TÜRKİYE DE ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ Dr. Yalçın Karabulut Günümüzde enerji, bütün ülkeler için büyük önem taşımaktadır. Gelişmiş ülkelerde olduğu kadar, gelişme çabası içinde olan ülkelerde de gelişmeye paralel ve hatta onlardan daha hızlı artan bir enerji talebi bulunmaktadır. Bu bakımdan bu ülkeler, her türlü imkânlarından yararlanarak enerji üretimlerini artırmaya çalışmaktadırlar. Çünkü ülkelerin güçlü bir ekonomik, siyasi, sosyal ve kültürel yapıya sahip olmasında en önemli faktörlerin başında enerji temini hususu gelmektedir. Refah seviyesi yüksek olan toplumlar sanayileşmiş toplumlardır. Sanayileşme sürecinde ise enerjinin rolü oldukça büyüktür. Fert başına tüketilen enerji miktarı bir ülkenin ekonomik durumunu, refah ve gelişmişlik derecesini ortaya koymaya yarayan en çarpıcı kriterdir. Günümüzde enerji üretim ve tüketim dengesini sağlayabilmiş kalkınmış ülkeler olduğu gibi, ihtiyaç duyduğu enerjinin bir kısmını dışarıdan sağlama yoluna giden çok sayıda ülke de vardır. Bu türlü ülkeler enerji ile ilgili dış alımlarda önemli döviz kaybına uğramalarının yanında endüstrilerinin çalışma ve gelişmesinde dışa bağlı olma sakıncası ile de karşı karşıya kalmaktadırlar. Enerji kaynaklan arasında elektrik enerjisi, özellikle kullanım kolaylığı ve tüm ekonomik ve sosyal yaşamın içerisine yoğun bir şekilde girmiş olması ile sayılamayacak diğer avantajları sayesinde dünyada en çok kullanılan enerji türüdür. Ayrıca, elektriğin kül bırakmaması ve havayı kirletmeme özelliği de başka bir üstünlüğüdür. Çünkü enerji temini her ne kadar ön planda ise de çalışmalar sırasında çevre ve insan sağlığı da dikkate alınmalıdır. Özellikle term ik san traller kurulm adan önce y eterli çevre etki
54 T ürkiye'de E lektrik E nerjisi Ü retim i değerlendirilmesi yapılmaması halinde istenmeyen sonuçlarla karşılaşılacağı kaçınılmaz bir gerçektir. Günümüz teknolojisinin vazgeçilmez kaynağı olan elektrik enerjisi, çeşitli yollardan elde edilmektedir. Bu enerjinin temininde hidrolik, termik, nükleer, doğalgaz, rüzgâr ve güneş gibi primer enerji kaynaklarından faydanılmaktadır. Bu kaynakların, ülkenin coğrafi yapısına bağlı olarak birbirlerine göre üstünlükleri ve sakıncaları vardır. Bu nedenle ülkeler, kendilerine en uygun olan kaynakları kullanmak zorundadırlar. Yeraltı kaynakları (Taşkömürü, linyit, petrol vb) fazla olan ülkeler termik santralleri tercih ederken, akarsu bakımından zengin olan ülkeler de hidroelektrik santralleri tercih etmek durumundadırlar. Bu durum ülkemizde enterkonnekte sistem içerisinde, mevsim farklılıkları ve arz talep ilişkisi gözönünde tutularak ikisinin birarada çalıştırılması şeklinde yapılabilmektedir. Gelişen dünyada ve Türkiye'de gelecekte mevcut birincil enerji kaynaklarının yeterli olamayacağı dikkate alınırsa mevcut enerji kaynaklarından optimum şekilde yararlanılması gerekmektedir. Cumhuriyetin kurulduğu ilk yıllarda ülkemizdeki elektrik enerjisi üretimi bütünüyle termik kaynaklardan sağlanırken, günümüzde %58.5'i termik, %41.5'i de hidrolik kaynaklardan elde edilir duruma gelmiştir(1) (Bkz. Grafik: 1). Türkiye coğrafi özelliği nedeniyle güneş ve rüzgâr enerjisi bakımından zengin bir potansiyele sahiptir. Ancak bu kaynakların enerji üretiminde kullanımı ülkemizde daha yeni gündeme gelmektedir. Bu imkânlardan optimum seviyede yararlanılabilmesi için gereken ciddi ölçümlerin yapılması ve ekonomik yönü de dikkate alınarak üretime katkısının ne oranda olabileceğinin tespit edilmesi gerekmektedir. Bugün ülkemizde güneş enerjisi sadece bazı konutların, iş merkezlerinin ve seraların ısıtılmasında kullanılmaktadır. Henüz enerji üretiminde kullanılmayan güneş enerjisi, kombine güneş enerji sistemlerinin kurulmasıyla bu kaynaktan enerji üretimi mümkün olabilecektir. Ülkemizde rüzgâr enerjisinin yaygın olarak üretimi ve kullanımı ise henüz söz konusu değildir. Türkiye'nin en büyük hidroelektrik tesisleri Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde bulunmaktadır. 2400 MW'lık 6 üniteden oluşan Atatürk hidroelektrik santralı, 1800 MNV lık 6 üniteden oluşan Karakaya ve 1260 MW kurulu gücündeki 8 üniteden oluşan Keban hidroelektrik santralleri belli başlı tesisleridir. (1) Türkiye Elektrik İstatistikleri Özeti. TEK Genel Müd. Yayını. No: 355: s. 33-34. Ankara 1992.
T ürkiye'de E lektrik E nerjisi Ü retim i 55 ELEKTRİK ENERJİSİNDEKİ GELİŞME Ülkemizde ilk defa 1902 yılında Tarsus ta kurulan bir santralle elektrik enerjisi üretimine başlanmıştır. Cumhuriyetin ilan edildiği sıralarda sadece İstanbul, Tarsus ve Adapazan'nda elektrik enerjisi üretilmekte idi. 1925 yılında Türkiye'nin kurulu gücü sadece 33.4 MW iken II. Dünya Savaşından sonra 1950-1960 yıllan arasında bu alanda önemli gelişmeler olmuştur. Bu dönemde, Sanyar, Seyhan, Kemer, Hazar I-II, Göksu, Kovada I-II, Hirfanlı, Demirköprü gibi hidroelektrik, Soma ve Tunçbilek termik eletrik santralleri açılmış olup 1960 yılında Türkiye'nin kurulu gücü 1272.4 MW'a çıkarak elektrik enerjisi üretiminde büyük artış sağlanmıştır. Planlı dönemlerde hidrolik kaynaklara daha çok ağırlık verilmişse de termik kaynaklar da ihmal edilmemiştir. Elektrik enerjisi ihtiyacını karşılamak amacıyla Keban, Karakaya, Atatürk hidrolik ve Afşin-Elbistan termik santralleri gibi dev projeler ve bunların yanında daha pek çok proje gerçekleştirilerek ülke ihtiyacının kendi kaynaklarımızdan sağlanmasına çaba harcanmış ve böylece Türkiye nin kurulu gücü 1990 yılında 16315.1 MW a yükselmiştir (Bkz. Tablo: 1). Tablo 1. Türkiye Elektrik Enerjisi Üretiminde Kurulu Güç. Yıllar Termik MW % Hidrolik MW % Toplam 1925 33.3 99.7 0.1 0.3 33.4 1930 74.8 95.9 3.2 4.1 78.0 1935 121.2 96.0 5.0 4.0 126.2 1940 209.2 96.4 7.8 3.6 217.0 1945 237.7 96.7 8.2 3.3 245.9 1950 389.9 95.6 17.9 4.4 407.8 1955 573.5 93.8 38.1 6.2 611.6 1960 860.5 67.6 411.9 32.4 1272.4 1965 985.4 66.1 505.1 33.9 1490.5 1970 1509.5 64.8 725.4 35.2 2234.9 1975 2407.0 62.2 1779.6 37.8 4186.6 1980 2987.9 51.2 2130.8 48.8 5118.7 1985 5244.3 64.8 3874.8 35.2 9119.1 1990 9550.8 58.5 6764.3 41.5 16315.1 Türkiye Elektrik İstatistikleri Özeti: TEK Genel Müdür. APK-355 Genel Cd No: 10/1-198, S: 1 Ankara 1992. (2) Türkiye Elektrik İstatistikleri Özeti. TEK Genel Müd. Yayını. No: 355. S: 1. Ankara 1992.
56 T ürk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i Tablo 1 incelendiğinde, 1950 yılına kadar Türkiye'nin elektrik enerjisi kurulu gücünün büyük oranda termik ağırlıklı olduğu görülmektedir. 1950'den sonra bu oran gittikçe azalmış ve 1980 yılında hidroelektrikle hemen hemen eşit olma durumuna gelmiştir. 1990 yılında ise, Türkiye elektrik üretiminde termik kaynaklı santrallerin payı % 58.5 hidrolik kaynaklı santrallerin payı ise % 41.5 olarak gerçekleşmiştir (Bkz. Grafik: 2). Termik santrallerde elektrik enerjisi üretmek için taşkömürü, linyit, fuel oil, motorin, doğalgaz, jeotermal gibi birincil (primer) enerji kaynaklan kullanılmaktadır. Ancak elektrik enerjisi üretiminde taşkömürü kullanımı, bu enerji kaynağını kullanan yeni santrallerin yapılmaması nedeniyle kurulu güç içindeki oranı giderek azalmaktadır (Bkz. Tablo: 2, Grafik: 3-4). Tablo 2. Türkiye Kurulu Gücünün Enerji Kaynaklarına Göre Dağılımı (1990). HİDROLİK 41.5 TAŞK Ö M Ü R Ü : 2.0 LİNYİT 29.6 FUEL-OİL 9.5 MOTORİN : 3.4 JEOTERMAL 0.1 DOĞAL GAZ 13.9 TOPLAM 100.0 Hiç bir zaman önemini kaybetmeyen, aksine teknolojide atılan her yeni adımla daha çok önem kazanan, yokluğu veya yetersizliği ile ülkemiz ekonomisini ve sosyal hayatını son derece etkileyen elektrik enerjisinin üretimi ve dolayısıyla tüketimi devamlı bir artış göstermektedir (Bkz. Tablo:3, Grafik: 5). Tablo 3'ün incelenmesi sonucunda dikkati çeken en önemli husus, Türkiye elektrik enerjisi üretiminin Cumhuriyet döneminde bazı yıllar az olmakla beraber sürekli artış gösterdiğidir. Tablonun sergilediği ikinci bir özellik de, 1950 yılının, elektrik enerjisi üretimindeki hızlı artışın başlangıcı olmasıdır. 1950 sonrasında ise, planlı döneme geçinceye kadar üretim artışları büyük dalgalanmalar gösterirken, 1963'ten itibaren artışın daha dengeli olduğu izlenmektedir. 1950 yılında Türkiye elektrik enerjisi üretimi bin (789.5) GWh'ın altında iken 1990 yılında 57543 GWh'e ulaşmıştır. Ancak Harita; 1 incelendiğinde, üretimin bölgelere göre dağılımının dengeli olduğu söylenemez. Coğrafi bölgeleri üretimdeki paylarının büyüklüğüne göre sıralarsak; %33.3 lük oranla Doğu Anadolu Böl-
T ü rk iy e'd e E lek trik E nerjisi Ü retim i 57 Tablo 3. Türkiye Elektrik Enerjisi Üretimi (1925-1990) BİRİM Gwh Yıllar Termik Hidrolik Toplam 1925 45.1 0.2 45.3 1930 104.4 1.9 106.3 1935 205.9 7.0 212.9 1940 383.1 13.8 396.9 1945 504.0 23.8 527.8 1950 759.4 30.1 789.5 1955 1490.7 89.1 1579.8 1960 1818.7 1001.4 2815.1 1965 2773.7 2179.0 4952.7 1970 5590.2 3032.8 8623.0 1975 9719.2 5903.6 15622.8 1980 11927.2 11348.2 23275.4 1985 22174.0 12044.9 34218.9 1990 34395.0 23147.6 57543.6 (*) Türkiye Elektrik İstatistikleri Özeti 1991. TEK Genel Müdürlüğü Yay. No: APK- 355. s: 33-34. Ankara, 1992. gesi ilk sırada, Güneydoğu Anadolu Bölgesi de en son sırada yer alır (Bkz. Tablo 4). Tablo 4. Türkiye Elektrik Üretiminin Coğrafi Bölgelere Göre Dağılımı (1990) Bölge % Doğu Anadolu Bölgesi 33.3 Ege Bölgesi 21.3 Marmara Bölgesi 19.4 Karadeniz Bölgesi 18.2 Akdeniz Bölgesi 6.0 İç Anadolu Bölgesi 1.7 Güneydoğu Anadolu Bölgesi 0.1 TÜRKİYE 100.0 Ancak enterkonnekte sistemle ülkenin bütün elektrik üretim birimleri birbirine bağlanarak bu olumsuzluk ortadan kaldırılmıştır. Her bölgede, başka bir ifadeyle Türkiye'nin her yerinde elektrik enerjisi talepleri aynı kalite ve aynı emniyetle sağlanabilmektedir. HİDROELEKTRİK ENERJİSİ Akarsular bir ülkenin tarım potansiyelini artırdığı gibi enerji üretimine de katkıda bulunurlar. Türkiye Akdeniz iklim kuşağı içinde yer alan bir ülkedir. Bu yüzden akarsularının debileri pek zengin olmadığı gibi rejimleri de
58 T ü rkiye'de E lektrik Enerjisi Ü retim i düzensizdir. Ayrıca morfolojik yapısı da iç kısımlarda ortalama yağışın 500 mm nin altına düşmesine neden olmaktadır. Su gücü potansiyeli açısından bu olumsuzluklara karşı, Türkiye kademe kademe yükselen ovalar, yaylalar ve dağların meydana getirdiği ortalama yükseltisi 1132 metre olan yüksek bir ülkedir. Şu halde Türkiye akarsularının düzenli oluşu ile değil, morfometrik ve jeomorfolojik şartlar ve bunların akarsu yataklarında meydana getirdiği petrografik ve tektonik menşeli meyil ve meyil kırıklıkları, akarsu yataklarında baraj yapımına elverişli sitlerin çokluğu sebebiyle hidroelektrik kaynaklar bakımından zengin bir ülkedir. Bu durumu ile Türkiye, dünyada 17. ekonomik hidroelektrik potansiyeli bakımından ise Avrupa ülkeleri arasında ilk sıralarda yeraldığı söylenmektedir. Veriler ülkemizdeki yıllık yağışların 220-2500 mm arasında değiştiğini ve yıllık ortalama yağışın 642.6 mm olduğunu göstermektedir. Bu, yılda ortalama 501 milyar m3 yağış demektir. Ülke yüzeyine düşen bu yağışın % 37 sini oluşturan 186.05 milyar m3 ü akış durumuna geçmektedir. Geri kalan kısmı buharlaşma, bitkisel terleme vb. sebeplerle akış durumuna geçememektedir. Türkiye, akarsularının taşıdığı kullanılabilir olan 95 milyar m3 suyun tamamından yararlandığında 495 adet hidroleketrik santrali ile 34503 MW lık kurulu güce sahip olacaktır. Bu potansiyelin havzalara göre güç dağılımı Tablo 5'te görülmektedir. Türkiye'de ilk hidroelektrik üretimi 1902 yılında Tarsus'ta kurulan bir santralle başlamış, ancak 1950 yılına kadar önemli bir gelişme gösterememiştir. Genel hidroelektrik enerjisi üretiminde olduğu gibi bu sektördeki esas gelişmeler de 1950 yılından sonra başlamıştır. Bu tarihte hidroelektrik enerjisi üretimi 30.1 GWh olarak gerçekleşmiştir. 1990 yılında bu değer, üretimde olan 25 baraj, 41 adet nehir ve kanal santrali ile bazı dönemlerde az, bazı dönemlerde fazla artarak 23147.6 GWh'e yükselmiştir. Bu dönemde gerçekleşen fazla üretim sözkonusu sektörde hizmete giren büyük kapasiteli santrallerden kaynaklanmaktadır (Bkz. Tablo 3). Hidroelektrik enerjisi üretimi, Karakaya, Keban gibi ülkemizin en büyük projelerinin yeraldığı Doğu Anadolu Bölgesinde yoğunluk göstermektedir (Bkz. Harita: 3). Türkiye'de işletmeye açılan, inşaatı devam eden, projesi hazır ve projesi hazırlanmakta olan baraj ile nehir ve kanal hidroelektrik santralleri Tablo: 6,7,8,9,10,11,12,13'te belirtilmiştir.
T ü rk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i 59 Tablo 5. Havzalara Göre Ekonomik Hidroelektrik Potansiyeli. Havza Yıllık Enerji No Adı HES Proje Adedi Kurulu Güç MW Ortalama GWh Güvenilir GWh 01 Meriç-Ergene - - - - 02 Marmara 1 0.24 - - 03 Susurluk 9 441 1380 1052 04 Kuzey Ege 2 16 42 26 05 Gediz 4 250 425 202 06 Küçük Menderes 1 48 143 6 07 Büyük Menderes 15 232 907 127 08 Batı Akdeniz 21 731 2752 1046 09 Antalya 17 1159 4013 1712 10 Burdur-Göller - - - 11 Akarçay 1 0.32 1 1 12 Sakarya 23 1062 2362 1436 13 Batı Karadeniz 24 585 2114 1128 14 Yeşilırmak 24 1274 5277 4200 15 Kızılırmak 32 2070 6715 4634 16 Konya-Kapalı 5 32 120 15 17 Doğu Akdeniz 26 1357 4690 2847 18 Seyhan 26 1936 6893 3140 19 Asi 4 50 102 15 20 Ceyhan 13 1418 4675 2563 21 Fırat 84 9425 37724 29802 22 Doğu Karadeniz 59 3464 11416 5520 23 Çoruh 37 3363 10783 6354 24 Aras 12 601 2202 1742 25 Van Kapalı 8 62 257 156 26 Dicle 47 4927 16884 10194 Toplam 495 34503 121877 77963 Kaynak: Türkiye'deki Barajlar ve Hidroelektrik Santraller 1992. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı->DSÎ Genel Müd. Yayını. Ank. 1992.
6 0 T ü r k iy e 'd e E le k tr ik E n e r jis i Ü r e t im i Tablo 6. İşletmeye Açılan Baraj Hidroelektrik Santraller. Sıra Yeri Faydası No Adı Bitiş Yılı Akarsuyu İli Güç MW Yıllık Üretim GWh 01 Sanyar 1956 Sakarya Ankara 160 400 02 Seyhan 1956 Seyhan Adana 59 350 03 Kemer 1958 Akçay Aydın 48 143 04 Hirfanlı 1959 Kızılırmak Kırşehir 128 400 05 Almus 1966 Yeşilırmak Tokat 27 99 06 Kesikköprü 1966 Kızılırmak Ankara 76 250 07 Gökçekaya 1972 Sakarya Eskişehir 278 562 00 O Keban 1975 Fırat Elazığ 1330 6000 09 Ataköy 1977 Yeşilırmak Tokat 5 8 10 Haşan Uğurlu 1981 Yeşilırmak Samsun 500 1217 11 Suat Uğurlu 1981 Yeşilırmak Samsun 46 273 12 Aslantaş 1984 Ceyhan Adana 138 569 13 Oymapınar 1984 Manavgat Antalya 540 1620 14 Karakaya 1987 Fırat Diyarbakır 1800 7354 15 Manavgat 1987 Manavgat Antalya 48 220 16 Zemek 1988 Hoşap Van 4 13 17 Altınkaya 1988 Kızılırmak Samsun 700 1632 18 Tercan 1988 Tuzla Erzincan 15 51 19 Kapulukaya 1989 Kızılırmak Ankara 54 190 20 Karacaören 1989 Aksu Burdur 32 142 21 Kılıçkaya 1989 Kelkit Sivas 124 332 22 Menzelet 1989 Ceyhan K.Maraş 124 515 23 Adıgüzel 1989 B.Menderes Denizli 62 280 24 Gezende 1990 Ermenek İçel 159 528 25 Derbent 1990 Kızılırmak Samsun 58 257 26 Koçköprü 1991 Zilan Van 9 44 27 Mursal 1991 Hikme Sivas - - 28 Sır 1991 Ceyhan K.Maraş 284 725
T ü rk iy e'd e E lek trik E nerjisi Ü retim i 01 Tablo 7. İnşa Halindeki Baraj Hidroelektrik Santraller. Sıra Yeri Paydası No Adı Başlama Yılı Akarsuyu İli Güç MW Yıllık Üretim GWh 01 Çatalan 1982 Seyhan Adana 169 596 02 Atatürk 1983 Fırat Şanlıurfa 2400 8900 03 Yenice 1985 Sakarya Eskişehir 38 122 04 Kralkızı 1985 Dicle Diyarbakır 94 146 05 Kuzgun 1985 Serçeme Erzurum 23 36 06 Özlüce 1985 Peri Elazığ 170 413 07 Gönen 1986 Gönen Balıkesir 11 47 08 Kürtün 1986 Harşit Gümüşhane 85 198 09 Batman 1986 Batman Diyarbakır 198 483 10 Dicle 1986 Dicle Diyarbakır 110 298 11 Çamlıgöze 1987 Kelkit Sivas 16 88 12 K.Ören II 1989 Aksu Burdur 47 206 13 Çine 1990 Çine Aydın 36 118 14 Kızılpınar 1991 Gülüç Zonguldak 2 9 15 Berke 1991 Ceyhan Adana 510 1672 Tablo 8. Projesi Hazır Olan Baraj Hidroelektrik Santraller. S ya No Adı Yeri Faydası Akarsuyu İli Güç Yıllık Üretim (GWh) 01 Boyabat Kızılırmak Samsun 513 1468 02 Söylem ez Aras Erzurum 46 250 03 Susurluk Susurluk Balıkesir 30 88 04 Torul Harşit Gümüşhane 103 322 05 Ilısu Dicle Mardin 1200 3830 06 Manyas Kocaçay Balıkesir 20 66 07 Yedigöze Seyhan Adana 300 969 08 Gürsöğüt Sakarya Ankara 242 276 09 Kargı Sakarya Ankara 194 245 10 Birecik Fırat Şanlıurfa 672 2518 11 Karkamış Fırat Şanlıurfa 180 652 12 Cizre D icle Mardin 240 1208 13 Çınarcık Orhaneli Bursa 120 548 14 Kayraktepe Göksu İçel 431 991 15 Sürayyabey Çekerek Amasya 12 50 16 Cindere B. Menderes Denizlii 27 88
62 T ü rk iy e'd e E lek trik E n eıjisi Ü retim i Tablo 9. Projesi Hazırlanmakta Olan Baraj Hidroelektrik Santraller Sıra No Adı Yeri Faydası Akarsuyu İli Güç Yıllık Üretim GWh 01 Obruk Kızılırmak Çorum 180 473 02 Alpaslan Murat Muş 160 567 03 Klavuzlu Ceyhan K. Maraş 54 100 04 Dim Dimçayı Antalya 36 126 İnşa Halindeki Nehir ve Kanal Santraller. Sıra No Adı İli Güç MW Yıllık Üretim GWh 01 Mercan Tunceli 19.20 78 02 Beyköy Eskişehir 15.00 87 03 Şanlıurfa Şanlıurfa 54.00 124 Tablo 11. Projesi Hazır Olan Nehir ve Kanal Santraller Sıra No Adı İli Güç MW Yıllık Üretim GWh 01 Yahşihan Ankara 7.50 44 02 Lamas IV İçel 22.00 103 03 Çıldır II Kars 8.70 15 04 Tortum II iirzurum 10.60 49 05 Doğançay Sakarya 19.11 148 06 Köprüler Van 2.16 14 Projesi Hazırlanan Nehir Ve Kanal Sanatraller Sıra No Adı İli Güç MW Yıllık Üretim GWh 01 Ycnicckcnt Aydın 21.(X) 76 Kaynak: Türkiye'deki Barajlar ve Hidroelektrik Santraller 1992. DSİ Genel Müd. Yayını. Ankara.
T ürk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i 63 Sıra Tablo 10. İşletmeye Açılan Nehir ve Kanal Santraller. - ------------------- No Adı Açılış Yılı İli Güç MW Yıllık Üretim GWh 01 Visera 1929 Trabzon 1.00 3 02 Denizli 1949 Denizli 1.20 10 03 Dinarl 1951 Afyon 1.10 3 04 Bünyan 1951 Kayseri 1.40-05 Derme 1951 Malatya 4.50 10 06 Murgul 1951 Artvin 4.70 10 07 Defne-Harbiye 1953 Hatay 3.00 15 08 Girvelik I 1953 Erzincan 3.00 17 09 Durucasu 1955 Amasya 0.80 3 10 Hazar I 1957 Elazığ 20.10 128 11 Botan 1957 Siirt 1.60 6 12 Ceyhan-Maraş 1958 K.Maraş 3.60 12 13 Y.Köprü-Göksu 1959 Konya 10.56 65 14 Tortum I 1960 Erzurum 26.20 85 15 Kayaköy 1960 Kütahya 3.80 12 16 Kovada I 1960 İsparta 8.25 35 17 Sızır 1961 Sivas 6.80 35 18 İkizdere 1961 Rize 15.10 100 19 Kepez I 1961 Antalya 26.40 169 20 Kemek 1964 Malatya 0.80 3 21 Silifke 1966 İçel 0.40 2 22 Kiti 1966 Kars 2.80 6 23 Anamur 1967 İçel 0.6 2 24 Hazar II 1967 Elazığ 10.00 64 25 Engil 1968 Van 4.60 14 26 Erciş 1968 Van 0.80 2 27 Çağdaş III 1968 Mardin 14.40 42 28 Kovada II 1971 İsparta 51.20 222 29 Doğankent 1 1971 Giresun 32.80 124 30 Kadıncık I 1971 İçel 70.00 345 31 Zeyne 1971 İçel 0.30 2 32 Yüreğir 1972 Adana 6.00 21 33 Bozyazı 1973 İçel 0.40 1 34 Kadıncık II 1974 İçel 56.00 320 35 Ç ildir I 1975 Kars 15.36 67 36 Doğankent II 1981 Giresun 38.00 190 37 Ivriz 1986 Konya 1.10 2 38 Kepez II 1986 Antalya 5.80 21 39 Köklüce 1988 Tokat 90.00 588 40 Çayköy 1988 İsparta 13.00 35 41 Ilasanlar 1990 Bolu 9.40 40
64 T ü rkiye'de E lektrik E nerjisi Ü retim i TERMİK ELEKTRİK Türkiye gelişmesini sürdürdüğü sürece elektrik enerjisine olan talebinin artması tabiidir. Ülkemiz elektrik enerjisi talebinin çoğunu termik kaynaklardan sağlamaktadır (Bkz. Tablo: 1, Grafik: 6). Türkiye'nin ilk termik santrali İstanbul'un elektrik ihtiyacını karşılamak amacıyla 1913'te işletmeye açılan Silâhtar Ağa santralidir. Bunu 1948 yılında hizmete giren Çatalağzı termik elektrik santrali takip etmiştir. Çatalağzı santralinin üretime geçmesiyle 1950 yılında Türkiye'nin termik kaynaklı elektrik enerjisi üretimi 759.4 GWh'e yükselmiştir. Ancak esas gelişme, hidrolik kaynaklı elektrik üretiminde olduğu gibi 1950 den sonra olmuştur. Bu dönemde, feul-oil, motorin, taşkömürü, linyit, doğal gaz ve jeotermal gibi çeşitli kaynaklarla çalışan bir çok santral birbiri ardına hizmete girmiş ve üretim 34395 GVVh a yükselmiştir. Termik santrallerin Türkiye'deki coğrafi dağılışı ekteki haritalardan incelenirse Ege ve Marmara Bölgelerinde yoğunluk gösterdiği görülür. Bu haritalar ayrıca bölgelerin, ülke üretimindeki elektrik üretim paylarının da çok büyük farklılıklar gösterdiğini sergilemektedir. Bu dikkate alınmadan bölgelerin termik ve hidrolik elektrik enerjisi oranları incelenirse, Marmara Bölgesi'nin %100 ile başta, Ege Bölgesi'nin ise %96 ile 2. sırada yer aldığı görülür (Bkz. Harita: 2). SONUÇ Gelişen her toplumun enerji tüketiminde devamlı artışlar kaydetmesi tabiidir. Elektrik enerjisi, özellikle kullanım kolaylığı ve tüm ekonomik ve sosyal yaşamın içerisine yoğun bir şekilde girmiş olması ve daha bir çok avantajları sayesinde diğer enerji çeşitleri arasında en önemlisidir. Ülkemizin elektrik enerjisi talebinin nüfus artışına ve gelişmelere bağlı olarak artacağı bir gerçektir. Bu talebi karşılayabilmek için hidrolik ve termik kaynaklardan daha fazla yararlanmaya veya yeni tür enerji üretimine önem vermemiz gerekmektedir.
T ü rk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i 65 BİBLİYO G RAFYA Doğanay, H. 1991. Enerji Kaynaklan. Atatürk Üniv. Yay. No: 707, Erzurum. D em ir, H. 1968. Dünya Enerji Ekonomisi Üzerine Bir Araştırma. Ankara Üniv. SBF Yay. No: 259, Ankara. Eke, H. - Senaylı, N. 1990. Türkiye'nin Hidroelektrik Enerji Potansiyeli. Türkiye 5. Enerji Kongresi Dünya Enerji Konseyi. Türk Milli Komitesi Yayını. Ankara. K arabulut, Y. 1993. "Hidroelektrik Enerjisi Üretiminde Fırat Havzasının Önenıi" Ankara Üniv. Türkiye Cooğrafyası Arş. ve Uyg. Merkezi Dergisi S: 2, s: 185-199, Ankara. M utluer, M. 1990. Gelişimi Yapısı ve Sorunlarıyla Türkiye de Enerji Sektörü. Ege Üniv. Ede. Fak. Ege Coğrafya Dergisi 5. s. 184-215, İzmir. O ngün, K. 1986. Türkiye'nin Hidroenerji Kaynaklan. Türkiye 4. Enerji Kongresi Dünya Enerji Konferansı Türk Milli Komitesi Yayını, s: 36-67, İzmir. Serim, İ. 1979. Günümüz ve Gelec eğin Sorunu Enerji. Ankara. T anoğlu, A. 1971. Enerji Kaynakları. İst. Üniv. Yay. No: 124, İstanbul. Ünver, Ö. 1973. Türkiye de Elektrik Üretim ve Tüketimi. Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Yayını. No: 68, Ankara.... 1968. Türkiye Genel Enerji Raporu. Türkiye 2. Genel Enerji Kongresi, Ankara.... 1971. Türkiye Gene! Enerji Envanteri. 1970 Dünya Enerji Konferansı, l'ürk Milli Komitesi Yayını. No: 1, Ankara.... 1984. Türkiye'nin Yeni ve Temiz Enerji Kaynakları. Türkiye Ç evre Sorunları Vakfı Yayını, Ankara.... 1986. Türkiye'nin Bugünkü ve Gelecekteki Enerji Durumu. Türkiye 4. Enerji Kongresi. Dünya Enerji Konferansı. 'Türk Milli Komitesi Yayını. İzmir.... 1990. Enerji İstatistikleri. Türkiye 5. Enerji Kongresi. Dünya Enerji Konseyi. Türk Milli Komitesi Yayını. Ankara.... 1992. Türkiye Elektrik İstatistikleri Özeli. TEK Genel Müdürlüğü Yayını. A l K -355, Ankara.
gg T ü rk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i HH >o <O o a < g 5 < < c Lü
T ürk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i (>7 TÜRKİYE ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ (1925-1990) % 100
(>8 T ü rk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i TÜRKİYE'DE KURULU GÜCÜN BİRİNCİL ENERJİ KAYNAKLARINA GÖRE DAĞILIMI
rü rk iy e 'd e E lek trik E nerjisi Ü retim i C>9 TERMİK KURULU GÜCÜN ENERJİ KAYNAKLARINA GÖRE DAĞILIMI ( 1990) JEOTERM AL
70 T ü rk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i TÜRKİYE ELEKTRİK ÜRETİMİ DAĞILIMI (1950-1990) (G w h ) 8.000 r^rhl n 1950 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 Yıllar Term ik Hidrolik
T ü rk iy e'd e E lektrik Enerjisi Ü retim i 71 TÜRKİYE ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİNDE KURULU GÜÇ (1925-1990) 000 (MW)
72 T ürk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i Atatürk Barajı: Fırat nelıri üzerinde, Şanlıurfa ili sınırlan içinde yeralır. 2400 M W lık kurulu gücü ve 8900 GWh lık yıllık üretim kapasitesi ile Türkiye'nin en büyük ve dünyanında sayılı projeleri arasındadır. Karakaya Barajı: Fırat nehri üzerinde. Diyarbakır ili sınırları içinde yer alır. 1800 MW lık kurulu gücü ve 7354 milyon kwh yıllık üretim kapasitesi ile Türkiye'nin Atatürk Barajından sonra gelen hidroelektrik santralidir.
T ü rk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i 73 Keban Barajı: Elazığ ili sınırları içinde, Fırat nehri üzerinde Atatürk ve Karakaya hidroelektrik santrallarından sonra üçüncü önemli projedir. 1330 MW lık kurulu gücü ve 4900 GWhh lik yıllık üretim kapasitesi vardır. Haşan Uğurlu Hidroelektrik Santralı: Yeşilırmak nehri üzerinde kurulmuştur. Çarşamba ilçesinin 33 km. güneyinde yeralan bu hidroelektrik santralı 500 M W kurulu güce ve 1217 GWh yıllık üretim kapasitesine sahiptir.
74 T ü rk iy e'd e K lektrik Knerjisi Ü retim i Sanyar Hidroelektrik Santralı: Sakarya Nehri üzerinde ve Nallıhan'ın 24 km. güneyinde yer almaktadır. 1956 yılında işletmeye açılan bu barajın 160 MW kurulu gücü. 400 GWh yıllık üretim kapasitesi vardır. Afşin-Elbistan Termik Santralı: Bu havzadaki linyiti değerlendirmek için kurulmuştur. 1360 M W lık kurulu güç ve 8500 GWh lik yıllık üretim kapasitesi bulunmaktadır.
T ürk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i 75 Hamilahad Termik Santralı: 19X5 yılında işletmeye açılmıştır. Doğalgazla çalışan hu santralın 1200 MW lık kurulu gücü ve 7400 GW h lik yıllık üretim kapasitesi bulunmaktadır. Seyitömer Termik Santralı: Burada bulunan düşük kaliteli linyiti değerlendirmektedir. 450 MW kurulu gücü ve 2900 GWIı yıllık üretim kapasitesi vardır.
76 T ürk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i r *4 S i * i Fi* m**' m»k a, ım iw4jjö<, Â i' ---------------------- R r - K 3&?İS S > r î r - " i V. v Çatalağzı B -l Termik Santralı: Taşkömürü ile çalışan hu santralın 15 M W lık kurulu gücü ve 415 GWh lik üretim kapasitesi vardır. Yatağan Termik Santralı: Muğla'nın Yatağan ilçesinde 1982 yılında işletmeye açılan hu santralın 630 M W gücü ve 4095 GWh yıllık üretim kapasitesi vardır.
T ürk iy e'd e E lektrik E nerjisi Ü retim i 77 Soma B Termik Santralı: Bu havzadaki piyasa değeri olmayan linyitlerin değerlendirilmesi için 1981 de kurulmuş. 660 MW giice ve 4290 GWh yıllık kapasiteye sahiptir. Orhaneli Termik Santrali.