Özel Bölümü Nedir? Çeşitleri 1 - Sürekli lar Alizeler Batı ları Kutup ları 2 - Mevsimlik Devirli lar (Musonlar) Yaz Musonu Kış Musonu 3 - Yerel lar 3.1 Meltemler (Günlük Devirli lar) a) Kara ve Deniz Meltemleri b) Dağ ve Vadi Meltemleri 3.2 Sıcak Yerel lar a) Fön (Föhn) ı b) Sirokko c) Hamsin d) Samyeli (Keşişleme) 3.3 Soğuk Yerel lar a) Bora b) Mistral c) Krivetz 3.4 Tropikal lar Diğer Oluşmasının Nedenleri Nelerdir Cinsleri Türkiye'de Görülen lar Oluşumu Lokal ve Bölgesel Sistemleri Oluşum Resimleri/Şekilleri Nedir? Yüksek Basınç alanlarından alçak basınç alanlarına doğru olan, yatay yönlü hava hareketlerine rüzgar denir. ların hızı anemometre adı verilen aletlerle ölçülür. ların oluşmasının nedeni komşu iki yer arasındaki basınç farkıdır. İki yer arasındaki basınç eşitlenince rüzgar durur. Çeşitleri 1 / 22
lar başlıca üç gruba ayrılır: 1. Sürekli rüzgarlar 2. Devirli (mevsimlik) rüzgarlar 3. Yerel rüzgarlar 1. Sürekli lar Yıl boyunca aynı yönde esen rüzgarlardır. Diğer bir deyişle daimi yüksek basınç alanlarından daimi alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgarlardır. Sürekli rüzgarlar; alizeler, batı rüzgarları ve kutup rüzgarları olmak üzere üçe ayrılır. Sürekli ların Özellikleri - Sürekli aynı yönde eserler. - Dünyanın günlük hareketinin etkisiyle hareket ettikleri yönün kuzey yarımkürede sağına, güney yarımkürede solna saparlar. - Estikleri bölgeleriniklimini etkilerler. a) Alizeler 30 kuzey ve 30 güney paralelleri çevresindeki dinamik yüksek basınç kuşağından ekvatordaki alçak basınç kuşağına doğru yıl boyunca esen rüzgarlardır. Dünyanın günlük hareketine bağlı olarak kuzey yarımkürede kuzeydoğudan, güney yarımkürede güneydoğudan eserler. Alizeler, tropikal kuşaktaki karaların doğu kıyılarına yağış bırakır. Sıcak kuşaktaki okyanus akıntılarının oluşmasında ve yönlerinde etkilidir. b) Batı ları 30 enlemlerindeki dinamik alçak basınç kuşaklarından 60 enlemlerindeki dinamik alçak basınç kuşaklarına doğru esen rüzgarlardır. Dünyanın ekseni etrafındaki hareketinin etkisiyle kuzey yarımkürede güneybatıdan, güney yarımkürede kuzeybatıdan eserler. Orta kuşak karalarının batı kıyılarına bol yağış bırakırlar. 60 enlemlerinde kutup rüzgarları ile karşılaşarak cephe yağışlarına yol açarlar. Orta kuşaktaki okyanus akıntılarını ve yönlerini etkilerler. c) Kutup ları Kutuplardaki termik yüksek basınç alanlarından 60 enlemlerindeki dinamik alçak basınç 2 / 22
alanlarına doğru esen soğuk rüzgarlardır. 2. Mevsimlik Devirli lar (Musonlar) Birbirine komşu olan büyük kara parçaları ile okyanusların yıl içerisindeki farklı oranda ısınma ve soğumalarına bağlı olarak oluşan basınç alanları arasında eserler. a) Yaz Musonu Yaz mevsiminde çabuk ısınan Asya içlerinde alçak basınç alanı oluşur. Geç ısınan Hint okyanusu ise yüksek basınç alanı halindedir. Bu nedenle yaz musonları denizden karaya doğru eser. Mayıs-Ekim ayları arasında etkili olurlar. Yaz musonları deniz ve okyanuslardan kaynaklandıkları için bol nem taşır ve etkili olduğu yerlere bol yağış bırakırlar. b) Kış Musonu Kış mevsiminde Asya nın iç kısımları çok soğur ve burada güçlü bir yüksek basınç alanı oluşur. Güneyindeki Hint Okyanusu ile güneydoğusundaki Büyük Okyanus ise geç soğudukları için birer alçak basınç alanı halindedir. Bu basınç farklılığı, kış mevsiminde Asya içlerinden Hint ve Büyük Okyanus a doğru esen rüzgarların oluşmasına neden olur. Bunlara kış musonları adı verilir. Kış musonları karadan geldikleri için soğuk ve kurudurlar. Bu nedenle yağış getirmezler. Ancak okyanusu geçerken nem aldıkları için Asya nın güneydoğusundaki adalara yağış bırakırlar. Görüldüğü Yerler - Güney Asya ile Hint Okyanusu arasında Kuzey Amerika ile Meksika Körfezi arasında Batı Afrika ile Gine Körfezi arasında Doğu Afrika ile Hint okyanusu arasında Doğu Asya ile Büyük Okyanus a bağlı denizler arasında 3 / 22
3. Yerel lar Bunların bir kısmı, genel hava dolaşımına bağlı rüzgarların yerel olarak bazı değişikliklere uğramasıyla oluşur. Bazıları da tamamen yöresel basınç farkları sonucunda oluşurlar. a) Meltemler (Günlük Devirli lar) Birbirine yakın iki ayrı özellikteki alanın, gün içerisinde farklı derecede ısınıp soğumasına bağlı olarak oluşur ve gece ile gündüz arasında yön değiştirir. Kara ve Deniz Meltemleri Gündüz, karalar daha fazla ısınarak alçak basınç alanı oluşur. Denizler ise daha serin olduğu için yüksek basınç alanıdır. Bunun sonucunda denizden karaya doğru serin bir rüzgar eser. Buna deniz meltemi denir. Deniz melteminin ege kıyılarındaki adı İmbat tır. Deniz meltemi yağış getirmez. Gece ise, karalar daha fazla soğur ve yüksek basınç alanı oluşur. Denizler daha sıcaktır ve basınç azdır. Bunun sonucunda da, karadan denize doğru rüzgar eser. Bu rüzgarlara kara meltemi denir. Dağ ve Vadi Meltemleri Yanyana bulunan bağlarla alçak düzlüklerin gün içinde farklı ısınma ve soğumalarına bağlı oalrak oluşur. Gündüz, dağ yamaçları vadilerden daha çok ısındığı için basınç azdır. Bu nedenle rüzgar, vadiden yamaç yukarı eser. Bu rüzgara vadi meltemi denir. Gece ise yamaçlar vadilere oranla fazla soğuduğu için rüzgar dağdan vadiye doğru eser. Bu rüzgara dağ veya yamaç meltemi denir. b) Sıcak Yerel lar Bunlar geldikleri yerlere göre sıcak olan rüzgarlardır. Fön (Föhn) ı Bu rüzgar yamaç boyunca yükselen hava kütlesinin bir dağı aşarak diğer yamaçta alçalmasıyla oluşur. Yükselen hava her 100m de 0,5 C soğur. Oysa dağın diğer yamacında alçalmaya başlayınca her 100m de 1 C ısınır. Bunun nedeni kuru havanın alçalırken sürtünmenin de etkisiyle daha çok ısınmasıdır. İşte bu hava akımına fön rüzgarı denir. En tipik biçimiyle İsviçre Alpleri nin kuzey yamaçlarında etkili olan Föhn rüzgarı Türkiye de Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları nda etkilidir. 4 / 22
Etkili Olduğu Yerlerde - Sıcaklığı ve buharlaşmayı artırır. Bitkilerin olgunlaşma ve hasat süresini kısaltır. Havanın nem açığını artırır. Yağış oluşumunu engeller. Kar erimelerine neden olur. Bağıl nemi azaltır. Havanın nem taşıma kapasitesini artırır. Sirokko Büyük Sahra dan kaynaklanan Cezayir ve Tunus üzerinden Akdeniz e doğru esen sıcak ve kuru bir rüzgardır. Akdeniz i geçerken nem alarak İspanya, Fransa ve İtalya nın güney kıyılarına yağış bırakır. Hamsin Afrika nın kuzeyindeki kara içlerinden Libya ve Mısır ın kıyıya yakın bölgelerine doğru eser. Sıcak, kuru ve bunaltıcıdır. Samyeli (Keşişleme) Türkiye nin güney bölgelerinde esen sıcak bir rüzgardır. Sıcak, kuru ve bunaltıcıdır. Özellikle yaz aylarında Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde buharlaşmayı aşırı derecede artırarak kuraklığa neden olur. c) Soğuk Yerel lar Bora Dalmaçya kıyılarında, Dinar Alpleri nden Adriya Denizi ne doğru esen soğuk ve kuru rüzgarlardır. Hızları fazladır. Mistral Fransa nın Rhone vadisini izleyerek Akdeniz e doğru esen soğuk ve kuru rüzgardır. 5 / 22
Krivetz Romanya da aşağı Tuna ovasından Karadeniz e doğru esen soğuk ve kuru rüzgardır. d) Tropikal lar Sıcak kuşakta, ani basınç farklarından kaynaklanan ve hızları saatte 100-150 km ye kadar çıkabilen rüzgarlardır. Daha çok okyanuslar üzerinde oluşurlar. Sarmal hava hareketleri halinde olduklarından, genellikle hortumlara neden olurlar. Tropikal rüzgarlara, Asya kıyılarında Tayfun, Meksika Körfezi kıyılarında Hurricane, Afrika nın bazı kesimlerinde ve Latin Amerika kıyılarında da Tornado adı verilir. Türkiye gibi denizler ve karalar arasında büyük basınç farkının oluşmadığı bölgelerde bu rüzgarlar etkili değildir. Oluşmasının Nedenleri Nelerdir? Yüksek basınç alanından, alçak basınç alanına akarken: - Dünyanın dönüşü Yüzey sürtünmeleri Yerel ısı yayılması Başka atmosferik olaylar Toprağın topografik yapısı Rüzgâr, alçak (siklon) ve yüksek (antisiklon) alanlarda farklı özellikler taşır. Siklon içerisinde; - Basınç radyal olarak içe, - Doğru santrifüj kuvvetler dışa doğru, - Coriolis kuvvet dışa doğru etki eder. Antisiklon içerisinde; 6 / 22
- Basınç değişmesi radyal olarak dışa doğru, - Santrifüj kuvvet dışa doğru, - Coriolis kuvvet içe doğru etki eder. Bütün bunların etkisi sonucunda rüzgâr eşit basınç noktalarında yoluna devam eder. Bu hatların çizilmesiyle meteoroloji haritaları elde edilir. Yüzey sürtünmeleri rüzgârın yönünü alçak basınç yönüne doğru çevirir. Denizlerde bu açı 20, karalarda ise 30 ile 45 arasında değişir. Atmosferin alt tabakalarında meydana gelen rüzgârlar, yerin ısı ve mekanik özelliklerinden dolayı türbülans oluşturur. Türbülans yapmadan basınç alanları arasında dolaşan rüzgârlara, meyilli rüzgârlar denir. Eğer karadan denize doğru hafif meyilli eserse logaritmik olarak alçalan bir spiral hat çizerek ilerler. Kuzey yarımkürede bu spiralin dönüş yönü saat ibresi yönündedir. Atmosferin üst tabakalarında rüzgâr hızı saatte 400 km'ye kadar çıkabilir. Cinsleri Bölgelere ve meydana geliş nedenlerine göre isimler alır. Atmosferin genel devridaimine bağlı olarak meydana gelen devamlı rüzgârlar; - Kutuplara doğru esen Kutup Rüzgârları, - 40 ve 60 enlemleri arasında kuvvetli esen Batı Rüzgârları, - Kuzey yarımkürede kuzeydoğu yönünden, güney yarımkürede güneydoğu yönünden devamlı ve kuru esen Alizeler. Yaz ve kış atmosfer basıncında ters yönde değişiklik olması ve bölgede basınç alanları arasında büyük fark olmasından meydana gelen rüzgârlara ise muson rüzgârları denir. Yazın karaya, kışın denize doğru eser. Kış musonu soğuk ve kuru, yaz musonu oldukça nemlidir. Rüzgârlar bulundukları bölgeye göre de özellikler taşırlar: 7 / 22
- Meltem; kara ile deniz arasında eser. Öğle vakitleri karalar ısınıp, alçak basınç sahası meydana getirince denizden karaya doğru eser. Gece bunun tesiri çok daha yavaş olur. Bu hava akımları vadilerle dağlar arasında da meydana gelir. - Soğuk mahallî (yerel) rüzgârlar zaman zaman meydana gelen basınç farkından olur. Adriy atik Denizi ile Fransa'nın Akdeniz sahillerinde eser. Bora ismini de alır. - Sıcak yerel rüzgârlar, İsviçre Alpleri kuzey yamaçlarını etkileyen kuru sıcak rüzgârlardır. F ön (Föhn) de denir. Türkiye'de Rüzgâr Adları Rüzgârlar estikleri yönlere göre isim alırlar. Kuzeyden esene yıldız, güneyden esene kıble, doğudan esene gündoğusu, batıdan esene günbatısı, kuzeydoğudan esene poyraz, kuzeybatıdan esene karayel, güneydoğudan esene keşişleme, güneybatıdan esene ise lodos denir. Türkiye'de Marmara, Trakya, Akdeniz, Karadeniz kıyılarında genellikle kuzey ve kuzeydoğuda p oyraz rüzgârları hâkimdir. Bu rüzgârlar bahar aylarında bol miktarda yağış getirir. İç bölgelerde kuzey ve güneyden gelen rüzgârlar hâkimdir. Güneybatıdan esen lodos sıcak ve bunaltıcıdır. Ege'de esen meltem rüzgârına imbat denir. 8 / 22
yıldız, kıble vs adlar istanbul merkez alınarak konulmuş adlardır.uluslararası literatürde yönlere göre isimlendirilir.(kuzey, kuzeydoğu, batı vs gibi) Antalya'da "Lodos" denizden karaya eser, Sinop'ta karadan denize...lodos yön belirtir ve Güney Batı dan esen Rüzgârı tanımlar. Yani onun kardan denize mi, denizden karaya mı estiği, karanın nerede denizin nerede olduğuna bağlıdır. Bu nedenle genel yönlerin kullanılması daha doğrudur. Oluşumu en basit anlatımla yatay hava hareketidir. Şekil-33'de görüldüğü gibi yüksek basınçtan alçak basınca doğru olan hava akımıdır. 9 / 22
Şekil-33 oluşumu Rüzgâr hızı otomatik meteoroloji anemometre istasyonları ile ölçülür, tarafından ancak artık yapılmaktadır. meteorolojik ölçümlerin çoğu sensörler yoluyla Şekil-34 doğu, Otomatik istasyonu tanımlanmaktadır. Rüzgâr, kuzeybatı (karayel), batı,meteoroloji Meteorolojik kuzey güneydoğu (yıldız) ölçümlerde (keşişleme) ve güney ise (kıble) vedaha güneybatı olmak da hassas üzere (lodos) ara dört ara yönler ana, yönleri kuzeydoğu kullanılmaktadır. ile (poyraz), 10 / 22
Şekil-35 yönleri yarıkürenin Rüzgâr merkezler, kuzey yarıkürede yarıkürede yüksek yer saat tersinedir. seviyesinde basınçtan istikametinin saat istikametinde alçak yüksek tersine basınca basınç bir dönüş doğru merkezini yapar. akar. Basıncın gösterir. Alçak Güneybasınç yarıkürede Yüksek etrafına merkezi basınç göre ise ise yüksek dönüşler basınç kuzey olduğu merkezi kuzey Şekil-36 merkezlerinin dönüşü Eş basınç elde Bu yağışlı dair yapar. haritalar ipuçları edilir. Eğer vebasınç sisli (izobar) Bu üzerinde vardır. izobarlar haritalar bölgeler değerleri Meteorolojistler alçak birbirine tüm gibi birçok ve dünyayı birleştirilerek, yakınsa yüksek ayrıntılar tüm gösterdiği basınç bu bunoktada yeryüzüne ayrıntıları yanında alanları gibi rüzgar yalnız bu hassas ait soğuk haritanın en ülkelere hızı önemli ve bir daha sıcak şekilde daha ve bilgileri fazladır bölgelere cepheler sonra değerlendirerek veren Şekil-40. nasıl (Şekil-37, aityer hazırlanabilir. olacağına haritaları tahmin 38) 11 / 22
Şekil-37 11.09.2008 00 UTC Yer haritası 12 / 22
Şekil-38 Cephenin yatay kesiti 13 / 22
Şekil-39 Cephenin dikey kesiti Şekil-40 İzobarlar arasındaki mesafe rüzgar hızı hakkında fikir verir kuvvetidir Atmosferin bir(bazı 40 edilmektedir. 300, haritasıdır, seviyedeki birleştiren üzerindeki havayı için olarak km önemli 250, ye değişir. belirlemektedir. özel kadar 200, (Şekil-42). kontur sıcaklık havanın ipuçları yaklaşık yukarı istasyonlarda Elde Bunlardan 100 ulaşan ve seviyelerini edilen değerleri sağlamaktadır. hpa) kalınlığını yerden eş Ayrıca sıcaklıkları derinlikte ait bilgiler en saatlik, 5500 haritalar mevsime önemlileri; anlamak (yüksekliği) konturların yoluyla olan metre üçer birleştiren Alçak elde sıcaklık, göre, için ve basınç yukarıdaki atmosferin ya bükülüşü edilmektedir. göstermektedir. altışar dünya da atmosferin izotermler nem, yüksek gradyan saatlik) üzerinde sıcaklık, standart ve yükseklik. rüzgâr merkezlerin Bu yukarı kullanılmaktadır kuvveti, balonla Bu haritalardan 1000 nem seviyelerine yön haritaların seviyelerindeki vemerkezkaç rüzgâr den ölçüm ve rüzgar hareketi şiddeti fazla en dağılımı yapılmaktadır. (Şekil 41). çiziminde (1000, bilgileri önemlisi istasyonda birçok kuvveti desıcak hava 850, ile elde faktöre eş bu 500 yada ve Haritalar tahmincileri 700, yükseltileri 12 koriolis Yaklaşık hpa soğuk sattte 500, bağlı 14 / 22
Şekil-41 11.09.2008 tarihli 500 hpa 00 UTC haritası 15 / 22
Şekil-42 Basınç merkezlerini etkileyen kuvvetler Lokal ve bölgesel rüzgar sistemleri Yeryüzünün farklı ısınmasından dolayı yatay ve dikey rüzgâr akımları oluşmaktadır. 16 / 22
Şekil-43 Lokal rüzgar oluşumu Karaların denizlere oluşur, yüksek 46 soğuk yamaç (Şekil-46,47). havanın ya çok kuru da doğru büyük hava yüksek havanın ve deniz basınçtır. yükselmesidir. olan göre ve vadilerde kıyıları ölçekli denizlerin üzeri basınç Aslında kıyı daha hafif Gündüzleri kıyı etkiler rüzgârları henüz de olup çabuk etkisi meltemidir, kartalları farklı gece Kıyı Şekil-48. yükselme, ısınma görülen ısındığından, meltemleri ısınıp gündüz dünyanın denizden veolmadığı yazın planörleri farklı alanlarda sıcak sıcaklık değişik karaya, sakin okyanustan soğumasından ısınan havanın için enerji farkından basınç havalarda noktalarında buradaki (Şekil-45) hava ağır kullanmadan yağışlı merkezlerinin yükselir dolayı olup görülür, basınç kıyı geceleri hava, değişik meltemleri çökme ve rüzgar karaya bunlardan yüksek yerinde kışın ise akışı isimlerle özelliklerine akışları karadan Himalayalardan göre oluşur sevilere hâkimdir. alçak daha daha adlandırılır. vardır (Şekil-44). denizlere basınç göre çıkaran kuvvetli fazladır Musonlarda dağ, merkezi soğuk Şekil Ayrıca sıcak alçak Karalar yani-ve 17 / 22
Şekil-44 Gündüz meltemi 18 / 22
Şekil-45 Gece meltemi 19 / 22
Şekil-46 Vadideki gündüz rüzgar akışı 20 / 22
Şekil-47 Vadideki gece rüzgar akışı 21 / 22
Şekil-48 Yaz ve Kış musonları 22 / 22