Kırka Bor İşletme Tesisleri Mayıs ayı içerisinde Madencilik Türkiye Dergisi ekibi olarak, Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğüne bağlı Kırka Bor İşletme Tesisleri ne ziyarette bulunduk. Dünyanın ve ülkemizin en büyük tinkal yataklarının işletildiği tesiste bor dan elde edilen ürünlerle ülkemiz ekonomisine sağlanan katkılara şahit olduk. 30
İZMİR İSTANBUL KÜTAHYA ESKİŞEHİR ANKARA DİYARBAKIR Kırka Bor İşletme Tesisi Ziyaretimiz esnasında halk arasında kulaktan kulağa dolaştığı gibi bor cevherlerinin tüvenan (ocaktan çıkarılan ham cevher) olarak yurtdışına gönderilmediğini, yüzlerce işçinin ve mühendisin alın teriyle, ülke sınırları içerisinde işlemden geçirilerek ürün elde edildiğini ve bu ürünlerin yurtdışına ihraç edildiğini gördük. Ayrıca dikkat ettik ki İşletme de bir yandan üretim devam ederken diğer yandan da yeni tesisler yapılmakta, kullanım süresi dolmuş makine ve ekipmanlar yenilenmekte, kısacası sürekli olarak yeni yatırımlar yapılmaya devam edilmektedir. Bu yatırımlar bize dünya bor pazarında liderliğimizi uzun yıllar sürdürebileceğimizi göstermektedir. 1 km Kırka Kırka Bor İşletme Tesisi yer bulduru haritası N İşletmenin Tarihçesi Eskişehir in Seyitgazi ilçesine bağlı Kırka beldesinde yer alan Kırka Bor İşletmesi, yer altı zenginliklerimizin ekonomiye kazandırılması amacıyla Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk ün talimatı ile 1935 yılında kurulan Etibank`a bağlı olarak, 1970 yılında kurulmuştur. 1950 li yıllarda yerli madencilerin keşfettiği bu saha zaman içerisinde İngiliz maden şirketi Borax Consolidated Ltd. nin eline geçmiştir. İngiliz şirket sahada oda-topuk yöntemi kullanarak ufak çaplı yeraltı üretimi yapmıştır. İngilizlerin birkaç yıl süren çalışmalarından sonra belgelerinde tespit edilen eksiklikler nedeniyle ruhsatları iptal edilmiş ve sahanın tüm işletme hakları Etibank a geçmiştir. 1968 yılında MTA tarafından yapılan sondajlarda sahada zengin tinkal cevheri yataklanması tespit edilerek 1970 yılında tesis kurulumuna başlanmıştır. 1975 yılında konsantratör tesisinin devreye alınması ile işletme statüsünde faaliyet gösterilmeye başlanmıştır. İşletmede bir süre konsantre tinkal üretimi yapıldıktan sonra rafine ürün üretme çabaları neticesinde 1984 yılında I. Bor Türevleri Tesisi devreye girerek Boraks Pentahidrat (Etibor-48) üretilmeye başlanmıştır. 1996 yılında artan talep doğrultusunda II. Bor Türevleri Tesisi, 2001 yılında ise III. Bor Türevleri Tesisi devreye alınarak Etibor-48 üretimi arttırılmış, dünyada bor ürünleri pazarında lider konuma gelinmiştir. Şu anda kapasitelerinin üzerinde çalışan bu üç tesise ek olarak IV. Bor Türevleri Tesisi nin yapımı sürmekte ve bu tesisin 2010 yılının sonunda devreye alınması planlanmaktadır. 31
Cevher arınında çalışan bir ekskavatör Madenin Jeolojik Özellikleri ve Cevher Oluşumu Bor doğada ortalama olarak, karasal sularda 0,1 ppm, yerkabuğunda 3 ppm ve deniz suyunda 4,6 ppm oranlarında bulunan bir elementtir. Borun, gerek ülkemizde gerekse dünyada, ekonomik olarak kabul edilebilecek konsantrasyona ulaştığı sayılı miktarda bölge vardır. Ekonomik konsantrasyonun olduğu yerlerde ise genelde bor kaynağı olarak yersel bir volkanik aktivite, bor bileşiklerini çözen göl gibi bir su kütlesi, çökelme noktasında çözeltiyi konsantre eden evaporasyon koşulları ve üzerine gelen, kolay çözülebilen bor minerallerini koruyucu, tortul tabaka yer alır. Kırka yöresinin jeolojisi, tersiyer yaşlı sedimanter kayaçlar, mesozoik yaşlı ofiyolitler ve paleozoik yaşlı metamorfitler üzerinde açısal uyumsuz konumlu, fosil içeren Eosen kireçtaşı ile başlar. Bu kireçtaşları üzerine uyumsuz olarak Neojen yaşlı sedimanter kayaçlar (İdrisyayla volkanikleri, Karaören Formasyonu, alt kireçtaşı, marn ve tüfler, üst kiltaşı-kiltaşı-borat kuşağı, üst kireçtaşı ve Türkmendağı bazaltı) gelmektedir. Kırka borat yatakları da köken açısından kıtasal kabuğun katkıda bulunduğu bir magma ile ilişkilidir. Havzanın KB bölümünde Caboratlar, GD bölümünde ise Na, Na-Ca ve Ca-boratların kuşaklanması izlenir. Fay çatlaklarından gelen borik asit, sodyum ve magnezyumun karışımı, miyosen sonunda bor cevherinin oluşumunu sağlamıştır. Yatağın genç çökeller ile örtülüp gömülmesinden sonra sıcaklık ve basınç koşulları, gözenek suyunun bileşimi ve hidrostatik basınç değişmiş, oluşan yeni koşullar altında kararlığını koruyamayan birincil boratlardan ikincil boratlar türemiştir. Boratların sialik kabuğun kısmen ergimesi ile gelişen kalkalkalen asidik magmadan kaynaklanıp, doğrudan göl suyuna karışan gaz-kaçış ürünleri olduğu ve bu süreçte yüzey ve yer altı suları katkısının önemsenmeyecek ölçüde düşük olduğu da belirtilmektedir. Borat çevrimi açısından diğer borat yataklarından değişik olarak tam bir istif sergileyen Kırka yataklarında boraks, kernit, tinkalkonit, üleksit, inyoit, meyerhofferit, kolemanit, inderborit, hidroborasit, kurnakovit, inderit ve tünelit mineralleri bulunur. Bu bor mineralleri ile birlikte bölgede bulunan diğer mineraller ise saponit, illit, kaolinit, dolomit, kalsit, magnezit, stronsiyonit, anhidrit, jips, globerit ve kalsedondur. Açık ocak bölgesindeki borat yataklarını içinde bulunduran tortul Cevher içeren birimdeki kil-tinkal ardalanması 32
kayaçların istiflenmesi ise şu şekildedir:»» Genç alüvyonlar: Lepçekdere ve Kocadere boyunca gözlenen alüvyonlardır.»» Resedimante tüfit: Ocağın doğusunda Kırka beldesine bakan düzlüklerde görülür. Civardaki tüfitlerin bu bölgede sedimante olmasıyla oluşmuştur.»» Üst kalker serisi: 30-50 m arası kalınlıkta, alt seviyesi genellikle yumuşak beyaz kitleler halindedir.»» Kil-marn serisi: Bor seviyesinin üstünde ince bir kil seviyesiyle başlar, daha sonra marnlı seviyelerle devam eder. Kalınlığı 20-30 m arasındadır.»» Borat serisi: Muhtelif bor mineralleri içeren üleksit, kolemanit gibi killi bir seri ile başlar. Bu serinin kalınlığı 3-5 m dir. Bunun üstünde asıl borakslı seviye gelir. 2-150 m kalınlığa sahiptir.»» Marn-kil serisi: Kalkerli marn olarak başlayıp üst seviyede kil yüzeyi artmaktadır. 25-30 m arası kalınlıktadır.»» Alt kalker serisi: Gözenekli yapıda, az miktarda silis oluşumu içerir. Gözeneklerde kalsit, opal ve kalsedon oluşumlarına rastlanır. Bunlar gözeneklere sızan çözeltilerin meydana getirdiği oluşumlardır. Üst seviyeye doğru kalın levhalar halinde devam eder. Ocağın güneyinde Kaya Boğazı denilen yerde mostra verir. Kırka Tinkal Cevherinin Özellikleri Bölgenin tinkal cevherleşmesi için tipik bir örnek Kırka yöresinde en çok bulunan bor cevherlerinden tinkal, suda çözünmeyen maddeler, dolomit, kil ve genellikle üleksit halindeki bor tuzlarından ibarettir. Bu maddelerin cevher yatağındaki dağılımı oldukça farklıdır. Çıkarılan cevherin ortalama tenörü % 26 B 2 0 3 olup, bu değer % 20-29 arasında değişmektedir. Cevherin ana minerali tinkal (Na 2 B 4 0 7.10H 2 0) olup, nadiren kernite de (Na 2 B 4 0 7.4H 2 0) rastlanır. Ham cevher yoğunluğu 1,39 1,70 gr/cm 3 tür. Başka bir madde içermezse renksiz, şeffaf, camsı parlaklıkta ve kırılımı düzgün olmayan bir yapıdadır. Gevrek ve konkoidal şekilde kırılır, suda erir. Kil içerdikleri zaman sertliği 2,5, yoğunluğu ise 1,9 gr/cm³ dür; sarı, gri, soluk, soluk mavi, yeşil hatta siyah renklere sahiptirler. Kırka Bor İşletme Tesisleri nde Genel İşleyiş Kırka Bor İşletme Tesisleri nde, açık ocak işletme metoduyla çıkarılan tinkal cevherleri, bor türevleri tesislerinde zenginleştirme işlemlerinden geçirilerek Etibor-48 (Boraks Pentahidrat - Na 2 B 4 0 7.5H 2 0), Etibor-68 (Susuz Boraks - Na 2 B 4 O 7 ) ve patenti Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğüne ait olan Kalsine Tinkal üretilmektedir. Etibor-36 yani Boraks Dekahidrat üretecek tesisler de mevcut olup Etibor-48 ürününe olan talebin fazla olması nedeniyle aynı tesiste Boraks Pentahidrat üretimi yapılmaktadır. Şu an yalnızca ihtiyaç duyulduğu dönemlerde Etibor-36 üretimi yapılmaktadır. Ürünler I. Tesis II. Tesis III. Tesis Etibor-48 (Boraks Pentahidrat) Etibor-68 (Susuz Boraks) Kalsine Tinkal 200.000 5.000 5.000 200.000 İyi bir cevherleşme gösteren tinkal örneği 200.000 Boraks Dekahidrat Tesisinde Üretim 40.000 - - - - - - Kırka Bor Türevleri Tesisleri üretim bilgileri Kütahya ili sınırları içinde yer alan ve Kırka daki İşletmeye 23 km uzaklıkta yer alan Değirmenözü köyünde, 80.000 ton Etibor-48 ve 40.000 ton konsantre tinkal stoklama kapasiteli stoklama-yükleme tesisleri mevcuttur. Tesislerde üretilen ürünlerin 2009 yılı itibariyle 42 ülkeye satışı yapılmaktadır. 2009 da, yaşanan küresel kriz nedeniyle üretilen ürünün yurtiçinde yalnızca % 2 lik bölümü satılabilmiştir. Kalan ürünlerin tamamı ise yurtdışına satılmıştır. Etibor-48 in dünya pazarındaki yeri itibariyle en çok üretilen ürün olması, Kırka Bor İşletmesi ni dünyadaki bir numaralı tinkal cevheri işletmesi konumuna taşımaktadır. 33
Kırka Bor İşletme Tesisleri nde faaliyette olan üç adet ve yapımı devam eden bir adet tesis bulunmaktadır. Yapılan iyileştirme çalışmaları sonucunda kapasiteler arttırılarak, mevcut 160.000 ton Etibor-48 üretim kapasiteli üç adet tesisin her birisinde 200.000 ton üretim yapılabilmektedir. Etibor-68 ve kalsine tinkal üretimi yıllık 5.000 er tondur. Mevcut tesisler; çözme bölümü, tiknerler ve filtreleme bölümü, kristalizasyon ve santrifüjler bölümü ile kurutma bölümlerinden oluşmaktadır. Yapımı devam eden IV. Bor Türevleri Tesisi aynı özelliklere sahip olmakla birlikte kapasitesi 240.000 ton/ yıl olacaktır. Yapılan çalışmalar sonucunda fabrika atıklarının katı olarak atılması ve düşük tenörlü olması sağlanmış ve tüm Boraks Pentahidrat fabrikalarına bu üniteler ilave edilmiştir. İşletmedeki tesisler, yıl boyunca 345 gün-24 saat çalışmak üzere planlanmıştır. Yıl içinde kalan 20 günlük süre ise gerek üretim tesisi gerekse makine ve ekipmanların bakımları için ayrılmıştır. İşletmenin ihtiyacı olan elektrik, işletme bünyesinde bulunan türbinlerde üretilmektedir. Yakıt olarak da doğalgaz kullanılmaktadır. Ayrıca elektrik üretimi sonrası üretilmiş olan buhar, proses için gerekli olan ısıtmada kullanılmaktadır. İşletmenin ihtiyaç fazlası elektrik ise Türkiye Elektrik Kurumuna satılmaktadır. 4,6 m 3 yükleme kapasiteli ekskavatör ve 40 ton taşıma kapasiteli kamyonlarla üretim ve dekapaj faaliyetleri eş zamanlı olarak devam etmektedir. Üretim ve yükleme işleri Eti Maden İşletmeleri tarafından yapılırken taşıma ve dekapaj işleri ise taşeron firma tarafından yapılmaktadır. Proses Tüvenan tinkal cevheri, bor türevleri tesisine beslenmek amacıyla, konsantratör tesisinde ön zenginleştirme işleminden geçirilmektedir. Açık ocaktan çıkarılıp kamyonlara yüklenen cevher ilk olarak 40 x 40 cm lik ızgaraya boşaltılmakta, elek altı malzeme de tekrar Konsantratör tesisindeki spiralli klasifikatör kırma ve eleme işlemlerinden geçirilerek tane boyutu 25 mm nin altında olacak şekilde stok alanında depolanmaktadır. % 25 civarında B 2 O 3 içeriğine sahip olan tinkal cevheri, % 30-32 konsantrasyona getirilmesi amacıyla stok sahasından bantlı sistemle konsantratör tesisine gönderilmektedir. Buradaki amaç, cevherin boyutlarını küçülterek kırma-eleme, yıkama ve susuzlandırma işlemleriyle birlikte bulunduğu killerden ayırmaktır. Konsantratör tesisi girişinde tüvenan cevher, kırıcı ve eleklerden geçirilerek 10 mm boyutunun altına indirilmektedir. Daha sonra boyutu küçültülen cevher, su ile karıştırılarak scrubber (dağıtıcı) a verilmektedir. Burada killer dağılarak ince taneler haline gelmekte, tinkal taneleri ise daha iri kalmaktadır. Daha sonra elekler, hidrosiklonlar ve klasifikatörler vasıtasıyla kil ortamdan uzaklaştırılmaktadır. Alınan bu ürün santrifüjlerle susuzlandırılarak % 7,5 nemli konsantre tinkal üretilmektedir. Üretilen bu ürün işletme içindeki ve Bandırma daki fabrikaların hammaddesi olarak kullanılmaktadır. Bor türevleri tesislerinde ise, Konsantratör tesisindeki hidrosiklon konsantre tinkalin yüksek sıcak- 18
Cevher hazırlama tesisindeki döner kurutucu (anhydrous borax) üretilmektedir. Kalsine tinkal ise tüvenan tinkal cevherinin dehidratasyona tabi tutularak kristal suyunun uçurulması ve gang minerallerinden arındırılması ile elde edilmektedir. Kırka Bor İşletmesi nde fabrikalarda oluşan sıvı atıklar atık göletlerinde stoklanarak, çökme sonrası berrak sular tekrar fabrikalara geri beslenmektedir. İşletme faaliyetleri esnasında Cevher hazırlama tesisindeki kristalizatörler lıktaki (98 o C) su içerisinde çözünmesi özelliğinden yararlanılmaktadır. Çözme tankına alınan konsantre tinkal, buhar ve eşanjörler (farklı sıcaklıklardaki akışkanlar arasında ısı transferi sağlayan sistem) ile daha önceden 98 o C ye getirilen su içerisinde çözündürülür. Sonrasında çözelti, içerisinde bulunan kili, çözeltiden ayırmak amacıyla 1 mm açıklıktaki elekten geçirilir ve elek üstü (+1 mm) malzeme, atık olarak atılır. Elek altı ise tiknere yollanarak flokülasyon işlemine tabii tutulur. Floküle edilen kil minerallerinin dibe doğru çöktürülmesi sağlanır. Üst kısımdan alınan nispeten berrak çözelti, basınçlı filtrasyon işlemine tabii tutularak tam anlamıyla berrak, süzülmüş çözelti elde edilir. Bu çözelti kristalizatöre beslenerek ani soğutma ile boraks pentahidrat kristali oluşturulur. Üretilen kristaller susuzlandırma ve kurutma ekipmanları ile katı sıvı ayırımı yapılarak Boraks Pentahidrat (Etibor-48) ürünü elde edilir. Diğer bir ürün olan susuz boraks ürünü de farklı aşamalar sonucu elde edilmektedir. Etibor-48 ürününün ergitme fırınlarında ergitilerek kristal suyunun uçurulması ile susuz boraks Paketlenmiş ve satışa hazır susuz boraks zorunlu olarak ortaya çıkan atıkları en aza indirmek amacıyla Eti Maden İşletmeleri bünyesinde sürekli olarak Ar-Ge çalışmaları yapılmakta ve yeni yöntemler ortaya çıkarılmaktadır. Sonuç Olarak Ziyaretimiz sonunda, dünyanın en büyük tinkal yatağının ülkemizde olmasının ve bu yatakta kurulu tesisin, imkanlar da- Kırka Bor İşletme Tesisi ve açık ocak 19
DİSODYUM OKTABORAT Yangın Söndürücüler, Ağaç Koruyucular, Gübre, Tarım İlaçları SODYUM PERBORAT Çamaşır Tozu ve Deterjanları İlave Maddesi, Tekstil ve Tekstil Boyaları, Dezenfekte Malzemesi, Ağız Yıkama Suyu TİNKAL Sodyum Borat Cevheri Boraks Pentahidrat Boraks Dekahidrat SODYUM PENTABORAT DİSODYUM METABORAT Gübre, Yangın Söndürücüler Yapıştırıcılar, Çamaşır Tozu ve Deterjanlar, Tarım İlaçları, Fotoğrafçılık, Tekstil Sanayi Susuz Boraks Çamaşır Tozu, Sabun, Temizlik Maddeleri, Patlayıcı Maddeler, Flotasyon İlaçları, Elektrotlar, Elektrolitler ve Elektrik İzolasyonu, Deri Sanayi, Çimento, Tarım İlaçları, Gübre, Yangın Söndürücüler, İlaç ve Kozmetikler, Antifrizlerde Korozyon Önleyici, Böcek ve Mantar Zehirleri Borasilikatlı (Sert) Camlar, İzolasyon Cam Yünleri, Porselen Boyaları, Cam Hamuru, Cila ve Vernikler, Metalurjik Eritgen, Kaynak Leğim ve Leğimcilik, Sodyum Perboral Gübre Kırka Bor İşletmesi nden elde edilen tinkal cevherinin kullanım alanları Açık ocak önünde Madencilik Türkiye ekibi (soldan sağa Burak YAĞMUR, O.Çağım TUĞ ve Onur AYDIN) ve Eti Kırka Boraks İşletmeleri Etüt ve Kontrol Baş Mühendisi Nail AKBULUT (en sağda) ve işletme şoförlerinden Cevdet Bey (en solda)
hilinde, en yoğun şekilde çalıştırılıp, sahip olduğumuz kaynakların ülke ekonomisine kazandırılmasının verdiği gururla tesisten ayrıldık. Kırka da üretilen ve ticari adı Etibor-48 olan Boraks Pentahidrat ın ülkemiz bor kimyasalları ihracatında en yüksek paya sahip olmasını, Kırka Bor İşletmesi nin 2009 yılında açıkladığı 184 milyon TL kar ile Eti Maden İşletmelerinin toplam karının % 53 ünü oluşturmasını ve dünya bor ticareti içerisinde ülkemizin önemini bir kez daha düşününce, Kırka daki İşletmeyi dünya standartlarına çıkarmak için varını yoğunu ortaya koyan işletme çalışanlarına bu başarılarından dolayı teşekkür ederiz. Kaynaklar Gülçek, A.H., Meriç, A., 2002, Boraks Pentahidrat Prosesinde Yapılan İyileştirme Çalışmaları, 1.Uluslararası Bor Sempozyumu Kitabı, 70-83. Ediz, N., Özdağ, H., 2002, Etibor A.Ş. Kırka Boraks İşletmesi Tinkal Cevheri ve Atıklarının Doğrudan Zenginleştirilmesi, Turkish J. Eng. Env. Sci.26, 107-116. http://www.etimaden.gov.tr Tesis ziyaretimiz için gerekli izinlerin alınmasına yardımcı olan Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü, Basın ve Halkla İlişkiler Müdürü Sayın Ali ÖREN e, tesislerde bize misafirperverlik göstererek her türlü kolaylığı sağlayan Kırka Bor İşletme Müdürü Sayın Ömer ÇATAL a ve özellikle, gezimiz süresince bize eşlik eden ve gerekli tüm bilgileri aktaran Etüt ve Kontrol Başmühendisi Sayın Nail AKBULUT a teşekkürlerimizi sunarız. Fotoğraflar : Madencilik Türkiye Dergisi Tesislerden çıkan son ürün: Etibor-48 İşletmesini sektöre tanıtmak isteyen firmalar, ekibimizi misafir ederek, tanıtımlarının yapılmasını sağlayabilirler. Konu hakkında bilgi almak için lütfen bilgi@madencilik-turkiye.com adresine talebinizi iletiniz.