SINAV YETERLİK KOMİSYONUNA BEYAN

SINAV YETERLİK KOMİSYONUNA BEYAN Bu belge ile bu uzmanlık tezindeki bütün bilgilerin akademik kurallara ve etik davranış ilkelerine uygun olarak toplanıp sunduğumu; ayrıca, bu kural ve ilkelerin gereği olarak, çalışmada bana ait olmayan tüm veri, düşünce ve sonuçları andığımı ve kaynağını gösterdiğimi beyan ederim. Emel AZİZOĞLU KÜÇÜK Kültür ve Turizm Uzman Yardımcısı

T.C. KÜLTÜR ve TURİZM BAKANLIĞI KÜLTÜR VARLIKLARI VE MÜZELER GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÖREN YERLERİNİN TEMEL İHTİYAÇ BİRİMLERİ: ANTALYA, KAŞ PATARA ÖRNEĞİ UZMANLIK TEZİ Emel AZİZOĞLU KÜÇÜK Tez Danışmanı Dr. Müge BAHÇECİ NİSAN-2008 ANKARA

ÖNSÖZ Ören yeri olarak adlandırılan, doğal ve tarihi miras alanlarının ziyaretçilere açılması ile birlikte bazı temel ihtiyaçların karşılanmasına yönelik birimlerin oluşturulması sorunu ortaya çıkmaktadır. Bu tez çalışması ile ören yerlerinde; mimari ve malzeme özellikleri açısından ortak konsept anlayışında, işlevsel aparatlarla donatılabilen, nitelikli ve seri üretim avantajıyla maliyeti aza indirgenmiş temel ihtiyaç birimlerinin oluşturulmasına yönelik önerilerin geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Tez çalışmalarım sırasında beni yönlendiren, değerli katkılarını ve sonsuz desteğini benden esirgemeyen danışmanım Dr. Müge BAHÇECİ ye, tez ile ilgili en sıkıntılı zamanlarımda bana büyük katkıda bulunan mesai arkadaşım Kültür ve Turizm Uzman Yardımcısı Defne ÖZALP ve özellikle alan çalışmasında bana eşlik eden eşim Yavuz Emre KÜÇÜK e sonsuz teşekkürler ediyorum. i

İÇİNDEKİLER Sayfa No ÖNSÖZ... i İÇİNDEKİLER...ii KISALTMALAR CETVELİ... iv TABLO CETVELİ... v ŞEKİLLER CETVELİ...vii GİRİŞ... 1 1. BÖLÜM TEMEL İHTİYAÇ BİRİMİ VE ÖREN YERİ KAVRAMI, İLGİLİ TANIMLAR VE İLKE KARARLARI... 3 1.1. Temel ihtiyaç birimi ve ören yeri kavramı... 3 1.2. İlgili tanımlar... 5 1.3. İlgili ilke kararları... 11 2. BÖLÜM TÜRKİYE VE ANTALYA İLİNDEKİ ÖREN YERLERİ VE İSTATİSTİKLERİ 14 2.1. Türkiye geneli... 14 2.2. Türkiye geneli içerisinde Antalya... 15 2.3. Antalya daki ören yerlerinin bağlı oldukları Müze Müdürlükleri... 18 3. BÖLÜM ANTALYA MÜZE MÜDÜRLÜĞÜNE BAĞLI ÖREN YERLERİ 14 3.1. Genel... 19 3.2. Ören yerleri... 21 3.2.1 Perge Ören Yeri... 21 3.2.2 Aspendos (Belkıs) Ören Yeri... 30 3.2.3 Phaselis Ören Yeri... 39 3.2.4 Olympos Ören Yeri... 51 3.2.5 Myra Ören Yeri... 59 3.2.6 St. Nikolas Ören Yeri (Noel Baba Müzesi)... 67 ii

3.2.7 Limyra Ören Yeri... 74 3.2.8 Xanthos Ören Yeri... 79 3.2.9 Termessos Ören Yeri... 87 3.2.10 Patara Ören Yeri... 93 3.3. Genel değerlendirme:... 108 4. BÖLÜM TEMEL İHTİYAÇ BİRİM ÖNERİLERİ VE PATARA ÖREN YERİ... 111 4.1. Patara Ören Yeri nin temel ihtiyaç birimleri ve genel tasarım prensipleri... 111 4.2. Öneri temel ihtiyaç birimleri... 114 4.2.1. Bilet gişesi (BG)... 115 4.2.2. Bekçi kulübesi (BK)... 119 4.2.3. Tuvale birimi (Bay/Bayan)... 123 4.2.4. Satış birimleri (SB)... 129 4.2.4.1. Yiyecek-içecek (büfe) satış birimi (SB-B)... 130 4.2.4.2. Turistik eşya satış birimi (SB-TE)... 131 4.2.5. Soyunma giyinme kabinleri (SGK)... 133 4. 3. Temel ihtiyaç birim modülasyonu... 135 SONUÇ... 144 KAYNAKÇA... 148 ÖZET... 151 ABSTRACT... 153 iii

KISALTMALAR CETVELİ ÇK DÖSİMM GEEAYK KGTKTVTTHY KKUDY KTVKYK KVMGM KVTVKBK ÖÇKKB ÖÇKB : Çevre Kanunu : Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü : Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu : Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik : Kıyı Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik : Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu : Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü : Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu : Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı : Özel Çevre Koruma Bölgesi iv

TABLO CETVELİ Sayfa No Tablo 2.1: Türkiye genelinde sit alanları dağılımı, 2007 yılı verileri... 14 Tablo 2.2: Yıllara göre Türkiye deki ören yerlerine gelen ziyaretçi sayıları... 15 Tablo 2.3: Sit alanlarının Türkiye ve Antalya ili karşılaştırması, 2007 yılı verileri.. 16 Tablo 2.4: Ören yerleri sayısının Türkiye ve Antalya karşılaştırması, 2007 yılı... 16 Tablo 2.5: 2006 yılı Antalya ve Türkiye'ye gelen yabancı ziyaretçi sayıları... 17 Tablo 2.6: 2007 yılı Antalya ve Türkiye'ye gelen yabancı ziyaretçi sayıları... 17 Tablo 2.7: Antalya, Alanya ve Side Müze Müdürlüğüne bağlı ziyarete açık ören yerleri... 18 Tablo 3.1: Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı 13 adet ören yeri ile Türkiye deki ören yerlerinin ziyaretçi bakımından karşılaştırması... 19 Tablo 3.2: Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı 13 adet ören yerinin 2004-2007 yılları arasındaki yıllık ziyaretçi sayıları... 20 Tablo 3.3: Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı 13 adet ören yerinin 2004-2007 yılları arasındaki yıllık ziyaretçi sayıları... 20 Tablo 3.4: Perge Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı... 24 Tablo 3.5: Perge Ören Yeri nin yıllık gelir miktarı... 24 Tablo 3.6: Perge Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007... 24 Tablo 3.7: Aspendos Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı... 32 Tablo 3.8: Aspendos Ören Yeri nin yıllık gelir miktarı... 32 Tablo 3.9: Aspendos Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı... 33 Tablo 3.10: Phaselis Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı.... 41 Tablo 3.11: Phaselis Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı... 42 Tablo 3.12: Olympos Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı... 54 Tablo 3.13: Olympos Ören Yeri nin yıllık gelir miktarı... 54 Tablo 3.14: Olympos Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı... 54 Tablo 3.15: Myra Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı... 61 Tablo 3.16: Myra Ören Yeri nin yıllık gelir miktarı... 61 v

Tablo 3.17: Myra Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı... 62 Tablo 3.18: St. Nikolas Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı... 68 Tablo 3.19: St Nikolas Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı... 69 Tablo 3.20: Limyra Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı... 76 Tablo 3.21: Limyra Ören Yeri nin yıllık gelir miktarı... 76 Tablo 3.22: Limyra Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı... 77 Tablo 3.23: Xanthos Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı.... 81 Tablo 3.24: Xanthos Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı... 81 Tablo 3.25: Termessos Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı.... 89 Tablo 3.28: Termessos Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı... 89 Tablo 3.27: Patara Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı... 99 Tablo 3.28: Patara Ören Yeri nin yıllık gelir miktarı... 100 Tablo 3.29 Patara Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı... 100 vi

ŞEKİLLER CETVELİ Sayfa No Şekil 3.1: Perge Ören Yeri giriş alanının uydu görüntüsü... 25 Şekil 3.2: Perge Ören Yeri Otoparkı... 25 Şekil 3.3: Perge Ören Yeri Tuvaleti... 26 Şekil 3.4: Perge Ören Yeri Tuvaleti... 26 Şekil 3.5: Tuvalet girişindeki turistik eşya satış sergileri... 26 Şekil 3.6: Perge Ören Yeri otoparkı çevresindeki satış tezgahları... 27 Şekil 3.7: Perge Ören Yeri otoparkı çevresindeki satış tezgahları... 27 Şekil 3.7: Yiyecek-içecek ve turistik eşya satışı ile dinlenme alanı olarak düzenlenmiş bölüm... 27 Şekil 3.8: Yiyecek-içecek ve turistik eşya satışı ile dinlenme alanı olarak düzenlenmiş bölüm... 27 Şekil 3.9: Bilet Gişesi-Jandarma-PTT fonksiyonlu hizmet ünitesi... 28 Şekil 3.10: Ören yeri girişindeki turnike sistemi... 28 Şekil 3.11: Turnike sistemi yanındaki eski bilet gişesi... 29 Şekil 3.12: Aspendos Antik Tiyatrosu ve ören yeri girişinin uydu görüntüsü... 33 Şekil 3.13: Otopark giriş ücretinin alındığı prefabrik konteyner... 34 Şekil 3.14: Otopark giriş ücretinin alındığı prefabrik konteyner... 34 Şekil 3.15: Jandarma-güvenlik barakası ve telefon kulübeleri... 34 Şekil 3.16: Jandarma-güvenlik barakası ve telefon kulübeleri... 34 Şekil 3.17: Dinlenme için oturma bankları ve çeşme... 35 Şekil 3-18: Oturma banklarının yanındaki çeşme... 35 Şekil 3.19: Yiyecek-içecek ve turistik eşya satış üniteleri... 36 Şekil 3.20: Antik tiyatroya giriş için bilet gişesi... 36 Şekil 3.21: Bilet gişesi yanındaki giriş turnikesi... 37 Şekil 3.22: Aspendos satış üniteleri... 37 Şekil 3.23: Aspendos satış üniteleri... 37 vii

Şekil 3.24: Aspendos Ören Yeri tuvaleti ve ücret gişesi... 38 Şekil 3.25: Aspendos Ören Yeri tuvaleti ve ücret gişesi... 38 Şekil 3.26: Aspendos Tiyatro içerisindeki DÖSİMM satış birimi... 38 Şekil 3.27: Aspendos Tiyatro içerisindeki DÖSİMM satış birimi... 38 Şekil 3.28: Phaselis Ören Yeri ve yakın çevresini gösterir uydu görüntüsü... 42 Şekil 3.29: Ören yeri girişindeki bilet gişesi... 43 Şekil 3.30: Ören yeri girişindeki bilet gişesi... 43 Şekil 3.31: Ören yeri çıkışındaki eski bilet gişesi... 44 Şekil 3.32: Karşılama Merkezi nin ören yeri girişinden görünümü... 44 Şekil 3.33: Karşılama Merkezi... 45 Şekil 3.34: Karşılama Merkezi... 45 Şekil 3.35: Ahşap satış ünitesi ve çevresinin görünümü... 46 Şekil 3.36: Satış ünitesi... 46 Şekil 3.37: Hareketli satış standları... 47 Şekil 3.38: Sahil kısmındaki satış üniteleri ve oturma yerleri... 48 Şekil 3.39: Sahil kısmındaki satış üniteleri ve oturma yerleri... 48 Şekil 3.40: Phaselis Ören Yeri tuvaleti... 49 Şekil 3.41: Phaselis Ören Yeri tuvaleti... 49 Şekil 3.42: Duşların bulunduğu duvar... 50 Şekil 3.43: Tuvaletin içeriden görünümü... 50 Şekil 3.44: Tuvaletin içeriden görünümü... 50 Şekil 3.45: Olympos Ören Yeri nin sahile giden patikası... 55 Şekil 3.46 : Jandarma kulübesi-bilet gişesi ve tuvalet... 56 Şekil 3.47: Satış üniteleri... 56 Şekil 3.48: PVC bilet gişesi... 57 Şekil 3.49: Sahildeki kullanıcılar için yapılmış tuvalet... 57 Şekil 3.50: Myra Ören Yeri giriş alanının uydu görüntüsü... 62 Şekil 3.51: Myra Ören Yeri otoparkı... 63 Şekil 3.52: Ören yeri girişindeki satış tezgahlarının yerleşimi... 63 Şekil 3.53: Çeşitli satış tezgahları... 64 Şekil 3.54: Ören yeri girişinde bulunan bilet gişesi... 64 Şekil 3.55: Biletli geçiş ve turnike sistemi... 65 viii

Şekil 3.56: Ören yeri tuvaleti... 65 Şekil 3.57: Ören yeri bekçisini ikamet ettiği lojman yapısı... 66 Şekil 3.58: Turnikenin boş ve dolu olduğu zaman... 67 Şekil 3.59: Turnikenin boş ve dolu olduğu zaman... 67 Şekil 3.60: St. Nikolas Ören Yeri giriş alanının uydu görüntüsü... 69 Şekil 3.61: St. Nikolas Kilisesi nin yoldan görünümü... 70 Şekil 3.62: Bilet gişesi... 71 Şekil 3.63: Kilise girişindeki dik rampa ve turnike sistemi... 71 Şekil 3.64: Kilise girişindeki satış tezgahları... 72 Şekil 3.65: Ören yeri bahçesi ve tuvaletin konumu... 72 Şekil 3.66: Ören yeri tuvaletinin dışarıdan ve içeriden görünümü... 73 Şekil 3.67: Ören yeri tuvaletinin dışarıdan ve içeriden görünümü... 73 Şekil 3.68: Ören yeri bekçi kulübesi... 77 Şekil 3.69: Ören yeri bekçi kulübesi... 77 Şekil 3.70: Ören yeri bekçi kulübesi,... 78 Şekil 3.70: Xanthos Ören Yeri giriş alanının uydu görüntüsü... 82 Şekil 3.71: Xanthos Ören Yeri nin otoparkı,... 82 Şekil 3.72: Dinlenme alanının otoparktan görünüşü... 83 Şekil 3.73: Dinlenme alanı... 83 Şekil 3.74: Bilet ücretinin alındığı yapı... 84 Şekil 3.75: Dondurma-içecek satış ünitesi... 84 Şekil 3.76: Hareketli kart ve broşür satış tezgahları... 84 Şekil 3.77: Hareketli kart ve broşür satış tezgahları... 84 Şekil 3.78: Ören yeri tuvaleti... 85 Şekil 3.79: Ören yeri tuvaleti ve dondurma-içecek satış ünitesi... 85 Şekil 3.80: Bilgi panoları ve tabelalar... 86 Şekil 3.81: Bilgi panoları ve tabelalar,... 86 Şekil 3.83: Termessos Ören Yeri giriş alanının uydu görüntüsü... 90 Şekil 3.84: Termessos Ören Yeri giriş alanına bakış... 90 Şekil 3.85: Termessos Ören Yeri bilet gişes... 91 Şekil 3.86: Ören yeri tuvaletinin dıştan görünümü... 92 Şekil 3.87: Tuvaletin iç görünümü8... 92 ix

Şekil 3.88: Bakanlar Kurulu Kararınca uygun görülen Patara Ö.Ç.K. B. sınırları... 96 Şekil 3.89: Patara ÖÇKB arazi kullanım paftası, Patara ÖÇKB Yönetim Planı... 98 Şekil 3.90: Patara ÖÇKB mekansal düzenleme paftası, Yönetim Planı... 98 Şekil 3.91: Patara ÖÇKB mekansal düzenleme paftası, Yönetim Planı... 99 Şekil 3.92: Patara Ören Yeri giriş alanının uydu görüntüsü... 101 Şekil 3.93: Patara Antik Kenti giriş kapısı... 102 Şekil 3.94: Sahil girişindeki kullanılmayan lokanta... 102 Şekil 3.95: Sahil girişindeki kullanılmayan lokanta... 102 Şekil 3.96: Sahil girişindeki tuvalet... 103 Şekil 3.97: Tuvaletin yanındaki satış tezgahları,... 103 Şekil 3.98: Ahşap yaya yolu ve sağdaki bekçi kulübesi... 104 Şekil 3.99: Sahildeki bekçi kulübesi... 104 Şekil 3.99: Sahildeki bekçi kulübesi... 105 Şekil 3.100: Yiyecek-içecek ve dinlenme ünitesi... 105 Şekil 3.101: Yiyecek-içecek ve dinlenme ünitesi... 105 Şekil 3.101: İdari ofis, seyir terası ve dinlenme ünitesi... 106 Şekil 3.102: İdari ofis, seyir terası ve dinlenme ünitesi... 106 Şekil 3.103: Soyunma kabini ve duş ünitesi... 106 Şekil 3.104: Soyunma kabini ve duş ünitesi... 106 Şekil 3.105: Duş ünitesi... 107 Şekil 3.105: Bay-Bayan tuvaleti... 107 Şekil 4.1: Bilet gişesi planı (BG)... 115 Şekil 4.2: Bilet gişesi BB Kesiti (BG)... 116 Şekil 4.3: Bilet gişesinin ön görünüşü (BG)... 116 Şekil 4.4: Tuvaletli bilet gişesi planı (BG-T)... 117 Şekil 4.5: Tuvaletli bilet gişesinin sağ görünüşü (BG-T)... 117 Şekil 4.6: Tuvalet ve konaklamalı bilet gişesi planı (BG-K)... 118 Şekil 4.7: Tuvalet ve konaklamalı bilet gişesinin sol yan görünüşü (BG-K)... 118 Şekil 4.8: Tuvalet ve konaklamalı bilet gişesinin ön görünüşü (BG-K)... 119 Şekil 4.9: Bekçi kulübesi planı (BK)... 120 Şekil 4.10: Bekçi kulübesinin ön görünüşü (BK)... 120 Şekil 4.11: Tuvaletli bekçi kulübesi planı (BK-T)... 121 x

Şekil 4.12: Tuvaletli bekçi kulübesinin sol görünüşü (BK-T)... 121 Şekil 4.13: Tuvalet ve konaklamalı bekçi kulübesi planı (BK-TK)... 122 Şekil 4.14: Tuvalet ve konaklamalı bekçi kulübesinin ön görünüşü (BK-TK)... 122 Şekil 4.15: Tuvalet ve konaklamalı bekçi kulübesinin sağ yan görünüşü (BK-TK) 123 Şekil 4.16: Bay tuvaleti için önerilen kabin modülleri, (TB)... 124 Şekil 4.17: Bayan tuvaleti için önerilen kabin modülleri, (T-BYN)... 124 Şekil 4.18: Bay tuvaleti çekirdek ünitesi, (T-B)... 125 Şekil 4.19: Bayan tuvaleti çekirdek ünitesi, (T-BYN)... 126 Şekil 4.20: Engelli bay tuvaleti çekirdek ünitesi, (T-BE)... 126 Şekil 4.21: Engelli bayan tuvaleti çekirdek ünitesi, (T-BYNE)... 127 Şekil 4.22: Tuvalet A-A kesiti... 127 Şekil 4.23: Tuvalet (bay) sol yan görünüşü, (T-B)... 128 Şekil 4.24: Tuvalet (bay) sol yan görünüşü, (T-B)... 128 Şekil 4.25: Tuvalet (bay) sol yan görünüşü, (T-B)... 129 Şekil 4.28: Yiyecek-içecek satış birimi çekirdek ünitesi, (SB-B)... 130 Şekil 4.27: Yiyecek-içecek satış birimi çekirdek ünitesi C-C kesiti, (SB-B)... 131 Şekil 4.28: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesi ön görünüşü (Tekli modül). 132 Şekil 4.29: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesi ön görünüşü(tekli modül).. 132 Şekil 4.30: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesi (İkili modül), (SB-TE)... 132 Şekil 4.31: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesi ön görünüşü (İkili modül),.. 133 Şekil 4.32: Soyunma-giyinme kabini çekirdek ünitesi, (SGK)... 134 Şekil 4.33: Soyunma-giyinme kabini dörtlü modül, (SGK)... 134 Şekil 4.34: Soyunma-giyinme kabini dörtlü modül görünüşü, (SGK)... 134 Şekil 4.35: Bay ve bayan tuvalet birimlerinin farklı tipteki planlaması ve genişleme yönleri ile birlikte ihtiyaca göre konulabilecek gişe yerleşim planı... 136 Şekil 4.36: Bay ve bayan tuvalet birimlerinin farklı tipteki planlaması ve genişleme yönleri ile birlikte ihtiyaca göre konulabilecek gişe yerleşim planı... 136 Şekil 4.37: Bay ve bayan tuvalet birimlerinin farklı tipteki planlaması ve genişleme yönleri... 137 Şekil 4.38: Yiyecek-içecek satış birimi çekirdek ünitesinin çevresinde oluşturulan dinlenme- toplanma alanı planlaması... 138 Şekil 4.39: Şekil 141 in önden görünüşü... 138 xi

Şekil 4.40: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesi (Tekli modül), (SB-TE)... 139 Şekil 4.41: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesinin farklı birleşim tipleri... 139 Şekil 4.42: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesinin sağ görünüşü... 140 Şekil 4.43: Turistik eşya satış biriminin tekli-ikili ve üçlü modül görünüşleri... 140 Şekil 4.44: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesi (İkili modül), (SB-TE)... 141 Şekil 4.45: Soyunma-giyinme kabini çekirdek ünitesi ve farklı modülasyonları... 141 Şekil 4.46: Soyunma-giyinme kabini çekirdek ünitesi ve farklı modülasyonları... 141 Şekil 4.47: Soyunma-giyinme kabini çekirdek ünitesi ve farklı modülasyonları... 141 Şekil 4.48: Ahşap panjur üzerine takılabilen broşürlük önerisi (AA kesiti)... 142 Şekil 4.49: Ahşap panjurun broşürlük takılmış açık durumu (görünüş)... 143 Şekil 4.50: Ahşap panjurun broşürlük takılmış açık ve kapalı durumu (plan)... 143 xii

GİRİŞ Ören yerleri, bölgesel ve zamansal farklılıkları ile değişik uygarlıkların yaşadığı ve insanlığın ortak miras alanlarından biridir. Türkiye de 9161 civarında arkeolojik sit alanı, kentsel sit alanı, doğal sit alanı, tarihi sit alanı, diğer sit alanları (üst üste sit alanları), kentsel arkeolojik sit alanı olmak üzere altı çeşit sit alanı saptanmıştır. Bakanlığımıza bağlı ve ziyarete açık ören yeri sayısı ise 134 adettir. Böylesine zengin bir kültürel mirasa sahip olan Türkiye de eğitimsizlik, duyarsızlık ve yanlış planlama, ziyaretçi yoğunluğu sonucu ören yerleri tahribata uğramaktadır. Yitirilen bu varlıkların korunması ancak kamuoyunun bilinçlenmesi ve bu eserlere karşı ilgi göstermesi, benimsemesi ile gerçekleşebilir. Bu nedenle ören yerlerinin ziyarete açılabilmesi için tanıtım ve sergileme etkinliklerinin yaşama geçirilmesi gerekmektedir. Bu kapsamda; ziyaretçi ihtiyaçlarının karşılanabileceği temel ihtiyaç birimlerinin oluşturulmasına gerek duyulmaktadır. Gerçekleştirilen tez çalışması ile ülkenin kültürel zenginliğinin göstergelerinden biri olan ve 134 adedi Bakanlığımıza bağlı olarak ziyarete açık ören yerlerindeki ziyaretçilerin ihtiyaç duyduğu temel ihtiyaç birimlerinin ortak konsept çerçevesinde tanımlanmasının gerekliliğini ortaya çıkartarak, birim önerilerinin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Çalışmanın ilk iki bölümünde teorik bilgilere yer verilmiştir. Birinci bölümde temel ihtiyaç birimi ve ören yeri kavramı ile bunlara ilişkin yapılan araştırmalardan örnekler verilmiştir. Bu bölümün devamında ise tez anlatımı esnasında karşılaşılan kavramlar, terimler ve ilke kararları yürürlükteki ilgili mevzuatlar çerçevesinde tanımlanmıştır. İkinci bölümde ise Türkiye deki sit alanı çeşitleri ve sayıları ile ören yerleri hakkında genel ve sayısal bilgiler aktarılmıştır. Daha sonra Türkiye ve Antalya daki

ören yeri sayıları ile buralara gelen ziyaretçi sayıları karşılaştırılmış, Antalya nın ören yeri zenginliği bakımından önemi vurgulanmıştır. Bu bölümün son kısmında da Antalya daki ören yerlerinin bağlı bulundukları müzeler ve bunların son dört yıldaki ziyaretçi sayıları ile yıllık gelir miktarları tablolar halinde gösterilmiştir. Tez, birbirine yakın ve ziyarete açık sayıca fazla ören yerine sahip olduğu için Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı ören yerleri biçiminde sınırlandırılmıştır. Tez çalışmasının üçüncü bölümde Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı ve ziyarete açık 13 adet ören yerinden Perge, Aspendos, Phaselis, Olympos, Myra, St. Nikolas, Limyra, Xanthos, Termessos ve Patara Ören Yeri gibi incelenebilen 10 adedi ile ilgili sorunlar ve tespitlere yer verilmiştir. Mahallinde gerçekleştirilen ziyaretlerde, mevcut durum tespiti yapılmış, temel ihtiyaç birimleri fotoğrafla belgelenmiş, konuya ilişkin ilgili yerlerle görüşülmüş ve sorunlar belirlenmiştir. Bu bölümdeki tez anlatımında ören yerleri tarihçesi, mevcut durumu ve sorunları çerçevesinde tek tek aktarılmış ve bölüm sonunda sorunlara ilişkin genel bir değerlendirme yapılmıştır. Dördüncü bölümde ise bir önceki bölümdeki genel değerlendirmeler ışığında standardize edilmesi gerektiği sonucundan yola çıkılarak geliştirilen temel ihtiyaç birimi önerilerinin, tez örneklemini oluşturan Patara Ören Yeri özelinde anlatımı sağlanmıştır. Önerilen temel ihtiyaç birimleri Patara Ören Yeri için oluşturulan ihtiyaç programı kapsamında, mekansal kurgu, malzeme ve yapım sistemi ile birlikte modülasyon çeşitlemeleri başlıkları altında irdelenmiş ve şekillerle anlatılmıştır. Sonuç bölümünde ise, sit alanı ve ören yeri açısından zengin ülkemizin sahip olduğu değerlere sahip çıkmak adına ziyarete açık ören yerlerinde genel bir düzenlenmeye gidilmesinin önemi vurgulanmış ve buna ilişkin Patara Ören Yeri ile birlikte diğer ören yerlerine ilişkin öneriler getirilmiştir. 2

1. BÖLÜM TEMEL İHTİYAÇ BİRİMİ VE ÖREN YERİ KAVRAMI, İLGİLİ TANIMLAR VE İLKE KARARLARI 1.1. Temel ihtiyaç birimi ve ören yeri kavramı Ören yeri, 5226 sayılı kanun ile değişik 2863 sayılı KTVK Kanunu nda tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli uygarlıkların ürünü olup, topografik olarak tanımlanabilecek derecede yeterince belirgin ve mütecanis özelliklere sahip, aynı zamanda tarihsel, arkeolojik, sanatsal, bilimsel, sosyal veya teknik bakımlardan dikkate değer, kısmen inşa edilmiş, insan emeği kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği alanlardır. biçiminde tanımlanmaktadır. Türkiye de Bakanlığımıza bağlı ve ziyarete açık 134 adet ören yeri mevcut olup, ziyarete açılan ören yerlerinde ziyaretçilerin ihtiyaç duyacağı bazı temel birimlerin oluşturulması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu noktadan hareketle; ziyarete açılan ören yerlerinde, ziyaretçilerin WC, bilet gişesi, bekçi kulübesi, yiyecek-içecek eşya satış ve dinlenme ünitesi, turistik eşya satış ünitesi, duş ve soyunma kabinleri gibi temel ihtiyaçlarını karşılamak için oluşturulan birimler, çalışma kapsamında temel ihtiyaç birimi olarak tanımlanmıştır. Turnike, güvenlik kulübesi gibi birimler ise yardımcı hizmet birimleri olarak değerlendirmeye alınmıştır. Temel ihtiyaç birimleri, yerel mevzuat ile yerli ve yabancı çeşitli makalelerde temel hizmet ünitesi, günübirlik turizm tesisleri, servis üniteleri, ziyaretçi ihtiyaç

birimleri gibi farklı biçimlerde ifade edilmektedir. Bu yapılara ilişkin ülkemiz mevzuatındaki bazı kavramlar Bölüm 1.2 deki ilgili tanımlar kısmında anlatılmaktadır. Çalışma kapsamında gerçekleştirilen araştırmalardaki yerel kaynaklarda temel ihtiyaç birimlerinin ne olduğu ve genel anlamda ihtiyaç birimi kavramı konusunda herhangi bir bilgiye ulaşılamamıştır. Temel ihtiyaç birimi veya değişik tanımlamalarla hizmet birimlerine ilişkin tanımlamalar sadece Bölüm 1.3. de yer verilen ilke kararlarında yer almaktadır. Ancak bu ilke kararlarında da yapılaşma detayına, malzeme biçim ve özelliklerine dair detay tanımlara yer verilmemiştir. Bu nedenle ziyarete açık ören yerinin ihtiyacı ile ilgili konularda kazı başkanlığı ve/veya ören yerinin bağlı bulunduğu müze uzmanları tarafından kararlar verilmektedir. Böylesine bir kurgu da çalışmanın 3. bölümündeki örneklemelerde anlatılan farklı birimlerin alanda yarattığı karmaşayı ortaya çıkartmaktadır. Ancak arkeolojik alan ve temel ihtiyaç birimleri ile ilgili yapılan yabancı kaynak araştırmalarında ise konunun daha genel kapsamda, bütüncül bir anlayışla ele alındığı görülmektedir. Arkeolojik alanın koruma, bakım, onarım ve kullanma koşulları ile ziyaretçiye açılmasına ilişkin standart ve kriterler ise hazırlanan arkeolojik alan yönetim planı kavramı içerisinde geçmektedir. Avrupa Komisyonunun Şubat 2006 tarihinde hazırladığı 30/4 sayılı Kentsel Arkeolojik Sit Alanlarında Geliştirilen Projelerin Yönetimi İçin Pratik Kılavuz (A practical guide for the management of enhancement projects on urban archaeological sites) başlıklı raporunda; arkeolojik alanın koruma-kullanma koşulları bir işletme modeli biçiminde ele alınmış ve buna ilişkin çeşitli standartlar tanımlanmıştır. Bu raporda arkeolojik alanın ve ziyaretçilerin ihtiyaçlarının belirlenme koşulları ile bunlar için yapılması gerekli projeleri gerçekleştirecek birimlerin oluşumu bazında çözüm önerileri getirilmiştir. 4

Bu çalışmanın yanı sıra; Kanada Parkları Ulusal Ofisi nin (Parks Canada National Office) 2007 yılında yayımladığı Arkeolojik Sit Alanlarının Konservasyonu için Standartlar ve Kılavuzlar (Standarts and Guidelines for the Conservation of Archeological Sites) başlıklı araştırmasında alanların yönetim planlarının oluşturulmasının gerekliliğinin yanı sıra daha çok uygulamaya yönelik kavramlara yer verilmiştir. Araştırmada arkeolojik sitler 5226 sayılı Kanun ile değişik 2863 sayılı Koruma Kanunu ve ilgili mevzuatta da belirtildiği gibi farklı çeşitleri ile tanımlanmış ve bunların her birine yönelik alan yönetimi ile arkeolojik eserlerin koruma-restorasyon ve konservasyon yöntemleri açısından belirli standartlar önerilmiştir. Bununla birlikte alandaki yürüme yolları, yönlendirmeler ve yapımı gerekli birimler için belirli yapım kriterleri getirilmiştir. Bahsi geçen kriterler çerçevesinde yapıların, kolaylıkla monte ve demontesi sağlanabilecek, eklenti ve kapasite arttırımına gidilebilecek bir yapım tekniği ile alan özelliklerine ters düşmeyecek bir yapı malzemesine sahip olmasının gerekliliğinden bahsedilmektedir. Tez çalışmasının 4. bölümünde aktarılan temel ihtiyaç birim önerilerindeki tasarım kriterleri de mevzuattaki ilke kararlarının detaylı kriterlerle belirlenmese de ören yerindeki hizmet birimlerinin yapım mantığı ve yukarıdaki araştırmada ifade edilen kriterlere benzer bir çerçevede geliştirilmiştir. 1.2. İlgili tanımlar Bu bölümde tez çalışması içerisinde yer alan bazı tanım ve kavramlar, ilgili mevzuatlarda ifade edildiği biçimleri ile tanımlanmaktadır. 5

Günübirlik turizm tesisleri Kamping ve konaklama ünitelerini içermeyen duş, gölgelik, soyunma kabini, WC, kafe-bar, pastane, lokanta, çayhane, açık spor alanları, spor tesisleri, golf alanları, açık gösteri ve eğlence alanları, lunapark, fuar, su oyunları parkı ve 20 m2 yi geçmeyen sergi ve satış ünitelerini içeren yapı ve tesislerdir. (3621 Sayılı KKUDY, Madde 4) Sahil şeridi Deniz, tabii ve suni göllerinin kıyı kenar çizgisinden itibaren kara yönünde yatay olarak en az 100 metre genişliğinde alandır. İki bölümden oluşan bu alan kullanım amacı ve doğal eşiklere göre belirlenir. Sahil şeridinin birinci bölümü; Sahil şeridinin tümü ile sadece açık alanlar olarak düzenlenen; yeşil alan, çocuk bahçesi, gezinti alanları, dinlenme alanları, dinlenme ve bu Yönetmelikte tanımlanan rekreaktif alanlardan ve yaya yollarından oluşan, kıyı kenar çizgisinden itibaren, kara yönünde yatay olarak 50 metre genişliğinde belirlenen bölümüdür. (3621 Sayılı KKUDY, Madde 4) Kıyıda yapı Kıyılarda ayrıcı uygulama imar planı yapılmadan sabit olmayan duş, gölgelik, soyunma kabini aralarında en az 150 metre mesafe olmak kaydı ile 6 m² yi 6

geçmeyen büfe ve kirletici etkisi olmayan fosseptik yapımını gerektirmeyen seyyar tuvalet ve ahşap iskeleler yapılabilir. (3621 KKUDY, Madde 13) Çevre düzenleme projesi Ören yerlerinin arkeolojik potansiyelini koruyacak şekilde, denetimli olarak ziyarete açmak, tanıtımını sağlamak, mevcut kullanım ve dolaşımdan kaynaklanan sorunlarını çözmek, alanın ihtiyaçlarını çağdaş, teknolojik gelişmelerin gerektirdiği donatılarla gidermek amacıyla her ören yerinin kendi özellikleri göz önüne alınarak hazırlanacak 1/500, 1/200 ve 1/100 ölçekli düzenleme projeleridir. (5226 sayılı kanun ile değişik 2863 sayılı KTVK Kanunu) Kültür varlıkları Tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim, kültür, din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde, yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır. (5226 sayılı kanun ile değişik 2863 sayılı KTVK Kanunu) Tabiat varlıkları Jeolojik devirlerle, tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli, yer üstünde, yer 7

altında veya su altında bulunan değerlerdir. (5226 sayılı kanun ile değişik 2863 sayılı KTVK Kanunu) Sit Tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup, yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik, mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır. (5226 sayılı kanun ile değişik 2863 sayılı KTVK Kanunu) Kentsel sit Mimari, mahalli, tarihsel, estetik ve sanat özelliği bulunan ve bir arada bulunmaları sebebiyle teker teker taşıdıkları kıymetten daha fazla kıymeti olan, kültürel ve tabii çevre elemanlarının (yapılar, bahçeler, bitki örtüleri, yerleşim dokuları, duvarlar) birlikte bulundukları alanlardır.( 5226 sayılı kanun ile değişik 2863 sayılı KTVK Kanunu, KGTKTVTTHY) Tarihi sit Önemli tarihi olayların cereyan ettiği ve bu sebeple korunması gerekli yerlerdir. (5226 sayılı kanun ile değişik 2863 sayılı KTVK Kanunu, KGTKTVTTHY) 8

Arkeolojik sit Antik bir yerleşmenin veya eski bir medeniyetin kalıntılarının bulunduğu yer veya su altında bilinen veya meydana çıkarılan korunması gerekli alanlardır. (5226 sayılı kanun ile değişik 2863 sayılı KTVK Kanunu KGTKTVTTY) I. Derece arkeolojik sit Korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. (KTVKYK nun 05.11.1999 tarih ve 658 sayılı İlke Kararı) II. Derece arkeolojik sit Korunması gereken, ancak koruma ve kullanma koşulları koruma kurulları tarafından belirlenecek, korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. (KTVKYK nun 05.11.1999 tarih ve 658 sayılı İlke Kararı) III. Derece arkeolojik sit Koruma - kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek arkeolojik alanlardır. (KTVKYK nun 05.11.1999 tarih ve 658 sayılı İlke Kararı) 9

Kentsel arkeolojik sit Arkeolojik sitlerle, 2863 sayılı Yasanın 6. maddesinde tanımlanan korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarını içeren ve aynı yasa maddesi gereği korunması gerekli kentsel dokuların birlikte bulunduğu alanlardır. (KTVKYK nun 05.11.1999 tarih ve 658 sayılı İlke Kararı) Tabii sit İlginç özellik ve güzelliklere sahip olan ve ender bulunan korunması gerekli alanları ve taşınmaz tabiat varlıklarını, (5226 sayılı kanun ile değişik 2863 sayılı KTVK Kanunu, KGTKTVTTHY) Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı Çevrenin korunması amacıyla; Ülke ve dünya ölçeğinde ekolojik önemi olan, çevre kirlenmeleri ve bozulmalarına duyarlı toprak ve su alanlarını, biyolojik çeşitliliğin, doğal kaynakların ve bunlarla ilgili kültürel kaynakların gelecek kuşaklara ulaşmasını emniyet altına almak üzere gerekli düzenlemelerin yapılabilmesi amacıyla, Özel Çevre Koruma Bölgesi olarak tespit ve ilan etmeye, bu alanlarda uygulanacak koruma ve kullanma esasları ile plan ve projelerin hangi bakanlıkça hazırlanıp yürütüleceğini belirlemeye Bakanlar Kurulu yetkilidir. (2872 sayılı kanun ile değişik 5491 sayılı ÇK, Madde 9) 10

Koruma Yüksek Kurulu Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve restorasyonuyla ilgili işlerde uygulanacak ilkeleri belirlemek, koruma bölge kurulları arasında gerekli koordinasyonu sağlamak, uygulamada doğan genel sorunları değerlendirerek görüş vermek suretiyle, Bakanlığa yardımcı olmak amacıyla, 17.06.1987-3386/12 md.)nın 53. maddesinde belirtilen meslek adamlarından oluşan kuruldur. Milli Park Bilimsel ve estetik bakımından, milli ve milletlerarası ender bulunan tabii ve kültürel kaynak değerleri ile koruma, dinlenme ve turizm alanlarına sahip tabiat parçalarıdır. (2873 sayılı Milli Parklar Kanunu) 1.3. İlgili ilke kararları Bu bölümde arkeolojik alanlar ve ören yerlerindeki yapıların düzenlenme koşulları ile temel ihtiyaç birimlerinin oluşturulmasına ilişkin Koruma Yüksek Kurulu tarafından belirlenmiş ilke kararları anlatılmaktadır. Arkeolojik Sitler Koruma ve Kullanma Koşulları bu alanlar içerisinde yer alan ören yerlerinde gezi yolu düzenlemesi, meydan tanzimi, açık otopark, WC, bilet gişesi, bekçi kulübesi gibi ünitelerin 11

koruma kurulundan izin alınarak yapılabileceğine (KTVKYK nun 05.11.1999 tarih ve 658 sayılı İlke Kararı) İlke kararı Özel Çevre Koruma Bölgelerinde yer alan I., II. ve III. derece arkeolojik sitlerde ihtiyaç duyulan ve Kıyı Kanunun Uygulanmasına Dair Yönetmeliğin 13. maddesinin c) bendinde belirtilen hizmet noktalarından WC, duş, soyunma kabinden oluşan bir ünite ile gölgelik ve ahşap iskelenin; Anılan Yönetmelikte belirtilen büyüklükleri aşmayan, temelsiz, kalıcı olmayan ve yöresel yapı özelliklerini taşıyan, koruma kurulunun uygun göreceği yerde varsa kazı başkanının görüşleri alınarak, Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığınca sunulacak vaziyet planı ve projelerin, koruma kurulunca onaylanması gerekmektedir. (KTVKYK nun 17.12.2003 tarih ve 701 sayılı İlke Kararı) İlke kararı I. ve II. derece arkeolojik sit alanlarındaki ören yerlerinde açığa çıkarılan taşınır kültür varlıklarının alana yönelik işlevsel bağlarının kurulabilmesine olanak sağlamak üzere mahallinde korunması ve değerlendirilmesine yönelik bilimsel faaliyetler kapsamında; muhafaza, bakım, onarım, restorasyon, teşhir-tanzim ve tanıtımlarına yönelik Kültür ve Turizm bakanlığınca ihtiyaç duyulan kapalı ve açık sergi mekanları ile ziyaretçilere hizmet verecek giriş ünitesi (güvenlik odası, bilet gişesi, WC vb.), açık otopark ve mobil satış üniteleri düzenlemelerinin varsa kazı heyetinin bilimsel görüşleri ve raporları doğrultusunda tespit edilen, yerleşmelerin bütünlüğünü bozmayan alanlarda ilgili Koruma Bölge Kurulunu özel izni ile yapılabileceğine, 12

Uygulama öncesinde ören yerinin yakın çevresinin işlevsel bütünlüğü içinde etkin bir şekilde korunması ve yaşatılmasına yönelik alan kullanım ve düzenleme kararlarını içeren 1/500 ölçekli Çevre Düzenleme Projesi ile ön izin alınmasına, buna bağlı olarak düzenlenecek kapalı ve açık mekanların işlev yerleşme, yapılaşma, estetik ve peyzaj düzenleme koşulları ile kapasitelerinin sergiye konu eserler sergi mekanlarının mahal listeleri ile alana yönelik araştırma, kazı, restorasyon ve çevre düzenleme raporları çerçevesinde Koruma Bölge Kurulunca belirlenmesine, açık alan düzenlemelerinin onaylı 1/200, mimari mekanların 1/50 ve daha alt ölçekli uygulama projeleri ile uygulanabileceğine (KTVKYK nun 03.05.2006 tarih ve 714 sayılı İlke Kararı) İlke kararı Özel Çevre Koruma Bölgelerinde yer alan I., II. ve III. derece arkeolojik sitlerdeki uygulamalar için 17.12.2003 tarih ve 701 sayılı ilke kararı ile getirilen koşulların, bu bölgeler dışındaki kıyılarda yer alan ve koruma bölge kurullarınca onaylı koruma amaçlı imar planları bulunan arkeolojik sitlerde de uygulanabileceğine, Özel Çevre Koruma Bölgelerinde ve bu alanlarda ihtiyaç duyulan ve Kıyı Kanunun Uygulanmasına Dair Yönetmeliğin 13. maddesinin c) bendinde belirtilen hizmet noktalarından WC, duş, soyunma kabini, mobil satış üniteleri ile gölgelik ve ahşap iskelenin, korunması gerekli değerin taşıma kapasitesi göz önüne alınarak anılan Yönetmelikte belirtilen büyüklükleri aşmamak ve aralarında en az 150 m mesafe olmak kaydıyla, temelsiz, kalıcı olmayan ve yöresel yapı özelliklerini taşıyan, koruma kurulunun uygun göreceği yerde varsa kazı başkanının görüşleri alınarak hazırlanacak projelerin, koruma kurulunca onaylanması gerekmektedir. (KTVKYK nun 03.05.2006 tarih ve 715 sayılı İlke Kararı) 13

2. BÖLÜM TÜRKİYE VE ANTALYA İLİNDEKİ ÖREN YERLERİ VE İSTATİSTİKLERİ 2.1. Türkiye geneli Zengin bir kültürel ve arkeolojik mirasa sahip olan ülkemizde, Bakanlığımızın 2007 yılı verilerine göre; 7272 Arkeolojik Sit Alanı, 1122 adet Doğal Sit Alanı, 210 adet Kentsel sit alanı, 138 adet tarihi sit alanı, 381 adet üst üste sit alanı ve 38 adet kentsel arkeolojik sit alanı olmak üzere toplamda 9161 adet sit alanı mevcuttur. (Tablo 2.1) Tablo 2.1: Türkiye genelinde sit alanları dağılımı, 2007 yılı verileri Kaynak: http://www.kulturvarliklari.gov.tr/belgegoster.aspx?f6e10f8892433cff0 3077CA1048A183464FCDB8C1B1E6E40, 21.12.2008

Sit alanı çeşitlerinden biri olarak kabul edilen ören yeri; 5226 sayılı kanun ile değişik 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nda; tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli uygarlıkların ürünü olup, topoğrafik olarak tanımlanabilecek derecede yeterince belirgin ve mütecanis özelliklere sahip, aynı zamanda tarihsel, arkeolojik, sanatsal, bilimsel, sosyal veya teknik bakımlardan dikkate değer, kısmen inşa edilmiş, insan emeği kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği alanlar biçiminde tanımlanmaktadır. 2007 yılı verilerine göre Bakanlığımıza bağlı 97 adet Müze Müdürlüğü ve bu müdürlüklere bağlı 185 adet birim ve 134 adet ören yeri bulunmakta olup bunların 2004, 2005, 2006 ve 2007 yıllarındaki ziyaretçi sayıları (Tablo 2.2) de gösterildiği gibidir. Tablo 2.2: Yıllara göre Türkiye deki ören yerlerine gelen ziyaretçi sayıları. YILI ZİYARETÇİ SAYISI 2004 11.644.108 2005 18.384.865 2006 16.086.050 2007 18.048.674 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi 2.2. Türkiye geneli içerisinde Antalya Böylesine zengin bir kültürel mirasa sahip olan ülkemizde toplamda 9161 olan sit alanı sayısı, Antalya İli ve çevresi için 408 olmaktadır. (Tablo 2.3) Bununla birlikte, Bakanlığımıza bağlı ve ziyarete açık 134 ören yerinin 18 adedi de Antalya İli nde bulunmaktadır. (Tablo 2. 4) 15

Tablo 2.3: Sit alanlarının Türkiye ve Antalya ili karşılaştırması, 2007 yılı verileri SİT ALANI ÇEŞİDİ TÜRKİYE ANTALYA (Adet) (Adet) Arkeolojik Sit Alanı 7272 327 Kentsel Sit Alanı 210 9 Doğal Sit Alanı 1122 48 Tarihi Sit Alanı 138 - Diğer Sit Alanları (üst üste sit alanları) 381 23 Kentsel Arkeolojik Sit Alanı 38 1 TOPLAM 9161 408 Kaynak: http://www.kulturvarliklari.gov.tr/belgegoster.aspx?f6e10f8892433cff0 3077CA1048A183464FCDB8C1B1E6E40, 21.12.2008 Tablo 2.4: Ören yerleri sayısının Türkiye ve Antalya karşılaştırması, 2007 yılı TÜRKİYE'DEKİ VE ANTALYA'DAKİ ÖREN YERİ SAYISI 134 ADET 18 ADET ANTALYA TÜRKİYE Kaynak: http://www.kultur.gov.tr/tr/belgegoster.aspx?f6e10f8892433cff0d262 A49C727F2325A19570EB48D9460, 21.12.2008 Ayrıca; ülkemize ve Antalya ya gelen ziyaretçi sayıları açısından bir karşılaştırma yapıldığında; Antalya ya gelenlerin Türkiye ye gelen ziyaretçilerin sayısının %30 unu kapsadığı görülmektedir. Ortaya çıkan bu tablo, Antalya nın sahip olduğu doğal güzellikleri ve turistik tesis imkanlarının yanı sıra, tarihsel mirasının da varlığının ve değerinin bir göstergesi olarak düşünülmektedir. (Tablo 2.5-2.6) 16

Tablo 2.5: 2006 yılı Antalya ve Türkiye'ye gelen yabancı ziyaretçi sayıları AYLAR TÜRKİYE ANTALYA TOPLAM İÇİNDEKİ YÜZDE (%) OCAK 667.337 111.475 16.70 ŞUBAT 626.565 110.601 17.65 MART 921.892 207.248 22.48 NİSAN 1.372.922 442.700 32.25 MAYIS 1.918.809 650.287 33.89 HAZİRAN 2.368.628 862.050 36.39 TEMMUZ 3.109.727 1.030.174 33.13 AĞUSTOS 2.905.817 1.024.706 35.26 EYLÜL 2.267.146 763.347 33.67 EKİM 1.713.916 540.353 31.53 KASIM 1.020.106 153.441 15.04 ARALIK 926.968 114.801 12.38 T O P L A M 19.819.833 6.011.183 30.33 Kaynak: http://www.antalyakulturturizm.gov.tr/belgegoster.aspx?f6e10f8892433c FFB0694A5E22DB3355FF6B5FE38BAF35DC, 21.10.2008 Tablo 2.6: 2007 yılı Antalya ve Türkiye'ye gelen yabancı ziyaretçi sayıları AYLAR TÜRKİYE ANTALYA TOPLAM İÇİNDEKİ YÜZDE (%) OCAK 714.425 105.584 14.78 ŞUBAT 787.048 134.207 17.05 MART 1.099.960 225.024 20.46 NİSAN 1.520.954 421.626 27.72 MAYIS 2.287.645 801.861 35.05 HAZİRAN 2.774.076 1.043.007 37.60 TEMMUZ 3.624.319 1.213.745 33.49 AĞUSTOS 3.384.065 1.228.820 36.31 EYLÜL 2.799.276 1.082.107 38.66 EKİM 2.152.908 662.198 30.76 KASIM 1.177.475 234.414 19.91 ARALIK 1.018.923 138.763 13.62 T O P L A M 23.341.074 7.291.356 31.24 Kaynak: http://www.antalyakulturturizm.gov.tr/belgegoster.aspx?f6e10f8892433c FFB0694A5E22DB3355FF6B5FE38BAF35DC, 21.10.2008 17

2.3. Antalya daki ören yerlerinin bağlı oldukları Müze Müdürlükleri Antalya İli nde Antalya, Side ve Alanya Müzesi olmak üzere üç adet müze müdürlüğü ve bu müzelere bağlı toplam 32 adet antik kent mevcuttur. Bununla birlikte toplamda 32 olan antik kentten; Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı 13, Side Müze Müdürlüğü ne bağlı 2 ve Alanya Müze Müdürlüğü ne bağlı 3 ören yeri ziyarete açıktır. (Tablo 2.7) Tablo 2.7: Antalya, Alanya ve Side Müze Müdürlüğüne bağlı ziyarete açık ören yerleri ANTALYA MÜZE MÜDÜRLÜĞÜ Aspendos Ören Yeri Perge Ören Yeri Phaselis Ören Yeri Olympos Ören Yeri Patara Ören Yeri St. Nikolas Kilisesi Xanthos Ören Yeri Karain Mağarası Myra Ören Yeri Termessos Ören Yeri Simena Ören Yeri Arykanda Ören Yeri Limyra Ören Yeri ALANYA MÜZE MÜDÜRLÜĞÜ Alanya Kalesi Alanya Kızıl Kule Ehmedek Kalesi SİDE MÜZE MÜDÜRLÜĞÜ Side Ören Yeri Selge Ören Yeri Kaynak: http://www.antalyakulturturizm.gov.tr/belgegoster.aspx?f6e10f8892433 CFFFD11656DE495B312ED7DB6D9E3FA8EFE, 21.12.2008 18

3. BÖLÜM ANTALYA MÜZE MÜDÜRLÜĞÜNE BAĞLI ÖREN YERLERİ 3.1. Genel Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı, ziyarete açık 13 adet ören yerinin yıllık ziyaretçi sayısı son dört yıl (2004, 2005, 2006, 2007) için; ülkemizdeki Bakanlığımıza bağlı, ziyarete açık ve giriş ücreti alınan müze ve ören yerlerinin % 10.56 sını kapsamaktadır. (Tablo 3.1) Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı 13 adet ören yerinin (Aspendos, Perge, Phaselis, Olympos, Patara, St. Nikolas, Xanthos, Karain Mağarası, Myra, Termessos, Simena, Arykanda, ve Limyra Ören Yeri) son dört yıldaki ziyaretçi sayıları ile yıllık geliri Tablo 3.2 ve 3.3 deki gibidir. Tablo 3.1: Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı 13 adet ören yeri ile Türkiye deki ören yerlerinin ziyaretçi sayısı bakımından karşılaştırması YILLAR ANTALYA TÜRKİYE KARŞILAŞTIRMA (%) 2004 865.649 11.644.108 7.43 2005 1.879.919 18.384.865 10.23 2006 1.813.200 16.086.050 11.27 2007 2.217.418 18.048.674 12.29 T O P L A M 6.776.186 64.163.697 10.56 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi

Tablo 3.2: Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı 13 adet ören yerinin 2004-2007 yılları arasındaki yıllık ziyaretçi sayıları ÖREN YERİNİN ADI YILLIK ZİYARETÇİ SAYISI (KİŞİ) 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Aspendos Ören Yeri 180.926 324.653 296.078 315.745 Perge Ören Yeri 75.869 298.730 201.406 233.030 Phaselis Ören Yeri 101.339 154.232 102.556 143.533 Olympos Ören Yeri 129.429 204.109 348.934 408.818 Patara Ören Yeri 82.253 100.680 85.007 94.450 St. Nikolas Ören Yeri 103.643 337.117 364.705 475.514 Xanthos Ören Yeri 15.958 17.612 15.671 16.384 Karain Mağarası Ören Yeri 20.051 23.493 16.031 13.214 Myra Ören Yeri 103.119 347.377 328.643 464.449 Termessos Ören Yeri 21.143 28.874 23.388 21.732 Simena Ören Yeri 26.292 38.522 26.379 26.301 Arykanda Ören Yeri 5.195 3.831 4.131 3.471 Limyra Ören Yeri 432 689 271 777 TOPLAM 865.649 1,879,919 1,813,200 2.217.418 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Tablo 3.3: Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı 13 adet ören yerinin 2004-2007 yılları arasındaki yıllık ziyaretçi sayıları ÖREN YERİNİN ADI YILLIK GELİRİ (YTL) 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Aspendos Ören Yeri 1.271.645,00 1.959.218,00 1.711.417,00 1.865.875,00 Perge Ören Yeri 538.036,00 1.618.504,00 1.042.382,00 1,248.150,00 Phaselis Ören Yeri 684.085,00 816.426,00 677.371,00 577.396,00 Olympos Ören Yeri 256.298,00 222.244,00 307.886,00 275.407,00 Patara Ören Yeri 201.100,00 139.707,00 148.334,00 144.800,00 St. Nikolas Ören Yeri 493.880,00 1.036.681,00 1.045.737,00 1.341.839,00 Xanthos Ören Yeri 118.663,00 50.064,00 58.065,00 25.937,00 Karain Mağarası Ören Yeri 7.318,00 7.548,00 10.179,00 9.722,00 Myra Ören Yeri 498.420,00 1.107.475,00 930.200,00 1.324.759,00 Termessos Ören Yeri 83.158,00 102.760,00 110.878,00 96.711,00 Simena Ören Yeri 102.644,00 119.832,00 104.248,00 103.132,00 Arykanda Ören Yeri 18.866,00 11.908,00 12.338,00 5.179,00 Limyra Ören Yeri 1.632,00 1.470,00 1.355,00 1.494,00 TOPLAM 4.275.745,00 7.193.837,00 6.160.390,00 7.020.401,00 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi 20

3.2. Ören yerleri Tez çalışma alanı olarak belirlenen Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı, ziyarete açık 13 adet ören yerinden; Perge, Aspendos, Phaselis, Olympos, St. Nikolas, Myra, Xanthos, Limyra, Termessos ve Patara ören yerleri tez çalışması kapsamında incelenmiştir. Mahallinde gerçekleştirilen çalışmalar tarihçe, mevcut durum ve sorunlar olmak üzere üç başlık altında değerlendirilmiştir. Tarihçe bölümünde ören yerinin tarihsel süreci anlatılmıştır. Mevcut durum başlığı altında ise, ören yeri giriş alanında ve gezi güzergahında yerinde yapılan tespitlerin durumu aktarılmıştır. Daha sonra ören yerinin temel ihtiyaç birimleri açısından mevcut durumda tespit edilen sorunlar kısaca ifade edilmiştir. Ören yerlerinin anlatımından sonra tüm tez çalışmasında incelenen tüm ören yerlerinin sorunlarına ilişkin Bölüm 3.2. de genel bir değerlendirme yapılmıştır. 3.2.1. Perge Ören Yeri Tarihçe Önemli Pamphylia kentleri arasında yer alan Perge, Antalya'nın 18 km doğusundaki Aksu Beldesinde, Akdeniz'den 11 km içeride ve Aksu (Kestros) nehrinin 4 km batısında yer almaktadır. Kent, 60 m yüksekliğinde düz bir tepe (akropolis) üzerinde kurulmuştur. Akropolisin güneyinde yer alan iki tepe (Koca 21

Belen ve İyilik Belen), yerleşimi savunmaya elverişli bir kale haline getirmiş ve kent, bu üç tepenin arasında gelişmiştir. Perge'deki arkeolojik buluntuların bir kısmı MÖ 5. yüzyıla kadar inmekle birlikte, kalıntıların çoğu Roma İmparatorluk çağına aittir. Ancak filolojik bilgiler kentin MÖ 2. ve 3. binde iskan edilmiş olduğunu göstermektedir. MÖ 7. yüzyıl başlarında muhtemelen Rhodos tarafından bir Yunan kolonizasyonu gerçekleşmiştir. Ancak gelenler, geleneklerine bağlı yerleşik halkla karşılaşarak yeni bir kültürün gelişmesine neden olmuştur. Bu dönemde kent, Akropolis denilen tepe üzerinde yer almaktadır. MS 1. yüzyıldan itibaren kent güneye doğru gelişmeye başlamış, Roma İmparatorluk Çağı (MS 2. ve 3. yüzyıllar), kentin en parlak dönemi olmuştur. Perge'nin bugün ayakta duran hemen hemen bütün yapıları, örneğin Tiyatro, Stadium, Agora, Hamamlar, Çeşmeler, Sütunlu Caddeler bu dönemin görkemini yansıtmaktadır. Kentin doğu-batı ve kuzey-güney doğrultusundaki iki ana caddesi bir kavşakta kesişir. Hellenistik kapının arkasından başlayan sütunlu cadde ekseninde kırılmalar yaparak kuzeye ilerler ve Hadrian Dönemine ait Akropolise çıkan bir Kapı-Çeşme kompleksiyle son bulur. Şehrin nekropolleri sur duvarlarının doğu ve batısındadır. Perge'de ele geçen gerek figürlü lahitler, gerekse kazılarda çıkartılmış çok sayıdaki heykel Perge'de ileri düzeyde heykeltıraşlık atölyesinin var olduğuna işaret eder. Halen Antalya Müzesinde sergilenen bu heykeltıraşlık eserleri, müzenin dünyanın en zengin Roma Dönemi heykel koleksiyonuna sahip müzelerinden biri olmasına neden olmuştur. Küçük buluntular arasında ise gene Antalya Müzesinde sergilenen Geç Hellenistik-Roma cam eserleri, unguentariumlar, pişmiş toprak kaplar, altın yüzük, küpe ve kolyeler örnek olarak gösterilebilir. ( Merkez, Antalya Kültür Envanteri, (2003), 82-83) 22

Mevcut durum Pamphylia bölgesinde ve Perge'deki arkeolojik araştırmalar 1943 yılında Ord. Prof. Dr. Arif Müfid MANSEL tarafından Türk Tarih Kurumu öncülüğünde başlatılmıştır. Perge kazıları 1946 yılında Ord. Prof. Dr. Arif Müfid MANSEL başkanlığında başlamış, Mansel'in vefatı üzerine 1975-1987 yılları arasında Prof. Dr. Jale İNAN başkanlığında yürütülmüştür. 1988 yılından itibaren Prof. Dr. Haluk ABBASOGLU başkanlığında Türk Tarih Kurumu, Bakanlığımız Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, İstanbul Üniversitesi ve Türkiye Turing ve Otomobil Kurumunun parasal desteği ile İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Antalya Bölgesi Arkeoloji Araştırmaları Merkezi tarafından yürütülmektedir. Perge Ören Yeri, Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kurulunun 12.10.1984 gün ve 441 sayılı kararı ile I. ve III. Derece Arkeolojik Sit alanı olarak tescil edilmiştir. 1992 yılında hazırlanan Perge Koruma Amaçlı İmar Planı nda bu kapsamda Perge Antik Kenti Arkeolojik Sit Alanı sınırları yeniden değerlendirilerek Antalya Koruma Kurulunun 15.11.1994 gün ve 2325 sayılı kararı ile I., II. ve III. Derece Arkeolojik Sit Alanı olarak son şeklini almıştır. Perge Koruma Amaçlı İmar Planı ise Antalya Koruma Kurulunun 1.2.1996 gün ve 1958 sayılı kararı ile uygun bulunarak Belediye Meclisinin onayı ile de uygulamaya geçmiştir. ( Merkez, Antalya Kültür Envanteri, (2003), 83) Antalya şehir merkezine en yakın antik kent özelliğine sahip Perge Ören Yeri nin ziyaretçi sayısı Tablo 3.4 deki gibi son üç yıl için (2005, 2006 ve 2007) yılda ortalama 200.000 olmakla beraber yıllık gelir miktarı ise 1.200.000,00 YTL civarında değişmektedir. (Tablo 3.4-3.5) Perge Antik Kenti nin 2007 yılı verilerine göre en yüksek ziyaretçi sayısı mart ayında 32.151 kişidir. (Tablo 3.6) 23

Tablo 3.4: Perge Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı YILLIK ZİYARETÇİ SAYISI (KİŞİ) ÖREN YERİNİN ADI 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Perge Ören Yeri 75.869 298.730 201.406 233.030 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Tablo 3.5: Perge Ören Yeri nin yıllık gelir miktarı ÖREN YERİNİN ADI YILLIK GELİRİ (YTL) 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Perge Ören Yeri 538.036,00 1.618.504,00 1.042382,00 1.248.150,00 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Tablo 3.6: Perge Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 2007 YILI 250,000 200,000 150,000 100,000 50,000 0 OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK TOPLAM Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi 24

Şekil 3.1: Perge Ören Yeri giriş alanının uydu görüntüsü, 18 Ekim 2007 Kaynak: http://maps.google.com/maps?ll=36.959914,30.853214&z=18&t=h&hl=en Perge Ören Yeri girişinin solunda özel araçlar ve tur otobüsleri tarafından kullanılan geniş bir otopark alanı yer almaktadır. (Şekil 3.2) Şekil 3.2: Perge Ören Yeri Otoparkı, Temmuz 2007 25

Otopark alanının sağında, dört bayan-dört erkek kabinli ören yeri tuvaleti ve tuvalete giden yol üzerinde yere serilmiş turistik eşya satış tezgahları bulunmaktadır. (Şekil 3.3-3.4-3.5) Yerel halk tarafından açılmış bu turistik eşya satış tezgahları, otopark ve ören yeri girişindeki bir çok alanda yer almaktadır. (Şekil 3.6-3.7) Şekil 3.3-3.4: Perge Ören Yeri tuvaleti, Temmuz 2007 Şekil 3.5: Tuvalet girişindeki turistik eşya satış sergileri, Temmuz 2007 26

Şekil 3.6-3.7: Perge Ören Yeri otoparkı çevresindeki satış tezgahları, Temmuz 2007 Ören yeri girişindeki PTT-Jandarma-Bilet Gişesi yapısının yakınında farklı ebat ve renklerdeki şemsiyelerin altında, sandalye ve masa konularak oluşturulmuş dinlenme alanında yiyecek ve içeceğin yanı sıra posta kartı, broşür ve turistik eşya gibi ürünlerin de satışı yapılmaktadır. (Şekil 3.7, 3.8) Şekil 3.7-3.8: Yiyecek-içecek ve turistik eşya satışı ile dinlenme alanı olarak düzenlenmiş bölüm, Temmuz 2007 27

Perge Ören Yeri ziyaret alanına girişte, otopark alanının sağında, PTT hizmeti verilen, Jandarmanın ikamet ettiği ve bilet satışının yapıldığı üç odalı, tek katlı, çoklu bir hizmet yapısı bulunmaktadır. (Şekil 3.9) Şekil 3.9: Bilet Gişesi-Jandarma-PTT fonksiyonlu hizmet ünitesi, Temmuz 2007 Ören yeri girişinde alınan biletle Bakanlığımız Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü tarafından yaptırılan beş giriş-çıkışlı ve bir engelli geçişten oluşan turnike sistemi bulunmaktadır. (Şekil 3.10) Giriş turnikesinin hemen yanında ise kapalı durumda olduğu ve kullanılmadığı gözlenen, bilet gişesi yer almaktadır. (Şekil 3.11) Şekil 3.10: Ören yeri girişindeki turnike sistemi, Temmuz 2007 28

Şekil 3.11: Turnike sistemi yanındaki eski bilet gişesi, Temmuz 2007 Sorunlar Tiyatro, stadyum, geç devir kapısı, doğu bazilika, çeşme, hellenistik kapı, zafer takı, güney hamamı, agora sütunlu cadde, kuzey bazilika, kuzey hamamı, palestra, kuzey çeşmesi, nekropol, akropol, sur duvarı ve kuleleri ile geniş bir alana yayılan Perge Ören Yeri nde, alanın tamamını rehbersiz gezmek pek mümkün görülmemektedir. Planlama eksikliğinden dolayı turistik eşya satışları, yerel halkın rastgele açtıkları sergilerde gerçekleştirmektedir. Tuvalete ulaşan yol üzerindeki sergiler turla gelen kalabalık ziyaretçilerin tuvalete kolaylıkla ulaşmasını engellemekte, ortaya çıkan dağınıklık ve kötü görünüm de ören yeri girişi için hiç olumlu bir izlenim bırakmamaktadır. Ziyaretçilerin dinlenecekleri, aperatif yiyecek ve içecek alabilecekleri bir ünitenin yokluğu sebebiyle oluşturulmuş ören yeri girişindeki büfe ve dinlenme alanı dağınık bir görünüm arz etmektedir. 29

Eskiden kullanılan ama ihtiyaç durumuna göre revize edilmesi gerektiği halde başka bir ünitenin yapımıyla işlevini kaybetmiş ve kullanılmayan yapıların kaldırılmamış olması alana terk edilmiş ve düzensizlik görünümü vermektedir. 3.2.2. Aspendos (Belkıs) Ören Yeri Tarihçe Halk arasında Belkıs Harabeleri olarak adlandırılan Aspendos Antik Kenti Antalya-Manavgat karayolunun 48. km'sinde ve yolun 4 km kadar kuzeyinde yer alır. Yerel dildeki adı "Estwediya" olan kent ilkçağlarda "Pamphilya" bölgesi olarak anılan bölgede, antik dönemdeki adı "Eurymedon" olan Köprüçay ırmağının batı kıyısında bir nehir limanı ve deniz üssü olarak, ova ile birlikte postmodern çağda oluşmuş bir tepe (akropol) eteğinde kurulmuştur. Şehir doğusundan akan Eurymedon (Köprüçay) ırmağının gemilerin işlemesine elverişli olması geniş arazisi, verimli tarlaları, zengin otlakları ile ormanlık dağ alanında yer alması sayesinde kısa zamanda gelişmiş, nehir limanı ve donanma üssü olarak kullanılmaya başlamıştır. Bölgesindeki zengin ve önemli kentlerden biri olduğu MÖ 5. yüzyılda gümüş sikke basan tek kent olmasından anlaşılabilinir. Bölge Büyük İskender tarafından zapt edilmiş, Büyük İskender'in ölümünden sonra ise Ptolemios egemenliğine girmiştir. Daha sonra Bergama Krallığı idaresine giren şehir MÖ 133 yılında III. Attalos'un vasiyeti ile Roma imparatorluğunun Asya Eyaletine katılmıştır. Roma döneminde kent büyük ölçüde gelişmiştir. Roma imparatorluğunun bölgedeki en parlak dönemi olan MS 2. yüzyıl bugün kalıntıları bulunan yapıların çoğunun inşa edildiği dönemdir. Hıristiyanlık döneminde 30

Piskoposluk olması ve birçok yeni bina inşa edilmesine rağmen, kent aşarı ve refahını sürdürememiştir. Aspendos Antik Kentinde günümüze ulaşabilen diğer kalıntılar, su yolları, bazilika, nympheum, stadium, agora, exedra, odeon, gymnasion, hamam, nekropol ve şehir surlarıdır. Aspendos, sadece Anadolu'nun değil tüm Akdeniz dünyasının en iyi koruna gelmiş Roma dönemi tiyatrosuna sahip olmasıyla ünlüdür. Aspendos Tiyatrosu, gerek mimari özellikleri gerekse iyi koruna gelmişliği ile Roma Devri tiyatrolarının günümüzdeki en seçkin temsilcilerinden biridir. Tanrılara ve devrin imparatorluğuna adanan yapı, Roma tiyatro mimarisinin ve yapım tekniğinin son çizgilerini sergilemektedir. Atatürk'ün 1930 yılında ziyaret ederek onarılmasını istediği Aspendos Tiyatrosu'nda Bakanlığımız organizatörlüğünde her yıl aynı isimle" Opera ve Bale Festivali" düzenlenmektedir. Aspendos, Bizans ve Selçuklu dönemlerinde varlığını sürdüren şehirlerden biridir. Ünlü tiyatroda Selçuklu dönemi onarım izlerini özellikle dış cephe ortasındaki anıtsal kapı eklentisinde ve cephesindeki koyu kırmızı zigzag desenli sıva kaplamada görmek mümkündür. Selçuklu Sultanlarının konakladıkları, kervansaray olarak düzenlendiği düşünülen sahne yapısının günümüze dek sağlam kalabilmesinin en önemli nedeni bu Selçuklu onarım ve korumacılığına bağlanmaktadır. Şehir ekonomisini ayakta tutan en önemli ihraç ürünü yakınlarındaki, bugün kurutularak pamuk tarımında kullanılan Kapria Gölü'nden elde edilen tuzdur. Diğer ihraç ürünleri ile beraber ulaşıma elverişli nehir vasıtasıyla diğer Akdeniz pazarlarına gönderilen tuz, şehrin en büyük gelir kaynağıdır. Bağcılık ve buna bağlı olarak şarapçılık, zeytin, zeytinyağı ile diğer tahıl ürünleri ve yaş meyve şehrin tarıma dayalı önemli ihraç ürünleridir. Ayrıca kilim ve benzeri tekstil ürünleri ile limon ağacından yapılmış çok özel mobilyaların başta Roma olmak üzere diğer Akdeniz merkezlerinin de en aranılır hediyelik eşyası, bölgede yetiştirilen atlarında en aranılan atlar olduğu kaydedilmektedir. ( Manavgat-Serik, Antalya Kültür Envanteri, (2004), 130-131) 31

Mevcut durum Antalya İli, Serik İlçesi, Belkıs Beldesi sınırları içerisinde bulunan Aspendos Antik Kenti Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulunun 08.09.1994 gün ve 2296 sayılı kararı ile I. ve III. Derece Arkeolojik Sit Alanı olarak tescil edilirken, Köprüçay ırmağı kıyısı I. Derece Doğal Sit Alanı olarak belirlenmiştir. ( Manavgat-Serik, Antalya Kültür Envanteri, (2004), 131) Aspendos Antik Kenti nin çok geniş bir alana yayılması ve çevre düzenleme çalışmalarının bir çok sebepten gerçekleştirememiş olmasından dolayı kentin sadece antik tiyatro kısmı ziyarete açıktır. Aspendos Ören Yeri olarak tanımlanan antik tiyatronun ziyaretçi sayısı yıllık ortalama 300.000 kişi, aylık ortalama 25.000 kişi dir. (Tablo 3.7-3.9) Bununla birlikte son dört yıldaki gelir durumu ise Tablo 3.8 de gösterildiği gibidir. Tablo 3.7: Aspendos Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı. YILLIK ZİYARETÇİ SAYISI (KİŞİ) ÖREN YERİNİN ADI 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Aspendos Ören Yeri 180.926 324.653 296.078 315.745 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Tablo 3.8: Aspendos Ören Yeri nin yıllık gelir miktarı. ÖREN YERİNİN ADI YILLIK GELİRİ (YTL) 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Aspendos Ören Yeri 1.271.645,00 1.959.218,00 1.711.417,00 1.865.875,00 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi 32

Tablo 3.9: Aspendos Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı 2007 YILI 350,000 300,000 250,000 200,000 150,000 100,000 50,000 0 OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK TOPLAM Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Şekil 3.12: Aspendos Antik Tiyatrosu ve ören yeri girişinin uydu görüntüsü, 25 Ekim 2007 Kaynak: http://maps.google.com/maps?ll=36.939173,31.17347&z=18&t=h&hl=en 33

Aspendos Ören Yeri ne girişte geniş bir otopark alanı bulunmaktadır. Bu alana girerken, tur otobüsleri ile özel araçların otopark ücretinin alındığı taş kaplama görünümlü PVC esaslı, takribi 5x3 mt ebadında prefabrik bir konteyner bulunmaktadır. (Şekil 3.13-3.14) Şekil 3.13-3.14: Otopark giriş ücretinin alındığı prefabrik konteyner, Temmuz 2007 Otoparktan ile antik tiyatro girişi arasında ihtiyaca göre farklı zamanlarda ve farklı birimlerce oluşturulduğu görülen; jandarma-güvenlik barakası, telefon kulübeleri, yiyecek, içecek ile turistik eşya satış üniteleri, oturma bankları ve çeşme gibi çeşitli birimler bulunmaktadır. (Şekil 3.15-3.16-3.17-3.18-3.19) Şekil 3.15-3.16: Jandarma-güvenlik barakası ve telefon kulübeleri, Temmuz 2007 34

Şekil 3.17: Dinlenme için oturma bankları ve çeşme, Temmuz 2007 Şekil 3-18: Oturma banklarının yanındaki çeşme, Temmuz 2007 35

Şekil 3.19: Yiyecek-içecek ve turistik eşya satış üniteleri, Temmuz 2007 Antik tiyatroya girişte, otopark alanının sonunda, Bakanlığımız Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğüne ait ahşap bir bilet gişesi ile ahşap konstrüksiyonlu beş giriş-çıkışlı ve bir engelli geçişin olduğu turnike bilet sitemi bulunmaktadır. (Şekil 3.20-3.21) Şekil 3.20: Antik tiyatroya giriş için bilet gişesi, Temmuz 2007 36

Şekil 3.21: Bilet gişesi yanındaki giriş turnikesi, Temmuz 2007 Bilet alındıktan ve turnike sisteminden geçildikten sonraki tiyatronun hemen yanındaki alanda, aynen bilet girişinden önceki gibi turistik eşya, kart, yiyecekiçecek gibi ürünlerin satıldığı dağınık biçimde duran hareketli tezgahlar yer almaktadır. (Şekil 3.22-3.23) Şekil 3.22-3.23: Aspendos satış üniteleri, Temmuz 2007 37

Biletli girişin ve satış tezgahlarının sol tarafından yukarıya doğru çıkan merdivenli yolun sonunda 4 bay-4 bayan ve birer engelli kabini ve giriş ücretinin alındığı bilet gişesinden oluşan tuvalet bulunmaktadır. (Şekil 3.24-3.25) Şekil 3.24-3.25: Aspendos Ören Yeri tuvaleti ve ücret gişesi, Temmuz 2007 Antik tiyatronun içerisinde, yine Bakanlığımız Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü tarafından yapılan geleneksel el yapımı halı, kilim, yolluk, eşarp, şal gibi tekstil ürünleri satış mağazası bulunmaktadır. (Şekil 3.26-3.27) Şekil 3.26-3.27: Aspendos Tiyatro içerisindeki DÖSİMM satış birimi, Temmuz 2007 38

Sorunlar Aspendos antik kenti geniş bir alana yayılmış olup, su yolları, bazilika, nympheum, stadium, agora, exedra, odeon, gymnasion, hamam, nekropol ve şehir surları günümüze ulaşabilen yapı kalıntılarıyla önemli bir kentidir. Ancak çeşitli sebeplerden gerçekleştirilememiş olan çevre düzenleme çalışmalarından dolayı, günümüzde ziyaret yönlendirmesi antik kentin tamamını değil özellikle antik tiyatronun bulunduğu kısmı kapsamaktadır. Bu da antik kentin tamamen anlaşılamaması sonucunu doğurmaktadır. Ayrıca; kentin en önemli yapılarından biri olan antik tiyatronun çeşitli gösterilere ev sahipliği yapması sebebiyle ziyaretçilerin buraya yönelmesi kaçınılmazdır. Bu nedenden dolayı da antik tiyatro çevresinde ziyaretçi ihtiyaç birimlerinin konumlanmıştır. Ziyaret alanındaki otopark bilet gişesi, turistik eşya ve yiyecek-içecek satış birimleri, bilet-turnike geçişi, dinlenme alanı, çeşme, tuvalet vb. gibi temel ihtiyaç birimlerinin zaman içerisindeki gereksinmelere göre farklı zamanlarda yapılmasından dolayı tam bir karmaşa göze çarpmaktadır. 3.2.3. Phaselis Ören Yeri Tarihçe Antalya İli, Kemer İlçesi, Tekirova sınırları içerisinde yer alan, arkeolojik değerlerinin yanında sahip olduğu doğal güzellikleriyle de dikkatleri çeken Phaselis Antik Kenti MÖ 650 civarında Rhodoslular tarafından kurulmuştur. Kent, özellikle Klasik dönemde zengin ve güçlü bir kenttir. Deniz ticaretinden büyük kazanç sağlayan Phaselisliler, kurnazlık ve sahtekarlıklarından dolayı kötü bir şöhrete sahiptir. 39

Diğer Likya kentleri gibi MÖ 545 de Pers egemenliğine giren kent, 460 lı yıllarda Atina-Delos birliğine katılmıştır. Phaselis'in birliğin kasasına ödediği yıllık 10 Talenton aidata bakıldığında, kentin o yıllarda ne kadar varlıklı olduğu anlaşılmaktadır. MÖ 449'da özgürlüğüne kavuşan kent, MS 334 yılında Büyük İskender'e kapılarını açmış, MÖ 309 yılından 197 yılına kadar Ptolemaios'ların yönetiminde kalmıştır. Apameia Barışı ile MÖ 188 yılında Roma tarafından Rodos denetiminde kalan kent MÖ 160 yılına kadar Rodos egemenliğinden kurtulmak için sık sık ayaklanan diğer Likya kentlerine karşılık sessiz kalmış, hatta Rodosluların yanında yer almış, MÖ 160 yılından sonra da Romanın egemenliği altında Likya Birliğine girmiştir. Phaselis, MÖ l. yüzyılda Olympos ile beraber devamlı korsanların saldırılarına maruz kalmış, bir müddet Zenekites'in elinde kalan şehir, tüm Likya ve Pamphilya'nın korsanlardan temizlenmesinin ardından MS 2. yüzyılda kenti ziyareti nedeniyle adına tak da dikilen imparator Hadrian zamanında en parlak dönemini yaşamıştır. MS 3. yüzyılda korsan faaliyetleri yeniden başlamıştır. Bununla beraber, limanın bataklık haline dönüşmeye başlaması, bundan kaynaklanan tıkanıklık nedeniyle kentteki ihracatın azalması ve daha sonra gelen Arap akınlarının denizlerde yarattığı terör nedeniyle, Phaselis Antik kenti, önce ticari özelliğini, sonra da sosyal özelliğini kaybetmiştir. 11. yüzyıl sonrası için Phaselis adeta ölü bir kenttir. Gezginler ve araştırmacılar tarafından, 18. yüzyıl başlarından itibaren tamamen terk edilmiş, birkaç balıkçı kulübesinin bulunduğu yer olarak tanımlanan Phaselis Antik Kenti, karadan ulaşımın zor olması, bataklık ve buna bağlı oluşan hastalıklar sebebiyle 1980'li yıllara kadar pek ilgi çekmemiştir. 40

Bir yarımada üzerinde kurulan kentin Büyük Liman, Askeri Liman ve Güney Limanı olarak adlandırılan üç limanı bulunmaktadır. Surlar içerisindeki en önemli anıtsal yapı, skene binası da geç dönem surları için kullanılmış olan tiyatrodur. İki katlı skenesiyle, tiyatro yapısı bugünkü görüntüsü ve planıyla tipik bir Roma Dönemi yapısıdır. ( Kemer-Kumluca-Finike, Antalya Kültür Envanteri, (2005), 22-23) Mevcut durum 1980'li yıllarda Antalya'da Gelidonya Burnuna kadar uzanan kıyı bölgesinde başlatılan Güney Antalya Turizm Gelişim Projesi kapsamında Phaselis Antik kentinde, Dünya Bankasının da desteğiyle 1981-1985 yılları arasında Bakanlığımızca Prof. Dr. Cevdet Bayburtluoğlu başkanlığında kazı ve düzenleme çalışmaları yapılmış ve antik kent bugünkü görünümüne kavuşmuştur. Olympos-Beydağları Milli Parkı sınırları içerisinde kalan Phaselis Antik Kenti, GEEAY Kurulunun 13.03.1976 gün ve 8995 sayılı kararıyla uygun bulunan "Güneybatı Antalya Kıyı Kesimi 1/25000 ölçekli Çevre Düzeni Planı"nda "Eski Eser Koruma Alanı" olarak tescil edilmiş, Antalya KTVKB Kurulunun 29.04.1998 gün ve 3774 sayılı kararıyla da sit alanı sınırları I. Derece Arkeolojik Sit Alanı olarak son şeklini almıştır. ( Kemer-Kumluca-Finike, Antalya Kültür Envanteri, (2005), 23) Phaselis Ören Yeri, sahip olduğu tarihi özelliklerin yanı sıra geniş kumsalı ve orman içerisindeki yerleşimi sebebi ile günübirlik ziyaretçinin yoğun ilgisi altındadır. Tablo 3.10: Phaselis Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı. YILLIK ZİYARETÇİ SAYISI (KİŞİ) ÖREN YERİNİN ADI 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Phaselis Ören Yeri 101.339 154.232 102.556 143.533 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi 41

Tablo 3.11: Phaselis Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı 2007 YILI 160,000 140,000 120,000 100,000 80,000 60,000 40,000 20,000 0 OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK TOPLAM Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Şekil 3.28: Phaselis Ören Yeri ve yakın çevresinin uydu görüntüsü, 27 Ekim 2007 Kaynak: http://maps.google.com/maps?ll= 36.525088,30.549889&z=18&t=h&hl=en 42

Dağlık ve ormanlık bir topoğrafyada geniş bir alana yayılmış durumdaki Phaselis Antik Kent yerleşimi, daha çok sahil tarafında yoğunlaşmıştır. Bu nedenle ören yerine ve sahile, Antalya-Kemer Karayolu nun 35. km sinden içeriye girdikten sonra devam eden 1 km lik asfalt bir yol sonunda ulaşılabilmektedir. Alanın güvenliğinin sağlanması açısından ören yerine giriş, bahsi geçen yolun başladığı yerdeki giriş kapısından yapılmaktadır. Sahile uzanan yolun uzunluğu sebebiyle araçla girilen ören yeri giriş kapısının sağındaki ve solundaki kontrol bariyerleriyle, ören yerine giriş çıkış denetlenmektedir. Kapıdaki gişeden ise bilet ücreti alınmaktadır. (Şekil 3.29-3.30) Şekil 3.29-3.30: Ören yeri girişindeki bilet gişesi, Temmuz 2007 43

Ören yeri girişinde ise, sahilden geliş tarafında kullanılmayan ancak dış görünüşünden yapım tarihi eski olmadığı gözlenen kulübe yer almaktadır. (Şekil 3.31) Şekil 3.31: Ören yeri çıkışındaki eski bilet gişesi, Temmuz 2007 Bilet gişesinin biraz ilerisinde Bakanlığımız DÖSİMM tarafından 2000-2001 yıllarında yaptırılan ancak tez incelemesi esnasında kullanılmadığı öğrenilen karşılama merkezi yer almaktadır. Daha sonraki araştırmalarda yapının bekçi evi ile müzeciler ve idari personel için misafirhane olarak kullanılması düşüncesiyle inşa edildiği öğrenilmiştir. Şekil 3.32: Karşılama Merkezi nin ören yeri girişinden görünümü, Temmuz 2007 44

Şekil 3.33-3.34: Karşılama Merkezi, Temmuz 2007 Ana giriş kapısından devam eden 1 km lik yol, antik kentin hemen girişinde dikkati çeken su kemerleri ve otopark alanı ile sonlanmaktadır. Liman kenti olarak kurulduğu bilinen Phaselis in üç limanından biri olan antik liman biçiminde adlandırılan kuzey limanının yanında bulunan otopark alanı, ziyaretçilerin araçlarını bıraktıkları ve diğer liman sahillerine ulaşımın ilk noktası olması sebebiyle ören yerinin tam ortasında yer almaktadır. Otoparkın yanında; Phaselis te denize girmek ve/veya ören yerini gezmeye gelen ziyaretçilerin yiyecek-içecek ile hediyeli eşya-kart gibi ihtiyaçlarının karşılanması için Bakanlığımız tarafından yaptırılmış bir adet ahşap büfe bulunmaktadır. Kilitli beton parke zemine oturtulmuş bu büfenin ön ve sol tarafındaki masa ve sandalyeler ile ziyaretçiler için bir dinlenme alanı oluşturulmuş durumdadır. (Şekil 3.35-3.36) 45

Şekil 3.35: Ahşap satış ünitesi ve çevresinin görünümü, Temmuz 2007 Şekil 3.36: Satış ünitesi, Temmuz 2007 46

Büfenin sağ tarafında Bakanlığımız DÖSİMM tarafından 2007 yılı içerisinde ihale edilerek temin edilen PVC esaslı dondurma-içecek satış ünitesi yer almaktadır. Ayrıca büfenin çevresinde, gelişi güzel yerleştirilmiş hareketli kart ve broşür standları bulunmaktadır. (Şekil 3.37) Şekil 3.37: Hareketli satış standları, Temmuz 2007 Otopark alanının yanından devam edildiğinde, orta liman ve liman caddesinin bitiminde de güney limanına ulaşılmaktadır. Denize girmek için daha çok tercih edilen bu alanlar oldukça kalabalıktır. Denize girilen bu sahilde de ziyaretçi ihtiyaçları için oluşturulmuş çeşitli tip ve ebatta üniteler ve satış tezgahları bulunmaktadır. Bu ünitelerin yanında ayrıca ziyaretçilerin kullanması için konulmuş ahşap banklar yer almaktadır. Ayrıca sahilden denize girmek veya ören yerini gezmek için gelen ziyaretçilerden giriş 47

ücretlerinin alındığı Bakanlığımız DÖSİMM tarafından konulmuş, prefabrik PVC esaslı bilet gişesi yer almaktadır. (Şekil 3.38-3.39) Şekil 3.38-3.39: Sahil kısmındaki satış üniteleri ve oturma yerleri, Temmuz 2007 Otopark alanından güney limanına giden yolun sağında dört bay ve dört bayan kabinden oluşan tuvalet yer almaktadır. Sahilden de ulaşılabilen bu yapının tuvalet girişlerinin karşısındaki duvarda duş muslukları bulunmaktadır. Denize girmek ve/veya ören yerini gezmek amacıyla gelen tüm ziyaretçilerin ihtiyacının 48

karşılandığı bu yapı, Bakanlığımız DÖSİMM tarafından yaptırılan güzel örneklerden biri olarak dikkati çekmektedir. (Şekil 3.40-3.41-3.42-3.43-3.44) Şekil 3.40: Phaselis Ören Yeri tuvaleti, Nisan 2006 Şekil 3.41: Phaselis Ören Yeri tuvaleti, Temmuz 2007 49

Şekil 3.42: Duşların bulunduğu duvar, Temmuz 2007 Şekil 3.43-3.44: Tuvaletin içeriden görünümü, Temmuz 2007 50

Sorunlar Phaselis Ören Yeri ziyaretçileri denize girmek ve antik kenti gezmek için gelen kişilerden oluşmaktadır. Bu nedenle kişi sirkülasyonu ve dolayısıyla ziyaretçi ihtiyaçları da fazla ve çeşitlilik göstermektedir. Söz konusu ziyaretçi ihtiyaçları için alan genelinde bir planlamaya gidilmemiş olması, ihtiyaçlar oluştukça, parça parça ünitelerin yapılması sonucunu ortaya çıkarmıştır. Bundan dolayı da ören yeri giriş alanı düzenlemesi dağınık ve tanımsız bir yapıya dönüşmüştür. Ayrıca, zaman içerisinde gerçekleştirilen ihtiyaç birimleri yoğun kullanıcı sebebiyle tahribata uğramış, bu da bakımsız ve dağınık bir görünüm arz etmelerine sebebiyet vermiştir. Phaselis Ören Yeri ne gelen ziyaretçilere antik kenti anlatan bilgi panolarının yetersiz olması, alanın tam olarak tanıtılamaması sorununu ortaya çıkarmaktadır. Bununla birlikte sadece denize girmek için gelenlerden dolayı da antik kent kalıntılarının korunamadığı ve tahribata uğradığı gözlenmiştir. Bunun da deniz yoluyla gelen ziyaretçilere uygulanan bilet kesim kontrolü gibi çeşitli kontrol noktalarında bulundurulması gereken görevlilerle sağlanabileceği düşünülmektedir. 3.2.4. Olympos Ören Yeri Tarihçe Olympos Antik Kenti Antalya'nın 80 km güneyinde yer almaktadır, Toros Dağlarının kıyıya dik indiği bu yörede yer yer bazı akarsular ve vadiler oluşmuştur. 51

Olympos Kentinin ortasından çıkan Olympos çayı Antik Çağda da kenti ikiye bölüyordu. Kentin kuzeyinde Ulupınar Çayı yer almaktadır. Olympos Kentine batıdan gelen yol, Akçay Vadisinin yamaçlarını izleyerek denize ulaşmadan, en dar yeri olan Kavuşuk Boğazından geçer. Kentin güneyinde Sepet sırtıyla başlayan dik yükselme, Musa Dağında 568 mt lik bir yükseltiye ulaşır. Kuzeyindeki dik yamaç ise Onur Dağının güney tarafıdır. Batıda Göl Bükü Tepesi yer alır. Doğusu Akdeniz'e açılır. Olympos bu konumu ile dağlar arasında kaybolmuş olup, denize açılan bir vadinin iki yanında yer almaktadır. Kentin kesin kuruluş tarihi bilinmemektedir. Tarih sahnesinde Olympos, Likya Birliği içinde bastığı sikkeler ile MÖ 168-78 yıllarında ilk kez görülür. Olympos bu birlik içerisinde üç oy hakkına sahip altı ayrıcalıklı kentten birisidir. Hatta bazen birlik başkanı bu kentten çıkmıştır. MÖ 80 yılında kent, Phaselis ve ayrıca Kilikya'dan (Örneğin Korykos) gelen ve Pontus Kralı VI. Mitridates ile Ermeni Kralı Tigranes tarafından tanınan korsanların eline geçmiştir. Hıristiyanlık kente erken ulaşmıştır. Bilinen ilk piskoposu Diokletianus Devrinde öldürülen Methodios'dur. Aristokritos isimli Piskopos ise 431 yılında Efes'teki ve 451 yılında İstanbul'daki konsile katılmıştır. 458 yılında Anatolius ve 536 yılında Ionnus, bilinen son piskoposlardır. Haçlı seferleri sırasında Venedik, Cenova ve Rodos şövalyelerinin istilasına uğrayan kentte, bu devirde Akropol ve güneyindeki yamaçta iki kale yapılmış ve kent içerisindeki bazı yapılarda yerleşmeler olmuştur. 15. yüzyılda, Fatih Devrinde tüm Tekeli (Teke) yarımadası gibi Olympos da Osmanlı topraklarına katılmıştır. 18 ile 19. yüzyıllarda ve 20. yüzyıl başlarında Yörükler tarafından kışlak olarak kullanılmıştır. Yaşadığı Helenistik Roma ve Bizans dönemlerine ait birçok kalıntının günümüze kadar geldiği şehirde en yoğun yerleşim ortasından akan Göksu Çayının her iki yakasında gerçekleşmiştir. 52

İlk yerleşimin antik devirde ulaşım için de kullanılan çayın ağzına yakın olan akropolde olması muhtemeldir. Şehir zamanla Göksu Çayı vadisine yayılıp genişlemiştir. Kalıntılar arasında en önemlileri, çayın güne yakasındaki; Helenistik Roma ve Bizans dönemlerinde kullanılan oda mezarları ve Likya tipi lahitlerin oluşturduğu nekropol alanı; Helenistik devirde inşa edilip daha sonraki dönemlerde bir takım eklerle kullanılan tek kavealı tiyatro, sütunlu cadde ve buna açılan eksedra ile hamam ve rıhtım kalıntıları; kuzey yakasındaki akropol in antis planlı ion tapınağı ve mozaikli evdir. ( Kemer-Kumluca-Finike, Antalya Kültür Envanteri, (2005), 54) Mevcut durum Olymposta ilk kazı çalışmaları, 1990 yılında, kaçakçıların kurcaladığı bir anıt mezarda, Antalya Müzesi tarafından yapılmıştır. 1991-1992 yıllarında çalışmaların kapsamı genişletilmiş, temizlik ve çevre düzenlemesi gerçekleştirilmiştir. Olympos Antik Kenti ilk olarak Güney Antalya Çevre Düzeni Planı kapsamında Gayrimenkul Eski Eserle ve Anıtlar Yüksek Kurulunun 13.03.1978 gün ve 8995 sayılı kararı ile "Eski Eser Koruma Alanı" olarak belirlenmiştir. Antalya Koruma Kurulunun 16.06.2000 gün ve 4666 sayılı kararı ile I. ve II. Derece Arkeolojik ve I. ve III. Derece Doğal Sit Alanı son şeklini almıştır. ( Kemer- Kumluca-Finike, Antalya Kültür Envanteri, (2005), 54) Antik bir liman kenti olan Olympos ören yeri, tarihi değerlerin yanında uzun kumsalı ile bir çok turisti çekmektedir. İki dağın arasındaki vadide yer alan antik kente ulaşım Antalya-Finike yolunun solundaki Ulupınar mevkiinden devam edilen dar yoldan yokuş aşağıya inilerek sağlanmaktadır. Bu yolda geliş-gidişin zorluğu ve sahilin güzelliği sebebiyle Olympos, bir çok ağaç barakanın turistlerin konaklama ihtiyacını giderdiği bir tatil mekanı olmuştur. Tablo 19 dan da görülebileceği üzere 53

Olympos Ören Yeri ne gelen ziyaretçi sayısı son 4 yılda artış göstermiştir. (Tablo 3.12-3.13) Aylara göre ziyaretçi sayısına bakıldığında ise 2007 yılı için en çok ziyaretçinin en çok tercih edilen tatil aylarından Temmuz ve Ağustos olduğu görülmektedir. Tablo 3.12: Olympos Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı YILLIK ZİYARETÇİ SAYISI (KİŞİ) ÖREN YERİNİN ADI 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Olympos Ören Yeri 129.429 204.109 348.934 408.818 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Tablo 3.13: Olympos Ören Yeri nin yıllık gelir miktarı. YILLIK GELİRİ (YTL) ÖREN YERİNİN ADI 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Olympos Ören Yeri 256.298,00 222.244,00 307.886,00 275.407,00 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Tablo 3.14: Olympos Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı 2007 YILI 450,000 400,000 350,000 300,000 250,000 200,000 150,000 100,000 50,000 0 OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK TOPLAM Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi 54

Sahile ulaşılan yol boyunca sağlı-sollu ahşap baraka yerleşimleri bulunmaktadır. Konaklama birimlerinin bittiği yerde sahile geçiş sağlandığı patika yola girilmektedir. Bu patika yolun hemen kenarında arkeolojik kalıntılar yer almaktadır. (Şekil 3.45) Şekil 3.45: Olympos Ören Yeri nin sahile giden patikası, Temmuz 2007 Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı ören yerlerinden biri olan Olympos ören yerine girişler de tam da söz konusu patikanın başladığı yerde yapılmaktadır. Geniş bir otopark alanının yanında Jandarma kulübesi, bilet gişesi ve üç kadın-üç erkek ve birer adet engelli kabinden oluşan tuvalet bulunmaktadır. sahile giden yol üzerindeki ören yerine geçiş için gişeden bilet almak gerekmektedir. Ancak bu ören yerine giden yoldan aynı zamanda sahile ulaşılmaktadır. (Şekil 3.46-3.47) 55

Şekil 3.46 : Jandarma kulübesi-bilet gişesi ve tuvalet, Temmuz 2007 Şekil 3.47: Satış üniteleri, Temmuz 2007 56

Ayrıca aynı sahili paylaşan Çıralı tatil yerleşiminden de Olympos a ulaşım mevcuttur. Bu nedenle ören yerine ulaşımın kontrolsüzlüğünü ortadan kaldırmak için ören yerinden geçen patika yolun sahiline ulaştığı yerde bilet kontrolü ve dışarıdan gelen ziyaretçiler için bilet kesimi yapılan PVC bir baraka konumlanmıştır. (Şekil 3.48) Olympos sahilinde denize giren kişilerin kullanımı için 3 erkek-3 bayan kabinli bir tuvalet yer almaktadır. (Şekil 3. 49) Şekil 3.48: PVC bilet gişesi, Temmuz 2007 Şekil 3.49: Sahildeki kullanıcılar için yapılmış tuvalet, Temmuz 2007 57

Sorunlar Yerli ve yabancı bir çok turistin gözde tatil yerlerinden biri olan Olympos, doğal güzelliklerin yanı sıra zengin de bir tarihi mirasa sahiptir. Antik kent bu özellikleri nedeniyle ciddi bir koruma sorunu yaşamaktadır. Sahile ulaşılan yol boyunca sağlı-sollu ahşap baraka yerleşimleri bulunmaktadır. Konaklama birimlerinin bittiği yerde sahile geçiş sağlandığı patika yola girilmektedir. Bu patika yolun hemen kenarında arkeolojik kalıntılar yer almaktadır. Bakanlığımız Antalya Müzesi ne bağlı ören yerlerinden biri olan Olympos ören yerine girişler de tam da söz konusu patikanın başladığı yerde yapılmaktadır. Sirkülasyonun çok yoğun olduğu patika yol çevresindeki eserler ziyaretçiler tarafından bilinçsizce tahribatlara uğramaktadır. Bunun da önlenmesi ancak sahile geçişin yasaklanması ile olabilir. Ancak önemli tatil beldelerinden biri olan Olympos ta böylesine bir uygulamanın işlemesi pek mümkün görülmemektedir. Sahile giden yol üzerindeki ören yerine geçiş için gişeden bilet almak gerekmekte ancak bu ören yerine giden yoldan aynı zamanda sahile ulaşılmaktadır. Bu nedenle günübirlik ve/veya Olympos ta tatil amaçlı konaklayan turistlerin ören yeri-sahil geçiş bileti konusunda sorun olmaktadır. Ayrıca aynı sahili paylaşan Çıralı tatil yerleşiminden de Olympos a ulaşım olmakta bu da ören yerine ulaşımı kontrolsüz kılmaktadır. Bu nedenle de sahilde bilet kontrolü ve bilet kesimi yapılan Şekil 48 de görülen PVC bir baraka konumlanmıştır. Ancak bu kulübenin de çözüm getirmediği ve getiremeyeceği de açıktır. 58

Olympos sahilindeki denize giren kişilerin kullanımı için oluşturulmuş tuvalet yapısı da bakımsızlıktan kötü bir görünüm arz etmekte, küçük olması sebebiyle de ziyaretçilerin ihtiyaçlarını karşılayamamaktadır. 3.2.5. Myra Ören Yeri Tarihçe Bugünkü Demre İlçe merkezinde ve civarında yer alan Myra Antik Kenti özellikle Likya Dönemi kaya mezarları, Roma Dönemi tiyatrosu ve Bizans Dönemi Aziz Nikolas Kilisesi (Noel Baba) ile ünlüdür. Kaya mezarları, Likçe yazıtları ve sikkeler, Myra'nın en azından MÖ 5. yüzyıldan itibaren varlığını sürdürdüğünü gösterir. Strabon'un verdiği bilgiye göre Likya Birliğinin altı büyük kentinden biri olan Myra, Likçe yazıtlarda Myrı adıyla anılır. MS 2. yüzyıl Myra'nın büyük bir gelişmeye sahne olduğu dönemdir. Likya Birliğinin Metropolisi olan şehirde, Likya lı zengin kişilerin yardımları ile birçok yapı inşa edilmiş ve onarılmıştır. Bizans Döneminde ise Myra, dini yönden olduğu kadar idari yönden de önde gelen şehirlerden biri olmuştur. Günümüze dek ulaşan ününü, Aziz Nikolas'un (Noel Baba) MS 4. yüzyılda şehrin piskoposu olmasına ve ölümünden sonra aziz mertebesine ulaşıp adına kilise yapılmasına borçludur. Myra, 7. yüzyıldan itibaren gerek deprem, su baskını ve Demre Çayının getirdiği alüvyonlar, gerekse Arap akınları sebebiyle önemini yitirip 12. yy.da köy hüviyetine dönüşmüştür. 59

Günümüz kalıntılarını, akropolün güney eteğinde yer alan tiyatro ile her iki yanında yer alan kaya mezarları oluşturur. Yapılan araştırmalara göre bugün oldukça sağlam durumda olan Roma Dönemi surlarının dışında, Helenistik hatta MÖ 5. yüzyıla tarihlenen sur kalıntılarına akropol tepesi ve çevresinde rastlamak mümkündür. Akropolün güney eteğinde yer alan tiyatro, gerek oturma sıraları gerekse sahne binası ile iyi korunmuş bir Roma Dönemi tiyatrosunun özelliklerini yansıtır. Sahne binası ikinci katın yarısına kadar ayaktadır. Tiyatronun hemen iki yanında, kabartmalı veya düz kaya mezarları yer alır. Likyalıların ahşap ev mimarisinin kaya mezarlarına en iyi uyarlanmış örnekleri olan Myra mezarlarının içinde, ölüyü ve yakınlarını betimleyen kabartmalı mezar, en ilginç örneklerden biridir. Ayrıca yine kabartmalı veya kitabeli birçok kaya mezarı, kayalığın güneye bakan yüzünde üst üste veya yan yana sıralanmaktadır. Tiyatro yakınındaki şehir merkezine giderken yolun solundaki hamam kalıntıları ise Roma Dönemi tuğla mimarisinin erken ve ilginç örneklerini oluştururlar. Şehrin su ihtiyacı, Demre Çayının aktığı vadi kenarındaki kayaya oyulmuş kanallarla karşılanmaktaydı. Likya konfederasyonunda üç oy hakkına sahip altı şehirden biri olan Myra nın En parlak kent unvanıyla anılması ne denli önemli bir kent olduğunu göstermektedir. Myra nın Likya konfederasyonuna ait sikkelerin yanında kendi adıyla basılmış sikkelerinde, şehrin ana tanrıçası Artemis in Anadolu nun en eski tanrıçası Kybele formunda temsil edilmiş olması ayrı bir önem taşımaktadır. MS 5. yüzyılda Likya eyaletinin başkenti olan Myra nın, St. Paul ve arkadaşlarının 60

uğradıkları şehir olması Hristiyanlıkça da özel bir önem taşımaktadır. ( Kale, Antalya Kültür Envanteri, (2004), 14-15) Mevcut durum Myra Antik Kenti, GEEAYK'un 05.02.1982 gün ve 3284 sayılı kararıyla, "I. ve II. Derece Arkeolojik Sit Alanı" olarak tescil edilmiştir. ( Kale, Antalya Kültür Envanteri, (2004), 15) Hristiyanlarca kutsal sayılan yerlerinden biri olan Myra Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı ortalama 350.000-400.000 arasında değişmektedir. (Tablo 3.15) Tablo 3.15: Myra Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı. ÖREN YERİNİN ADI YILLIK ZİYARETÇİ SAYISI (KİŞİ) 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Myra Ören Yeri 103.119 347.377 328.643 464.449 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Tablo 3.16: Myra Ören Yeri nin yıllık gelir miktarı. YILLIK GELİRİ (YTL) ÖREN YERİNİN ADI 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Myra Ören Yeri 498.420,00 1.107.475,00 930.200,00 1.324.759,00 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi 61

Tablo 3.17: Myra Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı 2007 YILI 500,000 450,000 400,000 350,000 300,000 250,000 200,000 150,000 100,000 50,000 0 OCAK ŞUBAT Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK TOPLAM Şekil 3.50: Myra Ören Yeri giriş alanının uydu görüntüsü, 30 Ekim 2007 Kaynak: http://maps.google.com/maps?ll=36.258514,29.985209&z=18&t=h&hl=en 62

Myra antik kentinin girişinde tur otobüsleri ve özel araçların park ettiği geniş bir otopark alanı bulunmaktadır. (Şekil 3.51) Şekil 3.51: Myra Ören Yeri otoparkı Otopark alanından sonra devam edildiğinde yol kenarında sağlı sollu ve yoğun biçimde birbiri içine girer biçimde sıralanmış hareketli satış tezgahları yer almaktadır. Bu tezgahlarda geleneksel el sanatlarından örnekler, dini semboller taşıyan ürünler ve turistik eşya ile yiyecek-içecek satışı yapılmaktadır. (Şekil 3.52-3.53) Şekil 3.52: Ören yeri girişindeki satış tezgahlarının yerleşimi, Temmuz 2007 63

Şekil 3.53: Çeşitli satış tezgahları, Temmuz 2007 Satış tezgahlarından sonra ören yeri girişine ulaşılmaktadır. buradaki gişeden bilet alınmakta ve Bakanlığımız Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü tarafından yaptırılan üç giriş-çıkışlı ve bir adet engelli geçişin bulunduğu turnike sisteminden geçilmektedir. (Şekil 3.54-3.55) Şekil 3.54: Ören yeri girişinde bulunan bilet gişesi, Temmuz 2007 64

Şekil 3.55: Biletli geçiş ve turnike sistemi, Temmuz 2007 Myra Ören Yeri giriş alanında bilet gişesinin arka tarafında tuvalet ve ören yeri bekçisinin ikamet ettiği tek katlı lojman yapısı bulunmaktadır. (Şekil 3.56-3.57) Şekil 3.56: Ören yeri tuvaleti, Temmuz 2007 65

Şekil 3.57: Ören yeri bekçisini ikamet ettiği lojman yapısı, Temmuz 2007 Sorunlar Myra Ören Yeri ne ulaşım yolunun çevresindeki satış tezgahları plansız ve dağınık yerleşimi ise girişte tam bir karmaşa yaratmaktadır. Ziyaretçiler çoğunlukla tur otobüsleri ile birlikte gelmekte ve bir anda insan yoğunluğu ve trafiği çok fazla artmaktadır. Bu nedenle de turnike ve bilet gişesi önünde uzun zaman beklemek kaçınılmaz ve çok sıcak yaz günlerinde geçiş büyük sıkıntı yaratmaktadır. (Şekil 3.58-3.59) Myra Ören Yeri nde de diğerlerinde olduğu gibi alanın tanıtımının sadece bilgi panolarındaki bilgilerden ibaret olması ve ziyaretçilere bilgi aktarımı konusunun yetersiz kalması sorunu da mevcuttur. 66

Şekil 3.58-3.59: Turnikenin boş ve dolu olduğu zaman, Temmuz 2007 3.2.6. St. Nikolas Ören Yeri (Noel Baba Müzesi) Tarihçe Mimari üslubu ve süslemeleri ile Orta Bizans Dönemi kilise mimarisinin günümüze kalmış en seçkin örneğidir. MS 5. yüzyıla tarihlenen özgün temeller üzerinde sonraki yüzyıllarda yapılmış birçok yapı bulunur. Kilise çeşitli dönemlerde inşa edilmiş bir kompleks görünümündedir. Bu kompleks ana hatlarıyla; avluya açılan iki narteks (iç havlu), iki yan koridorun arasında yer alan kubbeli bir orta mekanla (Naos), Bema ve önündeki Syntranonlu (Koro basamakları), Apsisten ibarettir. Dış Narteks 1862 yılı onarımında yeniden inşa edilmiş, iç narteks ise çoğunluk özgün temeller üzerindedir. Tonozunda peygamber ve konsül toplantılarının resmedildiği, kilisenin en eski duvar freskleri (MS 11. yüzyıl) bulunur. Güney koridorun doğu köşesindeki nişin içinde yer alan lahdin Aziz'in Lahdi olduğuna inanılmaktadır. Ayrıca kuzey-doğu ve güney-batı köşelerde kubbeleri freskli iki yan oda yer alır. Bu yapı MS 11. yüzyıla tarihlenmekte ancak ilk inşasının 5-6. yüzyıllarda olduğu bilinmektedir. ( Kale, Antalya Kültür Envanteri, (2004), 15) 67

Mevcut durum Myra'da, Kültür Bakanlığınca 1963-1964 yıllarında St. Nikolas Kilisesinde çalışılmış; 1965-1969 yılları arasında ise ören yeri ve Kilise'de İstanbul Alman Arkeoloji Enstitüsü adına Jürgen Borchardt yönetiminde arkeolojik çalışmalar yapılmıştır. Kilisede, 1989-1991 yıllarında Antalya Müzesi kurtarma kazısı yapmıştır. Halen St. Nikolas Kilisesi kazıları, Bakanlığımız ve Hacettepe Üniversitesi adına Prof. Dr. Yıldız Ötüken başkanlığında 1992 yılından bu yana sürdürülmektedir. St. Nikolas Kilisesi ve çevresi, Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu'nun 08.03.1985 gün ve 789 sayılı kararı ile "I. Derece Arkeolojik Sit Alanı" olarak tescil edilmiştir. ( Kale, Antalya Kültür Envanteri, (2004), 15) St. Nikolas Ören Yeri (Noel Baba Kilisesi), Ortodokslar tarafından kutsal kabul edilen bir mekandır. Bu nedenle çok sayıda ziyaretçisi olmaktadır. Tablo 3.18 den anlaşılacağı gibi son üç yıldaki ziyaretçi sayısı yıllık ortalama 350.00 dir. Tablo 3.18: St. Nikolas Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı. ÖREN YERİNİN ADI YILLIK ZİYARETÇİ SAYISI (KİŞİ) 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI St. Nikolas Ören Yeri 103.643 337.117 364.705 475.514 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi 68

Tablo 3.19: St Nikolas Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı 2007 YILI 500,000 450,000 400,000 350,000 300,000 250,000 200,000 150,000 100,000 50,000 0 OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK TOPLAM Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Şekil 3.60: St. Nikolas Ören Yeri giriş alanının uydu görüntüsü,30 Ekim 2007 Kaynak: http://maps.google.com/maps?ll=36.244766, 29.985305&z=18&t=h&hl=en 69

Şekil 3.61: St. Nikolas Kilisesi nin yoldan görünümü, Temmuz 2007 St.Nikolas Ören Yeri (Noel Baba Kilisesi) Demre Kasabasının merkezinde yer almaktadır. Kilise, çevresindeki yapılaşmalar sebebiyle önde bahçesi ve arkada kazı alanları ile dar bir alana sıkışmıştır. Kilise zemini orijinal kotu olan deniz seviyesindedir. Ancak zaman içerisinde Demre Çayı nın getirdiği alüviyonlarla yükselen çevre zemini sebebiyle yol ile zemin arasında ciddi bir kot farkı nedeniyle, yol kotundan kiliseye dik bir rampadan inilerek ulaşılabilmektedir. Yol ile kilise zemini arasındaki kot farkının çok olması, bol yağış alan bölge iklimi ve zemin suyunun yükselmesi ile biriken suyun tahliye edilememesi sebebiyle kilisenin sık sık su basması sorunuyla karşı karşıya kaldığı anlaşılmaktadır. Kiliseye, bahçenin sağında bulunan ahşap bilet gişesinden bilet alınmakta ve rampa sonunda yer alan turnikelerden geçerek girilmektedir. (Şekil 3.62) 70

Şekil 3.62: Bilet gişesi Şekil 3.63: Kilise girişindeki dik rampa ve turnike sistemi, Temmuz 2007 71

Girişin hemen yanında farklı renk ve ebattaki şemsiyelerin altında sıkışık düzende birbirinin içine geçmiş biçimde bulunan; broşür, kilise kitapları, konalar, dini eşyalar ile içecek satışının yapıldığı tezgahları göze çarpmaktadır. Şekil 3.64: Kilise girişindeki satış tezgahları, Temmuz 2007 Kilisenin yol ile aynı kotta bulunan yukarı bahçe kotunda, ziyaretçilerin kullanabileceği 4 bay-4 bayan kabininin bulunduğu doğal taş kaplama betonarme tuvalet binası yer almaktadır. (Şekil 3.65-3.66-3.67) Şekil 3.65: Ören yeri bahçesi ve tuvaletin konumu, Temmuz 2007 72

Şekil 3.66-3.67: Ören yeri tuvaletinin dışarıdan ve içeriden görünümü, Temmuz 2007 Sorunlar Kilisenin girişinin hemen yanındaki düzensiz ve birbirinin içine geçmiş biçimde bulunan satış tezgahları, kalabalık grupların ziyaretleri sırasında sıkıntı yaratmaktadır. Ayrıca yol kotu ile deniz seviyesinde bulunan kilise zemini arasındaki kot farkı nedeniyle kilise zaten çukurda kalmakta ve giriş alanındaki satış tezgahlarının karışıklığı anıt eser niteliğindeki yapının özelliğini gölgelemektedir. Tuvalet biriminin ise ören yeri bahçesinde yer alması kilisenin uzaktan görünümde hoş bir tablo teşkil etmemektedir. Bu ihtiyacın başka bir alanda karşılanmasının uygun olacağı düşünülmektedir. Bakanlığımız DÖSİMM tarafından yaptırılan turnike sisteminin ise, kiliseye inen yolun daha üst taraflarında yer alması kalabalık ziyaretçi gruplarında alan kazanılmasını sağlayacak tır. Ayrıca bu yer değiştirme ile tanıtım panolarının daha rahat algılanması sağlanabilecektir. 73

3.2.7. Limyra Ören yeri Tarihçe Antalya İli, Finike İlçesi, Turunçova ve Sahilkent Beldeleri sınırlarında yer alan Limyra Antik Kenti, Toçak Dağının güney eteklerinde, genellikle erken dönem yapıların yer aldığı akropol ile onun hemen güneyinde, şimdi karayolu ile ayrılan düzlükte Roma ve Bizans çağı surları içinde kalan alanı kapsamaktadır. Lykia Bölgesinin önemli kentlerinden olan Limyra'nın Lykia dilindeki adı Zemu (ri) dir. MÖ 5. yüzyıldan itibaren varlığını gösteren şehir, Lykia Birliğini kurmak isteyen Perikles tarafından başkent olarak kullanılmıştır. İskender'in Anadolu'da Pers hakimiyetine son vermesinden sonra Lykia Bölgesi Vali Nearkhos'un idaresine girmiş ise de, İskender'in ölümünden sonra, önce Makedonyalı Antiganos Monophtalamos'un sonra da Ptolemaioslar'ın (MÖ 310), Seleukoslar'ın (MÖ 197) hakimiyetinde kalmıştır. MÖ 2.yüzyılda bastırdığı Lykia Birliği sikkelerden de varlığını sürdürdüğü anlaşılan kentin en parlak dönemi, Roma hakimiyetine girdiği MÖ 1.yüzyıl-MS 2.yüzyıllar arasıdır. Bizans egemenliği sırasında piskoposluk merkezi olan Limyra, MS 7. yüzyıldan sonra önemini yitirmiştir. Ancak, Limyra'da bulunan Bektaşi tarikatı tekkesi Kafi Baba Türbesi, bölgenin Osmanlı Döneminde bile dinsel bir önem taşıyan bir yer olduğunu göstermektedir. Antik Kentin en kuzeyinde yer alan akropol, kuzeyde bir içkale ile aşağı kaleden oluşmaktadır. içkale içinde, Lykia'da ve özellikle Limyra'daki Pers etkisini yansıtan ateş altarları dikkat çekicidir. Aşağı Kale'de sur, sarnıçlar, Bizans kilisesi ile Perikles heroonu yer almaktadır. Büyük ölçüde Xanthos'daki Nereidler Anıtının 74

örnek alındığı anıt mezar, MÖ 390-370 yılları arasında inşa edilmiştir. Yapının alınlıkları kabartmasızdır. Ancak, güney alınlık akroterinde Bellerophon'un Khimaira'yı öldürme sahnesi bulunmaktadır. Akropolün düzlüğe ulaştığı yerde, orijinali Helenistik Döneme ait olan ve M.S.141 depreminden sonra Opramoas'ın yardımlarıyla ayağa kaldırılan tiyatro en önemli yapıdır. Sahne binası üzerinden Turunçova-Kumluca karayolunun geçtiği tiyatro, güneş tentesi bulunan Roma tiyatroları tipindedir. Büyük tenteleri taşıyan ahşap direklerin girdiği delikler, birinci diazoma çevresinde görülebilmektedir. Bu şekilde tüm izleyici yerleri ve sahne, güneş ışınlarından korunmaktaydı. M.S.2.yüzyıl sonunda yapıya scaenae frons eklenmiştir. Doğuda surla çevrili kısma giriş, Bektaşi babası Kafi Babanın Tekkesi yakınında iki kare planlı kule ile kontrol altına alınmış kapı ile sağlanmıştır. Bu kapıdan başlayan antik sütunlu caddenin kuzeyinde "Piskoposluk Kilisesi", güneyinde de "Piskoposluk Sarayı" yer almaktadır. Her iki yapı da erken Bizans dönemine aittir. Limyra Antik Kenti, Lykia'nın kaya mezarı yönünden en zengin yeridir. Limyra, 400'ü aşkın ve büyük çoğunluğu gerçek kaya mezarlarıyla Lykia'nın bu yönde ilkidir ve çoğu mezar, Lykia dilinde yazılmış kitabeleriyle ismen bilinmektedir. Kentin, sur dışında ve güneyinde düzlükte yer alan nekropol alanı Roma imparatorluğu çağına aittir. ( Kemer-Kumluca-Finike, Antalya Kültür Envanteri, (2005), 128-129) 75

Mevcut Durum Prof. Dr. J.Borchhardt tarafından kazı çalışmaları sürdürülen Limyra Antik Kenti ilk olarak Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulunun 18.10.1975 gün ve 8691 sayılı kararıyla tescil edilmiş, Antalya Koruma Kurulunun 09.12.1994 gün ve 2118 sayılı kararıyla da sit alanı sınırları I. ve III. Derece Arkeolojik Sit Alanı olarak son şeklini almıştır. (Antalya Kültür Envanteri (Kemer-Kumluca-Finike): 2005, 129) Limyra Ören Yeri; sahip olduğu tarihsel değerlere rağmen Toçak Dağının eteklerindeki köy yerleşimlerinin içerisinde dağınık biçimde konumlanmasından dolayı turların gezi güzergahında yer almamakta bu da yıl içerisindeki ziyaretçi sayısı Tablo 3.20 de görüldüğü gibi pek fazla olmamaktadır. Tablo 3.20: Limyra Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı. YILLIK ZİYARETÇİ SAYISI (KİŞİ) ÖREN YERİNİN ADI 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Limyra Ören Yeri 432 689 271 777 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Tablo 3.21: Limyra Ören Yeri nin yıllık gelir miktarı. YILLIK GELİRİ (YTL) ÖREN YERİNİN ADI 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Limyra Ören Yeri 1.632,00 1.470,00 1.355,00 1.494,00 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi 76

Tablo 3.22: Limyra Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı 2007 YILI 900 800 700 600 500 400 300 200 100 0 OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK TOPLAM Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Finike İlçesi merkezinden geçen yolun antik kentle birleştiği yerde bulunan ahşap bilet gişesinin tez çalışması ziyaretinde kapalı durumda olduğu tespit edilmiştir. (Şekil 3.68-3.69) Şekil 3.68-3.69: Ören yeri bekçi kulübesi, Temmuz 2007 77

Şekil 3.70: Ören yeri görünümü, Temmuz 2007 Sorunlar Finike ilçesi merkezinden geçilerek ulaşılan yol üzerinde antik şehrin bulunduğu yeri tanımlayacak veya girişi ifade edecek herhangi bir tabela/bilgi panosunun olmayışı dikkati çekmiştir. Uzunca süren yol sonrası ulaşılan yerdeki bilet gişesinin kapalı olduğu ve zaten yılda ortalama 700 kişinin ziyaret ettiği düşünüldüğünde bu durumun pek de ters olmadığı kanısına varılmıştır. Ancak alanın tanıtımının yeterli yapılamamasından kaynaklanan ziyaretçi sorununun çözümlendikten sonra uygun bir alanda tanımlanacak temel ihtiyaç birimleri ile alanın ziyaret edilmesi sağlanabilecektir. 78

3.2.8. Xanthos Ören Yeri Tarihçe Xanthos, Fethiye-Kaş Karayolu üzerinde, Fethiye'ye 46 km uzaklıkta, Kınık Beldesinde yer almaktadır. Likya Birliğinin idari merkezi olarak nitelenen Xanthos'un ismi Likya yazısı ile yazılmış kitabelerde ARNNA şeklinde geçmektedir. Homeros İlyada Destanında Troya savaşına katılan Likyalıların Sarpedon'un yönetimindeki askerlerle Xanthos'a geldiğinden söz etmektedir. Bu duruma göre Xanthos'un en azından Troya savaşları sırasındaki varlığından söz etmek gerekir. Ancak kazılar sonucu ele geçen buluntular şehrin iskan tarihini MÖ 8. yüzyıl sonundan önceye götürmemize imkan vermemektedir. Arkeolojik buluntular bir yana Xanthos'un tarihi ile ilgili kesin ilk bilgi oldukça dramatik bir olayla günümüze kadar ulaşmıştır. MÖ 546 da şehri kuşatan Pers kumandanı Harpagos'a karşı Xanthos'lular kahramanca karşı koymuşlar, uzun süre direnmişler, ancak çaresiz duruma düştüklerinde önce kendi kadın ve çocuklarını öldürerek, daha sonra da şehri ateşe vererek insansız ve harap bir şehri Harpagos'a bırakmışlardır. Bu intihardan 80 aile kurtulmuş ve onlar şehirlerini yeni gelen göçmenlerle birlikte canlandırmışlardır. MÖ 2. yüzyılda Likya Birliğinin gerçekleştiği dönemde Xanthos Birliğin başşehri durumundadır. Birlik içerisinde üç oy hakkına sahip altı şehirden biridir. MS 1.yüzyılda Roma egemenliği altında bulunan Xanthos'da, Vespasianus zamanında bu imparator adına saygıyı belirtmek için bir tak dikilmiştir. Bizans egemenliği sırasında piskoposluk merkezi olan Xanthos bu dönemde bir çok yapıya kavuşur. Ancak MS 7. yüzyıldaki güneyden gelen akınlar şehrin terk edilmesine sebep olmuş ve 1838'de C.Fellows'un yeniden keşfederek bazı kalıntıları 79

Londra'ya taşımasına kadar yanı başındaki Kınık'ta ufak bir köy kimliğinde yaşamını sürdürmüştür. Xanthos'ta bulunan Likya Akropolünün kuzeyinde tiyatro, tiyatronun batısında ise üç önemli anıt yer alır. Bunlardan kuzeyde olan ilki Harpyler Anıtıdır ve mezar odasını kuşatan, kabartmalarla süslü olan kesim tümü ile British Museum'dadır. Şu anda anıtın etrafındaki kabartmalar orjinalinden kopya edilmiştir. Xanthos ilk kez İngiliz bilim adamı Charles Fellows tarafından keşfedilmiş ve 1838-1844 yılları arasında ilk kazılar yapılmıştır. 1950 yılında P. Demargne ve H. Metzger yönetimindeki Fransız ekip tarafından arkeolojik kazılara başlanmış, Prof. Le Boyl'un ardından 1997 yılından bu yana ise Fransız bilim adamı Prof. Dr. Jacques Des Courtils başkanlığındaki ekip tarafından sürdürülmektedir. Xanthos'da 1838 yılında ilk araştırmaları başlatan Charles Fellows, 1838-1840 yılları arasında yapılan kazılarda ele geçen eserleri; Harpyler Anıtına ait kabartmaları, Payava Lahdini, kabartmaları ve heykelleri ile birlikte Nereidler Anıtının temelleri hariç tamamını ve Aslanlı Mezarı İngiltere ye götürmüştür. Bugün bu eserler Londra'da British Museum'da kendi adlarını taşıyan salonlarda sergilenmektedir. ( Kaş, Antalya Kültür Envanteri, (2004), 32-33) Mevcut durum Xanthos Ören Yeri Antalya Koruma Kurulunun 28.07.1992 gün ve 1521 sayılı kararı ile I. ve III. Derece Arkeolojik Sit Alanı olarak tescil edilmiş daha sonra Antalya Koruma Kurulunun 29.01.2001 gün ve 4845 sayılı kararı ile I-Il-III. Derece Arkeolojik Sit Alanı olarak sınırları son şeklini almıştır. 80

Likya bölgesinin en önemli antik kentlerinden olan Xanthos Örenyeri, Likya uygarlığının özgünlüğü ve kazılarda elde edilen buluntuların önemi nedeniyle UNESCO tarafından Dünya Kültür Mirası listesine dahil edilmiştir. ( Kaş, Antalya Kültür Envanteri, (2004), 33) Fethiye'ye 46 km. uzaklıktaki Kınık Beldesinde, sarp kayalıklar arasında konumlanmasından dolayı Xanthos Antik Kenti ne ulaşım pek kolay olmadığından ziyaretçi sayıları ortalama 15.000 civarındadır. Tablo 3.23: Xanthos Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı. YILLIK ZİYARETÇİ SAYISI (KİŞİ) ÖREN YERİNİN ADI 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Xanthos Ören Yeri 15.958 17.612 15.671 16.384 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Tablo 3.24: Xanthos Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı 2007 YILI 18,000 16,000 14,000 12,000 10,000 8,000 6,000 4,000 2,000 0 OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK TOPLAM 81

Şekil 3.70: Xanthos Ören Yeri giriş alanının uydu görüntüsü, 30 Ekim 2007 Kaynak: http://maps.google.com/maps?ll=36.35712,29.318792&z=18&t=h&hl=en Ören yerine ulaşım Kınık beldesinden dik bir yokuşla sağlanmaktadır. Yokuşun girişle buluştuğu kısımda genişçe bir düzlük bulunmaktadır. Bu düzlük tur otobüsleri ile özel araçların park ettiği otopark alanı olarak kullanılmaktadır. (Şekil 3.71) Şekil 3.71: Xanthos Ören Yeri nin otoparkı, Temmuz 2007 82

Otoparkın hemen yanında 1.5-2 mt yükseltilmiş, yığma taş zemin üzerine güneşten korunma amaçlı, ahşap dikmeli basit bir konstrüksiyon üzeri sazlık örtülü çatısıyla, dinlenme alanı bulunmaktadır. Bu gölgelik alanda; ahşap masalar konulmuş ve çatı örtüsü ile farklı zamanlarda yapıldığı anlaşılan bilet gişesi, turistik eşya, yiyecek-içecek ve ziyaretçiler için gerekli olan bazı ürünlerin satıldığı çimento sıvalı ve boyasız tek katlı yığma bir yapı yer almaktadır. Ayrıca bu alanda kartpostal satışı için konulmuş düşey sergi panoları da geniş bir yer tutmaktadır. (Şekil 3.72-3.73) Şekil 3.72: Dinlenme alanının otoparktan görünüşü, Temmuz 2007 Şekil 3.73: Dinlenme alanı, Temmuz 2007 83

Şekil 3.74: Bilet ücretinin alındığı yapı, Temmuz 2007 Şekil 3.75: Dondurma-içecek satış ünitesi, Temmuz 2007 Şekil 3.76-3.77: Hareketli kart ve broşür satış tezgahları, Temmuz 2007 84

Otoparkın sağ tarafında ve dinlenme alanına yakın 4 kabinli bir yapı ile ören yerinin tuvalet ihtiyacı karşılanmaktadır. Bu tuvaletin yanında ise çalışma alanı ziyareti sırasında kullanılmadığı gözlenen; dondurma ve içecek satışı için Bakanlığımızın 2007 yılında gerçekleştirdiği ihale sonucu temin ettiği PVC bir satış kulübesi bulunmaktadır. (Şekil 3.78-3.79) Şekil 3.78: Ören yeri tuvaleti, Temmuz 2007 Şekil 3.79: Ören yeri tuvaleti ve dondurma-içecek satış ünitesi, Temmuz 2007 85

Sorunlar Belde merkezinden geçilerek ulaşılan ören yerinin öncelikle ulaşım sorununu mevcuttur. İnceleme ziyaret sırasında ziyaretçileri taşıyan tur otobüslerinin çıkışta zorlandıkları gözlenmiştir. Geniş bir alana yayılan antik kentin bulunduğu bölgenin iklim özelliği de düşünüldüğünde gölgelikli bir dinlenme alanı ihtiyacı kaçınılmazdır. ancak Xanthos ören yerinde zaman içinde iptidai çözüm yolları arandığı görülmekle birlikte çevreye de kötü bir görünüm arz etmektedir. Bilet gişesi ve diğer satış birimlerinin de dinlenme alanı ile ilişkilendirilerek uygun bir yerde konumlanması ve tasarlanması gerekliydi diye düşünülmektedir. Ören yeri ziyaretçilerinin en önemli ihtiyaçlarından biri olan tuvaletin de daha uygun fiziki ve sıhhi koşullarda ve uygun bir yerleşimde tasarlanması gerekmektedir. Tüm bu sorunların yanında UNESCO nun dünya miras listesinde yer alan bu önemli antik kent yerleşimini ziyaretçilere aktaran bilgi panolarının yetersizliği ve fiziki olarak ne kadar kötü olduklarını fark etmek kaçınılmaz oluştur. (Şekil 3.80-3.81) Şekil 3.80-3.81: Bilgi panoları ve tabelalar, Temmuz 2007 86

3.2.9. Termessos Ören Yeri Tarihçe Antalya ovasından birden bire yükselen, Batı Toros sıradağlarının bir bölümünü meydana getiren dağların doğusunda, antik dönemde Solymos olarak adlandırılan Güllük dağının sarp yamaçlarında yer alan Termessos Antik kenti, bölgenin yerli bir halkı olan Solymylılar tarafından kurulmuştur. Dilleri Pisidia'nın bir lehçesi gibi görünmektedir. Termessos Antik Kenti adını Homeros'un İliada'sında yer alan Belleraphantes öyküsü ile duyurmakta ise de tarih sahnesine, İskender'in MÖ 334 yılında kenti kuşatması ve Termessosluların kenti güçlü bir savunma yaparak teslim etmemesiyle çıkmıştır. Hellenistik Dönemde gelişen ve zenginleşen Termessos Antik Kenti, Roma çağında en parlak devrini yaşamıştır. Halk Roma senatosu tarafından Roma halkının dostu ve müttefiki olarak kabul edilmiştir. Termessoslulara aynı zamanda kendi yasalarını kendilerinin yazması hakkı da verilmiştir. Bizans dönemine ait belirgin kalıntılara pek rastlanmamaktadır. Komşusu Trebenna Antik Kentinin Bizans Çağında önemli bir merkez olmasının, bunda önemli bir etkisi olduğu düşünülmektedir. Şehrin büyük bir kısmı Güllük dağının kayalık sırtları arasındaki dar ve uzun vadide yerleşmiştir. Buraya ulaşan ana yol, Yenice Vadisinden başlayarak gelen ve bugün Korkuteli-Antalya bağlantısını sağlayan asfalt yol kenarında yer yer izlenebilen antik dönem yoludur. İkinci derecede giriş-çıkış patikaları da tiyatro civarından başlayıp, güneye Karaman vadisine ve kuzeybatıya, kayaya oyulmuş mezarların ilerisine kadar uzanmaktadır. 87

Kurulduğu yerin savunması kolay, kent sınırlarının doğal savunma hatlarına kadar uzanması nedeniyle, güçlü bir sur ile çevrili olmamasına rağmen, şehrin etrafı kayalıklardaki korunmamış boşlukları da içine alan tahkimat duvarları ile çevrilmiştir. Yenice vadisinin, Kapıkaya mevkiinde bulunan bir duvarın geçiş parası alınan bir kapı olarak kullanılmış olması muhtemeldir. Diğer alçak vadilerde de set vazifesini gören bir çok duvar bulunmaktadır. Termessos Antik Kentini, mevcut ana yolun bitiminden yukarıya doğru, alt şehir duvarına kadar olan aşağı kısım; yapıların çoğunu, dar vadiyi içerisine alan ve şehir duvarlarını da kapsayan şehir merkezi kısmı ile şehre bakan Nekropolü içeren kısım; olmak üzere üç bölümde tanımlamak mümkündür. Kentin, bugün önemli bir çekim merkezi olmasının en önemli nedeni, dik yamaçlarda orman içinde yerleşmiş olması ve bunun sonucu olarak da sahip olduğu kalıntıların iyi korunarak günümüze ulaşmasıdır. Bu kalıntıların en belli başlıları, Tiyatro, Agora, Tapınaklar, Nekropol, Su Sarnıçları, Bouleuterion, Gymnasion, Sütunlu Caddedir. Bunlar içerisinde Antik Kentin en etkileyici öğesi, 4200 kişilik oturma yeri bulunan, Antalya platosunun muhteşem manzarasını izleme olanağı sunan Antik Tiyatrodur. ( Merkez, Antalya Kültür Envanteri, (2003), 94) Mevcut Durum Termessos Antik Kenti ve çevresindeki önemli orman vejetasyonu, yaban hayatı habitatı ve jeomorfolojik yapıya sahip bölge, Türkiye'nin onuncu Milli Parkı olarak "Güllük Dağı (Termessos) Milli Parkı" adıyla 1970 yılında ilan edilmiştir. 88

Bunun yanı sıra Termessos Antik Kenti Antalya Koruma Kurulunun 07.04.1993 gün ve 1783 sayılı kararıyla I. Derece Arkeolojik Sit Alanı ilan edilirken, yakınındaki doğa harikası jeolojik bir oluşum olan Güver Uçurumu ve çevresi I. Derece Doğal Sit Alanı olarak tescillenmiştir. Termessos ta herhangi bir kazıya başlanılmamıştır. ( Merkez, Antalya Kültür Envanteri, (2003), 94) Orman içinde korunan en iyi ören yerlerinden biri olan Termessos Ören Yeri ne sarp arazide olmasına karşın yılda ortalama 20.000 ziyaretçi gelmektedir. Bu sayı da ören yerinin ne kadar değer gördüğünün bir göstergesidir. (Tablo 3.25) Tablo 3.25: Termessos Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı. ÖREN YERİNİN ADI YILLIK ZİYARETÇİ SAYISI (KİŞİ) 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Termessos Ören Yeri 21.143 28.874 23.388 21.732 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Tablo 3.28: Termessos Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı 2007 YILI 25,000 20,000 15,000 10,000 5,000 0 OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK TOPLAM Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi 89

Şekil 3.83: Termessos Ören Yeri giriş alanının uydu görüntüsü, 30 Şubat 2007 Kaynak: http://maps.google.com/maps?ll=36.988345,30.467641&z=18&t=h&hl=en Şekil 3.84: Termessos Ören Yeri giriş alanına bakış, Şubat 2008 90

Termessos Ören Yeri ne Antalya-Korkuteli karayolu üzerindeki Yenicekahve yakınında bulunan Hellenistik Devir suru ile başlayan ve Güllük Dağının zirvesine kadar devam eden şehir kalıntıları eşliğinde girilir. Giriş alanında ziyaretçiler için düzenlenmiş otopark bulunmaktadır. Otoparkın yanında bilet gişesi olan ama aynı zamanda bekçi kulübesi olarak da kullanılan ahşap ünite bulunmaktadır. (Şekil 3.85) Ayrıca otoparkın kuzey tarafında iki bay-iki bayan kabinli ören yeri tuvaleti yer almaktadır. (Şekil 3.86-3.87) Şekil 3.85: Termessos Ören Yeri bilet gişesi, Şubat 2008 91

Şekil 3.86: Ören yeri tuvaletinin dıştan görünümü, Şubat 2008 Şekil 3.87: Tuvaletin iç görünümü, Şubat 2008 Sorunlar Termessos Ören Yeri ne ulaşımın zor olmasına rağmen ziyaretçi sayısı pek de az değildir. Ancak buna karşılık ören yeri düzenlemesinde sadece bilet gişesi ve tuvalet ünitesi vardır. Bu ünitelerin de alandaki ziyaretçi ihtiyaçları için yeterli olmadığı düşünülmektedir. 92

3.2.10. Patara Ören Yeri Tarihçe Patara Antik Kenti Fethiye-Kalkan arasındaki Xanthos vadisinin güneybatı ucunda bugünkü Ovagelemiş Köyünde yer alır. Likya'nın en önemli ve en eski şehirlerinden biridir. Patara nın kent yapısı ve bu kentin gelişimi hakkındaki bilgilerimiz daha çok yer dokusunda ve yüzeyde gözlemlenebilen mimari kalıntılarla sınırlıdır. Doğucasarı Akropol Suru ile Alakür Tepesindeki Batı Suru arası ve güneyde Limanağzında yükselen Kurşunlutepe ile kuzeyde kente giriş konumundaki Kısık Geçidi arası alan yaklaşık 100 hektar ölçüdedir ve bugünkü Patara Antik Kentini oluşturur. Doğucasarı Akropolünün en erken yerleşim alanı olduğu yazılı Hitit kaynaklarından bilinmektedir. Hitit Kralı IV. Tuthaliya'nın Luka seferinin anlatıldığı Yalburt Orthostatlarındaki Luvi Hieroglifinde, Patar Dağının karşısında adaklar adadım, armağanlar verdim, steller diktim, tanrılara (evler) yaptım diye anlatırken o dağın denize egemen konumdaki Doğucasarı olduğu anlaşılır. Tepecik Akropolü kazılarında ele geçen seramik parçaları Orta Tunç çağı özellikleri içerir. Yine Tepeciğin doğu yamacı eteklerinde ortaya çıkartılan taş balta ise Demir çağı öncesi zamanlara ait kalıntılardandır. Patara'da, Erken Demir çağ yine Tepecik Akropolünün doğu eteğinde açılan açmaların zemin katmanlarında ortaya çıkartılan Protogeometrik çember motifli seramik parçalarıyla belgelenir. Aynı bölgede ele geçen diğer kalıntılar, sur yapıları, mezar anıtları, sarnıç, seramikler ve terra katta figürinleri gibi, MÖ 7. yüzyıl ile Geç Antik Dönem arasında kentin tarihi hakkında kesintisiz bilgiler vermektedir. 93

Patara MÖ 3. yüzyıl ile birlikte Ptolemaios egemenliğine girmesiyle Likya'nın önder kenti konumuna gelir ve hatta kent bir ara Ptolemaios'un karısı Arsinoe'nin adıyla anılır. MÖ 2. yüzyılın hemen başında Likya'nın Seleukos Krallığı tarafından kontrol edilmeye başlamasıyla Patara Likyanın başkenti gibi kabul görür. Bu durum Patara'nın Roma'ya karşı özerkliğini ve Rhodos'a karşıda bağımsızlığını kazandığı MÖ 168/67 yılında resmileşir ve Patara Likya Birliğinin başkenti olur. Birliğin başkentinde Hellenistik Dönemde inşa edilen Meclis Binası veya Tiyatro gibi anıtsal yapılar bu tarihsel süreçle paralellikler gösterir. MS 43 yılında imparator Claudius'la birlikte Likya bir Roma eyaleti olur, MS 74 yılında İmparator Vespasian tarafından Likya ile Pamphylia birleştirilerek tek bir eyalet haline getirilir. Patara'nın başkentliği ise devam eder. Kentteki yeni yapılaşma Patara'nın bir Roma eyaletinin başkenti olarak kabul görmesinin önemli sonuçlarındandır. Patara bu önemini MS 4. yüzyıl ile birlikte başlayan Hıristiyanlık döneminde de sürdürür. Patara'lı Aziz Nikolaus ile birlikte özdeşleşen Likya'nın bu Hıristiyanlık yapısı, MS 325 yılında İznik Konsilinin toplanmasında, Likya'nın tek imza yetkilisi Piskopos Eudemos tarafından temsil edilmesi ile tescil edilmişti. Bu önemini bütün Ortaçağ boyunca sürdüren Patara, kente Türklerin gelmesiyle de önemli bir merkez olarak günümüze kadar ulaşmıştır. Likya'nın kendine özgü kültürünü ilk fark eden C. Fellows olmuştur. 1838 'de Patara'ya uğrayarak bazı yazıtların transkripsiyonunu yapmıştır. Kentle ilişkin ve çoklukla bugün bile geçerliliğini yitirmeyen kapsamlı bilimsel araştırmalar 1881 'de O.Bendorf ve G.Nieman ile başlar. 94

Kent, 1940'1, yıllardan başlayarak Likya araştırmaları çerçevesinde G.E.Bean ile, 1950'Ii yıllardan sonra da Xanthos'la bağlantılı olarak P.Demargne ve H. Metzger'in ilgi odağındadır. S.Buluç -G.K.Sams ekibinin 1972'de yaptığı kapsamlı yüzeyaraştırmaları doğal koşulların zorluğu ile kazıya dönüşmez. Kullanılabilir ilk kent planı ise W.W.Wurster'in 1974-76 yılları içinde tüm Likya'yı kapsayan etkinliklerinin ürünüdür. ( Kaş, Antalya Kültür Envanteri, (2004), 56-57) Mevcut durum Patara'da başlayan ilk bilimsel kazı çalışmaları 1988 yılından bu yana Kültür Bakanlığı ve Akdeniz Üniversitesi adına Prof. Dr. Fahri Işık başkanlığındaki ekip tarafından sürdürülmektedir. Ortaçağ kenti kazıları 2001 yılına dek Alman kazı heyet üyeleri tarafından gerçekleştirilmiştir; bu bilimsel işbirliği Meclis binası restorasyonu ile devam etmektedir. Patara Antik Kenti ve çevresi I. ve III. Derece Arkeolojik ve I. Derece Doğal Sit Alanı olarak tescil edilerek Antalya KVTVKB Kurulunun 30.09.1996 gün ve 3106 sayılı kararı ile sınırları son şeklini almıştır. ( Kaş, Antalya Kültür Envanteri, (2004), 57) Patara, çevre kirlenmesi ve bozulmasına karşı korumak, buraların doğal güzellikleri ve tarihi kalıntılarının gelecek nesillere intikalini teminat altına almak amacıyla 2872 sayılı Çevre Kanununun 9. ncu maddesine göre, 18.01.1990 tarih ve 90/77 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile ''Özel Çevre Koruma Bölgesi'' olarak tespit ve ilan edilmiştir. (Şekil 3.88) 95

Şekil 3.88: Bakanlar Kurulu Kararınca uygun görülen Patara Ö.Ç.K. Bölgesi sınırları Kaynak: http://www.ockkb.gov.tr/tr/icerik.asp?id=137, 17 Kasım 2007 Muğla ve Antalya illeri Fethiye ve Kaş ilçeleri ve bunlara bağlı 5 belde 4 köyden oluşan Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi nin idari anlamda büyük bir kısmı Antalya- Kaş İlçesi, diğer kısmı ise Muğla-Fethiye ilçesi sınırları içerisinde yer almaktadır. Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi nin çevre değerlerini korumak, mevcut çevre sorunlarını gidermek, tarih ve kültür değerleri ile biyolojik ve ekolojik varlıkların korunması ve gelişmesi çalışmalarını, 13 Kasım 1989 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 383 sayılı Kanun Hükmünde Kararname uyarınca, 2872 sayılı Çevre Kanununun 9. Maddesine göre kurulan, Çevre ve Orman Bakanlığı Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığınca yürütülmektedir. Resmi 96

kurum yapıları ile turizm tesislerine ve özellik arz eden yapılara ait mimari uygulama ve peyzaj projeleri incelenerek, projelerin plan hedeflerine uygunlukları sağlanmakta ve özel çevre koruma bölgelerindeki çarpık yapılaşma engellenerek, yöresel mimarinin ve doğal değerlerin yaşaması, yerleşmelerde görsel dinginliğinin oluşması ve mimari kirliliğin önlenmesi sağlanıp, yerleşmelerin denetimsiz gelişmesi Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığınca engellenmektedir. Bu doğrultuda, proje incelemelerinin yanı sıra, yerleşmelerde günübirlik alanlarda, kıyı alanlarında ören yerleri ya da tarihi sit alanlarında 1/500 ve daha büyük ölçekli açık mekan düzenleme çalışmaları ile detay niteliğindeki projelendirme çalışmaları da kurumca yürütülen diğer çalışmalardandır. Kurum ayrıca bölgenin ekolojik ve arkeolojik değerlerini korumak bozulan değerleri iyileştirmek ve geri kazanmak amacıyla ilgili kurum, kuruluş, Üniversiteler ile koordinasyon içinde araştırma, planlama ve projeuygulama faaliyetlerini yürütmektedir. Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi için; Temmuz 1996-Ağustos 1997 tarihleri arasında, ÖÇK Kurumu Başkanlığı ile Bakanlığımız Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü nce Dünya Bankası finansmanlı olarak Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi Yönetim Planı Bilimsel Çalışmaları hazırlanmıştır. Bu çalışmada; Patara da Fiziki ve Doğal Değerler, Doğal ve Kültürel Miras, İnsan Kaynakları, Kurumsal Yapı üzerine bilimsel araştırmalar hazırlanmıştır. Patara ÖÇKB Yönetim Stratejisi ile Eylem Planı hazırlanmıştır. (Şekil 3.89-3.90) Ayrıca, 1998-2004 yılları arasında Bakanlığımız Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile Antalya İl Kültür Müdürlüğü tarafından Patara (Gelemiş) III. Derece Arkeolojik Sit Alanı Koruma Amaçlı İmar Planı ile 1/25000, 1/5000 ve 1/1000 Gelemiş ve Patara Antik Kentine giriş/servis tesisleri 1/500 ölçekli kentsel tasarım projeleri hazırlattırılmıştır. 97

Şekil 3.89: Patara ÖÇKB arazi kullanım paftası, Patara ÖÇKB Yönetim Planı Şekil 3.90: Patara ÖÇKB mekansal düzenleme paftası, Patara ÖÇKB Yönetim Planı 98

Şekil 3.91: Patara ÖÇKB mekansal düzenleme paftası, Patara ÖÇKB Yönetim Planı Yaklaşık 100 hektar alana sahip Patara Antik Kenti, Patara ÖÇKB sınırları dahilindeki Antalya İli Kaş İlçesi, Gelemiş Köyü içerisinde yer almaktadır. Daha çok kumsalı açısından ziyaretçi çeken bir yerdir. Buna göre yıllık ziyaretçi sayısı 2004, 2005, 2006 ve 2007 yılları itibari ile Tablo 3.27 de belirtildiği gibi farklılık göstermektedir. Tablo 3.27: Patara Ören Yeri nin yıllık ziyaretçi sayısı ÖREN YERİNİN ADI YILLIK ZİYARETÇİ SAYISI (KİŞİ) 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Patara Ören Yeri 82.253 100.680 85.007 94.450 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi 99

Tablo 3.28: Patara Ören Yeri nin yıllık gelir miktarı ÖREN YERİNİN ADI YILLIK GELİRİ (YTL) 2004 YILI 2005 YILI 2006 YILI 2007 YILI Patara Ören Yeri 201.100,00 139.707,00 148.334,00 144.800,00 Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi Tablo 3.29 Patara Ören Yeri nin aylara göre ziyaretçi istatistiği, 2007 yılı 2007 YILI 100,000 90,000 80,000 70,000 60,000 50,000 40,000 30,000 20,000 10,000 0 OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS Kaynak: Bakanlığımız DÖSİMM arşivi HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK TOPLAM 100

Şekil 3.92: Patara Ören Yeri giriş alanının uydu görüntüsü, 20 Şubat 2007 Kaynak: http://maps.google.com/maps?ll=36.253687,29.312307&z=18&t=h&hl=en Gelemiş Köyünün içinden geçilerek ulaşılan antik kentin başladığı yerde (Akdam) belli bir saatten sonra girişleri kontrol etmek için düzenlenmiş bir giriş kapısı bulunmaktadır. Giriş kapısından geçerken PVC esaslı prefabrik bir kulübeden bilet ücreti alınmaktadır. (Şekil 3.93) Giriş kapısından geçtikten 1 km sonra sahile ulaşılır. Sahil, deniz kaplumbağalarının (Caretta caretta) üreme kumsalı olarak koruma altına alınmıştır. Bu nedenle denizden 200 mt içeriden itibaren motorlu taşıtların daha ileri gitmesi yasaklanmıştır. Bu nedenle buradaki alan otopark olarak kullanılmaktadır. Ancak otopark düzenlemesi yapılmamış alanda araçlar dağınık bir biçimde park etmektedir. 101

Şekil 3.93: Patara Antik Kenti giriş kapısı, Temmuz 2007 Yaya yolu başlangıcındaki alanın sağ tarafında terk edilmiş ve kullanılmadığı gözlenen lokanta yer almaktadır. (Şekil 3.94-3.95) Lokantanın yanında ise ziyaretçilerin kullanabileceği bay ve bayan kabininden oluşan küçük bir tuvalet bulunmaktadır. (Şekil 3.96) Şekil 3.94-3.95: Sahil girişindeki kullanılmayan lokanta, Temmuz 2007 102

Şekil 3.96: Sahil girişindeki tuvalet, Temmuz 2007 Ören yeri içerisinde ve sahildeki günübirlik tesis düzenlemesinde herhangi bir satış birimi yoldur. Bu ihtiyacı karşılamak amacı ile tuvalet yapısının yanında hareketli bir satış tezgahı kurulmuştur. (Şekil 3.97) Şekil 3.97: Tuvaletin yanındaki satış tezgahları, Temmuz 2007 103

Sahile ahşap yaya yolu ile ulaşılmaktadır. Yaya yolunun sağında ahşap bekçi kulübesi bulunmaktadır. Bu kulübede, Patara nın Özel Çevre Koruma Bölgesi nde yer aldığını, sahilin deniz kaplumbağalarının üreme alanı olduğunu ve sahilin kullanma koşullarını anlatan çeşitli bilgi panoları yer almaktadır. (Şekil 3.98-3.99) Şekil 3.98: Ahşap yaya yolu ve sağdaki bekçi kulübesi, Temmuz 2007 Şekil 3.99: Sahildeki bekçi kulübesi, Temmuz 2007 104

Ahşap yaya yolunu sol taraftaki Çevre ve Orman Bakanlığı, Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı tarafından yapılmış Günübirlik Tesis düzenlemelerine kadar uzanmaktadır. (Şekil 3.100) Şekil 3.99: Sahildeki bekçi kulübesi, Temmuz 2007 ÖÇKB nın alana göre değişen tip projelerinden biri olan Patara sahilindeki günübirlik alan düzenlemesinde yiyecek-içecek servisinin verildiği ve Patara- Gelemiş Köyü Muhtarlığı tarafından işletilen dinlenme-toplanma yapısı, soyunma kabinleri, duş birimleri ile tuvalet yapıları bulunmaktadır. Yapılar ahşap konstrüksiyon üzeri sazlık çatı örtüsünden oluşmaktadır. (Şekil 3.100-3.101) Şekil 3.100-3.101: Yiyecek-içecek ve dinlenme ünitesi, Temmuz 2007 105

Şekil 3.101-3.102: İdari ofis, seyir terası ve dinlenme ünitesi, Temmuz 2007 Şekil 3.103-3.104: Soyunma kabini ve duş ünitesi, Temmuz 2007 106

Şekil 3.105: Duş ünitesi, Temmuz 2007 Şekil 3.105: Bay-Bayan tuvaleti, Temmuz 2007 107

Sorunlar I. Derece Sit Alanı içerisinde yer alan ve Gelemiş Köyü nden geçen yol ören yerine ve kumsala ulaşımı sağlamaktadır. Ancak bu yolun her türlü araç trafiğine açık olması, arkeolojik değerlerin tahribine neden olmakta ve özellikle nekropol alanı üzerinden geçmesi nedeniyle kazı gelişimini engellediği bilinmektedir. Patara ören yerine giriş Aktan mevkiinin kuzeyindeki prefabrik bilet gişesinin bulunduğu alandan sağlanmaktadır. Fakat gerekli hizmet ünitelerinin olmaması ve bilgilendirme-yönlendirme levhalarının yetersizliği nedeniyle giriş algılanamamaktadır. Ayrıca Patara ya sadece denize girmek amacıyla gelen ziyaretçilerinde ören yeri giriş ücreti ödemek zorunda kalmaları tepki yaratmaktadır. Patara antik kenti, gezi güzergahı oluşturmaya elverişli bir potansiyele sahip olduğu halde, gezi güzergahının oluşturulamamış olması ve kent içindeki yapıları tanıtıcı levhaların eksikliği nedeniyle gelen ziyaretçiler kenti kapsamlı olarak gezememektedirler. Mevcut yolun kumsala ulaştığı ve lokantaların bulunduğu alanda ören yerine ve denize gelenlerin araçlarının durak noktası olması nedeniyle düzensiz bir meydanlaşma söz konusudur. Ayrıca yakın çevreye ulaşımı sağlayan minibüs, taksi gibi araçların kalkış ve durak noktaları ile satış sergileri de bu alanda yer almaktadır. Bu durum alanda görsel ve fiziksel sorun yaratmaktadır. 3.3. Genel değerlendirme: Tezin çalışma kapsamındaki Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı ören yerlerinden Perge, Aspendos, Phaselis, Olympos, Myra, St. Nikolas, Limyra, 108

Xanthos, Termessos ve Patara gibi 10 adet ören yerinin mevcut durumları yerinde incelenmiş olup, temel ihtiyaç birimlerinin sorunları ve eksiklikleri tespit edilmiştir. Bu ören yerlerindeki temel ihtiyaç birimlerinin mevcut durumlarına bakıldığında en çok dikkati ünitelerin, mimari tasarım, malzeme, yapım tekniği, mekansal çözüm vb. açısından dil birliğinin bulunmayışı çekmektedir. Bunun nedeninin de ünitelerin bütüncül bir tasarım anlayışında değil de zaman içerisinde ihtiyaç duyuldukça ve farklı birimlerce yapılmasından kaynaklandığı düşünülmekte, sonuç olarak da ören yerleri giriş düzenlemesinin karmaşık bir hal alması kaçınılmaz olmuştur. Temel ihtiyaç birimlerinin malzeme ve yapım tekniği açısından dil birliğine sahip olmasının en önemli getirilerinden biri de işçilik ve uygulama kolaylığı ile malzeme temini konularında sağlanacak kolaylık ve dolayısıyla maliyetin aza indirgenebilme avantajlarıdır. Ören yerlerindeki temel ihtiyaç birimleri ile ilgili karşılaşılan sorunlardan biri de zamanla değişen ihtiyaçlara göre ünitelerin revize edilememesi durumudur. Ören yerindeki yapılar, kapasite artırımına göre değişebilen esnek yapılar değildir. Örneğin; mevcut olan yapıların malzeme ve yapım tekniğinin eklemelere elvermemesi sebebiyle yıkılarak yeniden inşa edilmesi gerekmektedir. Oysaki söz konusu birimlerinin tasarımlarının ve kullanılan malzemelerinin böylesine bir değişikliğe uygun olması bu tip maddi kaybın önüne geçilmesini sağlayabilir. Değerlendirmede dikkati çeken diğer bir nokta da ziyaretçi ihtiyaçlarının tümünün ören yeri giriş düzenlemesi kapsamında ele alınmadığının görülmesidir. Temel ihtiyaçlardan biri olan yiyecek içecek, hediyelik eşya- kart-broşür gibi ürünlerin satışının gerçekleştirileceği üniteler ile ziyaretçilerin dinlenme ihtiyacını 109

karşılayabilecek dinlenme-toplanma ünitelerinin düşünülmediği ancak iptidai çözümlerle ihtiyacın karşılandığı bir gerçektir. Örneğin Perge ören yerin giriş düzenlemesinde hediyelik eşya, kart, broşür gibi ürünlerin satışının yapıldığı ünitelere yer verilememiştir. Ancak ziyaretçilerin bu ihtiyaçları yerel halk tarafından oluşturulan satış tezgahları vasıtasıyla karşılanmaktadır. Bu durum alanın rastgele kullanımını ve yıpranması sonucunu ortaya çıkarmaktadır. Ören yeri giriş düzenlemesinin önemli bir parçası olan ve ziyaretçi ihtiyaçlarına göre düzenlenen birimlerin dil birliğinin sağlanması açısından malzeme, yapım sitemi, mimari tasarım vb. gibi kriterler gözetilerek oluşturulması önem taşımaktadır. Bu da ünitelerin standardize edilmesi gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır. Sonuç olarak, bu bölümde incelenen ören yerleri temel ihtiyaç birimlerinin mevcut durum ve sorunlarına ilişkin yorumlar neticesinde gerçekleştirilen genel değerlendirme ile temel ihtiyaç birimlerinin standardize edilmesini düşüncesinden hareketle temel ihtiyaç birimlerine yönelik geliştirilen tip ünite modülleri 4. Bölüm de Patara Ören Yeri özelinde detaylı olarak ele alınmıştır. 110

4. BÖLÜM TEMEL İHTİYAÇ BİRİM ÖNERİLERİ VE PATARA ÖREN YERİ 4.1. Patara Ören Yeri nin temel ihtiyaç birimleri ve genel tasarım prensipleri Bölüm 3.2. de mevcut temel ihtiyaç birimleri açısından incelenen Perge, Aspendos, Phaselis, Olympos, Myra, St. Nikolas, Limyra, Xanthos, Termessos ve Patara Ören Yeri ndeki sorunlar ve tespitlerle ilgili olarak Bölüm 3.3 de genel bir değerlendirme yapılmıştır. Bu bölümde; genel değerlendirmedeki sonuçlardan yola çıkararak oluşturulan temel ihtiyaç birim önerileri Patara Ören Yeri özelindeki ihtiyaç programı dahilinde anlatılacaktır. Patara Ören Yeri için planlanan ihtiyaç programı ise; Bölüm 3.2.10. da ifade edilen Patara daki temel ihtiyaç birimlerinin mevcut durumlarına ilişkin tespitler doğrultusunda oluşturulmuştur. Patara Ören Yeri, Bölüm 3.2.3. de anlatılan Phaselis Ören Yeri gibi sahip olduğu tarihsel değerlerin yanında kumsalı ve denizi ile ziyaretçilerin ilgisini çekmektedir. Bu nedenle standart bir ören yeri ihtiyaç programından daha farklı bir yaklaşım gerektirmektedir. Farklı kullanım durumlarından dolayı, temel ihtiyaç birimleri çeşitlilik arz ettiğinden bu alan için belirlenen ihtiyaçlar, inceleme alanındaki diğer ören yerleri ihtiyaçlarını da kapsamaktadır.

Buna göre Patara Ören Yeri için belirlenen ihtiyaç birimleri alternatifli olarak aşağıdaki gibidir: 1. Bilet gişesi (BG) a) Bilet gişesi (BG) b) Tuvaletli bilet gişesi (BG-T) c) Tuvalet ve konaklamalı bilet gişesi (BG-TK) 2. Bekçi kulübesi (BK) a) Bekçi kulübesi (BK) b) Tuvaletli bilet gişesi (BK-T) c) Tuvalet ve konaklamalı bilet gişesi (BK-TK) 3. Tuvalet birimi (T) a) Bay tuvaleti (TB) b) Bayan tuvaleti (TBYN) c) Bay/Bayan engelli tuvaleti (TB-E), (TBYN-E) 4. Satış birimleri (SB) a) Yiyecek-içecek satış birimi (büfe) (SB-B) b) Turistik eşya satış birimi (SB-TE) 5. Soyunma-giyinme kabinleri (SGK) Bölüm 4.2. de anlatılacak temel ihtiyaç birim önerilerinin her biri ortak konsept anlayışıyla tasarlanmıştır. Tasarımda ilgili mevzuata uygunluk temel çıkış noktasıdır. Öneri tasarımlar, Bölüm 1.3. de anlatılan KTVKY Kurulu nun 05.11.1999 tarih ve 658 sayılı, 17.12.2003 tarih ve 701 sayılı, 03.05.2006 tarih ve 714 sayılı ile 03.05.2006 tarih ve 715 sayılı ilke kararları doğrultusunda gerçekleştirilmiştir. Bununla birlikte Parata Ören Yeri nin ÖÇKB olmasından dolayı da sahilde yapılacak ünitelerin (kanunda günübirlik tesis olarak tanımlanmaktadır) 3621 Sayılı Kıyı Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik in ilgili maddelerinde tariflenen kriterlere uygun olarak gerçekleştirilmesi gerekmektedir. 112

Bu çerçeveden bakıldığında tasarlanan temel ihtiyaç birim önerilerinin, mevzuata uygun biçimde derin temelsiz, kalıcı olmayan ve doğaya uyumluluk kriterleri çerçevesinde oluşturulmasına dikkat edilmiştir. Temel ihtiyaç birimi önerilerinde en önemli tasarım kriterlerinden biri de yapıların bütüncül bir anlayışla tasarlanmasının sağlanmasıdır. Bölüm 3.3. deki genel değerlendirmede de aktarıldığı gibi tüm ören yerlerindeki ortak sorun, yapıların tasarım ve yapım sisteminin birbirinden bağımsız olması ve bunun da genel çerçevede bütünlüğü bozmasıdır. Bundan dolayıdır ki birim önerilerinde, aynı malzeme ve yapım tekniği kullanılarak birbirleriyle ilişkinin sağlanması amaçlanmıştır. Yapıların temel yapım malzemesi, Antalya çevresindeki ören yerlerinin dağlık ve ormanlık alanda yer almasından dolayı dayanıklılığı ile bilinen emprenye ahşap olarak belirlenmiştir. Ahşabın olumsuz şartlara karşı dayanıklılığını arttırabilmek ve ağaç kaynaklarının tükenmesini önlemek için emprenye işlemi; dünyanın geleceği düşünüldüğünde ekolojik ve ekonomik açıdan en uygun çözümü olarak önerilmektedir. Emprenye, çeşitli yöntemlerle değişik kimyasal maddelerin ahşabın bünyesine emdirilmesi işlemidir. Emprenye işleminin uygulanabilmesi için birçok yöntem bulunmaktadır. Ancak bu yöntemler arasında emprenye maddesinin azami derinliğe işlemesini sağlayan işlem tankında vakum basınç metodu en etkili ve en ekonomik yöntemdir. Bu yöntemle ahşabın düşmanları olan toprak,su, tuzlu su, her türlü nemli ortam, mantar, böcek ve termit saldırılarının olumsuz etkileri yok edilir. Emprenye işlemi sayesinde ahşabın hizmet ömrü en az on kat artmaktadır. Örneğin, doğal halde 5 yılda çürüyen bir elektrik direği, emprenye işlemi gördükten sonra açık 113

hava şartlarında ve toprakla temas halinde bile, boya dahil hiçbir bakım gerektirmeden en az 50 yıl dayanmaktadır. (http://www.emprenyebasinclikaplar.com/emprenye-nedir.html) Yapı malzemesi olarak seçilen emprenye ahşap, tüm birimler için geçerli olan 1.5 m lik ortak aks anlayışı ile biçimlenmiştir. Ortak aks ve malzeme anlayışı ile birimlerin malzeme üretimi, temini ve yapım aşamasında getireceği uygulama kolaylıkları açısından önemli bir kriterdir. Birimler, 10x10 emprenye ahşap dikmeli konstrüksiyon üzeri emprenye ahşap kaplama ile oluşturulmuştur. Zeminde ise her bir dikmenin altına gelecek şekilde 30 cm derinliğinde olup birbirine 10 cm lik hatıllarla bağlanan temel bulunmaktadır. Temel için elle kazı yapılacaktır. Böylesine bir temel rüzgar sebebiyle hareketli kumullara sahip Patara Ören Yeri ile birlikte diğer ören yerleri için de ortak kullanım oluşturmasından ötürü tercih edilmiştir. Ayrıca temelin sadece üst toprak örtüsünün temizlenmesi sonucu oluşan 20-30 cm lik bir yerde yapılması, ilgili ilke kararlarında bahsi geçen temelsizlik prensibine uygun düşmektedir. Birimlerin zemin kaplama malzemesi özellikle kolay temizlenebilmesi açısından seramik veya Antalya çevresinde rahatlıkla temin edilebilen kayrak taşı olarak tercih edilmiştir. 4.2. Öneri temel ihtiyaç birimleri Patara Ören Yeri için bir önceki bölümde tespit edilen temel ihtiyaçlara yönelik modül önerileri geliştirilmiştir. Öneri ünitelerin malzeme, yapım sistemi, 114

mekansal kurgusu ve çizim detayları her bir ihtiyaç birimi özelinde ayrı ayrı anlatılacaktır. 4.2.1. Bilet gişesi (BG) Bilet gişesi 1.5 mt lik akslar dahilinde 3x3 mt olmak üzere toplam 9 m2 lik bir mekanda kurgulanmıştır. Emprenye ahşap konstrüksiyonu ve temel sistemi 4.1. de anlatılan ortak kriterlere uygun olarak tasarlanmıştır. Bilet satışının bir veya iki kişi tarafından gerçekleştirileceği düşünülerek gişenin camekan bölümleri geniş tutulmuştur. (Şekil 4.1) Bilet gişesinde bulunan kişilerin çeşitli ihtiyaçlarının karşılanabilmesi için tuvaletli ve konaklamalı olarak adlandırılan iki tipte alternatifi de mevcuttur.( Şekil 4.2-4.3-4.4-4.5-4.6-4.7-4.8) B AHŞAP DİKME (10X10 cm) B EMPRENYE AHŞAP CEPHE KAPLAMASI (Fırınlanmış) Şekil 4.1: Bilet gişesi planı (BG) 115

+ 3.39 AHŞAP ÇATI (%45 eğim) ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.20 + 2.35 + 2.05 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) + 0.80-0.15 - + 0.00-0.15 Şekil 4.2: Bilet gişesi BB Kesiti (BG) + 3.39 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.35 + 2.35 + 2.05 + 0.80 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - 0.15-0.15 Şekil 4.3: Bilet gişesinin ön görünüşü (BG) 116

SERAMİK ZEMİN KAPLAMASI AHŞAP DİKME (10X10 cm) EMPRENYE AHŞAP CEPHE KAPLAMASI (Fırınlanmış) Şekil 4.4: Tuvaletli bilet gişesi planı (BG-T) + 3.39 + 2.20 + 2.35 + 2.05 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) + 0.80-0.15 - + 0.00-0.15 Şekil 4.5: Tuvaletli bilet gişesinin sağ görünüşü (BG-T) 117

SERAMİK ZEMİN KAPLAMASI AHŞAP DİKME (10X10 cm) EMPRENYE AHŞAP CEPHE KAPLAMASI (Fırınlanmış) Şekil 4.6: Tuvalet ve konaklamalı bilet gişesi planı (BG-K) + 3.39 + 2.20 + 1.00 + 0.80 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - + 0.00-0.15 Şekil 4.7: Tuvalet ve konaklamalı bilet gişesinin sol yan görünüşü (BG-K) 118

+ 3.39 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.35 + 2.35 + 2.05 + 0.80 EMPRENYE AHŞA (Fırınlanmış) - 0.15-0.15 Şekil 4.8: Tuvalet ve konaklamalı bilet gişesinin ön görünüşü (BG-K) 4.2.2. Bekçi kulübesi (BK) Bekçi kulübesi, aynı bilet gişesi gibi 1.5 mt lik akslar dahilinde 3x3 mt olmak üzere toplam 9 m2 lik bir mekanda düşünülmüştür. Yapım sistemi, emprenye ahşap 10x10 cm lik dikmeli konstrüksiyon üzeri kaplama biçimindedir. Bekçi kulübesinde de bekçinin ihtiyaçlarına göre tuvaletli ve konaklamalı olmak üzere çeşitli alternatifler getirilmiştir. Bu alternatifler üretilirken aks ve yapım sistemine sadık kalınmıştır. (Şekil 4.9-4.10-4.11-4.12-4.13-4.14) 119

Şekil 4.9: Bekçi kulübesi planı (BK) + 3.39 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.35 + 2.35 + 2.05 + 0.80 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - 0.15-0.15 Şekil 4.10: Bekçi kulübesinin ön görünüşü (BK) 120

Şekil 4.11: Tuvaletli bekçi kulübesi planı (BK-T) + 3.39 + 2.20 + 2.35 + 2.05 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - 0.15 - + 0.00-0.15 Şekil 4.12: Tuvaletli bekçi kulübesinin sol görünüşü (BK-T) 121

Şekil 4.13: Tuvalet ve konaklamalı bekçi kulübesi planı (BK-TK) + 3.39 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.35 + 2.35 + 2.05 + 0.80 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - 0.15-0.15 Şekil 4.14: Tuvalet ve konaklamalı bekçi kulübesinin ön görünüşü (BK-TK) 122

+ 3.39 + 2.20 + 1.00 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - 0.15 - + 0.00 Şekil 4.15: Tuvalet ve konaklamalı bekçi kulübesinin sağ yan görünüşü (BK-TK) 4.2.3. Tuvalet Birimi (Bay/Bayan) Tuvalet birimi, 1.5 mt aks aralıklarında yerleştirilmiş 10x10 cm ebadındaki emprenye ahşap dikmelerden oluşan bir konstrüksiyona sahiptir. Konstrüksiyon üzeri ahşap kaplı olup ıslak mekan özelliği sebebiyle A-A kesitinde de görülebileceği gibi iç duvarlar 220 cm yükseklikteki hatıla kadar seramik kaplıdır. (Şekil 4.22) Bay ve bayan tuvalet birimleri giriş ve kabin modüllerinden oluşmaktadır. Giriş modülü tuvalete giriş ve diğer kabinlere geçişi sağlamaktadır. Pisuar modülü, kabin modülü ve engelli modüllerinin her birinde bağımsız olarak lavabo ve klozet çözülmüş durumdadır. 123

ENGELLİ MODÜLÜ KABİN MODÜLÜ PİSUAR MODÜLÜ GİRİŞ MODÜLÜ Şekil 4.16: Bay tuvaleti için önerilen kabin modülleri, (TB) ENGELLİ MODÜLÜ KABİN MODÜLÜ GİRİŞ MODÜLÜ Şekil 4.17: Bayan tuvaleti için önerilen kabin modülleri, (T-BYN) 124

Şekil 4.18 ve 4.19 da tuvalet birimlerin çekirdek ünite tasarımları görülmektedir. Buna göre bay tuvaletinin çekirdek ünitesini giriş modülü+2 pisuarlı modül ve 1 kabin modülü oluşturmaktadır. Bayan tuvaletinde ise çekirdek ünite giriş ve kabin modüllerinden ibarettir. Ayrıca tuvaletlerin engelli kişilerce rahatlıkla kullanabilmesi için her birine uyarlanabilen bir de engelli kabinli çekirdek ünite mevcuttur. (Şekil 4.20-4.21) SERAMİK ZEMİN KAPLAMASI EMPRENYE AHŞAP CEPHE KAPLAMASI (Fırınlanmış) AHŞAP DİKME (10X10 cm) A Şekil 4.18: Bay tuvaleti çekirdek ünitesi, (T-B) 125

SERAMİK ZEMİN KAPLAMASI AHŞAP DİKME (10X10 cm) EMPRENYE AHŞAP CEPHE KAPLAMASI (Fırınlanmış) Şekil 4.19: Bayan tuvaleti çekirdek ünitesi, (T-BYN) SERAMİK ZEMİN KAPLAMASI AHŞAP DİKME (10X10 cm) EMPRENYE AHŞAP CEPHE KAPLAMASI (Fırınlanmış) Şekil 4.20: Engelli bay tuvaleti çekirdek ünitesi, (T-BE) 126

SERAMİK ZEMİN KAPLAMASI EMPRENYE AHŞAP CEPHE KAPLAMASI (Fırınlanmış) AHŞAP DİKME (10X10 cm) Şekil 4.21: Engelli bayan tuvaleti çekirdek ünitesi, (T-BYNE) AHŞAP ÇATI (%45 eğim) + 3.73 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.35 + 1.60 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - + 0.00-0.15 Şekil 4.22: Tuvalet A-A kesiti 127

AHŞAP ÇATI (%45 eğim) ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.20 + 1.60 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - 0.15 - + 0.00 Şekil 4.23: Tuvalet (bay) sol yan görünüşü, (T-B) + 3.73 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.35 + 2.35 + 1.60 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - 0.15-0.15 Şekil 4.24: Tuvalet (bay) sol yan görünüşü, (T-B) 128

+ 3.73 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.35 + 2.35 + 1.60-0.15-0.15 Şekil 4.25: Tuvalet (bay) sol yan görünüşü, (T-B) 4.2.4. Satış birimleri (SB) Satış birimleri yiyecek-içecek (büfe) ve turistik eşya satış birimleri olmak üzere iki ayrı fonksiyonda düşünülmüştür. Her iki tipin de yapım sistemi ve mekansal kurgusu birbiri ile aynı olup, içerdikleri işlev itibari ile iç mekandaki düzenlemeleri farklıdır. Yiyecek-içecek (büfe) ve turistik eşya satış birimleri diğer birimlerde olduğu gibi 1.5 mt aks aralıkları ile planlanmış ve emprenye ahşap konstrüksiyona sahiptir. Şekil 4.25-4.27 ve 4.29 da birimlerin çekirdek tasarımları mevcuttur. Olabilecek en ufak birimden yola çıkılarak çekirdek ünite tasarımları oluşturulmuştur. 129

4.2.4.1. Yiyecek-içecek (büfe) satış birimi (SB-B) Yiyecek içecek satış biriminin çekirdek modülü ihtiyaçlara asgaride cevap verebilecek m2 düşünülerek tasarlanmıştır. İç mekanda işleve uygun olarak eviyeli dolap ve gerekirse fırın-ocak gibi eşyaların da konulabileceği bir yerleşime gidilmiştir. (Şekil 4.26) Giriş kapısına göre birimin ön ve sağ tarafında servis pencereleri yer almaktadır. zeminden 80 cm yükseklikte konulan pencerelerin iç ve dış tarafında servis tezgahları da bulunmaktadır. (Şekil 4.27) Zemin kaplama malzemesi olarak kolay temizlenebilen seramik veya Akdeniz bölgesi yerel malzemesinden biri olan kayrak taşı önerilmektedir. Eviyeli dolabın yer aldığı duvarın ise seramik kaplanmasının uygun olacağı düşünülmektedir. EMPRENYE AHŞAP CEPHE KAPLAMASI (Fırınlanmış) AHŞAP DİKME (10X10 cm) Şekil 4.28: Yiyecek-içecek satış birimi çekirdek ünitesi, (SB-B) 130

AHŞAP ÇATI (%45 eğim) + 3.39 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.35 + 2.05 + 2.20 + 1.60 + 0.80 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - 0.15 - + 0.00-0.15 Şekil 4.27: Yiyecek-içecek satış birimi çekirdek ünitesi C-C kesiti, (SB-B) 4.2.4.2. Turistik eşya satış birimi (SB-TE) Turistik eşya satış birimi, Bölüm 3.2 de ve 3.3 deki değerlendirmelerde ifade edilen ören yerlerindeki satış birimlerinin görünüm dağınıklığını ortadan kaldırmak için ihtiyaca göre değişebilen tekli, ikili ve çoklu modül alternatifleri ile tasarlanmıştır. (Şekil 4.28, 4.30) Emprenye ahşap konstrüksiyon üzeri ahşap kaplama biçiminde oluşturulan birim, modüller arası birbiri ile bağlantı sağlanabilmesi açısından yan duvarları sağır, ön tarafında ise satış-servis penceresinin yer alması düşünülerek tasarlanmıştır. Turistik eşya satış birimi zemin kaplama malzemesinin seramik veya kayrak taşı olabileceği düşünülmektedir. 131

+ 3.39 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.220 EMPRENYE AHŞAP CEPHE KAPLAMASI (Fırınlanmış) + 0.80 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) AHŞAP DİKME (10X10 cm) - 0.15 Şekil 4.28-4.29: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesi ve ön görünüşü (Tekli modül), (SB-TE) EMPRENYE AHŞAP CEPHE KAPLAMASI (Fırınlanmış) AHŞAP DİKME (10X10 cm) Şekil 4.30: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesi (İkili modül), (SB-TE) 132

ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 3.39 + 2.35 + 2.35 + 2.05 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) + 0.80-0.15-0.15 Şekil 4.31: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesi ön görünüşü (İkili modül), (SB-TE) 4.2.5. Soyunma-giyinme kabinleri (SGK) Tarihsel değerlerinin yanı sıra deniz ve sahili de bulunan Phaselis ve Patara Ören Yeri gibi yerlerde, soyunma-giyinme kabinlerinin tasarlanması önemli bir ihtiyaçtır. Bu düşünceden hareketle, 1.5x1.5 mt aks aralıklarıyla ve ahşap konstrüksiyonlu tekli çekirdek ünite oluşturulmuş, bunların konumlanacakları yere göre birbirleri ile kombinasyon sağlanması amaçlanmıştır. Birimin 220 mt deki hatıl ile çatı arası havalandırma açısından boş bırakılmıştır. 133

Şekil 4.32: Soyunma-giyinme kabini çekirdek ünitesi, (SGK) Şekil 4.33: Soyunma-giyinme kabini dörtlü modül, (SGK) ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 3.29 + 2.35 + 2.35 + 1.60 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - 0.15-0.15 Şekil 4.34: Soyunma-giyinme kabini dörtlü modül görünüşü, (SGK) 134

4. 3. Temel ihtiyaç birim modülasyonu Bölüm 4.2 de anlatılan birimlerin tasarım kriterleri ve malzeme seçimleri; temel ihtiyaç birimi açısından birbirine göre farklılık gösteren birimlerin veya zaman içerisinde gereksinim duyulan yeni ünitelerin oluşturulması düşüncesinden hareketle gerçekleştirilmiştir. Her bir birimdeki malzemelerin ortak olması, zamanla duyulabilecek birimlerin genişletilmesi ihtiyacını sağlanması amaçlanması düşüncesinden çıkmıştır. Ayrıca yapım sistemindeki konstrüksiyon seçimi, bahsi geçtiği gibi birimlerin birbiri ile eklenmesine imkan tanıyabilecek biçimindedir. Örnek olarak; Bölüm 4.2.1 ve 4.2.2 de anlatılan bileti gişesi ile bekçi kulübesi planlamasında olduğu gibi, çekirdek modülün içine tuvalet eklemesi veya yanına konaklama birimi eklemesi yapılmak suretiyle çeşitli ihtiyaçları karşılayan birimler oluşturulmaktadır. Malzeme ve yapım tekniğinin bir olması sebebiyle de zamanla değişen ihtiyaçları karşılayan birimlerin oluşturulmasında ortak bir konsept anlayışı mümkün olmaktadır. (Şekil 4.1-4.4-4.6-4.9-4.11-4.13) Bu konudaki diğer bir örnek de 4.35, 4-36 ve 4.37 numaralı şekillerde de ifade edildiği gibi tuvalet birimlerinin çekirdek ünitelerinin birbiri ile genişleme yönlerine göre konumlanmasıdır. Ören yeri ziyaretçi ihtiyaçlarına göre sayısı belirlenen tuvaletlerin çekirdek ünite temelinde, konumlanacağı alanın yerleşim durumuna göre kapasite artırımı sağlanabilmektedir. Ayrıca tuvalet birimlerinin (bay-bayan) arasında ihtiyaç doğrultusunda oluşturulabilecek gişe biriminin de yer alabileceği Şekil 4.35 ve 4.36 da gösterilmektedir. 135

TUVALET (BAY) GİŞE GENİŞLEME YÖNÜ TUVALET (BAYAN) GENİŞLEME YÖNÜ SERAMİK ZEMİN KAPLAMASI GİŞE GENİŞLEME YÖNÜ GENİŞLEME YÖNÜ Şekil 4.35-4.36: Bay ve bayan tuvalet birimlerinin farklı tipteki planlaması ve genişleme yönleri ile birlikte ihtiyaca göre konulabilecek gişe yerleşim planı 136

SERAMİK ZEMİN KAPLAMASI GENİŞLEME YÖNÜ GENİŞLEME YÖNÜ Şekil 4.37: Bay ve bayan tuvalet birimlerinin farklı tipteki planlaması ve genişleme yönleri Birimler ile ilgili diğer bir modülasyon çeşitliliği durumu da Bölüm 4.2.4 de anlatılan satış birimleri için geçerlidir. Satış birim çeşitlerinden biri olan yiyecek-içecek satış birimi (büfe), çekirdek ünitenin ihtiyaca göre kapasitesinin arttırılabilmesine olanak verecek biçimde kurgulanmıştır. Ayrıca alanın imkan vermesi durumunda birimin dışarısında yapılabilecek ahşap dikmeli pergole ile de ziyaretçilerin dinlenme-toplanma alanı ihtiyacı karşılanabilir. (Şekil 4.38-4.39) 137

AHŞAP DİKME (10X10 cm) AHŞAP DİKME (10X10 cm) AHŞAP DİKME (10X10 cm) Şekil 4.38: Yiyecek-içecek satış birimi çekirdek ünitesinin çevresinde oluşturulan dinlenme- toplanma alanı planlaması ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 3.39 + 2.35 + 2.35 + 2.05 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) + 0.80-0.15-0.15 Şekil 4.39: Şekil 141 in önden görünüşü 138

Öneri satış birimlerinden bir diğeri olan turistik eşya satış birimleri için de ihtiyaca göre genişleme ve kapasite artırımı durumu geçerlidir. Her birim için ortak olan 1.5 mt lik aks aralığı dahilinde aynı yapım sistemi ile farklı büyüklüklerde ve birleşim tiplerinde birimler oluşturmak mümkündür. EMPRENYE AHŞAP CEPHE KAPLAMASI (Fırınlanmış) AHŞAP DİKME (10X10 cm) GENİŞLEME YÖNÜ GENİŞLEME YÖNÜ Şekil 4.40: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesi (Tekli modül), (SB-TE) Şekil 4.41: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesinin farklı tipleri 139

+ 3.39 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.35 + 2.220 + 0.80 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - 0.15-0.15 Şekil 4.42: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesinin sağ görünüşü + 3.39 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 3.39 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.220 + 2.220 + 0.80 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) + 0.80 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - 0.15-0.15 + 3.39 ALATURKA KİREMİT KAPLAMA + 2.220 + 0.80 EMPRENYE AHŞAP (Fırınlanmış) - 0.15 Şekil 4.43: Turistik eşya satış biriminin tekli-ikili ve üçlü modül birleşim görünüşleri 140

EMPRENYE AHŞAP CEPHE KAPLAMASI (Fırınlanmış) AHŞAP DİKME (10X10 cm) GENİŞLEME YÖNÜ GENİŞLEME YÖNÜ Şekil 4.44: Turistik eşya satış birimi çekirdek ünitesi (İkili modül), (SB-TE) Şekil 4.45-4.46-4.47: Soyunma-giyinme kabini çekirdek ünitesi ve farklı modülasyonları 141

Ören yerleri için gerekli olduğu düşünülen diğer bir nokta da bölümün başında ifade edildiği gibi, ziyaretçilere ziyaret ettikleri alan hakkında bilgi verebilmenin önemidir. Bunun çeşitli yöntemleri olabilir. Ancak en önemli araçlardan biri alanla ilgili tanıtım broşürlerinin hazırlanması ve ören yeri ziyaretçilerine ücretli veya ücretsiz bunların sunulmasıdır. Bu anlamda geliştirilen temel ihtiyaç birim önerilerine eklenebilecek, son derece pratik ve işlevsel broşürlük önerisi Şekil 4.48 de gösterilmektedir. Ahşap panjurların kenarlarına metal klipslerle takılmak suretiyle gece kapatılan panjurla birlikte kapanan ve sabah da panjurun açılmasıyla birlikte açılan hazır bir aparatın broşürlük olarak kullanılabileceği düşünülmektedir. (Şekil 4. 59, 4.50) A AHŞAP PANJUR METAL BROŞÜRLÜK A Şekil 4.48: Ahşap panjur üzerine takılabilen broşürlük önerisi (görünüş-aa kesiti) 142

METAL BROŞÜR BROŞÜRLÜK Şekil 4.49: Ahşap panjurun broşürlük takılmış açık durumu (görünüş) METAL BROŞÜRLÜK Şekil 4.50: Ahşap panjurun broşürlük takılmış açık ve kapalı durumu (plan) 143

SONUÇ Türkiye deki zengin tarihi mirasın en önemli sembollerinden biri olan ören yerleri sadece ülkemizin değil insanlığın ortak miras alanlarından biridir. Ancak böylesine kültürel mirasa sahip olan ülkemizdeki ören yerlerinin hak ettiği değeri görmediği gerçekleştirilen tez çalışmasında bir kez daha ortaya konulmuştur. Yılda ortalama yedi milyon ziyaretçisiyle tüm Türkiye nin % 30 turist yoğunluğuna sahip Antalya daki ören yerlerinin, eğitimsizlik, duyarsızlık ve yanlış planlama ile ziyaretçi yoğunluğu sonucu tahribata uğradığı üçüncü bölümde değinilen sorunlar çerçevesinde gözlenmiştir. Türkiye nin tanıtımında önemli bir yere sahip olan ören yerlerinin korunması ve tarihi eserlere saygı duyulmasının sağlanması, ancak kamuoyunun bu konuda bilinçlendirmesi ile mümkün olabilecektir. Bu da ören yerlerinin ziyarete açılması olgusunu ortaya çıkarmaktadır. Tanıtım etkinliklerinin gerçekleşebilmesi ve ziyarete açılabilmesi için ise ziyaretçilerin bazı temel ihtiyaçlarının karşılanabilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda; Bakanlığımıza bağlı ören yerlerinde oluşturulan temel ihtiyaç birimlerinin, belli bir konsept çerçevesinde ele alınmadığı, ihtiyaçların tam olarak belirlenmeden ve fizibilite araştırmaları tam yapılmadan tasarlandıkları görülmektedir. Bu durum da; ziyaretçi ihtiyaçlarının tam olarak karşılanamaması ile tanıtım etkinliklerindeki dil birliği, ortak tanıtım politikası eksikliği karmaşasını ortaya çıkarmaktadır. Tez çalışması kapsamında incelenen Antalya Müze Müdürlüğü ne bağlı ören yerlerinden Perge, Aspendos, Phaselis, Olympos, Myra, St. Nikolas, Limyra, Xanthos, Termessos ve Patara gibi 10 adet ören yerindeki temel ihtiyaç birimlerinin mevcut durumlarına bakıldığında en çok dikkati ünitelerin, mimari tasarım,

malzeme, yapım tekniği, mekansal çözüm vb. açısından ortak konsept eksikliğinin olduğu ortaya çıkmaktadır. Bütüncül bir tasarım anlayışından uzak, mevcut ödenekler nispetinde, farklı kurumlarca ve farklı zamanlarda gerçekleştirilen ünitelerin sağlıklı bir ören yeri giriş düzenlemesi özelliğini taşımaması normaldir. Bununla birlikte tez çalışmasıyla ortaya çıkan sonuçların çözümüne ilişkin bazı öneriler aşağıdaki gibidir: 1. Yetki karmaşasını ortadan kalkması Milli Park ve ÖÇKB alanı içerisinde yer alan bazı ören yerlerinde giriş alanı ve temel ihtiyaç birimi düzenlemesine ilişkin çeşitli birimler devreye girmekte ve bir yetki karmaşası göze çarpmaktadır. Ayrıca yoğun bürokrasi sebebiyle yapılması gerekli çalışmalar zor ve uzun süreçlerden geçmektedir. Bu nedenle; özellikle farkı kurumların faaliyet alanları ile çakışan ören yerlerinde tek bir ilgili kurum olmasına ve yetki karmaşasının ortadan kaldırılmasına gerek duyulmaktadır. 2. Bakanlığımızca ilgili bir birim oluşturulması Bakanlığımıza bağlı ören yerlerindeki temel ihtiyaç birimlerinin oluşturulmasında İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri, Müze Müdürlükleri, Bakanlığımız Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile Bakanlığımız Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü nün çeşitli çalışma ve uygulamaları mevcuttur. Bakanlığımıza bağlı ören yerleri için bu denli çeşitli birimlerin düzenlemeye dahil olması kopukluk ve karmaşa yaratmaktadır. Bu nedenle Bakanlığımıza bağlı ören yerleri ile ilgili sorumlu olacak tek bir birimin oluşturulması zorunluluk arz etmektedir. Oluşturulması önerilen birimde mimar, peyzaj mimarı, inşaat mühendisi, elektrik mühendisi, makine mühendisi, arkeolog, sanat tarihçisi gibi farklı disiplinlerden oluşan meslek elemanlarının yer alması gerekmektedir. Türkiye deki ören yerlerinin yerinde incelenerek ortak sorunlara ilişkin çözüm alternatiflerinin 145

geliştirilmesi, her bir ören yeri için ihtiyaç programlarının oluşturulması, temel ihtiyaç birimlerinin niteliğine ilişkin tip projelerin üretilmesi, bu konuda bir AR-GE oluşturulması, zamanla değişen ihtiyaçlara göre alanın ve ünitelerin revize edilmesi gibi çalışmalar bu birim tarafından gerçekleştirilmelidir. Ayrıca tasarlanan ve uygulaması gerçekleştirilen ören yerlerindeki ihtiyaç birimleri kullanıcılarının kontrolünü yapmak ve ortaya çıkardığı sorunları çözmek için öneriler oluşturmak da bu birimin görevleri arasında olmalıdır. 3. Bakanlıkça yeterli ödenek ayrılması Türkiye nin tanıtımında aktif rol oynayan ören yerlerindeki temel ihtiyaç birimlerinin sağlıklaştırılması, ihtiyaca uygun biçimde ve kapasitede birimlerin oluşturulması ve bu çalışmaların sürekliliğinin sağlanabilmesi için ülke tanıtım bütçesi kadar önemli bir payda ödeneğin ayrılması sağlanmalıdır. Unutulmamalıdır ki ziyaretçi ihtiyaçlarının karşılandığı ve tam bilgilendirilen ören yerleri en iyi tanıtım araçlarından biridir. 4. Ören yerlerinin gruplara ayrılması ve öneri planlamanın yapılması Türkiye nin değişik coğrafya, iklim ve bölgesel özelliklerinde yer alan, birbirinden farklı ihtiyaçlar içeren bir çok ören yeri mevcuttur. Dolayısıyla her bir ören yerine aynı tip ünitenin uygulanması çok mümkün değildir. Örneğin Antalya ve çevresi için önerilen temel ihtiyaç birimlerinin malzeme ve yapım tekniği açısından Kars taki veya Ankara daki bir ören yeri ile uygunluk göstermesi pek olası değildir. Bu nedenle ören yerlerinin bölgesel ve taşıdığı arkeolojik niteliklere göre sınıflandırması, bu kriterler çerçevesinde gerekli ihtiyaç birim tiplerinin belirlenmesi, malzeme, yapım tekniği açısından irdelenmesi ve uygulamaya geçecek projelerin bütüncül bir tasarım anlayışıyla üretilmesi gerekmektedir. 146

5. Temel ihtiyaç birimlerinin genel tasarım konseptinin belirlenmesi Ören yerlerinde oluşturulması düşünülen temel ihtiyaç birimlerinin genel tasarım konseptinin belirlenmesi çalışmasında, aşağıdaki kriterlerin dikkate alınması ile birimlerin sağlıklı ve uygulanabilir nitelikte olmaları sağlanabilecektir. a) Bütüncül tasarım anlayışı b) Mevzuata uygunluk c) İşçilik ve uygulama kolaylığı d) Ortak bir malzeme ve yapım tekniği anlayışı e) Değişen ihtiyaçlara göre revize edilebilecek esnek birimler f) Seri üretim ve düşük maliyet Ayrıca, ören yeri tanıtım faaliyetlerine girdiği için tez çalışması kapsamında ele alınmayan, ancak ören yerlerindeki temel sorunlardan birini teşkil eden tanıtım ofisi veya ören yeri müzesi kurulması konusunda ise öneriler başlığı altındaki 2. maddede Bakanlıkça oluşturulacak ilgili birimin gerekli çalışmaları detaylı bir biçimde yapması çok acil gereklidir. Çünkü ören yerleri genellikle geniş bir alana yayılmaktadır. Bu nedenle alanın geneline hakim olarak gezmek hele ki arkeoloji ve antik kentler konusunda fazla bir bilgiye sahip olmayan ziyaretçiler açısından pek mümkün olmamaktadır. Turlarla gelen ziyaretçiler rehber eşliğinde gezdikleri için ören yeri hakkındaki bilgilere ulaşma konusunda şanslı sayılmaktadırlar. Ancak bu bilgilerin ne derece doğru olduğu ve rehberin ne kadar doğru ve detaylı olarak anlattığı konusu şüphelidir. Bunun yanı sıra turlardan bağımsız olarak gelen kişilerin ören yeri ile ilgili broşürlerin haricinde edindikleri bilgiler olmadan alanı gezmeleri kaçınılmazdır. Antik yerleşimlere ilişkin tarihi bilgilerin yer aldığı broşürler de çoğunlukla ücretli olmakta, ücretsiz olanlarınsa sürekli bulunabilirliği zor olmaktadır. Bu nedenledir ki ören yerinin girişinde, bilgi panolarının haricinde daha detaylı bilgilerin ve sadece yazılı değil görsel bilgilerin yer aldığı hatta ekranda alana ilişkin kısa bir tanıtım filminin tekrarlanarak gösterildiği bir tanıtım ofisinin oluşturulması ihtiyacı hasıl olmaktadır. 147

KAYNAKÇA ARDIÇOĞLU, Ahmet 1990 Open Air Museums And A Model For Turkey, Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) DEMİR, Canan 1998 Müzelerde Pazarlama: Müze -Ziyaretçi İlişkilerinde Çağdaş Pazarlama Yaklaşımı, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) ERTÜRK, Nevra 2002 Arkeolojik Mirasın Korunmasında Ören Yeri Müzelerinin Rolü, İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) GÜÇ, Vedat 1996 Ören Yerlerinde Kazı Sonrası Bakım Onarım Ve Sergileme Sorunlarının Karşılaştırmalı Örnekler Üzerinde İncelenmesi, İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) TUNÇER, M. ve ÖZGÜNEL, C 1996-97 Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi Yönetim Planı - Sektör Raporları ve Final Rapor, Y. DOGANER ve başk., UYSAL, Hasan 1996 Adana Ve Yakın Çevresinde Bulunan Kale Ve Ören Alanlarının Rekreasyon Ve Turizm Amaçlı Kullanım Olanaklarının Araştırılması, Adana: Çukurova Üniversitesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) YILMAZ, Pamir 1996 Koruma Yasalarımız Ve Patara Antik Kenti, Antalya: Akdeniz Üniversitesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) EUROPEAN COMMISSION/Community Research Energy, Environment and Sustainable Development...2006 Belgium A practical guide for the management of enhancement projects on urban archaeological sites, Mikel ASENSIO, Laia COLOMER ve başk., Claude Charbonneau, Parks Canada National Office...2007 Quebec, Canada Standarts and Guidelines for the Conservation of Archeological Sites 148

JONES, Kevin L., Harlow DIANNE, GOSLING Derek...2002 Wellington New Zealand Caring for archaeological sites: New Zealand guidelines Merkez, Antalya Kültür Envanteri, (2003), 82-83-94 Manavgat-Serik, Antalya Kültür Envanteri, (2004), 130-131 Kemer-Kumluca-Finike, Antalya Kültür Envanteri, (2005), 22-23-54-128-129 Kale, Antalya Kültür Envanteri (2004), 14-15 Kaş, Antalya Kültür Envanteri, (2004), 33-57 Bakanlığımız Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü arşivi 383 sayılı Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı Kurulmasına Dair Kanun Hükmünde Kararname 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu 3621 Sayılı Kıyı Kanunu 5226 sayılı kanun ile değişik 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 5491 sayılı kanun ile değişik 2872 sayılı Çevre Kanunu 5226 ile değişik 2863 sayılı kanun, Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu nun 05.11.1999 tarih ve 658 sayılı İlke Kararı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu nun 17.12.2003 tarih ve 701 sayılı İlke Kararı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu nun 03.05.2006 tarih ve 714 sayılı İlke Kararı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu nun 03.05.2006 tarih ve 715 sayılı İlke Kararı 18.01.1990 tarih ve 90/77 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı http://www.antalyakulturturizm.gov.tr 149

http://www.antalyakulturturizm.gov.tr/belgegoster.aspx?f6e10f8892433cffb069 4A5E22DB3355FF6B5FE38BAF35DC, 21.10.2008 http://www.cevreorman.gov.tr, 16 Aralık 2007 http://www.emprenye-basinclikaplar.com/emprenye-nedir.html, 09 Şubat 2008 http://www.kultur.gov.tr http://www.kulturvarliklari.gov.tr/belgegoster.aspx?f6e10f8892433cff03077ca1 048A183464FCDB8C1B1E6E40, 21.12.2008 http://maps.google.com/maps?ll=36.959914,30.853214&z=18&t=h&hl=en, 18 Ekim 2007 http://maps.google.com/maps?ll=36.939173,31.17347&z=18&t=h&hl=en, 25 Ekim 2007 http://maps.google.com/maps?ll=36.525088,30.549889&z=18&t=h&hl=en, 27 Ekim 2007 http://maps.google.com/maps?ll=36.258514,29.985209&z=18&t=h&hl=en, 30 Ekim 2007 http://maps.google.com/maps?ll=36.244766,29.985305&z=18&t=h&hl=en, 30 Ekim 2007 http://maps.google.com/maps?ll=36.35712,29.318792&z=18&t=h&hl=en, 30 Ekim 2007 http://maps.google.com/maps?ll=36.253687,29.312307&z=18&t=h&hl=en, 20 Şubat 2007 http://maps.google.com/maps?ll=36.988345,30.467641&z=18&t=h&hl=en, 30 Şubat 2007 http://www.ockkb.gov.tr, 17 Kasım 2007 http://www.ockkb.gov.tr/tr/icerik.asp?id=137, Kasım 2007 http://www.pataraexcavations.com.tr, 30 Kasım 2007 150

ÖZET Ülkenin kültürel zenginliğinin göstergelerinden biri olan ve 134 adedi Bakanlığımıza bağlı olarak ziyarete açık ören yerlerinin; tanıtım ve sergileme etkinliklerinin yanı sıra ziyaretçilerin ihtiyaç duyduğu temel ihtiyaç birimlerinin ortak konsept çerçevesinde tanımlanması olgusu tezin ana amacı olarak belirlenmiştir. Çalışmanın birinci bölümde tez konusuna ilişkin kültür varlıkları, tabiat varlıkları, sit, kentsel sit, tarihi sit, arkeolojik sit, tabii sit, özel çevre koruma alanı, ören yeri, çevre düzenleme projesi gibi kavramlar; konunun kapsadığı ilgili mevzuatlardaki metin ve yönetmeliklerden faydalanılarak açıklanmıştır. İkinci bölümde ise Türkiye genelindeki sit alanı sayısı, ören yeri sayısı ile son iki yılda ülkemize gelen turist sayıları tablolar aracılığıyla Antalya ile karşılaştırılmıştır. Bu gösterimlerden sonra bölgesel farklılıkların yanı sıra, taşıdığı arkeolojik, sanatsal ve bilimsel değerler itibariyle çeşitlilik arz eden ören yerlerinin ihtiyaçlarını belirleme aşamasında ise inceleme alanı; birbirlerine yakınlığı ile sayıca fazlığıyla ve ziyarete açıklığıyla dikkati çeken ören yerleriyle Antalya çevresi olarak belirlenmiş, Antalya Müze Müdürlüğüne bağlı ören yerleri ile ilgili mahallinde çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Söz konusu müze müdürlüğüne bağlı ve ziyarete açık ören yerlerinden Perge, Aspendos, Phaselis, Olympos, Myra, St. Nikolas, Limyra, Xanthos, Termessos ve Patara da gerçekleştirilen inceleme çalışmalarında alandaki temel ihtiyaç birimlerinin mevcut duruları tespit edilmiş, sorunlarına ilişkin açıklamalar yapılmış ve genel değerlendirme ile de ortak sorunlar belirlenmiştir. 151

Bahsi geçen genel değerlendirme sonrasında bazı kriterler belirlenmiş, bu kriterler çerçevesinde; örnek uygulama alanı olarak Patara Ören Yeri seçilmiştir. Çevre ve Orman Bakanlığınca Özel Çevre Koruma Alanı olarak kabul edilen ve taşıdığı değerler itibariyle ülkemizin hatta dünyanın sayılı ören yerlerinden biri olan Patara Ören Yeri nin temel ihtiyaç birimi gereksinmeleri; Antalya genelinden Patara özeline inilmiş ve bir mimari konsept çerçevesinde ele alınmıştır. Temel ihtiyaç birimlerinin mevcut sorunları açısından en fazla çeşitliliğe sahip Patara Ören Yeri için tasarlanan öneri birimlerin diğer ören yerleri ile de uyumlu olacağı düşüncesi aktarılmıştır. Sonuç olarak da zengin bir kültürel mirasa sahip olan Türkiye de eğitimsizlik, duyarsızlık, yanlış planlama ve ziyaretçi yoğunluğu sonucu ören yerlerinin tahribata uğradığı, yitirilen bu varlıkların korunması ancak kamuoyunun bilinçlenerek ve bu eserlere karşı ilgi göstermesi ve benimsemesi ile gerçekleşeceğinden bahsedilmiştir. Bu nedenlerle ziyarete açılan ören yerlerinin tanıtım ve sergileme etkinliklerinin yaşama geçirilmesinin gerekliliği ile bu kapsamda; ziyaretçi ihtiyaçlarının karşılanabileceği temel ihtiyaç birimlerinin oluşturulmasına acilen gereksinim duyulmaktadır. 152

ABSTRACT The Ministry of Culture provides an ideal opportunity to showcase and develop the cultural wealth of Turkey. Through their 134 locations throughout the country they are able to provide the information and support that assists with meeting the development needs that are explained as the basis for this thesis. Section one explains the importance of Turkey s cultural wealth; descriptions of significant historical urban areas, and important sites in other parts of the country. Background is also provided on the legal framework provided by the Nature Protection Act for archeological sites, national reserves and private protection zones. Section two details the significant historical areas in Turkey along with the number of visitors from foreign countries in the last two years. A comparison has been made of the differences between these areas, their archeological importance and cultural and scientific significance. An analysis has been made of the need for more sites to be open to visitors, along with influencing factors such as distances between locations. This analysis has shown Antalya to have a suitable combination of sites and facilities. Antalya Museum, along with sites that are under their management, has been analysed in detail. Antalya Musuem has responsibility for a number of sites with public access, including: Perge, Aspendos, Phaselis, Olympos, Myra, St. Nikolas, Limyra, Xanthos, Termessos and Patara. The basic requirements for a successful site are discussed, an analysis made of their current circumstances and problems highlighted. 153

From this analysis criteria have been established for the selection of sites best suited for visitors. Patara has been selected as an example that best meets these criteria. Patara is in a Nature Protection Zone, and is a site of national and international importance. A further analysis has been made of Patara s significance from a architectural viewpoint. In conclusion there is evidence that culturally important historical sites in Turkey are not being maintained to an ideal standard due to a lack of education and through high visitor numbers. The potential is for the deterioration in the state of these sites. 154