doğalgaz Kömür Nükleer enerji Güneş enerjisi Rüzgar enerjisi Jeotermal enerji Hidro elektrik enerji Biyokütle Yukarıdaki yenilenemez enerji kaynakları ile ilgili verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? A) IV B) III C) II E) I YENILENEMEZ ENERJI KAYNAKLARI Nükleer enerji, fosil yakıtlar (kömür, petrol, doğalgaz) elde etmekte kullanılan radyoaktif elementler yenilenemez enerji kaynaklarıdır. Bu kaynaklara yenilenemez denilmesinin sebebi, oluşumları ve yenilenmelerinin çok çok uzun yıllar almasıdır. 1. Fosil Yakıtlar Kömür, petrol ve doğal gaz fosil yakıtlardır. 2. Yenilenemez enerji kaynaklarındandır. Termik santrallerde elektrik üretmek amacıyla kulla- 4. Kömür Doğal gaz Hidroelektrik enerjisi Petrol Rüzgâr enerjisi nılırlar. Nükleer enerji Yukarıda özellikleri yazılan enerji kaynaklarının adı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? Güneş enerjisi Kömür Bu yakıtlar termik santrallerde elektrik üretmek amacıyla kullanılırlar. Ayrıca evlerde, işyerlerinde ısınmak için de fosil yakıtlara ihtiyaç duyulur. Günümüzde elektrik üretimi için dünyada en çok kömür tüketilmektedir. A) Rüzgâr Enerjisi B) Güneş Enerjisi C) Fosil Yakıtlar E) Jeotermal Enerji Jeotermal enerji Yukarıda verilenlerden kaç tanesi yenilenemez enerji kaynaklarındandır? A) 8 B) 6 C) 5 D) 4 278
Enerji Kaynakları ve Geri Dönüşüm Ünite 6 5. Aşağıda verilen enerji kaynaklarından hangisi çevre dostu değildir? A) Güneş enerjisi 8. Enerji kaynaklarından elektrik enerjisi üretilir. Güneş enerjisi yenilenemez enerji kaynaklarındandır. Fosil yakıtların kullanımı çevreye zarar vermektedir. Petrol ise sadece enerji üretimi için kullanılmaz. Mazot, benzin, LPG, naylon, boya, plastik gibi maddeler petrolden elde edilir. Petrol ayrıca dünyada en yaygın kullanım alanı olan enerji kaynağıdır. B) C) Hidroelektrik enerji Rüzgâr enerjisi Okan yukarıda verilen ifadeleri inceleyip doğru ya da yanlış olduklarına karar veriyor. Kutucuklara doğruysa D, yanlışsa Y koyan Okan aşağıdakilerden hangisinde işaretlemeyi doğru yapmıştır? D) Nükleer enerji 6. Bazı kaynakların oluşumu ve kullanıldıklarında yenilenmeleri çok uzun sürede gerçekleştiği için bu kaynaklara yenilenemez enerji kaynakları denir. 7. Yukarıdaki açıklamaya göre aşağıdaki kaynaklardan hangisi yenilenemez enerji kaynağı değildir? A) Petrol B) Hidroelektrik enerji C) Nükleer enerji D) Kömür Atom çekirdeğinden elde edilen bir enerji türüdür. Yukarıda tanımı yapılan enerji kaynağı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) B) C) D) Jeotermal enerji Nükleer enerji Hidroelektrik enerji Biyokütle enerjisi 9. A) D B) Y Y C) Y D) X D Y Kokusuz, renksiz ve gaz halindeki bir fosil yakıttır. Y Günümüzde elektrik üretimi için en çok kullanılan fosil yakıttır. Yukarıda X ve Y ile gösterilen ve özellikleri yazılan kavramların doğru adlandırılması aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? X Y A) Kömür Petrol B) Doğal gaz Petrol C) Doğal gaz Kömür D) Petrol Doğal gaz D D Y D Y D Petrol rafinerisi Petrol yüzmilyonlarca yıldan buyana denizlerde yaşayan ya da suların denizlere sürüklediği bitki kalıntılarının uygun şartlar altında toprağın üstünde başkalaşması ile oluşmuştur. Değeri çok yüksek olan petrolün gelecektede özellikle petrokimya ve taşımacılıkta önemini yitirmeyeceği bilinmektedir. Doğalgaz ise kokusuz, renksiz gaz halindeki bir fosil yakıttır. İşyerlerimizde, evlerimizde ısınmak için yoğun bir şekilde doğal gaz kullanılmaktadır. Isınma toplam doğal gaz kullanımında %75 gibi bir orana sahiptir. Bunun yanı sıra elektrik üretiminde de doğalgaz kullanılmaktadır. Fakat bunun oranı ısınmaya göre oldukça düşüktür. 2. Nükleer Enerji Nükleer güç santrali Nükleer enerji atomun çekirdeğinden elde edilen bir enerji türüdür. Nükleer güç santrallerinde uranyum, plütonyum gibi radyoaktif elementler kullanılarak elektrik elde edilir. Fakat bu şekilde elektrik üretilirken nükleer atıklarda meydana gelir. Bu atıkların zararını en aza indirmek için atıklar radyasyon geçirmeyen özel kasalara konulup yerin çok derinlerine gömülür. Tabiki bunlar yapılırken özel güvenlik önlemleri alınır. 279
Enerji Kaynakları ve Geri Dönüşüm Hem enerji hemde taşımacılık sektöründe kullanılan fosil yakıtlar, atmosfere dağılan ve iklim değişikliklerine yol açan önemli sera gazlarından biri olan karbondioksitin başlıca kaynağıdır. Ayrıca bu yakıtların kullanılması ile kükürtdioksit, azot oksitleri, ozon, kurşun gibi hava, su ve toprağın kirlenmesine yol açan atıklar meydana gelir. En kısa zamanda önlem alınmaması durumunda pekçok şehir sular altında kalacaktır. Bu yüzden insanların fosil yakıt rezervlerinin bitmesini beklemeden yenilenebilir enerji kaynaklarınının kullanımını artırması gerekir. YENILENEBILIR ENERJI KAYNAKLARI Kullanıldıkları halde tükenmeyen enerji kaynaklarıdır. En büyük özellikleri, karbondioksit emisyonlarını azaltarak çevrenin korunmasına yardımcı olmalarıdır. 1. Hidroelektrik Enerji (Su Enerjisi) Baraj Hidro kelimesi latince su demektir. Bu yüzden hidroelektrik de suyun hareketinden yararlanılarak üretilen enerjidir. Temel olarak nehirlere karışan yağmur suyu veya eriyen kar suları, su enerjisine dönüştürülebilir. Buna en iyi örnek barajlardır. Su toplama havzalarında bırakılan su akıp, türbinleri döndürür ve türbinlere bağlı jenaratörlerle elektik üretilir. Hidroelektrik enerjisi, maliyeti düşük ve çevreye zarar vermeyen bir enerji türüdür. Türkiye de 138 tane hidroelektrik santrali bulunmaktadır. 13 bin megawatt kurulu güce sahip bu santraller Türkiye nin kullandığı enerjinin sadece yaklaşık %25 lik kısmını karşılayabiliyorlar. 1. 2. Beste Burak Bulut Jeotermal enerji Nükleer enerji Rüzgâr enerjisi Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin söylediği kaynaklar elektrik enerjisi elde etmek için kullanılır? A) Yalnız Burak B) Burak ve Beste C) Beste ve Burak D) Burak, Beste ve Bulut Biyokütle Doğal gaz Güneş Jeotermal Kömür Hidroelektrik Yukarıdaki enerji kaynaklarından kaç tanesi yenilenebilir enerji kaynağıdır? A) 6 B) 4 C) 3 D) 2 3. Hidroelektrik 4. Enerji kaynakları Rüzgar Nükleer Güneş pili Doğal gaz Kömür Açığa Çıkan CO 2 miktarı Yukarıdaki grafikte enerji kaynaklarının eşit miktarda enerji üretirken açığa çıkardıkları karbondioksit miktarları verilmiştir. Buna göre; I. Kömür çevreye ve canlı sağlığına en zararlı enerji kaynağıdır. II. Hidroelektrik enerji kaynağının çevreye ve canlılara olan zararı yok denecek kadar azdır. III. Rüzgâr enerjisinin ürettiği CO 2 miktarı nükleer enerjinin ürettiğinden fazladır. IV. Güneş pilinin ürettiği CO 2 miktarı doğal gazınkinden daha azdır. Yukarıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? A)I B) II C) III D) IV 1 3 Test Biyokütle enerjisi Jeotermal enerji 2 4 8 Kömürün yakılması ile elde edilen enerji Rüzgâr enerjisi Yukarıdakilerden hangisi doğaya oldukça fazla zarar verebilen enerji çeşididir? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 280
Enerji Kaynakları ve Geri Dönüşüm Ünite 6 5. Jeotermal enerjiden evlerin ve seraların ısıtılması, dokuma sanayisi,konservecilik gibi daha bir çok alanda yararlanılır. 7. 1 Kağıt 2 Rüzgâr enerjisi 2. Rüzgâr Enerjisi 3 Nükleer enerjisi 4 Plastik Faruk Rüzgâr Enerjisi Canan Nilgün Günümüzde rüzgâr Jeneratörleri elektrik enerjisi üretirler. Suyun hareketinden yararlanılarak üretilen enerjiye hidroelektrik enerjisi denir. Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin ifadesi doğrudur? 5 Jeotermal enerji 6 Cam Yukarıda verilenlerden hangileri elektrik elde etmek amaçlı kullanılır? A) 1, 2, 3 B) 2, 3, 5 C) 2, 3, 4, 5 D) 1, 2, 4, 6 Hidroelektrik enerjisinin ardından en verimli ikinci yenilenebilir enerji kaynağı rüzgârdır. Rüzgar türbinleri kule şeklinde ve genellikle iki ya da üç kanatlıdır. Çapları metrelerce olabilir. Bu türbinler kirlilik oluşturmaz ve monte edilmesi kolaydır. Rüzgar jeneratörleri sayesinde rüzgarın hareket enerjisinden elektrik enejisi üretilmektedir. Fakat ülkemizin rüzgar enerjisinden yararlanma potonsiyeli yüksek olmasına rağmen enerji üretiminde en az yararlandığımız enerji kaynağıdır. 3. Jeotermal Enerji A) Yalnız Faruk B) Farık ve Canan C) Canan ve Nilgün D) Faruk, Canan ve Nilgün 6. I. Fosil yakıt enerjisi ve yenilenebilir enerji kaynaklarının çoğu Güneş ten kaynaklanır. II. Jeotermal enerjide Dünya nın kilometrelerce altındaki merkezinde erimiş kayalardan oluşan magmadan gelen ısı kullanılır. III. Rüzgâr enerjisinden ülkemizde oldukça fazla yararlanılmaktadır. Yukarıda verilen ifadelerden hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I, II ve III 8. Aşağıda verilenlerden hangisi yenilenemez enerji ile yenilenebilir enerji kaynakları arasındaki ortak özelliktir? A) B) C) D) Elektrik üretimi için kullanılırlar. Çevreye zarar verirler. Radyoaktif atık meydana getirirler. Kullanıldıkları halde tükenmezler. Jeotermal kuyular Yukarıdaki resimde de görüldüğü gibi yeryüzünün iç katmanlarında bulunan sıcak su veya buhardan yararlanılarak elde edilen enerjidir. Jeotermal enerji kaynakları başta elektrik üretimi olmak üzere, ısınma (ev, sera, termal tesis), endüstriyel uygulamalar, termal turizm-tedavi ve kültük balıkçılığında kullanılmaktadır. Jeotermal enerjide, Dünya nın kilometrelerce altındaki merkezinde erimiş kayalardan oluşan magmadan gelen ısı kullanılır. Bu ısı ya kuyular açılarak ya da yüzeye yakın yerlerdeki su kaynaklarından elde edilir. Dünya da harcanan enerjinin sadece %0,4 ü bu yolla elde ediliyor. Türkiye, Dünya da jeotermal zenginliği ile yedinci sırada yer almasına rağmen bu enerji kaynağımız yeterince değerlendirilememektedir. 281
Enerji Kaynakları ve Geri Dönüşüm 4. Güneş Enerjisi Test 9 1. Bitki ve hayvan atıklarından elde edilen enerjidir. 3. Geri dönüşüm işareti olan ürünlerin satın alınması. Güneş panelleri Fosil yakıt enerjisi ve yenilenebilir enerji kaynaklarının çoğu Güneş ten kaynaklanır. Tükenmeyen bir güç kaynağı olan Güneş ten, bir saniyede Dünya ya gelen enerji Türkiye nin enerji üretiminin 1700 katıdır. Türkiye yüksek bir güneş enerjisi potansiyeline sahip olmasına rağmen bu potansiyeli yeterince kullanamıyor. Güneş enerjisi ülkemizde en çok ısıtmada kullanılıyor. Güneş ten elektrik enerjisi üretimi ise fotovoltaik paneller sayesinde yapılıyor. Bu paneller pek çok ülkede ev ve işyerlerinin çatılarına monte ediliyor. 5. Biyokütle Enerjisi Ayşe Ayşe nin yukarıda tanımını yaptığı enerji kaynağı aşağıdakilerden hangisidir? A) Rüzgâr B) Güneş C) Biyokütle D) Hidroelektrik Can Yıldız Cam, kağıt, karton, plastik, metal gibi atıkların diğer çöplerden ayrı toplanılması. Plastik malzemelerin kullanımının artırılması. Biyokütle, bitki ve hayvan atıklarından yararlanılarak elde edilen enerjidir. Besin atıkları, ağaçdalları, ölü ağaçlar, çiftlik hayvanlarının dışkıları, ağaç kabuğu ve ekinlerden biyokütle enerjisi elde edilebilir. Biyokütle enerjisi elde edilecek atık ve kalıntılar önce güç santrallerine getirilir. Burada atık çukuruna boşaltılır ve yakılır. Yanma sırasında ortaya çıkan sıcak gazlar çeşitli işlemlerden geçirilerek elektrik enerjisi üretmek için kullanılır. Bir başka yöntemde atık ve kalıntıların bekletme tanklarında çürümeye bırakılmasıdır. Tanklarda çürüyen atıklardan metan gazı oluşur ve bu metan gazı ısıtma amacı ile kullanılır. Biyokütle enerjisi fosil yakıtlara göre oldukça fazla çevreci bir enerji türüdür. 2. 1 2 3 4 Çiftlik hayvanlarının dışkıları Ölü ağaçlar Ağaç dalları Ekinler Yukarıda verilenlerden hangileri kullanılarak biyokütle enerjisi elde edilir? A) 1 ve 2 B) 3 ve 4 C) 1, 2 ve 4 D) 1, 2, 3 ve 4 Çağatay Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin söyledikleri geri dönüşüme katkı sağlar? A) Yalnız Can B) Can ve Yıldız C) Yıldız ve Çağatay D) Can, Yıldız ve Çağatay 4. Geri dönüşüm ile ilgili aşağıda verilenlerden hangisi doğrudur? A) Kullandığımız tüm maddelerin geri dönüşümü gerçekleştirilebilir. B) Plastik ve cam geri dönüşüm için kullanılamaz. C) Kullanım dışı kalan atıkların ham madde olarak toplanılıp yeniden üretime katılmasıdır. D) Fosil yakıtlar kullanılır. 282
Enerji Kaynakları ve Geri Dönüşüm Ünite 6 5. Aşağıda verilenlerden hangisi geri dönüşüm logosudur? A) B) C) 7. Kimyasal maddeler, palastikler, metaller, cam ve kâğıt atıkların içinde değerlendirilebilecek olanların ayrı ayrı toplanıp cinslerine göre ayrılarak fiziksel, kimyasal işlemlerle dönüştürülerek yeniden kullanılabilir hale gelmesine denir. Yukarıdaki ifade de boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir? A) Güneş pili B) Geri dönüşüm C) Biyokütle D) Jeotermal GERI DÖNÜŞÜM Kullandığmız bazı maddeleri geri dönüştürmek mümkündür. Maddelere çeşitli değişimler yapılarak tekrar kullanılabilir hale getirilir. Çevremizde birçok atık madde bulunmaktadır. Bu maddelerden bazıları geri dönüştürülebilir. Kullandıktan sonra atık haline gelen maddelerin çeşitli işlemlerden geçirildikten sonra tekrar kullanılabilir hale gelmesine geri dönüşüm denir. Kağıt, cam, cam şişe, metal parçası, pil, plastik, gazeteler, boya artıkları, eski giyisiler v.b. gibi maddeler geri dönüşümü olan maddelerdir. Atık maddeleri kimyasallar, plastikler, metaller, cam ve kağıt olarak sınıflandırabiliriz. Bu atıkların sağlıklı bir şekilde geri dönüşüm yapılması için ayrı ayrı toplanıp cinslerine göre gruplandırılması gerekir. 6. D) 1 2 8. Batu Az madde ve enerji gerektirir. Geri dönüşümü olan maddeler çevre kirliliğinin önlenmesinde katkı sağlamaz. Geri Dönüşüm Logosu Teneke Kömür 3 4 Kulanılmış Piller Naylon Yukarıdaki resimleri verilen maddelerden hangisinin geri dönüşümü yoktur? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 Filiz Kerim Enerji tasarrufu sağlanmaz. Yukarıda geri dönüşüm ile ilgili verilen ifadelerden hangileri yanlıştır? A) Yalnız Batu B) Batu ve Filiz C) Filiz ve Kerim D) Batu, Filiz ve Kerim Geri dönüşüm logosunun olduğu cam, metal, plastik ve kağıt malzemeler atık maddelerden üretilmiş ürünlerdir. Bu maddelerin geri dönüşümü normal yollarla üretilene göre daha az hammadde ve enerji gerektirir. Bu yüzden geri dönüşümü yapılan her atık madde çevre kirliliğinin önlenmesinde önemli bir yere sahiptir. Geri dönüşüm sayesinde enerji tasarrufu sağlanır, üretimde ortaya çıkan atıklar azalır ve doğal kaynaklar korunur. 283
15 ENERJİ KAYNAKLARI Nükleer Güneş 16 Buna göre grafikte yerleri boş bırakılan aşağıdaki karışık olarak verilen enerji kaynaklarının numaralarını yukarıdaki uygun boşluklara yazınız. 1 2 3 4 5 6 Petrol Rüzgar Kömür Doğalgaz 284
Enerji Kaynakları ve Geri Dönüşüm Ünite 6 Etkinlik 17 Aşağıdaki resimlerde çevreye bırakılan atık maddeler görülmektedir. Buna göre maddelerin numaralarını geri dönüşümü olan veya olmayan kutulara yazınız. 1 6 Geri Dönüşümü Olan Maddeler Plastik Yemek artığı 2 7 Teneke Kullanılmış piller 3 8 Eski gazeteler Naylon Geri Dönüşümü Olmayan Maddeler 4 9 Kömür 5 Sararmış yaprak 10 Cam Dergi - Kitap 285
http://www.classicfilmguide.com/pasteur. jpg Karma Test 1 1. Bitki Geyik Aslan 3. Oksijensiz Oksijenli Louis Pasteur (1822-1895) X Yukarıdaki besin zincirinde X ile gösterilen yere gelebilecek canlılar ile ilgili aşağıdaki yapılan yorumlardan hangisi yanlıştır? I II Enzim kullanılır Glikoz, su ve karbondioksite parçalanır. Enzim kullanılır. Glikoz, etilalkol ve laktik asit gibi moleküllere kadar parçalanır. III 2ATP üretilir 38 ATP üretilir. IV Oksijen kullanılmaz. Oksijen kullanılır. Pasteur, kimyager ve daha sonra bakteriyolog olarak görev yaptığı süre boyunca, tıbbın ilerlemesine büyük katkılarda bulundu. Pasteur un, özellikle mayalanma olayından ve bulaşıcı hastalıklardan mikroorganizmaların sorumlu olduğunu kanıtlaması, kendiliğinden oluş teorisini çürütmesi, şarap, bira, süt, meyve suyu gibi mayalanabilir sıvıların uzun süre bozulmadan saklanabilmelerini sağlayan pastörizasyon adlı konserve yönteminin gelişmesini sağladı. Bu yöntemde, sütü 63 C de otuz dakika süreyle ısıtmak ve sonra hızlı bir biçimde soğuttuktan sonra sütü kapalı ve siterilize edilmiş şişelere koymak gerekir. Buna benzer bir yöntem (UHT) sütü mikroplardan arındırmak için günümüzde de kullanılmaktadır. Pasteur bu çalışmaların yanı sıra tıbba büyük katkı sağlayan şarbon ve kuduz hastalığının aşısınıda bulmuştur. A) Çürükcül canlılardır. B) Bitki ve hayvan ölülerini parçalayarak inorganik maddelere dönüştürürler. C) Maya, küf, şapkalı mantarlar ve bazı bakteriler bu grupta yer alır. 2. I D) Doğadaki azot ve karbon döngülerine etkileri yoktur. Etil alkol fermentasyonuna ait yukarıdaki grafikte I ve II yerine aşağıdakilerden hangisi gelmelidir? I A) Oksijen Glikoz B) Glikoz Karbondioksit C) ATP Glikoz D) Karbondioksit Oksijen II II 4. Yukarıdaki tabloda oksijenli ve oksijensiz solunumun özellikleri numaralral gösterilmiştir. Buna göre hangi numaralı kısımda yanlışlık yapılmıştır? A) I B) II C) III D) IV Gökhan Hazal Tuğçe Azot döngüsü Karbon döngüsü Su döngüsü Yukarıdaki öğrenciler bir ekosistemde gerçekleşen madde döngüleri ile ilgili bilgi vermişlerdir. Buna göre hangi öğrencilerin söylediği döngünün gerçekleşmesi için mutlaka canlıların olması gerekir? A) Yalnız Gökhan B) Gökhan ve Hazal C) Hazal ve Tuğçe D) Gökhan, Hazal ve Tuğçe 286
5. Yıldırım ve şimşek gibi doğa olayları 7. Fen ve Teknoloji Öğretmeni öğrencilerine aşağıdaki deneyi yapıyor. Bakteriler Yeliz Duygu Osman Azot bağlayıcı bakteriler Mantarlar Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin söylediği öğeler azot döngüsünde etkilidir? A) Yalnız Yeliz B) Yeliz ve Duygu C) Duygu ve Osman D) Yeliz, Duygu ve Osman Şekil - I Şekil - II Öğretmen içinde şeker bulunan erlene maya mantarı koyarak ağızını bir balonla şekil-i deki gibi kapatıyor. Daha sona erlenin ağzındaki balon şekil II deki gibi şişiyor. Buna göre Öğretmen in yaptığı deneyle ilgili aşağıda verilen öğrenci yorumlarından hangisi doğrudur? A) Erlende gerçekleşen solunum sayesinde üretilen oksijen balonu şişirir. B) Erlendeki glikozdan azot çıkışı olduğu için balon şişmiştir. C) Erlende gerçekleşen fermantasyon sayeside üretilen CO 2 balonu şişirmiştir. Bakteriler tek hücreli mikroorganizmalardır. Bakterilerin kimi küresel, kimi spiral, kimiside çubuk şeklindedir. Yeryüzündeki her ortamda bakteriler bulunur. Toprakta, suda deniz suyunda, okyanusun derinliklerinde yerkabuğunda, derimizde, hayvanların ve insanların bağırsaklarında yaşayabilirler. 6. Canlı ve ölü organizmaları parçalayarak üreticilere besin için madde kaynağı sağlarlar. Yukarıdaki panoda ekosistemdeki görevi verilen canlı grubu aşağıdakilerden hangisidir? D) Fermantasyon sonucunda erlende su çıkışı olduğu için balon şişmiştir. 8. Aşağıda verilen kavramlardan hangisi hem fotosentez hem de solunumda kullanılır? A) B) Karbondioksit Enzim Bazı bakteriler gıdaların geri dönüşümü için hayati bir öneme sahiptirler. Bakterilerin doğadaki azot, karbon gibi elementlerin döngülerinin sağlanmasında da büyük önemleri vardır. Doğadaki bütün bakteriler yararlı değildirler. Bazı bakteriler hastalıklara neden olur. Hastalık yapan bakterilere patojen bakteriler adı verilir. Kolera, frengi, şarbon, cüzzam, verem gibi hastalıklara neden olurlar. Bu bakterilerin yaptığı hastalıkların tedavisinde antibiyotikler kullanılır. A) Üretici B) Tüketici C) Ayrıştırıcı D) Ototrof C) D) Oksijen Güneş ışığı 287
Karma Test 2 Hidrojen Enerjisi Fosil yakıtlarının aşırı kullanımı sonucu hızla tükenmesi, araştırmacıları alternatif yakıt anlayışına itmiştir. Sudan elde edilebilirliği sayesinde sonsuz bir enerji kaynağı olan hidrojen, günümüz teknolojisi ile motorlu taşıtlarda yakıt olarak kullanabilme sınırına gelmiştir. Hidrojenin çevre dostu olması ve diğer yakıtlara göre avantajlarının bulunması, yakın gelecekte en gözde enerji kaynağı olmasını sağlamaktadır. 1. Atmosferdeki Azot (N2) X Baklagillerin kökünde bulunan azot bağlayıcı bakteriler. 3. Bir besin zincirinde tüketiciden üreticiye doğru gidildikçe biyokütlenin değişimi aşağıdaki grafiklerden hangisinde doğru verilmiştir? A) B) Biyokütle Tüketici Biyokütle Üretici Topraktaki azot tuzları Elektroliz ile sudan elde edilmesi, fiziksel ve kimyasal özellikleri, benzine göre motordan daha yüksek güç elde etme imkanı sağlaması ve çevreye olumlu etkileri hidrojeni önemli bir alternatif yakıt durumuna getirmektedir. Motor yakıtı olarak hidrojen kullanımı 1920 li yıllarda başlamış ve günümüze kadar yapılan çalışmalarla hidrojen kullanım sınırına ulaşmıştır. Uygulamanın önünde bazı engeller bulunmaktadır. Bunlar, ekonomik faktörler ve mevcut enerji sistemleri ile geleneksel motorların demode olmasının getirebileceği sakıncalardır. Ancak çevresel koşullar hidrojen enerjisinin biran önce kullanılmasını gerektirmektedir. 288 2. Y Yukarıdaki şemada gösterilen X ve Y yerine aşağıdakilerden hangisi gelebilir? X A) Hayvanlar Bitkiler B) Yıldırım ve Şimşek Fotosentez C) Fotosentez Hayvanlar D) Yıldırım ve Şimşek Bitkiler ışık X + Karbondioksit klorofil Y Y +Oksijen Yukarıdaki fotosentez denkleminde X ve Y ile gösterilen yerlere gelebilecek kavramlar aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? X Y A) Glikoz Su B) Oksijen Glikoz C) Su Glikoz D) Glikoz Azot C) D) Tüketici Tüketici Tüketici Üretici Üretici Üretici 4. Bir ekosistemdeki hayatın devamlılığı aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesine öncelikle bağlıdır? A) Bitki sayısının artmasına B) Madde döngülerinin gerçekleşmesine C) Otçul sayısının artışına D) Etçil sayısının artmasına
5. 1 Bitkiler güneş enerjisini kullanarak 7. kendi besinlerini üretirler. 2 Otçul can- Glikoz miktarı lılarda bitkileri yiyerek canlılıklarını sürdü- Ecem : rürler. 3 Etçil canlılar ise otçul canlıları tüketerek ekosistemde yerlerini alırlar. Zaman 4 Ayrıştırıcı canlılar ise ölü organizmaların yapılarında bulunan organik maddeleri inorganik maddelere dönüştürerek bitkilerin kullanabileceği hale getirirler. Berk : Karbondioksit miktarı Yukarıda verilen ifadelerden hangisileri doğrudur? Alkol Fermantasyonu A) 1 ve 2 B) 2 ve 3 C) 2, 3 ve 4 İrem : Enzim miktarı Zaman Etil alkol, başta maya olmak üzere bazı mikroorganizmalar tarafından şekerin fermantasyonu sonucu meydana gelir. Alkol fermantasyonunu ilk kez, Fransız Gay- D) 1, 2, 3 ve 4 Lussac aşağıdaki gibi bir eşitlikle özetlemiştir. 6. Güneş Işığı Siyah karton Yukarıdaki bitkinin yaprağına siyah karton yapıştırılıyor ve 3 gün güneş ışığı verilerek bekletiliyor. 3 gün sonra siyah karton yaprak üzerinden kaldırılıyor ve yaprağın üzerine iyot damlatılıyor. Buna göre yaprak ile ilgili aşağıda verilen yorumlardan hangisi doğrudur? A) Yaprağın kartonla kapatılan kısmı mavi mor renge boyanır. B) Yaprağın hiçbir kısmında renk değişimi olmaz. C) Yaprağın açıkta bırakılan kısmı sarı renge boyanır. D) Yaprağın açıkta kalan kısmında mavi mor renk oluşur. Yiğit : Oksijen miktarı Zaman Zaman Yukarıdaki öğrencilerden hangisinin çizdiği grafik fotosentez için yanlıştır? A) Yiğit B) İrem C) Berk D) Ecem 8. Aşağıda solunum ile ilgili verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Oksijenli solunumda enzim gereklidir. B) Oksijensiz solunumda glikozdan etilalkol veya laktik asit meydana gelir. C) Oksijensiz solunumunda enzim gereklidir. D) Oksijensiz solunum sonucunda glikoz meydana gelir. C 6 H 12 O 6 2C 2 H 5 OH + 2CO 2 + 28,2 kcal Glikoz Etil alkol Alkol fermantasyonunun ana ürünleri etil alkol ve karbondioksittir. Etil alkol; renksiz, akışkan, hoş kokulu ve yakıcı tatta bir sıvıdır. Kanda 24-60 mg/l alkol bulunur. Normal bir alkol alımında bu miktar 1000-3000 mg/l ye çıkar. Alkol fermantasyonunun diğer bir ürünü karbondioksittir. Renksiz, yanmayan, hafif ekşi tat ve kokuda olan CO 2 gazının buharlaşma sıcaklığı çok düşük olduğundan, donmuş durumundaki CO 2 sıvı duruma gelmeden gaz durumuna geçer. CO 2 canlılar için zehir etkisine sahip değildir; ancak belirli miktardan fazla olduğunda insanlar ve hayvanlar üzerinde boğucu etki gösterir. 289
Karma Test 3 1. Glikoz Kloroplast X Mitokondri 2. Altuğ, canlıların solunumlarını gerçekleştirdikleri organ ve yapılarını araştırmaktadır. Baklagil Bitkileri Su Y Yukarıdaki şemada kloroplast ve mitokondri organelleri arasında gerçekleşen madde ilişkileri gösterilmiştir. Buna göre X ve Y ile gösterilen kavramlar aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? X Y Buna göre Altuğ un araştırmaları sonucunda bulduğu aşağıdaki organ ve yapılardan hangisi solunumda görevli değildir? A) B) Trake Yaprak Bütün bitkiler büyümelerinde ve üremelerinde gerekli olan aminoasitleri, proteinleri, nüleik asitleri ve diğer maddeleri sentezleyebilmek için, yüksek miktarda azota ihtiyaç duyarlar. Ancak havadaki azot gazı çok yüksek olmasına rağmen, bitkiler tarafından kullanılamaz. Bitkiler azotu sadece başka elementlerle birleşmiş halde, yani bağlı olarak kullanabilirler. Bitkiler azot bağlanması için gerekli kimyasal işlemleri gerçekleştirecek mekanizmalara sahip değillerdir. Topraktaki azotun düşük seviyede olduğu ortamlarda yetişen veya aşırı miktarda azota ihtiyaç duyan bitkiler, bu gereksinimlerini karşılamak için azot bağlama servisi yapan bakterilerden faydalanırlar. Baklagiller ailesine giren bitkiler, azot bağlayan bakterilerle ortaklık kurarlar. 2. X : A) Karbondioksit Oksijen B) Laktikasit Karbondioksit C) Oksijen Karbondioksit D) Oksijen Etilalkol Y : Z : T : Güneş ışığını kullanarak besin üretiyor. Yeşil bitkileri yiyerek besleniyor. Doğadaki ölü bitki ve hayvan atıklarını ayrıştırarak inorganik maddeye dönüştürüyor. Otla beslenen canlıları tüketerek hayatını sürdürüyor. Yukarıda X, Y, Z ve T ile gösterilen canlıların beslenme şekilleri verilmiştir. Buna göre hangi canlı çürükçül olarak beslenir? A) T B) Z C) Y D) X 4. C) D) Akciğer Kalp süt ve maya bakterileri İçerisinde süt ve sütün mayalanmasını sağlayan bakterilerin bulunduğu uygun sıcaklıktaki kapalı kapta aşağıda verilenlerden hangisi üretilir? A) ATP B) Oksijen C) Glikoz D) Enzim 290
5. 7. Mavi Işık Mor Işık III IV II I I II Yeşil ışık 6. Yukarıda verilen besin zincirinde bulunan canlılardan bazıları numaralandırılmıştır. Buna göre; Bitki ve hayvan atıklarını parçalayarak inorganik maddelere çevirirler. Doğadaki karbon ve azot döngülerinde önemli rol oynarlar. özellikleri numaralarla gösterilen canlı gruplarından hangisine aittir? A) IV B) III C) II D) I Bilge Belirli bir alanda yaşayan aynı tür organizmaların oluşturduğu topluluktur. 8. III Yukarıda verilen üç özdeş bitki cam fanus içerisine yerleştirilmiş ve I. sine mavi II. sine mor, III. süne ise yeşil ışık gönderilmiştir. Bitkiler bu ortamlarda belirli bir süre bekletildikten sonra bitkilerdeki fotosentez hızının çoktan aza doğru sıralaması aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? A) I, II, III B) III, II, I C) II, I, III D) II, III, I Bazı organizmalar üzüm suyunu kullanarak şarap yapımını sağlarlar. Buna göre yukarıda verilen olaydaki organizmaların çalışması hangi ortamda maksimum olur? A) Işıklı, oksijenli ve 70 C sıcaklığındaki ortam Sürdürülebilir Bir Dünya İçin Neler Yapılabilir? Bazı kimyasal maddeleri az tüketerek mineral elementler bakımından zengileşmiş atık suların akarsu, göl ve denizleri kirletmesini önleyebiliriz. Sürdürülebilir tarım için gereken özeni göstermeliyiz. Bunun için; organik gübre kullanımı, toprak ve su ortamını koruma, biyolojik mücadeleyi tercih etme ve yenilenemez enerjiden (kömür, petrol, doğalgaz gibi) en az düzeyde yararlanarak tarım ürünleri yapabiliriz. Rüzgar, Güneş, hidroelektrik ve jeotermal gibi yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanmayı tercih etmeliyiz. Bu enerji kaynakları; çevre kirlenmesini, asit yağmurlarını, küresel ısınmayı önlemede katkıda bulunacaklardır. Evlerimizin ısı kaybetmemesi için etkin pencere, çatı ve diğer yalıtım sistemlerini kullanmalıyız. Günlük ihtiyaçlarımızı karşılarken kullandığımız; şişe, cam, metal, pil, kağıt, plastik vb. maddeleri geri dönüşüm merkezlerine göndererek tekrar kullanılabilir hale gelmelerine katkıda bulunmalıyız. Bilge nin yukarıda tanımını yaptığı kavram aşağıdakilerden hangisidir? A) Habitat B) Populasyon B) 0 C sıcaklığında ve oksijenli ortam C) 0 C sıcaklığında ve oksijensiz ortam D) 25 C sıcaklığında ve oksijensiz ortam C) Ekoloji D) Tür 291
Karma Test 4 1. 3. Biriken zehir miktarı Nükleer enerji Sinekkapan Bitkisi Melis Jeotermal enerji K L M N Canlı Türleri Arda Gökhan Ece Rüzgâr enerjisi Hidroelektrik enerji Yukarıdaki grafikte K, L, M, N canlı türlerinde biriken zehir miktarları gösterilmiştir. Buna göre aşağıda verilen açıklamalardan hangisi doğrudur? A) M canlısı karbondioksit kullanarak besin üretir. B) K canlısı otçul bir canlıdır. C) Enerji kaybı en fazla olan canlı N dir. D) L canlısının biyokütlesi en fazladır. Bu bitkiler azotça fakir topraklarda yaşarlar. Bitkiler kendileri için gerekli olan azotu havadan değil topraktan alırlar. Sinekkapan bitkisinin bulunduğu topraklarda da azot az miktarda olduğu için, azot ihtiyacını yakaladıkları sinek ve böceklerden sağlarlar. Sinekkapan bitkisinin sinek ve böcekleri sindirecek enzimleri bulunur. Bu enzimler sayesinde bitkiye konan sinek ve böcekleri sindirerek yapılarındaki azotu kullanırlar. 2. Yukarıdaki öğrencilerden hangisinin söylediği enerji kaynağı yenilenenez enerji kaynaklarındandır? A) Melis B) Arda C) Gökhan D) Ece Glikoz +Oksijen Karbondioksit + Su + Enerji Yukarıda verilen denklemle ilgili aşağıda yapılan yorumlardan hangisi yanlıştır? A) Oksijenli solunum denklemidir. B) Bu denklem gerçekleşirken ortamdaki ısı miktarı artar. C) Amacı enerji üretimini sağlamaktır. D) Bakteri ve mantar haricindeki canlılar tarafından gerçekleştirilemez. 4. Doğadaki karbon döngüsünü düşündüğümüzde bu döngüye pek çok canlının katkıda bulunduğunu biliriz. Buna göre aşağıda verilen canlılardan hangisinin karbon döngüsündeki işlevi diğerlerinden farklıdır? A) Yeşil bitkiler B) Etçiller C) Çürükçül bakteriler D) Otçullar 292
5. Işık 7. Solunum Batuhan : I Sevda, aynı ortamda yaprak sayıları farklı aynı tür iki bitkiyi eşit miktarlarda ve sürelerde özdeş ışıklar ile aydınlatıyor. Buna göre bir süre sonra Sevda nın bitkiler için aşağıda yaptığı yorumlardan hangisi yanlıştır? II Derya : Solunum Zaman Zaman w Okyanus Enerjisi A) I. bitkinin ürettiği oksijen miktarı Serhan : Solunum daha fazladır. B) II. bitkinin yapraklarındaki klorofil sayısı daha azdır. C) Yaprak sayısının farklı olması I ve II. bitkinin fotosentez hızının farklı ol- Zaman masına neden olmaz. Irmak : Solunum D) I. bitkinin kullandığı CO2 miktarı daha fazladır. Zaman 6. Doğada gerçekleşen madde döngüleri nelerdir? Sorusuna dört öğrenci cevap veriyor. Enerji Besin Fatih Fulya Beste Ömür Biyokütle Azot Su Karbon Buna göre hangi öğrencinin verdiği cevap yanlıştır? A) Fatih B) Fulya C) Beste D) Ömür Öğrencilerin çizdiği yukarıdaki grafiklerde hücredeki oksijenli solunumda gerçekleşen besin ve enerjinin zamanla değişimi gösterilmiştir. Buna göre hangi öğrencinin çizdiği grafik doğrudur? A) Batuhan B) Derya C) Serhan D) Irmak 8. Aşağıda verilenlerden hangisi besin zincirinin tüm halkalarından enerji elde edebilir? A) Ayrıştırıcılar B) Tüketiciler C) Üreticiler D) Otçul canlılar Okyanuslar iki çeşit enerji üretmek için kullanılabilirler. Birincisi Güneş in ısısından yararlanan termal enerji, ikincisi ise dalgalardan ve gelgitlerden yararlanan mekanik enerjidir. Dünya nın %70 lik bölümünü kaplayan okyanuslar aynı zamanda Dünya nın en büyük güneş toplayıcılarını da oluştururlar. Güneş ışınları okyanusların yüzeyindeki suyu, derindeki sulara göre çok daha fazla ısıtır. Bu sıcaklık farkı bir termal enerji oluşturur. Oluşan bu enerjinin küçük bir bölümü Dünya nın enerji ihtiyacını karşılamaya yeterlidir. 293
Karma Test 5 Potasyum Hidroksit (KOH) Potasyum hidroksit (KOH) bir kimyasal bileşiktir. Potasyum hidroksitin geniş bir kullanım alanı vardır. Tarımda özellikle asidik toprağın ph derecesini dengelemek için tarım ilaçlarının yapımında ve endüstriyel kimyada kullanılır. Geri dönüşümlü kağıtların yapımı, sıvı sabun ve bir çok temizlik maddesinin üretiminde potasyum hidroksitten yararlanılır. Potasyum hidroksit karbondioksit tutma özelliğine sahiptir. Bu yüzden bitkisel deneylerde kullanılmaktadır. Kireç Suyu 1. I. II. III. Karbon; kömür, petrol, doğal gaz gibi fosil yakıtlar yandığında havaya geçer. Canlılar öldüklerinde yapılarındaki karbonun bir kısmı ayrıştırıcılar tarafından karbondioksite dönüştürülür. Yıldırım ve şimşek gibi olaylar karbon döngüsüne katkı sağlar. Yukarıdaki ifadelerden hangisi karbon döngüsü için doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I, II ve III 3. Işık Yeşil bitki Cam fanus mantar Kireç suyu Yukarıdaki düzenekte yeşil bitki ve mantar ışıklı bir ortamda cam fanusa konulmuş ve bir miktar kireç suyu bir boru yardımıyla cam fanusa bağlanmıştır. Buna göre; Can Yukarıdaki düzenek eğer karanlıkta bırakılırsa kireç suyu bulanır. Kireç suyu karbondioksitin ayıracıdır. Kireç suyuna üflediğimizde yani karbondioksit verdiğimizde kireç suyunun rengi bulanır. Kireç suyunun bulanması ortamda karbondioksit Mantarlarda bitki gibi fotosentez yaptığı için cam fanustaki karbondioksit miktarı kısa sürede biter. olduğunu gösterir. 2. 1 Biyokütle 2 Jeotermal enerji İyot Çözeltisi Aybike İyot çözeltisi nişastanın ayıracıdır. Yani nişastanın üzerine iyot çözeltisi damlatıldığında ENERJİ KAYNAKLARI Cam fanustan mantarlar çıkarılırsa yeşil bitki daha uzun süre yaşar. mavi-mor renk oluşur. Patatesin yapısında bol miktarda nişasta vardır. Bunu kanıtlamak için patatesi kesip kabuksuz kısmına iyot çözeltisi damlatılırsa damlatılan kısım mavi-mor rengini alır. 3 Rüzgar enerjisi 4 Nükleer enerji Yukarıdaki şemada verilen enerji kaynaklarından hangisi yenilenemez enerji kaynağıdır? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 Kerem hangi öğrencinin söylediği doğrudur? A) Yalnız Can B) Can ve Aybike C) Aybike ve Kerem D) Can, Aybike ve Kerem 294
4. İki öğrenci bir saksı bitkisi ile ilgili aşağıdaki deneyi yapıyor. 6. Aynı habitatta yer alan canlılardan biri etçil, diğeri otçul beslenmektedir. Buna göre iki canlının birey sayısının zamana bağlı değişim grafiği aşağıdakilerden hangisinde doğru verlimiştir? (Etçil : I, Otçul : II) 1. şekil 2. şekil siyah kâğıt 1. şekildeki bitkinin bir yaprağı 2. şekildeki gibi ışık geçirmeyen siyah kâğıtla iki yüzeyi de kaplanıyor ve bir pencere kenarında bir hafta bekletiliyor. Bir hafta bekleyen öğrenciler kâğıtla kapalı olan yaprak ve ışık alan bir başka yaprağa iyot damlatıyorlar. Buna göre yapılan deney sonucunda aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir? A) Işık almayan yaprak mavi mor renge boyanır. B) Her iki yaprakta mavi mor renge boyanır. C) Her iki yaprakta da renk değişimi görülmez. D) Işık alan yaprakta mavi mor renk meydana gelir. 5. I. Yıldırım ve şimşek gibi doğa olayları, toprağa azot bağlanmasında etkilidir. II. Hayvanların atıklarındaki azotlu bileşikler ayrıştırıcılar tarafından ayrıştırılarak toprağın yapısına katılır. III. Ayrıştırıcılar bitki ve hayvan ölülerindeki proteinleri ayrıştırarak azot gazına dönüştürürler. IV. Tüketicilerin yapısında bulunan azot direkt olarak bitkilerin yapısına geçer. Yukarıda azot döngüsü ile ilgili verilen ifadelerden hangisi yanlıştır? A) IV B) III C) II D) I A) B) C) D) Birey sayısı Birey sayısı Birey sayısı Tüketici I II Zaman I II Zaman I II Zaman I II Üretici 7. Meliha Hanım yeni aldığı süte bir miktar yoğurt koyarak sütü kapalı bir kapta belli bir süre muhafaza ediyor ve kabı sıcak tutmak için battaniyeye sarıyor. 2 saat sonra kabın kapağını açan Meliha Hanım sütün yoğurda dönüştüğünü gözlemliyor. Buna göre Meliha Hanım ın yaptığı mayalama işleminde aşağıdaki hangi olay gerçekleşmiştir? A) Oksijenli solunum B) Fermantasyon C) Fotosentez D) Kemosentez Laktik Asit Fermantasyonu Mantarlar ve bakterilerin bazılarında görülen laktik asit fermantasyonu, süt endüstrisinde, peynir ve yoğurt yapımında kullanılır. Ayrıca bazı hayvan hücreleri de laktik asit fermantasyonu ile enerji ihtiyaçlarını karşılar. insanda çizgili kas hücreleri, yeterli oksijen elde edemediği zaman laktik asit fermantasyonu ile enerji ihtiyaçlarını karşılar. Enzimler C 6 H 12 O 6 2C 3 H 6 O 3 + 2ATP Glikoz Laktik asit Az miktarda laktikasit ısınma ve yumuşama sağladığından kasların daha iyi çalışmasını sağlar. Bu yüzden yoğun egzersizlerden sonra ısınma hareketleri yapılır. Laktik asit, uzun süreli ya da yoğun kas aktiviteleri sonucu oluşur. Bu durumda laktik asit, kan yoluyla beyne taşınarak kişide, ağrı, yorgunluk, uyku duygusu yaratır. Örneğin yoğurtta bol miktarda laktik asit bulunur. Bu yüzden yoğurt yediğimiz zaman uykumuz gelir. 295