Gazneliler (963-1187): Devlet, ismini Doğu Afganistan'da bulunan ve devlet merkezi olarak seçilen Gazne şehrinden almıştır. Samanoğulları Devleti`nin (819-1005) dağılmaya başladığı dönemde, bu devlette komutanlık ve valilik yapan Türklerden Horasan Emiri Alp Tigin, DoğuAfganistan'daki Gazne şehrini ele geçirerek,gazne Devleti'nin temelini attı (963). Alp Tigin den sonra gelen İbrahim Bilge Tigin ve Piri Tigin zamanlarında Gazneliler, Samanoğulları Devleti'ne bağlı olarak varlıklarını devam ettirdi. Sebük Tigin 'in başa geçmesiyle Gazneliler bağımsız devlet hâline geldi. Sebük Tigin bu nedenle asıl kurucu kabul edilir. Bu dönemde hükümdarlığın babadan oğula geçtiği bir hanedanın idaresine girildi. Sebük Tigin'in ölümüyle birlikte tahta oğlu Mahmut geçti. Gazneli Mahmut zamanında, devlet en parlak devrini yaşadı. Gazneli Mahmut, devletin sınırlarını hızla genişletti. Samanoğullarına karşı Karahanlılarla ittifak oluşturarak bu devletin topraklarını paylaştılar. Gazneli Mahmut, Samanoğullarının elinde kalmış olan Buhara, Horasan, Herat, Belh ve Kâbil'i zaptetti. Gazneli Mahmut İran'da bulunan Şii Büveyhoğulları üzerine sefer düzenleyerek Abbasi halifesini Şii tehlikesine karşı korudu. Bu hizmetine karşılık Abbasi halifesinden Sultan unvanını aldı. Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olan Sultan Mahmut, Abbasi halifeleri adına para bastırarak hutbe okuttu. Böylece Selçuklular ve Osmanlılar dönemlerinde de sürdürülecek olan İslam dünyasının lideri ve koruyuculuğu politikasının temelini atmış oldu. Sultan Mahmut, hizmetleri karşılığı Abbasiler tarafından gönderilen hediyeleri kabulden sonra İslamiyeti yaymayı ve her yıl Hindistan'a sefer yapmayı vaad etti. Sultan Mahmut, sırasıyla Horasan ile bugünkü Afganistan ve Belûcistan'ı tamamen hâkimiyeti altına aldı. Mâverâünnehir'e, Ceyhun'un ötesine ve Harezm'e kadar sınırlarını genişleterek İran ve Irak taraflarında fetihler yaptı. Böylece ülkesinin kuzeyini emniyete aldıktan sonra, Hint seferlerine başlamaya karar verdi. Sultan Mahmut, Hindistan'a on yedi büyük sefer düzenledi. 1 / 5
Sultan Mahmut, Hindistan'a yaptığı seferler sonucunda Kuzey Hindistan'ı topraklarına katarak bu bölgede Müslümanlığın yayılmasını sağladı. Bu seferler sırasında büyük ganimetler ele geçirdi. Gazneli Mahmut elde etmiş olduğu ganimetlerle Gazne şehri; parklar, bahçeler, zafer abideleri, camiler gibi mimari eserlerle 'un süslendi.ayrıca Belh, Nişâbur gibi büyük şehirler de o devrin en güzel ve bakımlı beldeleri oldu, fethedilen Kuzey Hindistan, Türklerin uzun süre hüküm sürdükleri bölgelerden biri hâline geldi. SULTAN MAHMUT Gazneliler Devleti'nin en büyük hükümdarı ve Hindistan Fatihi Gazneli Mahmut, daha gençlik yıllarında devlet idaresinde görev almaya başladı ve babasının yanında katıldığı savaşlarda cesaret ve zekâsıyla kendini gösterdi. Babası Sebük Tegin'in vefatı üzerine, orada bulunan küçük kardeşi İsmail, yerine geçti ise de Sultan Mahmut, hemen Gazne'ye giderek devlet yönetimini kardeşinin elinden aldı (997). Türkler Ansiklopedisi, C IV, s.481'den özetlenmiştir. Sebuk Tekin in, oğlu sultan Mahmut a nasihatları : Hükmetmek için hazinenin dolu olması gerekir. Zulüm ve haksızlıkla bir malı alır ve hazinene koyarsan dünya ve ahiret düşmanım sen olursun. Yönetimle ilgili hiçbir işte ihmal gösterme adalet ve hakikat yolundan çıkma. Yöneticilerini kontrol et, ordunun silahlarından,maaş ve yiyecek durumlarından haberdar ol. Yiğit kimselere iyi davran ta ki sana karşı müşfik olsunlar. Hak sahibinin hakkını ver. İktayı adaletli dağıt. Malı, senin ülkenin menfaati için çalışana bağışla. Yol güvenliğini sağla. Bil ki soyulan tüccarın her malı hazineden götürülmüştür. Kendi divan-ı mezalim ine otur ve bu işte dikkatli davran, çünkü zulüm yapmış olan çok kimse, huzurunda öyle görünürler ki ondan daha mazlumu yoktur. Halkın ekonomik durumundan haberdar ol ve ekonominin istikrarı için güvenilir adamlar tayin et. Halk fakir olduğu zaman ülke fakir olur. Kendi dostunu ve düşmanını tanımalısın. Hükümdarın en büyük düşmanının kendini beğenmişlik ve baskıcı yönetim olduğunu bil. Karar verirken dürüst dostlarının tavsiyelerini al. 2 / 5
Fakat kararı kendi aklınla ver. Yakınlarını ve akrabanı sevmelisin memleketin her tarafına haberciler tayin etmelisin ta ki, gece gündüz durumdan seni haberdar etsinler zira hükümdarların başına gelen her olumsuzluk gaflet ve ihmalden gelir. Ülkenin gelir ve giderine vakıf olmalısın. Enver Konukçu, Gaznelilerde İnsani Değerler ve Hukuk, s. 365-366 dan derlenmiştir. Gazneli Sultan Mahmut ve daha sonra Hindistan'da kurulan Müslüman Türk Sultanlıklarının çalışmaları sonucunda İslamiyet Hindistan'da geniş bir alana yayılarak günümüzde Pakistan, Afganistan, Bangladeş devletlerinin ortaya çıkmasında etkili olmuştur. Ayrıca günümüzde Hindistan'a bağlı Keşmir Bölgesi nde önemli oranda Müslüman nüfus bulunmaktadır. Gazneli Mahmut, ilme ve sanata büyük önem verirdi. Sultan'ın sarayında her gün âlim ve şairlerle ilmî fikir alışverişi yapılırdı. Sultan bu toplantıların birçoğuna kendisi de katılırdı. Sultan Mahmut'un adına birçok eser yazılmış olup kendisine sunulmuştur. Firdevsî'nin Şehnâme'si bunlardan biridir. Otuz üç sene adalet ve başarılarla saltanat sürüp, 1030'da Gazne'de vefat etti. Sultan Mahmut, ömrünün kırk beş senesini savaş meydanlarında geçirmişti. Son derece cesur bir hükümdardı. Gazneli Mahmut'un ölümü üzerine (1030) yerine geçen Sultan Mesut, babası gibi devlet tecrübesine sahip değildi. Selçuklu tehlikesinin artmasına rağmen, O Kuzey Hindistan'a sefer düzenlemişti. KARAHANLI - GAZNELİ ZİRVESİ Selçukluların güçlenerek kalabalık Türkmen topluluklarını bir araya getirmeleri Gazneli ve Karahanlı Devleti için tehdit oluşturmaktaydı. Özellikle Selçuk Yabgu'su Arslan Bey'in Karahanlı prensi Ali Tigin ile ittifak oluşturması, Karahanlı ve Gazne devletlerinin bir araya gelmesini zorunlu kılıyordu. 1025 yılında Karahanlı hükümdarı Yusuf Kadir Han ile Sultan Mahmut arasında tarihî Maveraünnehir görüşmeleri yapıldı. Bu görüşmelerde Selçukluların her iki devlet için de tehdit oluşturduğu ve biran önce etkisiz hâle getirilmesi kararı alındı. Sultan Mahmut, kalabalık ve savaşçı ordusuyla meşhur Arslan Yabgu'yu davet edip Hindistan'da İslam dinini 3 / 5
yaymak için yardım isteğini bildirdi. Arslan Yabgu yardım konusunu görüşmek için gidince Sultan Mahmut tarafından Kalincar Kalesi'ne hapsedildi. Böylece Selçuklu tehlikesi geçici de olsa önlenmiş oluyordu. Yedi yıl kalede hapsolan Arslan Yabgu 1032'de öldü. Yılmaz Boyunağa,Tebliğinden Günümüze Kadar İslam Tarihi, s.532'den özetlenmiştir. Dandanakan Savaşı (1040) Selçukluların Horasan'a yerleşmeleri ve Tuğrul Bey in Nişabur'da adına hutbe okutup bağımsızlığını ilan etmesi üzerine Sultan Mesut, büyük bir ordu ile Selçuklular üzerine yürüdü. Gazneli ordusunun gücü karşısında Selçuklular, meydan savaşından kaçındılar ve geri çekildiler. Daha sonra düzenledikleri ani baskınlarla, kendilerini takip eden Gazneli ordusunu yıprattılar. Gazneli ordusu iyice yıpratıldıktan sonra, Selçuklu ve Gazneli orduları Dandanakan denilen yerde karşı karşıya geldiler. Üç gün süren savaş sonunda Gazneliler yenildi. Gazneli ordusunun bütün hazinesi, silahları ve malları Selçukluların eline geçti. Savaştan sonra; - Gazneliler Devleti zayıflayarak yıkılış sürecine girdi. -Büyük Selçuklu Devleti kuruldu. -Selçuklu Türklerinin batıya doğru ilerleyişleri hızlandı. Gazneliler, Dandanakan Savaşı'nda Selçuklular karşısında büyük bir yenilgiye uğradı. Topraklarını kaybederek Hindistan'a çekilmeye mecbur kaldı. Afgan asıllı Gurlular, 1187 tarihinde Gazneli Devleti'ni ortadan kaldırdılar. Gazne halkının çoğunluğunu Afgan, Hint, Fars ve çeşitli Türk boyları oluşturuyordu. Bu durum Gazne Devleti'ni siyasi, kültürel ve toplumsal yönden etkiledi. Çok geniş bir sahada halkı idare eden Gazne Devleti az sayıdaki Türklerden oluşan merkezî kuvvete dayanıyordu. Bu durum Gazne ordusunun da farklı topluluklardan oluşmasını zorunlu kılıyordu. Gazneli ordusunda askerler değişik etnik topluluklardan toplanmıştır. Çeşitli toplulukları birbirine karşı denge unsuru olarak kullanan Gazneliler Devleti'nin yönetim anlayışı, bir grup ayaklanırsa diğer toplulukları ayaklananların üzerine göndererek düzeni sağlamak şeklindeydi. 4 / 5
DANDANAKAN 23 Mayısta Gazne ordusu savaşarak Dandanakan Kalesi'ne ulaştı ve burada durdu. Selçuklularda harp nizamında karşılarında yer aldılar Gazneli ordusu susuzluktan bitkin duruma düştü. Çünkü Selçuklular kuyuların ağzını kapatmıştı. Sultan Mesut savaş sırasında kuyuların bulunduğu yere hareket etmek istiyordu. Ordu hareket edince düzen bozuldu Gazne ordusunun bir kısmı ayrılarak Selçuklu ordusuna katıldılar Bu askerler Selçuklu ordusu ile birlikte Gazne ordusuna hücum ettiler. Gazne ordusu dağıldı ortada yalnız hükümdar ve birkaç büyük komutan kaldı. Sultan Mesut, kardeşi, oğlu ve bütün ileri gelen komutanlar Merv ovasındaki Berkdiz Kalesi'ne doğru çekilmek zorunda kaldılar. Mehmet Altan Köy men, Selçuklu Devri Türk Tarihi, s. 53'ten özetlenmiştir. 5 / 5