ASIL İŞVEREN ALT İŞVEREN İşverenlerin işletmelerindeki bazı işleri, aralarında anlaşma yapmak suretiyle, başka işverenlere devretmeleri yaygın bir durumdur. ENDÜSTRİ İLİŞKİLERİ - İş Hukuku ve Kavramlar- Yemek, güvenlik, temizlik gibi işlerin işletmelerde başka işverenler tarafından üstlenilmesine uygulamada çk rastlanmaktadır. Dç. Dr. Altan Dğan İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi İnsan Kaynakları Yönetimi Anabilim Dalı Böylelikle, asıl-alt işveren ilişkisi rtaya çıkmakta ve hukukumuzda bu ilişkinin yasal zemini belirlenmiş bulunmaktadır. 09.03.2017 ASIL İŞVEREN ALT İŞVEREN ASIL İŞVEREN ALT İŞVEREN ve İLİŞKİSİ Yasanın 2. maddesinde yer alan tanıma göre, Özellikle taşern işlerinde geçerlidir. Örneğin müteahhit yapacağı kapının kapı ve pencere işlerini taşerna bırakabilir. Bir işveren, kendine ait bir işyerinde işçi çalıştırırken, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknljik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde bir başka işverene iş veriyrsa ve bu şekilde asıl işverenin işyerinde iş alan işveren bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştırıyrsa, bu işverene alt işveren, kurulan ilişkiye de asıl işveren alt işveren ilişkisi denir. ASIL İŞVEREN ALT İŞVEREN ve İLİŞKİSİ Alt işveren, üstlendiği işi sözleşme kşulları çerçevesinde, ama kendi adına ve bağımsız bir biçimde yürütür. Çalıştırdığı işçilerle kendi adına iş sözleşmesi yapar, gerekli talimatları verir, işçilere ücretlerini kendisi öder, ücret brdrlarını düzenler ve SSK-SGK primlerini yatırır. Kşulları Asıl işveren Alt işveren ilişkisini varlığından söz edebilmek için bazı kşulların gerçekleşmesi gerekir. Yargıtay a da göre İki işverenin lması, Mal veya hizmet üretimine dair bir işin varlığı, İşçilerin sadece asıl işverenden alınan iş karşılığında çalıştırılması ve Alt işveren, asıl işveren ile yapacağı alt işverenlik sözleşmesini yazılı larak gerçekleştirmek ve kendi işyerinin tescili için bölge müdürlüğüne bildirimde bulunmakla yükümlüdür (Madde 2). Tarafların muvazaalı bir ilişki içine girmemesi gerekir. 1
Kşulları İşyerinde işçi çalıştıran bir asıl işveren lmalı ve iş asıl işverenin işyerinde yapılmalıdır. Bu nedenle anahtar teslim işler, fasn işler, kira sözleşmeleri ile verilen işlerde asıl işveren-alt işveren ilişkisi lmaz. İşin belirli bir bölümünde değil de tamamının bir bütün halinde ya da bölümlere ayrılarak başkalarına devredildiği, işten bu ylla tamamen el çekildiği, sigrtalı çalıştırılmadığı için işveren sıfatının haiz lunmadığı durumlarda ise, bunları devralan kişiler alt işveren, devredenler de asıl işveren larak nitelendirilmeyecektir. Alt işverenin kendisine bağımlı larak çalışan işçileri ve bunları istihdam edeceği bir işyeri lmalıdır. Kşulları İşin, işyerinde yürütülen mal ve hizmet üretimine ilişkin lması gerekir. Örneğin, bir tekstil fabrikasında yapılan işle ilgisi lmayan bir ek inşaat yapımı veya bina narım işinde asıl işveren-alt işveren ilişkisi lmaz. Alt işveren, asıl işverenden aldığı iş için görevlendirdiği işçilerini, sadece bu işyerinde (asıl işverenin işyerinde) çalıştırmalıdır. Alt işveren, bir asıl işverenden sözleşme ile üstlendiği mal veya hizmetin üretimi için belirli bir rganizasyna, uzmanlığa ve hukuksal bağımsızlığa sahip lmalıdır. Kşulları Alt işveren işçilerini asıl işverenin yürüttüğü mal ve hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde (yemek, temizlik, güvenlik, persnel taşıma gibi) çalıştırmalıdır. Asıl İşveren-Alt İşveren İlişkisinde Muvazaa Alt işveren uygulamasının istismar edilmesini ve işçinin haklarını kısıtlama amacına yönelik larak kötüye kullanılmasını önlemek için Yasada belirli bazı hükümler yer almaktadır. Bunların dışında, asıl işin bir bölümündeki işler ancak işletmenin ve işin gereği ile teknljik nedenlerle uzmanlık gerektiren işler lmaları halinde alt işverene verilebilir. Bir hastanedeki labratuvar hizmetleri, bir bankadaki bilgi işlem bölümünün işleri buna örnek gösterilebilir. Muvazaa (danışıklı işlem) larak adlandırılan bu durumlarda asıl işveren-alt işveren ilişkisi kurulamaz. Böyle bir ilişki kurulmuş lsa bile, alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçileri sayılarak işlem görürler. Asıl İşveren-Alt İşveren İlişkisinde Muvazaa Asıl İşveren-Alt İşveren İlişkisinde Muvazaa Muvazaa larak kabul edilen durumlar: Muvazaa larak kabul edilen durumlar (devam): İşletmenin ve işin gereği ile teknljik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerin dışında asıl işin bölünerek alt işverene/alt işverenlere verilmesi; Asıl işverenin işçilerinin alt işverence çalıştırılarak haklarının kısıtlanması; Daha önce işyerinde çalıştırılan bir kimse ile alt işveren ilişkisi kurulması; Asıl işveren işçisi ile alt işveren işçisinin aynı bölümde, aynı anda lsun lmasın birlikte çalıştırılması; Alt işveren işçilerine talimatların asıl işveren tarafından dğrudan verilmesi, Alt işveren işçilerinin işe alınmaları, yerleştirilmeleri, ücretlendirilmeleri, perfrmanslarının değerlendirilmeleri, özlük işlerinin yürütülmesi ve dsyalarının tutulmaları ile işten çıkarılmaları ile ilgili işlemlerin asıl işveren tarafından yapılması. 2
Asıl İşveren Alt İşveren ve İlişkisi İş Kanunu muz Bu ilişkide asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı işyeri ile ilgili larak bu kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf lduğu tplu iş sözleşmesinden dğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte srumludur (m.2) diyerek, asıl işvereni, daha güçsüz lan alt işverenin işçilerini krumakla yükümlü tutmuştur. İhbar, kıdem, kötüniyet ve işe iade snucu işe başlatmama tazminatları ile ücret, fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatili, yıllık izin, ikramiye, prim, yemek yardımı, yl yardımı gibi işçilik hakları. İş Kanunu md. 2 ye göre, İşveren adına hareket eden ve işin, işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan kimselere işveren vekili denir. İşveren vekilinin bu sıfatla işçilere karşı işlem ve yükümlülüklerinden dğrudan işveren srumludur. Bu Kanunda işveren için öngörülen her çeşit srumluluk ve zrunluluklar işveren vekilleri hakkında da uygulanır. (İdari para cezaları) İş Kanunu nun İdari Ceza Hükümleri başlıklı 8. bölümünde işverenlerle birlikte işveren vekilleri için de para cezaları öngörülmüş durumdadır. İş Kanunu md. 2 ye göre, İşveren vekilliği sıfatı işçilere tanınan hak ve yükümlülükleri rtadan kaldırmaz. Sendikalar ve Tplu İş Sözleşmesi Yasası nda işveren vekili kavramı ldukça dar tutulmuştur. Buna göre işveren vekili sıfatı,... işveren adına işletmenin bütününü yönetenleri kapsar. Bu tanımda işveren vekili kavramı çk geniş tutulmuştur. İşletmenin bütününü yöneten kişilerin de esas itibariyle genel müdür unvanı altında çalışan kişiler lduğu söylenebilir. İşveren vekilleri, Sendikalar ve Tplu İş Sözleşmesi Yasası na göre işveren sayılırlar. Sendikalar ve Tplu İş Sözleşmesi Kanunu açısından sadece bir işletmenin genel müdürü işletmenin bütününü yönettiği için işveren vekili iken, Çırak işte çalışma karşılığında bir meslek veya sanatı öğrenen kişidir. Çırak ve stajyer kavramlarına İş Kanununda yer verilmemiştir. İş Kanunu na göre, genel müdür, genel müdür yardımcıları, bölüm müdürü, şefler, yöneticiler ve bunların tümü işveren vekili sayılmaktadır. Diğer bir deyişle çıraklar ve stajyerler İş Sağlığı ve İş Güvenliğine İlişkin Hükümler (md. 77) dışında İş Yasası kapsamında değildirler. İPTAL 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Bunun nedeni, çıraklık ve stajyerliğin knusunun iş görme değil, öğrenme ve eğitim lmasıdır. 3
Bir işyerinde çırakların tabi lacağı kurallar, Mesleki Eğitim Kanunu ile düzenlenmiştir. Mesleki Eğitim Kanununa göre çırak,... çıraklık sözleşmesi esaslarına göre bir meslek alanında mesleğin gerektirdiği bilgi, beceri ve iş alışkanlıklarını iş içerisinde geliştiren kişi.. dir. Yasanın 3. Maddesinde ayrıca aday çırak da tanımlanmıştır. Stajyerin durumu yasalarda açıklığa kavuşturulmuş değildir. Uygulamada görüldüğü gibi, genellikle yüksek öğrenim sırasında bir işyerinde çalışarak daha önce kazanmış lduğu mesleki bilgileri işyerinde uygulamayı ve geliştirmeyi amaçlayan kişiler stajyer larak adlandırılmaktadırlar. Aday çırak ve çıraklar 5510 sayılı Kanunun 5 inci maddesi b bendine göre sigrtalı sayılırlar ve bunlar hakkında sadece iş kazası ve meslek hastalığı ile hastalık sigrtası hükümleri uygulanır. Eğitim yaptığı kurum tarafından staj yapması zrunlu tutulan ya da uygun görülen meslek lisesi ve yükseköğretim kurumu öğrencileri de stajyer larak 5510 sayılı Kanunun 5 inci maddesi b bendine göre, sigrtalı sayılırlar ve bunlar hakkında sadece iş kazası ve meslek hastalığı sigrtası hükümleri uygulanır. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu 25 inci maddesi gereği; yirmi ve üzerinde persnel çalıştıran iş yerlerinde mesleki eğitim gören örgün eğitim öğrencilerine asgari ücretin net tutarının yüzde 30 undan ve yirmiden az persnel çalıştıran iş yerlerinde yüzde 15 inden, aday çırak çalıştıran işyerlerinde ise asgari ücretin yüzde 30 undan aşağı ücret ödenemez. Ücret ödenmesi zrunlu lan stajyerler; mesleki eğitim veren liselerde, özel mesleki eğitim kurumlarında ve mesleki ve teknik eğitim veren yüksekkul veya fakültelerde kuyan öğrencilerdir. 3308 sayılı Kanun kapsamına girmeyen ve de mesleki eğitim görmeyen bir öğrenciye fakültesi veya lisesi stajı zrunlu kşsa bile ücret ödeme zrunluluğu bulunmaz. İşletme - İktisat Fakültesi nde kuyan ya da mesleki nitelikte lmayan düz bir lisede kuyan öğrenci kulu tarafından staja gönderilse dahi 3308 sayılı Kanun kapsamına girmeyeceği için işverenin ücret ödeme yükümlülüğü dğmayacaktır. İşyeri kısaca, işin yapıldığı yer şeklinde tanımlanabilir. İşyerinin amacı mal ve/veya hizmet üretmektir. İş Kanunu Md. 2 İşveren tarafından mal veya hizmet üretmek amacıyla maddi lan ve lmayan unsurlar ile işçinin birlikte örgütlendiği birime denir. İşverenin işyerinde ürettiği mal veya hizmet ile nitelik yönünden bağlılığı bulunan ve aynı yönetim altında örgütlenen yerler (işyerine bağlı yerler) ile dinlenme, çcuk emzirme, yemek, uyku, yıkanma, muayene ve bakım, beden ve mesleki eğitim ve avlu gibi diğer eklentiler ve araçlar da işyerinden sayılır. İşyeri, işyerine bağlı yerler, eklentiler ve araçlar ile luşturulan iş rganizasynu kapsamında bir bütündür. 4
İşyeri kavramına bakıldığında, önce işyerine bağlı yerler, eklentiler ve araçlar arasında hukuki bir bağımlılığın lması, diğer bir deyişle bu yerlerin aynı işverene ait lması gerekir. (Aynı yönetim altında örgütlenme / Yönetimde birlik) Ücret brdrlarının tek elden düzenlenmesi İşçilerin işe giriş çıkışlarının aynı merkezden yapılması Bu yerlerin aynı teknik amaca hizmet etmesi (teknik bağımlılık) (Amaçta birlik) de gerekir. Örneğin, kumaş üreten bir işletmede kumaşın dkunduğu, byandığı, makinalarının tamir ve bakımlarının yapıldığı, nakliye araçlarının bulunduğu ve diğer yardımcı işlerin görüldüğü yerler birbirlerine bağlı ldukları ve aynı amaca hizmet ettikleri için tek bir işyeri sayılırlar. İş görülen yerlerden birinde başka bir işverene yönelik hizmet verilmemesi irtibat bürlarının sadece işverenin fabrikalarında üretilen ilaçların tanıtım ve satış faaliyetlerini yürüttükleri, buralarda başka firmalara ait ilaçların tanıtım ve satım faaliyetinin yapılmadığı. lgusundan hareketle fabrika, şirket merkezi ile bürları tek işyeri kabul edilmiştir. Aynı kişiye ait lan ayrı semtlerdeki iki fırın, iki ayrı rganizasyn teşkil ettiğinden, ayrı iki iş yeridir. Fırın işyeri ile fırın mamullerinin satıldığı büfe nitelikçe bir bütün teşkil ettiği için tek işyeridir. Hem hukuki birlik hem de teknik amaç birliği lacak Bankalarda Genel Müdürlük (Merkez) ile her bir şubeyi, Türk Hava Yllarının Genel Müdürlüğü ile bilet satış yerlerini, Denizcilik şirketine ait her bir gemiyi ayrı ayrı işyeri saymıştır. İşyerinin (Tümünün) veya Bir Bölümünün Devri İşyerinin (Tümünün) veya Bir Bölümünün Devri Devreden ve devralanın birlikte srumluluğu İş sözleşmelerinin bütün hak ve brçlarla devralana geçmesi Madde 6 - İşyeri veya işyerinin bir bölümü hukukî bir işleme dayalı larak başka birine devredildiğinde, devir tarihinde işyerinde veya bir bölümünde mevcut lan iş sözleşmeleri bütün hak ve brçları ile birlikte devralana geçer. İşçinin hizmet süresinin bütünlüğü Madde 6 - Devralan işveren, işçinin hizmet süresinin esas alındığı haklarda, işçinin devreden işveren yanında işe başladığı tarihe göre işlem yapmakla yükümlüdür. işyerini devreden işverenin srumluluğu işçiyi çalıştırdığı süreler ve devir esnasındaki sn ücret seviyesiyle sınırlı larak düşünülmek gerekecektir. Yargıtayımız da içtihatını bu dğrultuda tesis etmiş bulunmaktadır. Madde 6 - Yukarıdaki hükümlere göre devir halinde, devirden önce dğmuş lan ve devir tarihinde ödenmesi gereken brçlardan devreden ve devralan işveren birlikte srumludurlar. Ancak bu yükümlülüklerden devreden işverenin srumluluğu devir tarihinden itibaren iki yıl ile sınırlıdır. Devirden dlayı sözleşmenin feshedilememesi Madde 6 - Devreden veya devralan işveren iş sözleşmesini sırf işyerinin veya işyerinin bir bölümünün devrinden dlayı feshedemez ve devir işçi yönünden fesih için haklı sebep luşturmaz. Devreden veya devralan işverenin eknmik ve teknljik sebeplerin yahut iş rganizasynu değişikliğinin gerekli kıldığı fesih hakları veya işçi ve işverenlerin haklı sebeplerden derhal fesih hakları saklıdır. Dairemizin kökleşmiş kararlarına göre işyeri devri işçiye haklı nedenle fesih imkanı tanımaz. İşyeri devrinin çalışma kşullarını ağırlaştıran bir yönü lup lmadığıbelirlenmelidir. 5
İŞLETME İşletme kavramı, işyerine göre daha geniş bir kavramdır. İşletme, işyerinden farklı larak, iktisadi bir amacın gerçekleştirilebilmesi için bir işverene ait bir veya birden fazla işyerinin örgütlenmesinden luşan bir bütündür. Örneğin; bir bankanın şubeleri veya bir denizcilik şirketinin gemileri aynı işletmenin kapsamına giren birden çk işyerini meydana getirirler. Tekstil firmasının çcuk, kadın ve erkek giysisi üreten fabrikaları birer işyeri, bunların bağlı lduğu tekstil firması ise işletmedir. İşyeri teknik amaca, işletme ise iktisadi amaca hizmet eder. 6