Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Dış Etken ve Süreçler Dış etken ve süreçlerin rolleri Başlıca dış etken ve süreçler nelerdir? Çözülmenin (ayrışmanın) jeomorfolojik rolü Kütle hareketlerinin şekillendirici rolü Akarsuların şekillendirici rolü Yeraltı sularının şekillendirici rolü Buzullar ve Buzul aşındırması Rüzgarın şekillendirici rolü Dalgaların şekillendirici rolü Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Dış etken ve Süreçlerin etkileri her ölçekte aynı değildir. Kıta platformu, dağlar, kıtasal düzlük, abisal düzlük, denizaltı dağı gibi makro topografik şekillerin oluşumunda dış etken ve süreçlerden çok iç etken ve süreçler etkili olmuştur. Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

DOĞU AVRUPA BÜYÜK SAHRA Büyük Sahra ve Doğu Avrupa kıtasal platformların birer parçası olmasına rağmen topografyaları birbirinden farklıdır. Sahra da çöl yer şekillerini oluşturan dış etken ve süreçler etkenler; ikincisinde eski buzullar ve akarsular etkili olmuştur

Daha küçük boyuttaki morfolojik birimlere geçildikçe dış etken ve süreçlerin rolü Sözgelimi, aşınarak harabe hale gelmiş bir volkanda ya da karstlaşmış bir polyede dış etken ve süreçlerin rolü artarken; falezler, taraçalar, deltalar, kanyonlar, kumul sırtları ve kıyı okları gibi şekiller ise tamamıyla dış etken ve süreçlerin etkisindedir daha da artar!

YERYÜZÜNÜN BUGÜNKÜ HALE GELMESİNİ SAĞLAYAN İÇ VE DIŞ ETKEN VE SÜREÇLERDE ROL OYANAYAN 2. ÖNEMLİ FAKTÖR İSE ZAMAN DIR. Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Yeryüzünün Bugünkü Hale Gelmesini Sağlayan İç ve Dış Etken ve Süreçlerde Rol Oynayan İkinci Önemli Faktör ise Zaman dır.

1 mm /1-4 yıl Alplerde 1 mm/yıl Kanada ve dağlık ABD kısımları 1 mm / 2 yıl Akdeniz kuşağında Aşınma hızları orta yükseklikteki ormanlık dağlık kesimlerde 1 mm / 10-25 yıl; Ormanlarla kaplı yüksek tepelerde ise 1 mm / 30-70 yıl dır. Sözgelimi, 3000 metre yüksekliğindeki bir dağ 1mm/yıl hızla 3 milyon yılda aşınır

Alaska da ve Kayalı dağlarında 3000 metrelik dağın aşınması için 3 milyon yıl; Akdeniz de ise 6 milyon yıl geçmesi gerekmektedir. Kayalı dağları

Dış etken ve süreçlerle gelişen aşınma ve düzleştirme olaylarının hedefi nedir? Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Aşınma ve düzleştirme olayları deniz seviyesine kadar devam eder. Sonunda hafifçe eğimli peneplen denilen bir aşınma düzlüğü meydana gelir Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Başlıca dış etken ve süreçler nelerdir? Çözülme ve ayrışma mekanik ve kimyasal ayrışma Kütle hareketleri yerçekiminin yeryüzünü değiştirmesi Akarsular sellenme ve çizgisel akış Yeraltı suları eritme, çökelme ve kısmen de mekanik Buzullar Rüzgarlar aşındırma, cilalama, oyma ve biriktirme Dalgaların ve akıntılar Organik etkiler Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Çözülme ve Ayrışmanın Jeomorfolojik Rolü 1. Yerkabuğu malzemesi çözülme sayesinde kolay aşınır ve taşınır 2. Çözülme şiddeti ve niteliği farklı iklim bölgelerine göre değiştiğinden burada farklı topografik şekiller meydana gelir Pediment : kurak ve yarı kurak bölgelerde çözülme ile gerileyen yamaçların önünde üzeri kısmen çözülme ürünleriyle kaplı ve oldukça eğimli aşınım düzlüklerine verilen isimdir. Tafoni, petek şekilli ayrışma, dağların testere biçimli dişleri bunların sonucudur Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

TAFONİ : yüzeyleri kapilerite ile yükselen madensel tuzların çökelmesi ile sertleşmiş, iç kısımları ise çözülmeyle gevşemiş ve rüzgar, seller ve dalgalar ile boşaltılmış büyük bloklara tafoni adı verilir.

Doğal köprüler

YARDANG : Köken olarak Türkçe bir kelimedir. Kurak ya da yarı kurak bölgelerde rüzgarın aşındırarak oluşturduğu sırt şekilli oluşumlardır. Tortul kayaların zayıf kısımlarının aşındırması ile rüzgar yönüne paralel uzanan yapılardır. Genellikle kumtaşı ve kireçtaşlarında gelişir. Çöllerde ve kuru nehir yataklarında gözlenir.

Değişik İklim Koşullarında Yamaç Gerilemesi Nemli Bölgelerde Kurak Bölgelerde

Kütle Hareketlerinin Şekillendirici Rolü Kütle hareketlerinin asıl nedeni yerçekimidir. Su, donma-çözülme, kar erimesi, şiddetli yağışlar bunu kolaylaştırır. Su, gözenek suyu basıncının artmasında ve taneler arası sürtünmenin azalmasında önemli rol oynar Yamaç eğimi ile yamacı oluşturan kayaçların niteliği de çok önemlidir Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

KRİP OLUŞUM MEKANİZMASI 3 0 0 0 2 1 D X D0 Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Krip ve Solükflüksiyon Donmuş düzeyin altına kadar inen kaya Buradaki kum tanelerini izleyiniz Sulu Zemin Orjinal durum D o n m a s o n r a s ı z e m in Buzla Doygun Zemin (A) KIŞ Yaz ayında çözülen zon D o n m a so nr ası yü z ey Önceki yüzey Erime sonrası düşey olarak düşer Suyla Doygun Zemin Erime sonrası yüzey Permafrost (Sürekli don katmanı) (B) YAZ

Akarsuların Şekillendirme Süreçleri Akarsular kara alanlarının 2/3 alanını etkiler 1- Aşınma (hidrolik etki, korrazyon ve korrozyon) Aşındırmanın etkisi zeminin doğasına bağlıdır. Aşındırmanın kinetik enerjisi eğime bağlı olarak artar. 20 0 de artar, 40 0 de maksimum olur. 2- Taşınma (eriyik ve yüzer yükler, sıçrama =saltasyon, öğütme=atrisyon) 3- Birikme (akarsuyun gücünün azalmasıyla birlikte taşınan malzeme birikir) Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

AŞINMA, TAŞINMA VE BİRİKME GRAFİĞİ (Hjülström den) 0.2 mm orta ince kum En düşük ve en kolay aşınan maddelerin tane boyu 0.2 mm Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Stream Bank Erosion JLM Visuals

Yatak Yükü Strahler, A. and Strahler, A., 2004. Physical Geography. Wiley, NY.

Hareket Şekilleri Suspension Solution Saltation Traction Briggs, D. and Smithson, P. 1985. Fundamentals of Physical Geography. Hutchinson, London.

Geriye ve derine aşındırma 20 000 yılda 11.2 km gerilme

Niagara Şelalesinin Uydu Resmi www.niagarafallslive.com/images/niagara_falls

Niagara Şelalesinin Uydu Resmi

Yeraltı Suyunun Şekillendirici Rolü Yalıtaşları Aşınma (eritme) sözgelimi, mağara oluşumu Taşınma ve Birikme süreçleri sözgelimi, sarkıtlar, dikitler, traverten, yalıtaşları Karstlaşma olayları sonucu mağara oluşumu

Buzulların Şekillendirici Rolü Buzul : buzdan oluşan ve yerçekimiyle hareket eden buz kütleleri Mekanik aşındırma (cilalama, oyma), koparma, moren Donmuş suyun Düzenli moloküler yapısı Buharlaşan suyun düzensiz moloküler yapısı Likit suyun yarı-düzenli moloküler yapısı Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Buzullar 1- Vadi buzulları 2- Örtü buzulları 3- Karışık tip

1- Vadi Buzulu Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

2- Örtü Buzulu Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

1- Örtü Buzulu Ağrı Dağı Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

2- Örtü Buzulu Everest Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

3-Karışık (Piedmont) Buzul

Gel-git suyu buzulu

Fiordlar : buzulların oluşturduğu kıyılar

Rüzgarların Şekillendirici Rolü Taşınma (DEFLASYON) Aşındırma (KORRAZYON) Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Aşındırma (KORRAZYON) Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Birikme ve Eoliyen Çökelleri Kumul (Dün), bar, barkan, barbakan vb Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Yeryüzü şekilleri aşındıran rüzgarın alt sınırı deniz düzeyi ya da yeraltı suyu tablasının yüzeyidir Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Dalgaların ve Akıntıların Şekillendirici Rolü Kıyıdaki yer şekillerinin oluşmasındaki tek neden dalga ve akıntılar değildir. Ayrışma, kütle hareketleri, akarsular, buzullar, karstlaşma, litoloji, volkanizma, canlılar, tektonik ve östatik değişimler de etkilidir. Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Kıyıların şekillenmesinde Dalgaların Etkisi Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

ÇENTİKLER (NOTCH)

Abrazyon (Aşınım) Düzlüğünün Gelişimi

Dalga Uyması? (Refraksiyon) Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Çin de Bir Plaj Doğa Bilimleri Araştırma Merkezi

Köyceğiz Koyu

Ölü Deniz (Fethiye)

Kaputaş (Kalkan)

Cide (KASTAMONU)

Kıyıları şekillenmesi : AKINTILAR Alt akıntı ve kıyı boyu akıntısı Tırmanma kuşağı

Akıntılar Alt akıntı ve kıyı boyu akıntısı

Dalga, dar bir kanaldan denize geri dönerken yelpaze şeklinde açılır. Buna Rip Akıntısı Adı verilir Eğer birisi bu akıntıya yakalanırsa nasıl kaçar? Kıyıya paralel yüzerek!

Kıyıların şekillenmesi : Gel-Git (Med-cezir) Akıntıları (Tides)

Gel-gitler Newton un çekim yasası

Gel-git ler Ayın dünya üzerindeki çekim kuvvetine dayanır. Ayın kütlesi Güneş ten daha az olmasına rağmen çekim kuvveti Güneş ten 2 kat fazladır. Gel-git günü 24 saat 53 dakikadır. Güneş, Ay ve Dünya aynı çizgiye geldiğinde çekim etkisi daha da artar.

Dünya, Ay ve Güneş aynı hizaya geldiğinde çekim kuvveti artar.

Ayın ekvatora göre durumu çekim kuvvetini etkiler

Gel-git Tipleri Semidiurnal 24 saat içinde aynı yükseklikte iki yüksek, iki alçak gelgit formu Diurnal 24 saat içinde bir yüksek, bir alçak gelgit düzeyi (sözgelimi, Amerika nın körfez bölgesi) Karışık 24 saat içinde birbirinden farklı düzeyde iki alçak, iki yüksek olmak üzere gelgit formu (Kaliforniya) Farklı gel-git şeklinin nedeni henüz iyi anlaşılamamıştır. Yine de olasılıkla kıyının şeklinin bir fonksiyonu olduğu sanılmaktadır. Karayipler gibi kısmen kapalı bir olan yerlerde 1 metreyi geçmeyen diurnal gel-git formu izlenirken, West Coast gibi açık kıyılarda karışık gel-git formu görülmektedir.

Dünya gelgit haritası

Gel-git ve Gelgit Çevresi Ortamlar

Gel-git Çamur Düzlüğü

Resifler (Mercan Kolonileri)

Modern Yama Resifleri

Saçak Resifi, Tahiti

Havai Adası, Pasifik

Mercan Adası

Atoller

Mangrove Bataklıkları