KARS TURİZM KEŞİF REHBERİ

KARS TURİZM KEŞİF REHBERİ TEMMUZ 01 1

YAYIMLAYAN : SERHAT KALKINMA AJANSI www.serka.org.tr Tel : 0 1 00 Faks : 0 1 0 HAZIRLAYAN : Ersin DEMİREL ersindemi@hotmail.com KATKIDA BULUNANLAR : Dr. Hüseyin TUTAR, Dr. Uğur ÇALIŞKAN, İlhan KOÇULU, Sezai YAZICI, Vedat AKÇAYÖZ, KuzeyDoğa Derneği FOTOĞRAFLAR : Ersin DEMİREL, Mukadder YARDIMCIEL GRAFİK TASARIM : Ali GÖÇMEN gocmenali@gmail.com Türkçe Birinci Baskı Temmuz 01 Bütün yayın hakları saklıdır. Rehberde yer alan yazılar ve görseller, Serhat Kalkınma Ajansı nın izni alınmadan kısmen veya tamamen basılamaz ve çoğaltılamaz. ISBN numarası: 9-0---

İÇİNDEKİLER KARS HAKKINDA KARS KENT TURU KARS KEŞİF ROTASI TARİH TURU GEÇMİŞE YOLCULUK DOĞAYA YOLCULUK KÜLTÜR TURLARI TREKKİNG AKTİVİTELERİ BİSİKLET ROTALARI JİP SAFARİ-MANZARALI ARAÇ YOLU KARS-AĞRI KÜLTÜR VE MACERA ROTASI KARS-ARDAHAN KÜLTÜR VE DOĞA GEZİSİ KIŞ TURİZMİ NE NEREDE NE ALINIR ULAŞIM KONAKLAMA ARAÇ KİRALAMA ve ÖNEMLİ TELEFONLAR 10 9 9 10 10 10 10 110 11 11 119 BİLGİ ve YEREL REHBERLİK 10

SUNUŞ Ekonomik ve sosyal değişimler bakımından, yeryüzü belki de en hızlı ve baş döndürücü dönemlerinden birini yaşamaktadır. Bilim ve teknoloji alanındaki hızlı gelişmeler ülkeleri yakınlaştırmış, ortaya çıkan bilginin çok hızlı yayılmasına ve kullanılmasına imkân sağlamıştır. Ulusal ve uluslararası düzeyde rekabet edebilen, yenilikçi ve sürdürülebilir kalkınma için son dönemlerde geliştirilen etkili yöntemlerden biri yerel kalkınma anlayışıdır. Yeni yaklaşım çerçevesinde bugün birçok ülkede Bölgesel Kalkınma Ajansları faaliyet göstermektedir. Bu kurumların amacı, bölgelerin potansiyellerini, avantajlarını, sorunlarını, fırsat ve tehditleri de göz önüne alarak geliştirdikleri politikalarla bölgedeki ekonomiyi canlandırarak, yerelin rekabet edebilirliğini artırmak ve bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılmasına katkıda bulunmaktır. Ağrı, Ardahan, Iğdır ve Kars illerini kapsayan TRA Düzey II Bölgesi nde faaliyet gösteren Ajansımız, kaynak ve olanakları tespit ederek bölgesel gelişme hedeşeri doğrultusunda insanların sosyo-kültürel ve ekonomik refahının arttırılmasını amaçlamasının yanı sıra, bölgemizin sahip olduğu güzelliklerin ülke ve dünya insanlarıyla paylaşılmasını da hedefiemektedir. Geçmiş kültürlerin izlerini taşıyan, tarihi ve sosyal yapının yanısıra coğra i güzelliklerin kullanma koruma dengesi gözetilerek, tarihi kent turları, kampçılık, dağcılık, yürüyüş, dağ bisikleti gibi dalları içerecek şekilde ekoturizm potansiyelinin değerlendirilmesi ve kendini yeniden tanımaya çalışan günümüz insanına sunulması hedefienmektedir. Bu çerçevede, Kars Keşif Rehberi; Sarıkamış Yürüyüş Rotaları ile başlayan ve Ardahan, Ağrı ve Iğdır çalışmaları ile tamamlanacak olan çalışmanın ikinci ayağını oluşturmaktadır. Bu çerçevede, elinizdeki rehber kitap bölgemizin sahip olduğu tarihi, kültürel ve doğal güzelliklerin doğal yaşamı tahrip etmeden insanlığın hizmetine sunulması amacıyla hazırlanmış olup, özverili çalışmaları dolayısıyla Sayın Ersin DEMİREL e, görüş, öneri ve eleştirileri ile katkıda bulunan Sayın İlhan KOÇULU ile Sayın Vedat AKÇAYÖZ e ve gösterdiği özverili çalışmaları ve katkıları dolayısıyla Ajansımız uzmanı ve turizm koordinatörü Dr. Uğur ÇALIŞKAN a teşekkür ederim. Dr. Hüseyin TUTAR Serhat Kalkınma Ajansı Genel Sekreteri

Kars Kent Merkezi

KARS HAKKINDA Doğu Anadolu bölgesinin en büyük ve geniş ovasına sahip olan Kars, Türkiye nin Kafkaslara ve Orta Asya ya açılan kapısı konumundadır. Tarihsel süreç içerisinde, eski ticaret yollarının kavşak noktası üzerinde yer alması dolayısıyla her dönem önemini korumuştur. İlk yerleşimin M.Ö. 1000 yıllarına kadar uzandığı bölgede Kalkolitik, Eski Tunç Çağı, Erken Demir Çağ kültürleri ile Urartu, İskit, Kimmer, Pers, Roma, Arsaklı, Sasani, Emevi Abbasi, Bizans, Bagratlı, Selçuklu, Saltuklu, Moğol, Gürcü, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Osmanlı, Rus, Türkiye devletlerinin siyasi hakimiyetleri görülmektedir. Bu kadar kavmin geçtiği bugünkü Kars topraklarında başta Yerli, Kürt, Terekeme (Karakalpak) ve Azeri olmak üzere az sayıda Malakan ve Dukhobor gibi topluluklar da yaşamaktadır. Bölgenin ilk adı Asur kaynaklarında (M.Ö. 1. yy) Daiaeni, Urartu kaynaklarında ise (M.Ö. 9. yy) Diauehi olarak geçmektedir. Strabon un Geographiga kitabında Corzene olarak tanımlanan tarihi yerleşimin ismi, M.S.. yüzyılda Ptolemaios un Coğrafya Kılavuzu kitabında Cha(o)rsa olarak geçer. Gürcü kaynaklarında ise Kari (kapı-geçit) anlamında kullanılmıştır. 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmut eserlerinde, Kars adının deve ve koyun yününden yapılan elbise, Karsak isminin ise derisinden kürk yapılan bozkır Kars Genel Görüntü

tilkisi anlamına geldiğinden söz eder. Kentin ismiyle ilgili bir diğer teori ise, M.Ö. 10-1 yıllarında Kafkaslardan gelerek Kars çevresine yerleşen ve bir Türk boyu olan Karsak lardan geldiği yönündedir. Ortalama yüksekliği 1 metreyi bulan coğra i yapısıyla Kars ın büyük bir bölümü yaylalardan oluşur. En önemli dağları Allahuekber, Kısır, Akbaba, Aşağıdağ ve Aladağ olarak sıralayabiliriz. Doğu Anadolu nun en geniş platosuna sahip olan Kars ilinde irili ufaklı birçok göl bulunur. En büyüğü Çıldır olan bu mavi göller Aygır, Karzak Çenklice, Erhan, Turna, Çenekci, Kuyucuk, Çalı, Deniz ve Lavaşin dir. Aras, Arpaçay, Kura ve Kars çayı, il sınırları içerisindeki kayda değer akarsuların başında gelir. Ormanların çok yer tutmadığı şehrin doğal bitki örtüsü bozkırdır. Ormanların büyük bir bölümü Sarıkamış ilçesine yayılan sarıçam (Pinus sylvestris) ağaçlarından oluşur. Kars coğrafyası önemli ekolojik sistemlerden sayılan plato ve dağ çayırlarına ev sahipliği yapmaktadır. Bu alanlarda sayısı 10 ye yakın tohumlu bitki doğal olarak yetişir. Bu bitkilerden yüz tanesi dünyada başka hiçbir yerde yetişmeyen nadir bitki türleridir. Kars adını taşıyan birçok bitki çeşidinden söz edebiliriz. Lathyrus karsianus, Festuka karsiana, Allium karsianum, Caucalis karsianum ve Nonea karsensis bunlardan birkaçıdır. 9

KARS KENT TURU Bir şehri keşfetmenin en güzel ve doğru yöntemi sokak sokak gezmektir. Ancak yürüyerek o şehir hakkındaki merakınızı giderebilir ve ayrıntıları gözlemleyerek bir iç zenginliğine ulaşabilirsiniz. İşte sizin için hazırladığımız tarihi kent merkezini içeren keşif turu güzergahları: Uzun Kent Turu Kaleiçi mahallesindeki Eski Osmanlı yerleşmesinden sonra Rus hakimiyeti döneminde Ortakapı, Cumhuriyet ve Yusufpaşa mahallelerine taşınan Kars yerleşimi, birbirini dik kesen sokaklardan oluşan ızgara planına sahip. Uzun kent turu, eski yerleşim alanı içerisindeki hemen tüm tarihi mekanları ziyaret ediyor. Gezimiz kentin kuzeydoğusuna konumlanan müzeden başlıyor. Paleolitik, Eski Tunç, Urartu, Roma, Bizans, Hıristiyanlık, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait eserlerin sergilendiği Arkeoloji Müzesi nde ayrıca etnografya salonu bulunuyor. Kars ta yaşamış köklü Kent Konseyi uygarlıkların miras bıraktıkları tarihi ve kültürel değerleri incelerken, geçmişten günümüze derin bir yolculuğa çıkıyorsunuz. Müze gezisi sonrası Cumhuriyet Caddesi boyunca yürümeye başlıyoruz. Solda rastladığımız ilk tarihi bina, günümüzde Kars Kent Konseyi nin kullandığı yapı. 19. yüzyılda Baltık mimari tarzıyla demiryolları hizmet binası olarak inşa edilen bu özgün yapı, Cumhuriyetin ilanından sonra Kars Gümrük Binası olarak hizmet vermiş, 10

001 yılında aslına uygun olarak restore edilmiş. Hemen solda Kazım Karabekir Paşa heykeli ve Kars Tren Garı karşımıza çıkıyor. Cumhuriyet Caddesi nde ilerlemeye devam ediyoruz. Sağımızda askeri bölge içinde kalan eski Rus taş binaları göze çarpıyor. Sağlamlığı ve estetik görüntüsüyle ilgi çeken bu yapılar yıllara meydan okuyorlar. Biraz ileride bu kez Aynalı Köşk, diğer adıyla Yazıcıların Evi ile karşılaşıyoruz. Nobel ödülü sahibi ünlü edebiyatçımız Orhan Pamuk un Kar kitabında Maruf Bey in Aynalı Köşk evi olarak geçen bina, 19. yüzyıl Baltık mimarisine uygun bir formda inşa edilmiş. Tek katlı ve dikdörtgen planlı olarak tasarımlanan Aynalı Köşk ün kuzeye bakan dış cephesinde, 19 yılına tarihlenen bir yapım kitabesi yer almakta. Şehir stadyumuna geldiğimizde köşedeki Fethiye Camii nden sağdaki Ordu Caddesi ne doğru dönüyoruz. 19. yüzyıl sonlarına doğru Ruslar tarafından kilise olarak inşa edilen yapının göz kamaştırıcı bir güzelliği var. Bir dönemin Aleksandr Nevski-Rus Askeri Kilisesi, 19 yılında iki minare eklentisiyle günümüzde cami olarak hizmet vermekte. Fethiye Camii nin biraz ilerisinde yer alan Cumhuriyet Meydanı heybetli bir Atatürk heykeliyle süslenmiş. Bu etkileyici tabloyu sağ köşede yer alan İl Genel Meclisi Binası tamamlıyor. Rotamızın. kilometresindeki bu muazzam yapı, bazalt taşlardan oluşan dış cephesiyle gezimize ayrı bir estetik katıyor. Cumhuriyetin ilk yıllarında Ziraat Bankası na hizmet eden bina, 19 yılındaki restorasyo- 11 Fethiye Camii

KARS KENT TURU nun ardından bir dönem Anadolu Lisesi olarak kullanılmış. Turumuz, bir sonraki kavşak noktasında Ordu Caddesi nden bir süreliğine ayrılarak sola yöneliyor. Şehit Yusuf Bey Caddesi ne girmeden önce, solda kaldırım boyunca uzanan Aşıklar Otağı ve Kars Barosu binalarını mutlaka fotoğrafiamalısınız. Girdiğiniz caddedeki ilk tarihi mekan sağdaki Eski Kars Evleri Kafe. Ardından sol tarafta Öğretmenevi ve Kars Kültür Evi ni görebilirsiniz. Bir zamanlar kadın hapishanesi olarak kullanılan Kültür Evi nin yanında bulunan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Danışma Bürosu ndan bilgi ve tanıtım broşürlerini temin etmek mümkün. Az ileride Valilik Binası nın önünden bu kez sağdaki sokağa girerek, Faik Bey Caddesi ne doğru yöneliyoruz. Caddenin sağ çaprazında Emniyet Müdürlüğü, hemen karşımızda ise Çevre ve Orman İl Müdürlüğü binası yükseliyor. İl Genel Meclisi Binası 1

Hekimevi (Cheltikov Konağı) Caddeden sola dönerek rotamızı izlemeye devam ediyoruz. Solumuzdaki Dere Tabya ve Meçhul Asker Anıtı nın hemen karşısına konumlanan ve kentin en önemli yeşil alanlarından bir olan Mesut Yılmaz Parkı ilk mola yerimiz. Kıvrımlar yaparak sakince akan Kars Çayı nın kenarındaki parkın karşı yakasında Haydar Aliyev Anıtı yükseliyor. Parkın sonunda başlayan Şehit Hulusi Aytekin Caddesi, bir sonraki güzergahımız. Bu caddenin en önemli tarihi mekanı, 19 yılında Cheltikov ailesi için yapılan Hekimevi Binası. Rus mimarisinin özgün örneklerinden birini oluşturan yapıyı geçip, bu kez ters yönden tekrar Ordu Caddesi nde yürümeye başlıyoruz. Her iki tarafında yer alan eski ve tarihi yapılarla bir açık hava müzesini anımsatan cadde boyunca fotoğraf makinenizi elinizden bırakamayacaksınız. Ha if bir rampaya dönüşen rotanın ilk mekanı, sağda yer alan İl Sağlık Müdürlüğü binası. 190 yılında Baltık mimari tarzında inşa edilen bu üç katlı yapının doğuya bakan giriş cephesinde yalancı sütunlar ve kartuş süslemeleri dikkat çekiyor. Yapı, Cumhuriyet sonrası bir süre hastane olarak da hizmet vermiş. Hemen yanında Azerbaycan Konsolosluğu, karşı kaldırımda ise 19 yılında inşa edilen ve bir dönem Adliye binası olarak kullanılan Defterdarlık Misa irhanesi yer alıyor. Bu noktada genişleyen Ordu Caddesi nin ortasında Atatürk Parkı ve heykeli bulunuyor. İl Sağlık Müdürlüğü 1

KARS KENT TURU Parkın sol tarafında Sanayi ve Ticaret Odası sağ tarafında ise Eski Vali Konağı (Stavuşki Konağı) karşılıklı olarak yükseliyor. 1 yılında Ruslar tarafından yapılan ve şehir turumuzun. kilometresinde yer alan konak, tek katlı olup U biçiminde tasarlanmış. Doğu yönündeki giriş cephe duvarlarında yalancı sütunlar ve rölye lerin yer aldığı bu binanın en önemli özelliği, 1 Ekim 191 tarihinde Kars Anlaşması nın imzalandığı mekan olması. Cumhuriyetin ilanından sonra Vali Konağı olarak kullanılan bina, 00 yılında başlanan yenileme çalışmaları sonucu 010 yılında Taşınmaz Kültür Varlığı olarak tescil edilmiş durumda. Konağın karşısındaki Sanayi Ticaret Odası binası ise, kente 19. yüzyıl sonlarında kazandırılan yapılardan bir diğeri. Düzgün kesme bazalt ve tüf taşından kışlık konak olarak planlanan yapı, Cumhuriyet döneminde de kullanılmış. Dış cepheleri bordür süslemeleriyle donanan bu tarihi eser, Ekim 19 tarihinde Atatürk tarafından ziyaret edilmiş. Baltık Mimarisi Örneği Bir sonraki anıtsal eser, zamanının mimari tarzına uygun olarak yapılan Defterdarlık Binası. Üç katlı ve L planında tasarımlanan eserin dış cephe duvarlarındaki yalancı süslemeler dikkat çekici. Yapı, Cumhuriyetin ilanından sonra 190 yılına kadar Kars Valilik Binası olarak kullanılmış. Karşısında ise bir dönem Kız Öğretmen Okulu olarak kullanılan şimdinin Gazi Kars Anadolu Lisesi yer alıyor. Ardından İl Gençlik Spor Müdürlüğü binasını geçerek yeniden Faik Bey Caddesi ne kavuşuyoruz. Hemen sola dönüp, kavşak noktasında 1 Ticaret Odası

yeniden sola yönelerek Gazi Ahmet Muhtar Paşa Caddesi nde ilerlemeye başlıyoruz. İlk durağımız, 19. yüzyılın ilk çeyreğinde Osmanlı mimari tarzında inşa edilen Gazi Ahmet Muhtar Paşa Konağı. 1- Osmanlı-Rus savaşı sırasında Doğu Cephesi Komutanı Ahmet Muhtar Paşa tarafından karargah olarak kullanılan bu tarihi eserin ahşap balkon süslemeleri, dönemin ustalık şaheseri olarak nitelendiriliyor. Yapı, günümüzde sergi salonu olarak hizmet vermekte. Deftedarlık Binası Konağın karşısında Cenubi Garbi Kafkas Hükümeti nin başkanlığını yapan Cihangirzade İbrahim Bey in eski evi yer alıyor. Yaşar Çelebi Evi olarak da anılan konak, bir dönem Kars Radyoevi olarak kullanılmış. Daha sonra sırasıyla Fevzi Paşa İlköğretim Okulu, Kars Tarih Turizm ve Kültür Derneği, Halkevi ve Saat Kulesi yapılarını geçerek yokuşun başına geliyoruz. Sağımızda, bir zamanlar Rus Ortodoks Kilisesi nin yükseldiği yerde Merkez Camii yer alıyor. Yokuş aşağı Kars Çayı na doğru yürümeye devam ediyoruz. Eski Rus Konsolosluğu, (Haşim Arıkan Konağı) Resul Yıldız ın evi, Kafkas Üniversitesi Devlet Konservatuarı binalarını geçerek Kar s Butik Otel in önüne geliyoruz. Kesme bazalt taşlardan L biçiminde planlanan iki katlı bu binanın dış cephelerindeki bordür süslemeleri dikkat çekici. Yapı 001 yılında geçirdiği restorasyonun ardından otel olarak hizmet veriyor. Bir sonraki tarihi mekan, 19. yüzyıl sonlarına tarihlenen ve Baltık mimarisi izleri taşıyan İsmet Paşa İlköğretim Okulu. U planlı ve iki kat olarak inşa edilen taş bina, yapıldığı dönemde 1 Gazi Ahmet Muhtar Paşa Konağı

KARS KENT TURU İsmet Paşa İlköğretim Okulu askeri kışla olarak düşünülmüş. 19 yılından beri ise okul olarak hizmet vermekte. Bu yapıyı geçtikten sonra görselliğiyle öne çıkan tarihi eserler ard arda sıralanmaya devam ediyor. Bu caddenin son mekanı, Kar romanında yer alan Tuncer G nin (Güvensoy) Evi. 190 yılında yapılan sarı renkli konut, süslemeleri ve kapısındaki oymalarla neis bir görüntü sergiliyor. Eskinin Borsa binası, şimdi şahıs mülkiyetinde yenilenerek Kars ın tarihsel dokusundaki yerini koruyor. Karşıda Osmanlı dönemi yapısı Yusufpaşa Camisi yer almaktadır. Yeniden Şehit Hulusi Aytekin Caddesi ne vardığımızda, Kars Çayı üzerindeki Demirköprü karşılıyor bizi. Sağa dönerek tarih ve kültür içerikli gezimize devam ediyoruz. Tek katlı, renkli boyanmış eski evler ve Kars Çayı kenarındaki İstihkam Çay Bahçesi nin ardından, Tahta Köprü nün üzerinden karşı kıyıya geçiyoruz. Yorulduysanız bu noktada bir çay molası verebilirsiniz. Kafkas Üniversitesi Konservatuarı Solumuzda 1 yılında inşa edilen Topçuoğlu Hamamı yer alıyor. Gövdesinde düzgün kesme taşların kullanıldığı yapı doğu batı ekseninde uzanıyor. Osmanlı dönemine tarihlenen yüzlerce kemer köprüden biri olan Taşköprü, Mazlumağa Hamamı ile Namık Kemal Evi arasında yer alıyor. 19 yılında Sultan. Murat ın emriyle Lala Mustafa Paşa tarafından yaptırılan üç kemerli köprü, 11 yılındaki sel taşkını sonrası yeniden inşa edilmiş. metre uzunluğunda, metre genişliğindeki köprünün yanı başında, dev kubbesiyle Kars sınırları içerisindeki hamamların en büyüğü sıfatını taşıyan Mazlumağa Hamamı 1 Tuncer Güvensoy Evi

yükselir. Ortasında büyük bir havuz bulunan hamam, 19 yılında ünlü Rus yazarı Puşkin in ziyaretinin ardından, Rus hakimiyeti döneminde sergi salonlarına ev sahipliği yapmış. Bir sonraki tarihi eser, günümüzde Toplum Merkezi olarak kullanılan ünlü şair Namık Kemal in evi. Şairin dedesi Abdullatif Paşa 1- yıllarında Kars ta Mutasarrıf olarak görev yaparken burada ikamet etmiş. Karşı kıyıda ise yine bir Osmanlı eseri olan Muradiye (İlbeyoğlu) Hamamı yer alır. 1 yılına tarihlenen eser, Balkonlu Ha-mam olarak da anılır. Yanında ise zamanın acımasızlığına hala inatla direnen Ahmet Tev ik Paşa Konağı bulunur. 1 yılında Kars eşrafından Hacı Eyüp Bey tarafından inşa ettirilen konak, şehrin zarif yapılarından birisidir. Ahmet Tevfik Paşa Konağı Kars Çayı nı sağımıza alarak ilerliyoruz. Sağ yamaçtaki tepede Ermeni Katolik Kilisesi nin kalıntıları yer alıyor. Az sonra Baltık mimarisinin etkisiyle yapılmış 19. yüzyıl eserlerinden Paşa Konağı nın önündeyiz. Bir zamanlar devlet erkanını ağırlayan görkemli konut, Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü olarak hizmete devam ediyor. Giderek sarplaşan ve daralan vadinin sağ yamacında Kars Kalesi ve tabyalar, sol 1 Mazlumağa Hamamı

KARS KENT TURU 1

yamaçta ise harap olmuş tarihi binalar sıralanıyor. Kentsel dönüşüm planıyla yenilenecek olan Dereiçi Vadisi, özellikle bahar aylarında yemyeşil bir çehreye bürünüyor. Kars Çayı nın yarenliğinde şehir merkezinin gürültüsünden uzaklaşıp, 1 yılında yapılan İkinci Taşköprü ye ulaşıyoruz. Arap ve İngiliz tabyaları arasındaki köprünün biraz ilerisinde aynı zamanda mesire alanı olan Kent Ormanı yer alıyor. Rotamız Taşköprü den geçerek Kale ye yöneliyor. Yaklaşık 1 kilometrelik ha if bir rampanın solunda düşmana karşı koymak için Osmanlı döneminde yapılan tabyalar yer alıyor. Yolun keskin bir viraj yaptığı noktada yükselen merdivenlere yönelerek, kentin simgelerinden biri olan kaleye ulaşıyoruz. Aynı zamanda bir seyir terası vazifesi gören bu tarihi mekan içerisindeki çay bahçesi, 10 kilometrelik gezinin en güzel dinlencesi için bir fırsat. 11 yılında Saltuklu Sultanı Melik İzzeddin tarafından veziri Firuz Akay a yaptırılan Kars Kalesi, iç ve dış olarak iki bölüm şeklinde planlanmış. Çeşitli dönemlerdeki saldırılarda yıkılan ve tekrar yenilenen kale, orijinalliğinden çok şey kaybetmiş durumda. Kesme bazalt taştan yapılan, kilometrelik sur duvarlarında önceden 0 burç varken, sadece burç günümüze kadar gelebilmiş. Su (Çeribaşı), Kağızman (Orta), Behram Paşa ve uçuruma açılan Ana Kapı olmak üzere toplam dört giriş yeri bulunmaktadır. Kalenin ana girişinde ayrıca 19 yılındaki Moğol saldırısında hayatını kaybeden Celal Baba adına yapılan çini kubbeli bir türbe yer alır. Kalenin bulunduğu tepenin en uç noktasında, günümüzde vericilerin yükseldiği mevkide Arap Baba Şehitliği bulunur. Rus döneminde ızgara şeklinde yapılan kent planını kale burçlarından seyrettikten sonra, Kağızman Kapısı ndan çıkarak rotamıza devam ediyoruz. Günümüze sadece yan duvarları kalan Beylerbeyi Sarayı, kalenin eteklerinden şehri seyreden bir yere konumlanmış. 19 yılında Lala Mustafa Paşa tarafından inşa ettirilen bina, 191 yılına kadar Hükümet Konağı olarak görev yapmış. 19 Kars Çayı ve K.Ü. İktisat Fakültesi

KARS KENT TURU Kars Çayı na doğru inmeye devam ediyoruz. Biraz sonra farklı renklerin, dillerin ve etnik yapıların birbirine karıştığı kent sosyolojisini yansıtan Oniki Havariler Kilisesi (Kümbet Camisi) ve Evliya Camisi nin önüne geliyoruz. Bir zamanlar bir arada yaşayan farklı dinlerin kültürel etkileşimini en güzel biçimde yansıtan sivri külah şeklindeki kilise çatısı ile cami minaresi yan yana yükseliyor. Selçuklu Türklerinin Anadolu ya ayak bastıktan sonra söz konusu kilise çatılarından esinlenerek kümbetler inşa etmeleri, bu kültürel etkileşimin bir başka örneğini oluşturuyor. Ermeni Bagratlı Kralı Abas tarafından 9 yılında yaptırılan eski kilisede, kubbe etrafında on iki havarinin taş kabartmaları ile çeşitli süslemeler göze çarpar. 10 yılında Selçuklular tarafından camiye çevrilen bina, 1 Rus işgalinin ardından Kale Başkilisesi olarak kullanıldı. 19 yılından sonra bir süre müze işlevi gören bu özgün eser, 199 ten itibaren yeniden cami olarak ibadete açıldı. Kümbet Camisi nin yanında 19 yılında Lala Mustafa Paşa tarafından yaptırılan Evliya Camisi yükseliyor. Cami alanında Ebul Hasan-i Harakani nin türbesi yer alıyor. Asıl adı Ali Bin Ahmed Cafer olan Harakani, Kars yakınlarında 10 yılında meydana gelen Selçuklu - Bizans savaşında şehit düşmüş. Ahmet Yesevi ve Mevlana gibi düşünürleri etkileyen bu tasavvuf adamının görüşleri Nurul Ulum adlı yapıtında toplanmıştır. Turumuzun son bölümünü Atatürk Caddesi ndeki tarihi yapılara ayırıyoruz. 1 yılında Kars Beylerbeyi Seyit Yusuf Paşa tarafından yaptırılan Yusuf Paşa Cami, Serhat Kalkınma Ajansı, 0 Kümbet Camisi ( Oniki Havariler Kilisesi)

Eski Belediye, Kars Şehir Sineması binaları ve eski Rus evleri rotamızı süsleyen ayrıntıların başında geliyor. Özellikle 1 yılında inşa edilen Eski Belediye Binası, Barok sanatı süslemeleriyle caddeye ayrı bir estetik görünüm kazandırıyor. Kentin ilk Kız Lisesi olma ünvanı taşıyan yapı, 00 yılında onarım görmüş. Uzun Kent Turu rotamız Atatürk Caddesi nin Faik Bey Caddesi yle kesiştiği noktada sona eriyor. Dileyenler bu caddede yer alan kafeterya ve restoranlarda dinlenebilir veya peynir gibi yöresel ürünler satan dükkanlardan alışveriş yapabilirler. Eski Belediye Binası Kısa Kent Turu Arkeoloji Müzesi nden başlayarak Ordu Caddesi köşesindeki Fethiye Camisi ne kadar Uzun Kent Turu ile aynı rotayı izleyen gezimiz, bu noktadan itibaren farklı bir güzergaha yöneliyor. Önce Ordu Caddesi ni baştan sona kat edip daha sonra Gazi Ahmet Muhtar Paşa ve Atatürk caddelerini geçiyor. Taşköprü den sağa dönerek Vaizoğlu Camii ve Oniki Havariler Kilisesi üzerinden Kars Kalesi nde sona eriyor. Zamanı olanlar ayrıca tarihi dokunun yakınında yer alan Osmanlı dönemi Vaizoğlu, Büyük Abdiağa, Küçük Abdiağa, Yusufpaşa, Hacı Sey i, Aliağa ve Laçin Bey camileri ile Kaleiçi mahallesindeki Beşik Kilise yi ziyaret edebilirler. 1

KARS KEŞİF ROTASI Kars il sınırları içerisindeki hemen hemen tüm doğal ve tarihi mekanları araçla gezebileceğiniz bir haftalık keşif rotası. Kars Kalesi

KARS KEŞİF ROTASI 1. Gün Kars-Çakmak-Çamurlu-Ortalar-Kayadibi-Gölbaşı- Aygır Gölü- Boğatepe Köyü ( km) Kars kısa kent turunun ardından Malakan Köyü Çakmak ta müze olarak düzenlenen Malakan Evi ni geziyoruz. Ardından Aygır Gölü ile peynir yapımı, şifalı otların kurutulması ve organik tarım uygulamalarıyla ünlü Boğatepe Köyü turu geliyor. Akşam Boğatepe de konaklıyoruz. Aygır Gölü

. Gün Boğatepe - Susuz - Susuz Şelalesi - Cilavuz Mağarası - Porsuklu - Arpaçay - Çıldır Gölü - Doğruyol - Akçakale - Doğruyol - Arpaçay (9 km) İlk durağımız Susuz Şelalesi ve Cilavuz Mağarası. Daha sonra Çıldır Gölü nün doğu kıyısı boyunca araç gezisi yapıyoruz. Akçakale Adası üzerindeki Kromlek (Cromlech) megalitik anıtı ile Doğruyol Köyü ndeki kiliseyi ziyaret ediyoruz. Çıldır Gölü kenarında balık ziyafetinin ardından aynı güzergah üzerinden dönüşe geçerek Taşköprü de yer alan Urartu yazıtına uğruyoruz. Bu uzun ve yorucu günü Arpaçay ilçesinde konaklayarak bitiriyoruz. Susuz Şelalesi

KARS KEŞİF ROTASI. Gün Arpaçay - Tepecik - Okçuoğlu - Değirmenköprü - Küçükçatma - Kuyucuk Gölü-Kurudere - İncedere- Akyaka - Kalkankale - Kayaköprü - Hamzagerek - Oğuzlu Kilisesi - Yağıkesen Kilisesi - Arpaçay Baraj Gölü - Arasoğlu - Ocaklı Ani Harabeleri ( km) Sabah Kuyucuk Gölü nde yaptığımız kuş gözleminin ardından Akyaka yakınlarındaki Kalkankale-Tignis Kalesi ni ziyaret ediyoruz. Daha sonra eski kaya yerleşimlerinin bulunduğu Kayaköprü Köyü üzerinden ulaştığımız Oğuzlu ve Yağıkesen yerleşimlerindeki kiliselere uğruyoruz. Günün son durağı, etkileyici kalıntılarıyla Ani ören yeri. Ocaklı Köyü nde bir kamp alanı olduğunu hatırlatalım. Ani Antik Kenti

. Gün Ocaklı - Esenkent - Kozluca - Digor Beşkilise - Kilittaşı - Mreni Karabağ - Kars (0 km) Esenkent e kilometre uzaklıktaki Kozluca Köyü, iki kilisesiyle. günün ilk durağı. Sonra Digor ilçesindeki derin kanyonda sadece tek bir yapısı kalan Beşkilise yi ziyaret ediyoruz. Ardından Kilittaşı ve Mreni Karabağ kiliseleri gezisini tamamlıyoruz. Turun sonunda Çalı Gölü kıyısından geçerek ulaştığımız Kars şehir merkezinde konaklıyoruz. Digor

KARS KEŞİF ROTASI. Gün Kars - Selim - Sarıkamış ( km) Sarıkamış ilçe merkezinde yer alan Katerina Av Köşkü, Yanık Kilise ve cer atölyelerini geziyoruz. Öğle yemeğinin ardından çevredeki şehitlikleri dolaşıp Keklik Vadisi ne bakan Kızlar Kalesi ni (Toprakkale) ziyaret ediyoruz. Doğayla iç içe olmayı isteyenler, sarıçam ormanlarının mis gibi havası eşliğinde yürüyüş yapabilirler. Günü Sarıkamış Kültür Evi ndeki akşam yemeğinin ardından tamamlıyoruz. Sarıkamış Katerina Av Köşkü

. Gün Sarıkamış - Handere - Karaurgan - Zivin Kalesi - Altınbulak - Micingirt Kalesi - Taşlıgüney - Karakurt Kilisesi - Geyiktaş - Kağızman ( km) Güne tarihi yol üzerindeki Zivin Kalesi ve Micingirt Kalesi gezisiyle başlıyoruz. Karakurt merkezinde bulunan Karakurt Kilisesi ziyareti sonrasında öğle yemeği molası var. Aras Nehri Vadisi boyunca kaya yerleşimleri, peri bacaları ve meyve bahçeleri manzarası eşliğindeki gezinin son durağı konaklayacağımız Kağızman ilçesi. 9 Kağızman

KARS KEŞİF ROTASI. Gün Kağızman - Çengilli Kilisesi - Deniz Gölü - Kozlu - Camuşlu Kaya Yazıtları - Çaybük - Purut Kaya Yerleşimleri - Tunçkaya - Keçivan Kalesi - Paslı - Kars ( km) Etkileyici görüntüsüyle Çengilli Kilisesi ve hemen yakınındaki Deniz Gölü nün ardından Anadolu daki en önemli tarihi miraslardan biri olan Camuşlu Kaya Yazıtları nı geziyoruz. Öğlen Çukurayva Köyü ndeki Purut Kaya Yerleşimi ve Tunçkaya Köyü ndeki Keçivan Kalesi ziyaretinin ardından kent merkezine dönüyoruz. Kağızman Çengilli Kilisesi 0

1 DOĞRU YOL Aydungün Göldalı Çanaksu 11 Gölyüzü Bozyiğit Taşbaş Taaşlıoğul Melikköyü Kardeştepe Dağköyü Burçalı Akmazdam Kuzgunlu Kümbet Polatköy Hasançavuş Karakale Tomarlı İbişköy Kayadöven Bacıoğlu Kıraç Taşdere Cebeci Koçköyü Boyuntaş Süngüderesi Akbulak Hacıpiri Sulakbahçe Yerli kavak Aslanoğlu Bardaklı Küçük Boğaz Söğütlü Tepecik Güvercin Yalınçay Erdağı Yaylacık Kizioğlu Küçük Çatak Büyük Çatak Kırkpınar İncilipınar Doyumlu Kurugöl Keçili Çığrıklı Taşlıca İncesu Karapınar Kayadibi Gölbaşı Açılı Davulköy Ortalar Aynalı Çamçavuş Harmanlı Mezraa Boğazköy Çamurlu Akdere Çakmak Yücelen Hasçiftlik Karaçoban Söğütlü Çığırğan Yaylacık Bozkuş Tuygun Hasbey Kaynarlı Baykara Eskigazi Ortakale Yassıca Darboğaz Karakale Akçakale Beyköy Başköy Gürbüzler Aş Sallıpınar Boyalı Yk. Sallıpınar Yayıklı Yenigazi Yolgeçmez Karahamza Cavlak Kırkpınar Asboğa Çatak Yağbasan Kızılçubuk Yukarı Sarıkamış Kötoğlu Sırbasan Sırataşlar Yeniköy Parmakdere Akören Balabantaş Issısu Süngütaşı Kurbançayır Altınbulak İnkaya Çamyazı Topkaya Kazantaş Taşlıgüney Uzungazi Şehithalil Mescitli Karapınar Beşyol Şehitemin Gecikmez Belencik Akkozyaylası Odalar Kalebaşı Çardakçatı Başköy Armutlu Balıklı Esmeçayır Karaköse Çolaklı Güllece Ortakale Kayalıboğaz Koçoğlu Kazıkkaya Yellikıran Çayarası Değirmendere Körpınar Çilekli Denizgölü KAĞIZMAN Altıngedik Yarkaya Ülker Çengili Karaboncuk Taşbilek Akören Karakuş Çeperli Kuloğlu Esenkır Yenice Taşburun Evyapan Yolkorur Sağdaş Görecek Devebük Yankıpınar Dibekkaya Güvendik Karacaören Aşağıdut Akçay Bulanık Tomruktaş Serveren Başköy Bayırbağı Sorguçkavaklı Arpalı Bostankale Kocaköy Aşağı Karagüney Karakule Yukarı Karagüney Donandı Aydınkavak Kuruyayla Güdindi Akdam Düzgeçit Çatak Karabağ Kilittaşı Halıkışlak Yağlıca Akçakale Akyayla Günindiyaylası Karadağ Çallı Şabanköy Böcüklü Kömürlü Yalnızağaç Paslı Ortaköy Oluklu Çaybük Gümüştepe Yukarı Damlapınar Aşağı Damlapınar Hamamlı Alisofu Bozat Yalnızçam Akpınar Yeşiltepe Yamaçlı Gelinalan Büyükdere Mollamustafa Yılanlı Çaybaşı Iğdır Koyunyurdu Aşağı Kotanlı Yukarı Kotanlı Benliahmet Oluklu Akyar Alisofu Karaçayır Dölbentli Akbaba Gelirli Hacıhalil Azat Karacaören Merkez Karakale Ataköy Tekneli Borluk Yenice Koşapınar Söğütlü Bayburt Tozluca Kekeç Kamışlı Eskigeçit Bölükbaşı Katranlı Laloğlu Çıplaklı Bozkale Güdeli Hapanlı Kümbetli Başkaya Aydınalan Matsutçuk Çağlayan Derecik Halefoğlu Yalınkaya Ölçülü Bulanık Hacıveli Eşmeyazı Soylu Esenkent Söğütlü Kozluca Oyuklu Karakale Alaca Ocaklı Üçbölük Alem Arazoğlu Köseler Eren Hasancan Şenol Esen Kocabahçe Ağadeve Verimli Kırdamı Aslanizi Yemençayır Yaylacık Sorkunlu Şirinköy Şahroğlu Dağpınar Celalköy Derinöz Varlı Mahirbey Gülhayran Saklıca Uzunkaya Hisarönü Dolaylı Bacalı Karakaş Subatan Ortagedik Külveren Ayakgedikler Tazekent Yalçınlar Bekler Yılanlı Yağlıkesen Bayraklar Oğuzlu Hamzagerek Büyük Aküzüm Küçük Aküzüm İncedere Kürekdere Şahnalar Duraklı Kayaköprü Büyük Pirveli Küçük Pirveli Akkaya Çetindurak Kalkankale Demirkent Aslanhane Esenyayla Camuşlu Üçpınar Büyük Durduran Küçük Durduran Karahan Geçitköy Okçuoğlu Değirmenköprü Karaurgan Carcıoğlu Atalar Küçük Çatma Büyük Çatma Akçalar Mescitli Porsuklu Akçakale Yalboyu Kuyucuk Gediksatılmış Ağzıaçık Kayalık Kırçiçeği Emişer Kalecik Gönülalan ARPACAY AKKAYA BAŞGEDİK DİGOR SELİM KARS SARIKAMIŞ KARAURGAN SUPHAN DAĞI KÜÇÜK ALADAĞ KARAKURT KAĞIZMAN KÖTEK SUSUZ 9 1 9 9 9 9 9 9 9 9 9 11 1 9 1 9 9 9 19 10 1 11 1 1 1 9 1 19 0 Arpaçay Gölü Kuyucuk Gölü Çıldır Gölü Aygır Gölü Turna Gölü ANİ BEŞKİLİSE ÇENGİLLİ TUNÇKAYA BOĞATEPE MİCİNGİRT TOPRAKKALE SUSUZ ŞELALESİ BORLUK CAMUSLU ZİVİN Asboğa Gölü Çalı Gölü KARS KEŞİF ROTASI HARİTASI

TARİH TURU Ani Antik Kenti

TARİH TURU Ani Antik Kenti Bakireler Manastırı Hamamlar ve Aziz Prkich Kilisesi Ülkemizin en büyük ve önemli antik şehirlerinden biri olan Ani, Türkiye ile Ermenistan arasındaki sınırı belirleyen Arpaçay Vadisi nin batı kıyısında yer alıyor. İl merkezine 1 kilometre mesafedeki Ocaklı Köyü nde bulunan arkeolojik alan, tarihi İpek Yolu üzerinde olmasından ötürü her daim önemini korumuştur. Yapılan kazılarda 000 yıllık bir geçmişe sahip olduğu anlaşılan bu görkemli kent birçok kavime ev sahipliği yapmıştır. Şehrin hemen yakınındaki Bostanlar Deresi Vadisi ndeki mağaralar, insanlık tarihine uzun süre yerleşim yeri olarak hizmet verdi. Etrafı yaklaşık, kilometrelik sur duvarlarıyla çevrili olan Ani ören yerini hakkıyla gezmek için bir tam gün ayırmak gerekir. Sit alanı içerisinde öne çıkan yapıları; surlar, Kars Kapısı, Aslanlı Kapı, Hıdırellez Kapısı, Ateşgede, Selçuklu Sarayı, Kral Gagik Kilisesi, Ani Katedrali, Abukhamrents Kilisesi, Ebu Menuçehr Cami, Tigran Honents Kilisesi, Keçel Kilisesi, Genç Kızlar Kilisesi, İpek Yolu Köprüsü, İç Kale, Kız Kalesi, Bakireler Manastırı olarak sıralayabiliriz. Ani Antik Kenti

ANİ ANTİK KENT HARİTASI 1 11 9 10 1 1 1 1 1 1 1 19 0 9 1 0 1 9 Ani Harita Açıklaması 1 Çoban Kilisesi Kars a giden yol Ani Kent Surları Hıdırellez Kapısı Aslanlı Kapı Çiftebeden(Kars) Kapısı Eğribucak Kapısı Selçuklu Sarayı 9 Kaya Kilisesi 10 Kral Gagik Kilisesi 11 Gürcü Kilisesi 1 Ateşgede 1 Çarşı Yolu 1 Acemağılı Kapısı 1 Mığmığ Deresi Kapısı 1 Beysekisi Kapısı 1 Küçük Selçuklu Hamamı 1 Halaskar (Keçel) Kilisesi 19 Tigran Honents Kilisesi (Resimli Kilise) 0 Yeraltı Şehri Girişi 1 Bakireler Manastırı Divin Kapısı İpek Yolu Köprüsü Ani Katedrali (Fethiye Camii) Büyük Selçuklu Hamamı Yıkık Minare Havariler Kilisesi Aziz Krikor Kilisesi (Abukhamrents-Polatoğlu) 9 Ebu Menuçehr Camii 0 Bostanlar Deresi 1 Yağhane Kamsarakan Sarayı İç Kale Sur Kalıntısı Arpaçay Nehri Saray Kilisesi İç Kale Surları Kamsarakan Kilisesi Kızlar (Bakireler) Manastırı 9 Kız Kalesi

Ani Kalesi

TARİH TURU Kaleler Rotası Zivin Kalesi Turumuz Kars merkezde Kars Kalesi, Kağızman ilçesinde Keçivan(Tunçkaya), Artakers ve Köroğlu kaleleri, Sarıkamış ilçesinde Zivin, Micingirt ve Kızlar (Toprakkale) kaleleri, Digor ilçesinde Magazbert Kalesi, Akyaka ilçesinde Tignis Kalesi ne uğruyor. İlk durağımız kent gezisinde anlattığımız 19 yılında inşa edilen Kars Kalesi. Sarıkamış yakınlarında, içinde küçük bir kilisenin bulunduğu Kızlar Kalesi, Keklik Vadisi ne hakim konumdadır. Trabzon-Erzurum-Kars-Ani güzergahındaki tarihi yol üzerinde yer alan Zivin ve Micingirt kaleleri, yalçın kayalıklar üzerinde yükselir. İnkaya Vadisi ne bakan Micingirt Kalesi 1 yılında Saltuklu Sultanı Mansur Ergin tarafından yaptırılmıştır. Sarıkamış a kilometre mesafedeki Karaurgan yakınlarında Süngütaşı olarak da bilinen köy üzerindeki sarp tepeye konumlanan Zivin Kalesi nin yapım tarihi bilinmemekle birlikte, kale alanında bulunan Urartu yazıtlarından yapının çok eski dönemlerden beri kullanıldığı anlaşılmaktadır. Keçivan Kalesi (Tunçkaya)

Kağızman ilçesinde bulunan kalelerden Kötek Köyü Köroğlu (Morpet) Kalesi, Kağızman-Kars anayolu üzerinde vadiyi gözleyen bir konumdadır. Kağızman ilçe merkezine 0 kilometre mesafedeki Tunçkaya Köyü ndeki Keçivan Kalesi ise yerleşimin hemen yukarısındaki sarp kayalıklarda yer alır. Urartu, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde kullanılan yapının içinde bir kilise mevcuttur. Kağızman da ziyaret edeceğimiz son kale Günindi Köyü ndeki Artakers Kalesi dir. Akyaka ilçesinde Kars merkeze kilometre uzaklıkta Tignis Kalesi yer alır. Kalkankale Köyü nün arkasındaki tepede bulunan Tignis, sınıra kilometre uzaklıktadır. Karahan Çayı nı seyreden bir konumdaki kale, M.S. 10. yüzyılda inşa edilmiştir. Bazı bölümleri ayakta kalan yapının en büyük özelliği, Ani ören yerindeki kale ile aynı dönemde yapılmış olmasıdır.. yüzyılda Bizanslılar tarafından yapılan Magazbert Kalesi, Ani yakınlarında Arpaçay ın batı yakasındadır. Ani- Digor yolu üzerindeki kale, Esenkent Köyü ne 9 kilometre uzaklıktaki Üçbölük Köyü ndedir. Askeri bölge içerisinde kalan kaleyi görmek için yetkililerden izin almak gerekiyor. Gemili ve Süvari tabyalarının ziyarete açılması için çalışmalara başlanmıştır. Micingirt Kalesi 9 Toprakkale (Kızlar Kalesi)

0 KALELER ROTASI HARİTASI DOĞRU YOL Aydungün Göldalı Çanaksu 11 Gölyüzü Bozyiğit Taşbaş Taaşlıoğul Melikköyü Kardeştepe Dağköyü Burçalı Akmazdam Kuzgunlu Kümbet Polatköy Hasançavuş Karakale Tomarlı İbişköy Kayadöven Bacıoğlu Kıraç Taşdere Cebeci Koçköyü Boyuntaş Süngüderesi Akbulak Hacıpiri Sulakbahçe Yerli kavak Aslanoğlu Bardaklı Küçük Boğaz Söğütlü Tepecik Güvercin Yalınçay Erdağı Yaylacık Kizioğlu Küçük Çatak Büyük Çatak Kırkpınar İncilipınar Doyumlu Kurugöl Keçili Çığrıklı Taşlıca İncesu Karapınar Kayadibi Gölbaşı Açılı Davulköy Ortalar Aynalı Çamçavuş Harmanlı Mezraa Boğazköy Çamurlu Akdere Çakmak Yücelen Hasçiftlik Karaçoban Söğütlü Çığırğan Yaylacık Bozkuş Tuygun Hasbey Kaynarlı Baykara Eskigazi Ortakale Yassıca Darboğaz Karakale Akçakale Beyköy Başköy Gürbüzler Aş Sallıpınar Boyalı Yk. Sallıpınar Yayıklı Yenigazi Yolgeçmez Karahamza Cavlak Kırkpınar Asboğa Çatak Yağbasan Kızılçubuk Yukarı Sarıkamış Kötoğlu Sırbasan Sırataşlar Yeniköy Parmakdere Akören Balabantaş Issısu Süngütaşı Kurbançayır Altınbulak İnkaya Çamyazı Topkaya Kazantaş Taşlıgüney Uzungazi Şehithalil Mescitli Karapınar Beşyol Şehitemin Gecikmez Belencik Akkozyaylası Odalar Kalebaşı Çardakçatı Başköy Armutlu Balıklı Esmeçayır Karaköse Çolaklı Güllece Ortakale Kayalıboğaz Koçoğlu Kazıkkaya Yellikıran Çayarası Değirmendere Körpınar Çilekli Denizgölü KAĞIZMAN Altıngedik Yarkaya Ülker Çengili Karaboncuk Taşbilek Akören Karakuş Çeperli Kuloğlu Esenkır Yenice Taşburun Evyapan Yolkorur Sağdaş Görecek Devebük Yankıpınar Dibekkaya Güvendik Karacaören Aşağıdut Akçay Bulanık Tomruktaş Serveren Başköy Bayırbağı Sorguçkavaklı Arpalı Bostankale Kocaköy Aşağı Karagüney Karakule Yukarı Karagüney Donandı Aydınkavak Kuruyayla Günindi Akdam Düzgeçit Çatak Karabağ Kilittaşı Halıkışlak Yağlıca Akçakale Akyayla Günindiyaylası Karadağ Çallı Şabanköy Böcüklü Kömürlü Yalnızağaç Paslı Ortaköy Oluklu Çaybük Gümüştepe Yukarı Damlapınar Aşağı Damlapınar Hamamlı Alisofu Bozat Yalnızçam Akpınar Yeşiltepe Yamaçlı Gelinalan Büyükdere Mollamustafa Yılanlı Çaybaşı Iğdır Koyunyurdu Aşağı Kotanlı Yukarı Kotanlı Benliahmet Oluklu Akyar Alisofu Karaçayır Dölbentli Akbaba Gelirli Hacıhalil Azat Karacaören Merkez Karakale Ataköy Tekneli Borluk Yenice Koşapınar Söğütlü Bayburt Tozluca Kekeç Kamışlı Eskigeçit Bölükbaşı Katranlı Laloğlu Çıplaklı Bozkale Güdeli Hapanlı Kümbetli Başkaya Aydınalan Matsutçuk Çağlayan Derecik Halefoğlu Yalınkaya Ölçülü Bulanık Hacıveli Eşmeyazı Soylu Esenkent Söğütlü Kozluca Oyuklu Karakale Alaca Ocaklı Üçbölük Alem Arazoğlu Köseler Eren Hasancan Şenol Esen Kocabahçe Ağadeve Verimli Kırdamı Aslanizi Yemençayır Yaylacık Sorkunlu Şirinköy Şahroğlu Dağpınar Celalköy Derinöz Varlı Mahirbey Gülhayran Saklıca Uzunkaya Hisarönü Dolaylı Bacalı Karakaş Subatan Ortagedik Külveren Ayakgedikler Tazekent Yalçınlar Bekler Yılanlı Arpaçay Gölü Kuyucuk Gölü Çıldır Gölü Aygır Gölü Turna Gölü Yağkesen Bayraklar Oğuzlu Hamzagerek Büyük Aküzüm Küçük Aküzüm İncedere Kürekdere Şahnalar Duraklı Kayaköprü Büyük Pirveli Küçük Pirveli Akkaya Çetindurak Kalkankale Demirkent Aslanhane Esenyayla Camuşlu Üçpınar Büyük Durduran Küçük Durduran Karahan Geçitköy Okçuoğlu Değirmenköprü Karaurgan Carcıoğlu Atalar Küçük Çatma Büyük Çatma Akçalar Mescitli Porsuklu Akçakale Yalboyu Kuyucuk Gediksatılmış Ağzıaçık Kayalık Kırçiçeği Emişer Kalecik Gönülalan AKKAYA BAŞGEDİK DİGOR SELİM KARS TUNÇKAYA SARIKAMIŞ KARAURGAN SUPHAN DAĞI KÜÇÜK ALADAĞ KARAKURT KAĞIZMAN KÖTEK 9 1 9 9 9 9 9 9 9 9 9 11 1 9 1 9 9 9 19 10 1 11 1 1 1 9 1 19 0 MİCİNGİRT TOPRAKKALE Asboğa Gölü Çalı Gölü ARPACAY SUSUZ ANİ ZİVİN TİGNİS KÖROĞLU ARTAKERS MAGAZBERT

TARİH TURU Tabyalar Rotası Kars, serhat kenti olmasından dolayı her dönem askeri ve stratejik önemini korumuştur. Bu nedenle eski yerleşimin kalbi sayılan kalenin çevresine, şehri savunmak için birçok tabya inşa edilmiştir. Özellikle Rus ve İran saldırılarına karşı koyması hedefienen tabyaların ilki, 19 yılında Lala Mustafa Paşa tarafından yaptırılmış ve Temur Paşa ismini taşımaktadır. 1-1 yılları arasında Kars yakınlarına toplam tabya inşa edilmiş, ancak bunlardan tanesi günümüze kadar gelebilmiştir. Mevzi savunmasının önemli elemanları olan bu tabyaları Arap, Karadağ, Gaziler, Gemli, İnönü, Yusuf Paşa, Muhlis Paşa, Cenup, Fevzi Paşa, Hafız Paşa, Süvari, Kerim Paşa, Kanlı, Şimendifer, Çim, Thomson, Çukur, Çifte Göğüs, Hüseyin Paşa, Zohrab, Dik, Veli Paşa, Churchill ve Williams tabyaları olarak sıralayabiliriz. Bir kısmı askeri alan içerisinde kalan bu tarihi anıtların turizme kazandırılması amacıyla çalışmalar yapılmaktadır. Birçoğunun yer aldığı Karadağ Tepesi sit alanı ilan edilmiş ve Karadağ, Arap, Kanlı, Gemli ve Süvari tabyalarının ziyarete açılması için restorasyona başlanmıştır. İsteyenler kale yakınlarında yer alan, Kars şehir merkezi ve Kars Çayı manzaralı tabyaları ziyaret edebilirler. 1 Kars Tabyaları

TARİH TURU Şehitlikler Rotası 191 yılında İran, Azerbaycan ve Karadeniz bölgelerine yayılan Osmanlı-Rus savaşının acı bilançosu, tarihte Sarıkamış Faciası olarak anılıyor. Rus ordusunu imha etmek amacıyla geniş bir çevirme manevrası ve muharebesi olarak planlanan Sarıkamış Harekatı nın sonucunu, Allahuekber Dağları ve karakış tayin etti. Kars-Erzurum illeri arasındaki sınırı oluşturan ve uzunluğu 0, genişliğiyse kilometreye yaklaşan bir coğrafyaya yayılan Allahuekber Dağları nın iziksel koşullarına, dondurucu soğuklar, lojistik desteğin yetersizliği, o dönem devletin komuta kademesindeki yetkililerinin yanlış hesapları ve maceracılığı da eklenince on binlerce askerin hayatına mal olan Sarıkamış faciası gerçekleşti. Tarihimizdeki bu trajik dramın anısına, hem Kars hem de Erzurum da birçok şehitlik inşa edilmiştir. Allahuekber Dağları nın sırtlarından köy ve ilçe merkezlerine kadar geniş bir bölgeye yayılan bu şehitlikler, anıtsal mezar ve heykel formunda tasarlanmıştır. Rotamız, bölgedeki özellikle de Sarıkamış ilçe sınırlarındaki birçok şehitliği ziyaret ediyor. Rotanın başlangıç noktası Kars-Erzurum karayolu üzerindeki Allahuekber Dağı Şehitliği. Ardından hemen karşı köyde bulunan Hamamlı Köyü Şehitliği ni ziyaret ettikten sonra ilçe merkezine dönüyoruz. Yukarı Sarıkamış mahallesinde Batı Kışla ve Sarıkamış, İnönü mahallesinde Meçhul Asker ve İstasyon mahallesinde Millet Bahçesi şehitliklerini

geziyoruz. Yine İstasyon mahallesinin Makineli Tüfek mevkiinde bulunan top ve tabya kalıntılarıyla mezarlık bölgesi, tarihi sit alanı olarak dikkat çekiyor. Yakın çevrede yer alan Dikenli Tabya, Askerderesi, Turnagöl, Bardız Geçidi (Şehit Halit), Kaynak-Çermik Yayla, Mescitli Köyü Deliktaş mevkii, Soğanlı, Karaurgan-Köroğlu Köyü Çakırbaba, Bozat Köyü Akbaba, Yağbasan Köyü ile Yayıklı Köyü Divik (Kırklar) şehitlikleri rotamızın diğer etaplarını oluşturuyor. Sadece Sarıkamış ilçesi sınırlarındaki şehitlikleri kapsayan bu rotanın önceden saptanmış bir kilometresi yok. Parkur belirli bir noktadan başlayıp belirli bir yerde sona ermiyor. Bazı köylere ve anıtlara gidip sonra tekrar geri gelmek gerekiyor. Bu anlamda yukarıda adı geçen şehitliklerin tümünü veya isteğe göre birkaçını ziyaret edebilirsiniz. Bazı şehitliklerin yaylalarda bulunduğunu ve ulaşımın zor olduğunu özellikle belirtelim. Bu kültür rotasını elbette kış aylarında önermiyoruz. Ayrıca her yıl Aralık veya Ocak aylarında, bölgede Sarıkamış Şehitlerini Anma Yürüyüşleri düzenlenmekte olduğunu da hatırlatalım. Sarıkamış faciası ile ilgili tüm şehitlikleri gezmek isteyenler; Kars merkezdeki Meçhul Asker, Subatan, Derecik, Bozat Köyü Ağababa, Tek Çam, Şenkaya Ersinek Yaylası ve Erzurum sınırına yakın 10 metre rakımdaki. Alay Şehitliği ni kapsayan ekstra rotayı uygulayabilirler. Sarıkamış Şehitleri Anma Töreni

Fethiye Camii (Eski Rus Kilisesi)

TARİH TURU Kiliseler Rotası Kiliseler Turu, Kars Merkez de Oniki Havariler (Kümbet Camii), Fethiye Camii (Aleksandr Nevski-Rus Askeri Kilisesi), Beşik, Oğuzlu ve Yağıkesen kiliselerine, Sarıkamış ta Yanık, Küp, Aşağı Sallıpınar ve Karakurt kiliselerine, Kağızman da Çengilli Kilisesi ne, Arpaçay da Doğruyol Kilisesi ne, Digor da Beşkilise, Kozluca, Varlı, Kilittaşı ve Mreni kiliselerine uğruyor. Tigran Honents Kilisesi Kozluca Küçük Kilise Anadolu da kültür etkileşiminin en önemli örnekleri olan kilise ve kümbetlere Kars ili sınırları genelinde rastlayabilirsiniz. Konik kilise çatılarının mimari anlamda yere indirilmiş biçimleri olan kümbetler, farklı kültürlerin sentezini oluştururlar bir bakıma. Kars Kalesi nin hemen altındaki Oniki Havariler Kilisesi bunun en güzel örneklerinden birisidir. Ani ören yerindeki kilise ve manastırların dışında merkez ilçede dikkati çeken yapıları, Fethiye Camii (Aleksandr Nevski-Rus Askeri Kilisesi), Kral Sembat tarafından (90-91) dönemin Kars valisi Hassan Gunt a yaptırılan Oğuzlu Kilisesi, Yağıkesen Köyü ndeki 19. yüzyıla tarihlenen ve Karmir Vank adıyla da bilinen Kızıl Kilise olarak sıralayabiliriz. Her iki kiliseye de Başgedikler beldesinden ulaşılabilir. Özellikle Yağıkesen Kilisesi günümüze kalmış yapı bütünlüğü ile dikkat çekicidir. Ani ören yerinden Digor sınırlarına girildiğinde ilçe merkezine 0, Ani ören yerine ise 1 kilometre mesafedeki Kozluca kiliselerini ziyaret edebilirsiniz. Bir kısmı harap durumdaki Büyük Kozluca Kilisesi (Bagnayr Manastırı), 10. yüzyılda

bazilika planlı ve düzgün kesme taştan yapılmıştır. 19 yılındaki depremde yıkılan kilise, köy yerleşimi içerisinde yükselir. Caminin arkasındaki açıklık alanda yer alan Küçük Kozluca Kilisesi ise 9. yüzyılda inşa edilmiştir. Çatı kısmı sivri bir külah şeklinde uzanan yapı, tamamı günümüze ulaşan ender kiliselerden biridir. Digor Beşkilise Tarihi kiliselerin toplandığı Digor da, merkeze en yakın olanı Beşkilise dir. Yerleşime doğru uzanan vadinin içinde yer alan Aziz Karapet, Meryem Ana, Aziz Stefanos, Aziz Krikor ve Aziz Sarkis kiliselerinden oluşan Beşkilise kompleksinden günümüze sadece, üzerinde 10 tarihli yazıtların yer aldığı Aziz Sarkis Kilisesi ayakta kalabilmiştir. Mimari yapısı ve taş işçiliğiyle dikkat çeken bu kilise, Ortodoks dünyası açısından önem taşımaktadır. Ayrıca Digor un 1 kilometre güneyinde, eski adıyla Zipni olarak bilinen Varlı Köyü nde, bugün cami olarak kullanılan Varlı Kilisesi ni görebilirsiniz. Digor daki diğer iki kilise, ilçe merkezine kilometre mesafedeki Kilittaşı ile kilometre uzaklıktaki Mreni Kilisesi dir. Kilittaşı Köyü ne gelindiğinde, Arpaçay havzası içindeki bir kilise görüş alanına girer. Aslında bu yapı, hemen karşıdaki Ermenistan ın sınırları içinde yer alan küçük bir kilisedir. İçerisinde kutsal çeşme ve Pakran ın mezarının bulunduğu Kilittaşı Kilisesi ise, köyün hemen arkasında sarp bir tepe üzerinde yer alır ve buraya ancak yürünerek ulaşılabilir. Karabağ Köyü ndeki Karabağ Mreni Kilisesi, köy yerleşimine kilometre mesafede askeri bölgenin içindedir. Digor da askeri yetkililerden izin alarak Yağıkesen Köyü Kızıl Kilise

Çengilli Kilisesi

9 Sarıkamış - Küp Kilise

TARİH TURU ıssızlığın ortasında yükselen bu kiliseyi ziyaret edebilirsiniz. Sarıkamış taki duraklarımızı, Küp Kilise ile Karakurt beldesinin Susuz Yaylası nda bulunan ve etrafında sayısız eski mezarın yer aldığı kilise olarak sıralayabiliriz. Özellikle bir bölümü kayalara oyulmuş bir bölümü ise kilden inşa edilen Küp Kilise, ilginç mimari formuyla dikkat çeker. Bu tarihi mekana eski Karakurt-Sarıkamış yolundan ulaşabilirsiniz. Yanık Kilise den sonra Sarıkamış ta en iyi durumdaki kilisenin Karakurt beldesinde bulunduğunu hatırlatalım. Ani Katedrali Kuşkusuz Kars kiliseleri içerisinde Çengilli Kilisesi ne ayrı bir sayfa açmak gerekir. İsmini aldığı köyün tam ortasında heybetle yükselen bu tarihi mekan, Kağızman a kilometre uzaklıkta yer alır. Üzerinde kilisenin Gürcü Patrikhanesi nin denetiminde olduğunu bildiren bir yazıt bulunur. Sarıkamış tarafındaki Alakilise (Şehitemin) ve Hamamlı Köyü güzergahı üzerindeki kısmen tahrip olmuş kiliseler de görülebilir. Kiliseler rotasının son bölümünde Arpaçay Doğruyol Kilisesi var. Cami yanında depo olarak kullanılan yapı, Çıldır Gölü kıyısında yer alıyor. Kars sınırları içerisinde olup askeri bölgede kaldığı için ziyaret edilemeyen kiliseler de mevcut. Bunları; Ani ören yerine kilometre mesafedeki Horomos harabelerinde Bagradlı dönemi 9. yüzyıl yapısı bir manastır, Horomos un kuzeyinde yer alan ve Koşavank kiliseleri olarak anılan yapılar (Aziz Minas ve Aziz Kevork kiliseleri, Kral Aşot Şapeli) ile Taylar Kilisesi olarak sıralayabiliriz. Abukhaments Kilisesi 0

1 DOĞRU YOL Aydungün Göldalı Çanaksu 11 Gülyüzü Bozyiğit Taşbaş Taaşlıoğul Melikköyü Kardeştepe Dağköyü Burçalı Akmazdam Kuzgunlu Kümbet Polatköy Hasançavuş Karakale Tomarlı İbişköy Kayadöven Bacıoğlu Kıraç Taşdere Cebeci Koçköyü Boyuntaş Süngüderesi Akbulak Hacıpiri Sulakbahçe Yerli kavak Aslanoğlu Bardaklı Küçük Boğaz Söğütlü Tepecik Güvercin Yalınçay Erdağı Yaylacık Kizioğlu Küçük Çatak Büyük Çatak Kırkpınar İncilipınar Doyumlu Kurugöl Keçili Çığrıklı Taşlıca İncesu Karapınar Kayadibi Gölbaşı Açılı Davulköy Ortalar Aynalı Çamçavuş Harmanlı Mezraa Boğazköy Çamurlu Akdere Çakmak Yücelen Hasçiftlik Karaçoban Söğütlü Çığırğan Yaylacık Bozkuş Tuygun Hasbey Kaynarlı Baykara Eskigazi Ortakale Yassıca Darboğaz Karakale Akçakale Beyköy Başköy Gürbüzler Aşağı Sallıpınar Boyalı Yk. Sallıpınar Yayıklı Yenigazi Yolgeçmez Karahamza Cavlak Kırkpınar Asboğa Çatak Yağbasan Kızılçubuk Yukarı Sarıkamış Kötoğlu Sırbasan Sırataşlar Yeniköy Parmakdere Akören Balabantaş Issısu Süngütaşı Kurbançayır Altınbulak İnkaya Çamyazı Topkaya Kazantaş Taşlıgüney Uzungazi Şehithalil Mescitli Karapınar Beşyol Şehitemin Gecikmez Belencik Akkozyaylası Odalar Kalebaşı Çardakçatı Başköy Armutlu Balıklı Esmeçayır Karaköse Çolaklı Güllece Ortakale Kayalıboğaz Koçoğlu Kazıkkaya Yellikıran Çayarası Değirmendere Körpınar Çilekli Denizgölü KAĞIZMAN Altıngedik Yarkaya Ülker Çengili Karaboncuk Taşbilek Akören Karakuş Çeperli Kuloğlu Esenkır Yenice Taşburun Evyapan Yolkorur Sağdaş Görecek Devebük Yankıpınar Dibekkaya Güvendik Karacaören Aşağıdut Akçay Bulanık Tomruktaş Serveren Başköy Bayırbağı Sorguçkavaklı Arpalı Bostankale Kocaköy Aşağı Karagüney Karakule Yukarı Karagüney Donandı Aydınkavak Kuruyayla Günindi Akdam Düzgeçit Çatak Karabağ Kilittaşı Halıkışlak Yağlıca Akçakale Akyayla Günindiyaylası Karadağ Çallı Şabanköy Böcüklü Kömürlü Yalnızağaç Paslı Ortaköy Oluklu Çaybük Gümüştepe Yukarı Damlapınar Aşağı Damlapınar Hamamlı Alisofu Bozat Yalnızçam Akpınar Yeşiltepe Yamaçlı Gelinalan Büyükdere Mollamustafa Yılanlı Çaybaşı Iğdır Koyunyurdu Aşağı Kotanlı Yukarı Kotanlı Benliahmet Oluklu Akyar Alisofu Karaçayır Dölbentli Akbaba Gelirli Hacıhalil Azat Karacaören Merkez Karakale Ataköy Tekneli Borluk Yenice Koşapınar Söğütlü Bayburt Tozluca Kekeç Kamışlı Eskigeçit Bölükbaşı Katranlı Laloğlu Çıplaklı Bozkale Güdeli Hapanlı Kümbetli Başkaya Aydınalan Matsutçuk Çağlayan Derecik Halefoğlu Yalınkaya Ölçülü Bulanık Hacıveli Eşmeyazı Soylu Esenkent Söğütlü Kozluca Oyuklu Karakale Alaca Ocaklı Üçbölük Alem Arazoğlu Köseler Eren Hasancan Şenol Esen Kocabahçe Ağadeve Verimli Kırdamı Aslanizi Yemençayır Yaylacık Sorkunlu Şirinköy Şahroğlu Dağpınar Celalköy Derinöz Varlı Mahirbey Gülhayran Saklıca Uzunkaya Hisarönü Dolaylı Bacalı Karakaş Subatan Ortagedik Külveren Ayakgedikler Tazekent Yalçınlar Bekler Yılanlı Arpaçay Gölü Kuyucuk Gölü Çıldır Gölü Aygır Gölü Turna Gölü Yağkesen Bayraklar Oğuzlu Hamzagerek Büyük Aküzüm Küçük Aküzüm İncedere Kürekdere Şahnalar Duraklı Kayaköprü Büyük Pirveli Küçük Pirveli Akkaya Çetindurak Kalkankale Demirkent Aslanhane Esenyayla Camuşlu Üçpınar Büyük Durduran Küçük Durduran Karahan Geçitköy Okçuoğlu Değirmenköprü Karaurgan Carcıoğlu Atalar Küçük Çatma Büyük Çatma Akçalar Mescitli Porsuklu Akçakale Yalboyu Kuyucuk Gediksatılmış Ağzıaçık Kayalık Kırçiçeği Emişer Kalecik Gönülalan ARPACAY AKKAYA BAŞGEDİK DİGOR SELİM KARS BEŞKİLİSE ÇENGİLLİ SARIKAMIŞ KARAURGAN SUPHAN DAĞI KÜÇÜK ALADAĞ KARAKURT KAĞIZMAN KÖTEK SUSUZ 9 1 9 9 9 9 9 9 9 9 9 11 1 9 1 9 9 9 19 10 1 11 1 1 1 9 1 19 0 MİCİNGİRT TOPRAKKALE ZİVİN Asboğa Gölü Çalı GölüANİ KİLİSELER ROTASI HARİTASI

GEÇMİŞE YOLCULUK Susuz Vadisi - Doyumlu Köyü

GEÇMİŞE YOLCULUK İnsanlık tarihinin çok eski dönemlerine ait anıtsal yazıtların yer aldığı bu tur Camuşlu, Çallı, Borluk, Susuz Cilavuz, Doyumlu Köyü ve Purut yazıt ve kaya yerleşimlerini kapsamakta. Borluk Vadisi Borluk Vadisi Rotanın ilk durağı Kars merkeze 0 kilometre uzaklıktaki Camuşlu kaya yazıtları. Aynı adlı köyden toprak bir yolla ulaşılan kaya resimleri Paleolitik çağa tarihleniyor. Bazalt bir kayalık tepenin yamaçlarına konumlanan resimlerde insan, geyik, yaban keçisi ve eşek igürleri dikkat çekiyor. Yazıtlara Kars-Kağızman yolu üzerindeki tabelanın yönlendirmesiyle ulaşılabilir. Borluk kaya resimleri, Kars merkeze kilometre mesafedeki Azat ile Ataköy (Mağaracık) köyleri arasındaki vadide yer alıyor. Dere yatağının Borluk Köyü nden gelmesi nedeniyle vadi aynı ismi taşıyor. Anıtsal eserlerin, yerleşik yaşama geçmeden mağaralarda barınan Paleolitik dönem insanına ait olduğu düşünülüyor. Dağ keçisi, at, yabani sığır ve geyik sürüleri, okla avlanan insan gibi igürler içeren Borluk kaya resimleri, kilometrelik vadinin yamaçlarındaki kayalıklara yayılmış durumda. Doğal koşullar ya da insan eliyle bir kısmı tahrip olmuş igür- Camuşlu Kaya Yazıtları - Kağızman

leri, ancak köyden bir rehber eşliğinde gezebilirsiniz. Vadide ve yukarıdaki Sarıçay deresi yatağında yer alan mağara kovukları da görülmeye değer. Çallı kaya resimleri ise, Kağızman ilçesi Çallı Köyü yaylasında bulunuyor. Aras Nehri Vadisi ne bakan müthiş manzaralı bu alana ulaşmak için, Çallı Köyü nden kilometre yürümek zorundasınız. En kolay yol, önce Şabanköy üzerinden kilometrelik toprak bir yolla Çallı Yaylası na gelmek, daha sonra 1 dakikalık bir yürüyüş yapmak. Ancak kaya resimlerinin epey tahrip olduğunu belirtelim. Susuz ilçesi Sağlık Ocağı mevkiinden gireceğiniz Kederlikaya Deresi yatağı, sizi yaklaşık kilometre sonra Cilavuz Mağarası na götürecek. Kaya yerleşimleri ve şapellerin bulunduğu vadiye, kış aylarında girmemenizi öneririz. Susuz da ayrıca ilçe merkezine 0 kilometre uzaklıkta Doyumlu Köyü ndeki Urartu döneminden kalma kaya yazıtları ve yerleşimleri görülebilir. Kağızman ilçesi Çukurayva Köyü nden ulaşılan Purut kaya yerleşimi, bir vadi yamacına konumlanıyor. Köyden 1 kilometre uzaklıktaki Purut a, toprak bir yolla ulaşılabiliyor. Cilavuz Mağarası - Susuz Purut Kaya Yerleşimi (Çukurayva - Kağızman)

DOĞAYA YOLCULUK Boğatepe Köyü - Kars

DOĞAYA YOLCULUK Deniz Gölü - Kağızman

DOĞAYA YOLCULUK Yüksek dağlar ve platolar şehri Kars, birçok doğal güzelliğe sahip aynı zamanda. İl sınırları içerisinde yer alan göller (Çıldır, Kuyucuk, Aygır, Asboğa, Turna, Deniz, Arpaçay Barajı), şelaleler (Susuz ve Keklik) vadiler (Keklik, İnkaya, Komdere, Borluk, Susuz), kuş gözlemi ve botanik turları gezginleri Kars ın muhteşem güzelliklerine götürüyor. Bir bölümü Kars sınırları içerisinde yer alan Çıldır, ülkemizin en büyük göllerinden biri. İl merkezine yaklaşık 0 kilometre mesafedeki göl, kış aylarında buz tutmuş görüntüsüyle oldukça etkileyici. Kars a kilometre uzaklıktaki Kuyucuk ise, kuşlar için önemli bir sulak alan. Şehre 0 kilometre mesafede yer alan Arpaçay Baraj Gölü, Ermenistan sınırında yer alıyor. Kars- Göle yolu üzerindeki Aygır Gölü, boz tepeler arasında mavi mavi gülümsüyor. Kağızman ilçesi Çengilli Köyü yakınlarındaki Deniz Gölü, yalçın sıradağlar ve Aras Nehri Vadisi manzarasıyla doğaseverleri büyülüyor. 9

DOĞAYA YOLCULUK Gerek Kars-Kağızman gerekse Azat- Verimli-Esenyazı güzergahından ulaşılan Turna Gölü, yüksek bir platoda göçmen kuşlara ev sahipliği yapıyor. Asboğa Gölü ise yakın bir gelecekte turizme kazandırılacağı günleri özlemle bekliyor. Kars ilinin en önemli şelalesi, Susuz-Ardahan yolunun. kilometresinde yer alan Susuz Şelalesi. İlçeyle aynı ismi taşıyan metrelik bu şelale, yükseklerden Kederlikaya deresinin aktığı Susuz Vadisi ne dökülüyor. Vadi yatağında, şelalenin yakınlarında (1. km) bir de kaplıca yer alıyor. Sarıkamış a 10 kilometre uzaklıktaki Keklik Şelalesi ise, coşkun sularını derin bir vadiye akıtıyor. Sarıkamış ilçesindeki Komdere (10 km), Keklik (1 km) ile Susuz ilçesindeki Kederlikaya (Susuz) (1 km) vadileri yemyeşil dokularıyla Kars ın bambaşka bir yüzünü sergiliyorlar. Borluk ve İnkaya vadileri ise, sadece tarihi mekanlarıyla değil doğal güzellikleriyle de ilgi çeken turizm bölgeleri arasında. Keklik Şelalesi - Sarıkamış 0

1 Çallı Yaylası - Kağızman

DOĞAYA YOLCULUK Kars Florası ve Botanik Turları Devedikeni ( Carduus sp. ) Mantar Kars sınırları içinde doğal olarak yayılış gösteren iki binin üzerinde tohumlu bitkinin bulunduğu ve bunlardan 100 kadarının endemik olduğu tahmin edilmektedir. Kars fiorası çalışmaları henüz tamamlanmadığı için kesin rakam verilememiştir. İl sınırları içinde kalan Çıldır Gölü, Allahuekber Dağları ve Sarıkamış Ormanları olmak üzere Önemli Bitki Alanı (ÖBA) belirlenmiştir. ÖBA, bitki çeşitliliği bakımından olağanüstü zengin, tehlike altındaki nadir veya endemik bitkilerin popülasyonlarını içeren doğal ya da yarı doğal alanlardır. 1- Çıldır Gölü ÖBA : 1. hektarlık alanı kapsayan Çıldır Gölü ÖBA, Kars ve Ardahan da yer alan oligotro ik gölleri içerir. Anadolu nun kuzeydoğu ucunda yüksek bir platoda uzanan bu göllerden en önemlisi Çıldır Gölü dür. Yaklaşık 10 km büyüklüğündeki Çıldır Gölü nün yanı sıra, Putka (Gölbaşı) Gölü ve Çalı Gölü de, içerdiği nadir bitki türleri ve bitki örtüsü tipleriyle ÖBA sınırları içine alınmıştır. Bu göllerin daha çok Avrupa ve Asya nın kuzey bölümlerine özgü zengin fiorasında yer alan bitki türleri, Türkiye de çok lokal olarak bulunur : En önemlilerine örnek olarak, Türkiye de en Kuşburnu ( Rosa canina ) Sarı Kumtıfılı ( Anthyllis vulneraria subsp.)

fazla üç yerde kayıtlı olan Carex limosa, Potamogeton alpinus, Scholochloa festucacea ve Sparganium minimum verilebilir. - Allahuekber Dağları ÖBA : Allahuekber Dağları ÖBA, Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi nde Sarıkamış, Selim, Göle, Oltu ve Şenkaya ilçeleriyle sınırlanmış dağ silsilesidir. 100-10 m. yükseltiler arasında yer alır. En yüksek yerini Allahuekber Tepesi (10 m) teşkil eder. ÖBA.1 hektar ormanlık alan olmak üzere. hektar yüz ölçümüne sahiptir. Allahuekber Dağları, adet küresel ölçekte tehlike altında tür, adet Avrupa ölçeğinde tehlike altında tür, zengin tür çeşitliliğine sahip genel habitatlar ve tehlike altındaki doğal habitatlar içermesi nedeniyle önemli bitki alanları arasına alınmıştır. Küresel ölçekte tehlike altındaki türler : Allium subalbidum, Onobrychis stenostachya subsp. Sosnowskyi, Onosma nigricaule ve Senecio integrifolius subsp. karsianus. Avrupa ölçeğinde tehlike altındaki türler : Astragalus cinereus, Cirsium lappaceum subsp. tenuilobium, Doronicum balansae, Ferula orientalis ve Ligularia sibirica. Dağ Lalesi (Anemone albana subsp. armena ) Mantar Alaca Süsen, Kurt Kulağı ( Iris iberica subsp. elegantissima ) Kafkas Zambağı ( Lilium kesselringianum )

DOĞAYA YOLCULUK Uyuzotu ( Scabiosa sp. ) - Sarıkamış Ormanları ÖBA :. hektarlık alanı kapsayan Sarıkamış Ormanları ÖBA, biri Büyükkumru Dağı ve çevresi, diğeri Süphan, Çıplak ve Balıklı Dağları ve çevresi olmak üzere iki kesimden oluşmaktadır. ÖBA, orman, dağ stebi ve alpin bitki örtüsüyle kaplıdır. Sarıçam (Pinus sylvestris) ağaç türünün en yüksek rakımda (900 m) yayılış göstererek optimal kuruluşta saf sarıçam toplulukları oluşturduğu tek alandır. Sarıkamış Ormanları, iki adet küresel ölçekte tehlike altında tür, adet Avrupa ölçeğinde tehlike altında tür, zengin tür çeşitliliğine sahip genel habitatlar ve tehlike altındaki doğal habitatlar içermesi nedeniyle önemli bitki alanları arasına alınmıştır. Turna Gölü - Kars

Küresel ölçekte tehlike altındaki türler : Hieracium sarykamyschense ve Astragalus eliasianus. Avrupa ölçeğinde tehlike altındaki türler : Fritillaria michailovskyi, Hieracium ovalifrans, Lamium galactophyllum, Trifolium pannonicum subsp. elongatum, Verbascum insulare. Bu ÖBA lar dışında, Çıldır Gölü kenarında bulunan Kısır Dağı etekleri (Bozyiğit Köyü yamaçları) ile Kısır Dağı nın Ardahan tarafında kalan etekleri (Boğatepe Köyü civarı) bitki zenginliğinin gözlenebileceği diğer alanlardır. Ayrıca şehir merkezine çok yakın olan Kafkas Üniversitesi kampüs alanında Allium subalbidum, Onosma nigricaule, Tragopogon aureus, İris taochia ve Rosa psiformis türlerini, doğal yetiştiği ortamlarda gözleme imkânı bulunmaktadır. Hazeran ( Delphinium sp. )

DOĞAYA YOLCULUK Kars Faunası ve Kuş Gözlem Turları Kars; konumu, yüksekliği, sulak alanları, sarıçam ormanları, otlakları, dünyanın önemli biyolojik çeşitlilik bölgesinden ikisi olan Kafkas ve İran-Anadolu sıcak noktalarının kesişiminde yer alması ve dünyanın en önemli kuş göç yolları üzerinde bulunması gibi özellikleriyle ülkemizin en değerli yörelerinden biridir. Kuş ve bitki çeşitliliğinin yanı sıra, bozayı, kurt, tilki ve vaşak gibi besin zincirinin tepesinde bulunan, ekolojik açıdan gösterge ve bayrak türler olan büyük etoburlar bakımından da ülkemizin önemli doğal alanları arasındadır. Birçok doğal alanı barındıran saklı cennetleriyle keşfedilmeyi bekleyen Kars, kuşlardan bitkilere, kurtlardan böceklere kadar yaban hayatı gözlemlemek için doğaseverlere pek çok seçenek sunuyor. Kızıl Sincap

Bozayı Gri Kurt Kızıl Tilki Su maymunu Kars Kertenkelesi

DOĞAYA YOLCULUK Kuş Gözlemi Alanları Kuş gözlemi; kuşların doğal ortamlarında incelenmesi, tanımlanması ve sayımıdır. Kuş gözlemcileri farklı kuş gözlem alanlarını ziyaret ederek, gözlemledikleri kuş türü sayısını artırır ve doğa koruma araştırmalarına veri sağlarlar. Kuşların renkleri, davranışları ve yaşam alanlarının çeşitliliği insanları kuş gözlemine çeken etkenler arasındadır. Kuş gözlemine başlayabilmek için dürbün, arazi kuş kitabı ve not defterinizin olması yeterlidir. Türkiye deki kuş türünden 0 ine ev sahipliği yapan Kars bölgesi, önemli sulak alanlarıyla meraklılarına ciddi bir kuş gözlemi olanağı sunuyor. Başta Çıldır, Kuyucuk, Turna, Çalı ve Aygır gibi göller, kuşların uğrak mekanları arasında yer alıyor. Kars konumu itibariyla Afrika - Avrasya kuş göç yolları üzerinde bulunur. Kuşlar ilkbaharda Avrasya ya giderken Kars ta kısa bir mola verirler. Sonbahar aylarında Afrika ya dönerken ise yeni yavrularıyla, Kars ın ormanlarından sulak alanlara kadar birçok verimli doğal alanına tekrar gelirler. Bu alanlarda saklanırlar, beslenirler ve uzun göçlerine devam ederler. Bazı türler ise ilkbaharda kalıcı olarak gelir, bu alanlarda ürer, beslenir ve sonbaharda tekrar yola koyulur. KuzeyDoğa Derneği Kars ili sınırları içerisinde yaptığı kuş araştırma ve eğitim çalışmalarının yanı sıra, Türkiye de aktif çalışan üç kuş halkalama ve eğitim merkezinin ikisini (Aras Vadisi ve Kuyucuk Gölü) işletmekte, her yıl binlerce kuş halkalanmakta, yerli ve yabancı birçok insana bu istasyonlarda gönüllü çalışma imkânı sunmaktadır. KuzeyDoğa ekibi şimdiye kadar bu istasyonlarda 0.000 den fazla kuşa Türkiye halkaları takmıştır. Halkalanan kuşlardan bazıları dünyanın değişik ülkelerinde tekrar yakalanmış ya da avcılar tarafından vurulmuştur. Kuyucuk Gölü - Arpaçay

Kuş Gözlem Noktaları 1. Kuyucuk Gölü Ramsar Alanı - 009 yılında Avrupa Komisyonu tarafından Avrupa nın Seçkin Turizm Cenneti seçilmiştir. Ne Zaman Gidilir : Nisan - Ekim ayları arasında Nasıl Gidilir : Kars - Akyaka yolu üzerinde. km de. Yaygın Kuş Türleri : Kuyucuk Gölü nde şimdiye kadar kuş türü tespit edilmiştir. Bunlardan Tarla Kuşu (Alaudaarvensis), Elmabaş Patka (Aythyaferina), Bıyıklı Sumru (Chlidoniashybridus), Akkanatlı Sumru (Chlidoniasleucopterus), Saz Delicesi (Circus aeruginosus), Sakarmeke (Fulicaatra), Boğmaklı Toygar (Melanocoryphacalandra), Tarla Kirazkuşu (Miliariacalandra), Sarı Kuyruksallayan (Motocilla fiava), Dikkuyruk (Oxyuraleucocephala), Kızılboyunlu Batağan (Podicepsgrisegena), Karaboyunlu Batağan (Podicepsnigricollis), Angıt (Tadorna ferruginea), Kızılbacak (Tringatotanus), Kızkuşu (Vanellusvanellus) türlerinin gölde düzenli olarak görüldüğü ve ürediği bilinmektedir. Koruma Statüsü : Yaban Hayatı Geliştirme Sahası - Ramsar Alanı-Yıl boyu avlanmaya yasak bölge.. Aygır Gölü Ne Zaman Gidilir Nasıl Gidilir Koruma Statüsü Kuyucuk Gölü - Arpaçay : Nisan-Ekim ayları arasında : Kars-Göle yolu üzerinde, Kars a km, Çıldır Gölü ne ise 0 km mesafededir. : Avlanmaya yasak bölge. 9

DOĞAYA YOLCULUK. Çıldır Gölü Ne Zaman Gidilir : Nisan-Ekim ayları arasında Nasıl Gidilir : Kars Ardahan yolu üzerinde. km den sonra. Yaygın Kuş Türleri : Karabaş Martı (Larus ridibundus), Vangölü Martısı (Larusarmenicus), Kara Boyunlu Batağan (Podicepsnigricollis), Küçük Batağan (Tachybaptusru icollis), Bahri (Podicepscristatus), Angıt (Tadorna ferruginea), Bozkır Delicesi (Circus macrourus), Bozkır Şahini (Buteo buteo vulpinus), Kerkenez (Falcotinnunculus). Koruma Statüsü : Avlanmaya yasak bölge. Çıldır Gölü - Arpaçay. Çalı Gölü Ne Zaman Gidilir : Nisan-Ekim ayları arasında Nasıl Gidilir : Kars ili merkez sınırları içinde Iğdır yolu üzerinde. Yaygın Kuş Türleri : Karabaş Martı (Larus ichthyaetus), Kara Boyunlu Batağan (Podicepsnigricollis), Küçük Batağan (Tachybaptusru icollis), Bahri (Podicepscristatus), Angıt (Tadorna ferruginea), Bozkır Delicesi (Circus macrourus), Saz Delicesi (Circus aeruginosus), Bozkır Şahini (Buteo buteo vulpinus), Kerkenez (Falcotinnunculus), Dikkuyruk Ördeği (Oxyura leucocephala), Kızılboyunlu Batağan (Podicepsgrisegena), Kızkuşu (Vanellusvanellus). 0

Koruma Statüsü : Avlanmaya yasak bölge.. Sarıkamış Ormanları Ne Zaman Gidilir : Nisan-Ekim ayları arasında Nasıl Gidilir : Kars a km uzaklıkta, eski Kars - Erzurum yolu üzerinde. (Ayrıntılı bilgi için Bkz: Sarıkamış Yürüyüş Parkurları kitabı) Yaygın Kuş Türleri : Kara Leylek (Ciconianigra), Kara Çaylak (Milvusmigrans), Kara Akbaba (Aegypiusmonachus), Bozkır Şahini (Buteo buteo vulpinus), Kızıl Şahin (Buteoru inus), Küçük Kartal (Hieraaetuspennatus), Küçük Kerkenez (Falconaumanni), Kerkenez (Falcotinnunculus), Çilkeklik (Perdixperdix), Guguk (Cuculuscanorus). Koruma Statüsü : Avlanmaya yasak bölge. Dikkuyruk Ördeği (Oxyura leucocephala) Yalıçapkını (Alcedo atthis) Angıt (Tadorna ferruginea) Bozkır Şahini (Buteo buteo vulpinus). Turna Gölü Ne Zaman Gidilir : Nisan-Ekim ayları arasında Nasıl Gidilir : Kars-Kağızman yolu üzeri km. Yaygın Kuş Türleri : Karabaş Martı (Larus ridibundus), Kara Boyunlu Batağan (Podicepsnigricollis) Küçük Batağan (Tachybaptusru icollis), Bahri (Podicepscristatus), Angıt (Tadorna ferruginea), Sakarmeke (Fulicaatra), Boğmaklı Toygar (Melanocoryphacalandra), Tarla Kirazkuşu (Miliariacalandra), Sarı Kuyruksallayan (Motocilla fiava) 1

DOĞAYA YOLCULUK Koruma Statüsü : Avlanmaya yasak bölge.. Kafkas Üniversitesi Sulak Alanı Ne Zaman Gidilir : Nisan-Mayıs ayları arasında Nasıl Gidilir : Kars şehir merkezi Paşa Çayırı mevkii. Kars şehir merkezinden Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi servisleriyle ulaşılabilir. Yaygın Kuş Türleri : Bozkır Şahini (Buteo buteo vulpinus), Kızıl Şahin (Buteoru inus), Kerkenez (Falcotinnunculus), Akkanatlı Sumru(Chlidoniasleucopterus), Saz Delicesi(Circus aeruginosus), Küçük Batağan (Tachybaptusru icollis), Bahri (Podicepscristatus), Angıt (Tadorna ferruginea), Sakarmeke (Fulicaatra), Boğmaklı Toygar (Melanocoryphacalandra), Tarla Kirazkuşu (Miliariacalandra), Sarı Kuyruksallayan (Motocilla fiava) Koruma Statüsü. Arpaçay Baraj Gölü Ne Zaman Gidilir Nasıl Gidilir Yaygın Kuş Türleri Koruma Statüsü Sarı Kuyruksallayan (Motocilla fiava) : Üniversite özel mülkü. : Nisan-Ekim ayları arasında : Kars ın Akyaka ilçesinden 1 km doğuda, Ani nin ise 1 km kuzeyinde yer alır. Özel araç ile ulaşım mümkün. : Sakarmeke (Fulicaatra), Angıt (Tadorna ferruginea), Boz Kaz (Anseranser). : Avlanmaya yasak bölge. 1. derece Askeri Bölge.

9. Çengilli (Deniz) Gölü Ne Zaman Gidilir : Nisan-Ekim ayları arasında Nasıl Gidilir : Kars ın Kağızman ilçesinin kuzeybatısında, 0 kilometre mesafededir. Özel araç ile ulaşım mümkün. Yaygın Kuş Türleri : Küçük Batağan (Tachybaptusru icollis), Bahri (Podicepscristatus), Angıt (Tadornaferruginea), Sakarmeke (Fulicaatra), Boğmaklı Toygar (Melanocoryphacalandra), Tarla Kirazkuşu (Miliariacalandra), Sarı Kuyruksallayan (Motocilla fiava), Karabaş Martı (Larus ichthyaetus), Kara Boyunlu Batağan (Podicepsnigricollis). Koruma Statüsü : Avlanmaya yasak bölge. Karabaş Martı (Larus ridibundus)

KÜLTÜR TURLARI Boğatepe - Kars

KÜLTÜR TURLARI Kar Rotası 00 yılında Nobel Edebiyat Ödülü almaya hak kazanan dünyaca ünlü edebiyatçımız Orhan Pamuk un Kar romanındaki olaylar Kars kent merkezinde geçer. İşte bu eserden esinlenerek oluşturulan rotamız, meraklılarını şehir merkezi eksenindeki caddeler ve binalar arasında bir kültür yolculuğuna çıkarıyor. Kar romanı Kars turizmine katkı yapan önemli etkenlerden biri oldu. Kars Kent Konseyi, 00 yılında gerçekleştirdiği bir çalışma sonucunda Kar Rotası nı hayata geçirdi. Rota, Kars ın doğu-batı eksenindeki Faik Bey, Prof. Dr. Metin Sözen (Karadağ), Halit Paşa ve Şehit Hulusi Aytekin caddeleriyle, bu caddeleri kuzeygüney ekseninde kesen İsmail Aytemiz (İstasyon), Kazım Paşa, Atatürk (İstiklâli Milli) ve Ordu caddelerini kat eder. Kar romanının yazımı sırasında uzun bir süre Kars ta bulunan Orhan Pamuk, Karabağ Otel de konakladı. Romanda geçen eski Eğitim Enstitüsü ve Veteriner Fakültesi binalarının, bugün Kafkas Üniversitesi ne bağlı Eğitim Fakültesi ve Kars Meslek Yüksek Okulu olarak kullanıldığını belirtelim. Ana ekseni haritalandırılan Kar Rotası nı hakkıyla gezmek isteyenler ayrıca İnönü Caddesi ni, bu caddeyi güneyden dikine kesen Baytarhane Sokağı nı, Digor Yolu, Millet Bahçesi, Taşköprü ve Dereiçi ni mutlaka görmeliler.

KAR ROTASI HARİTASI ATATÜRK HEYKELİ VE ATATÜRK PARKI İN

KÜLTÜR TURLARI Boğatepe Köyü Ekoturizm Rotası Doğanın tahrip edilmesi, iklimsel değişiklikler, çevre kirliliği, tarım alanlarının hoyratça kullanılması, geleneksel üretim biçimlerinin unutulması, verimin ve bioçeşitliliğin azalması günümüzün en temel sorunları arasında. Doğayla ve toprakla uğraşırken aynı zamanda onu anlamaya ve yorumlamaya, böylece yeni süreçlere uyum sağlayarak geleneksel üretimi geliştirmeye çalışan Boğatepe Köyü, Kars taki ekoturizm faaliyetlerinin mihenk taşı konumunda. Peynirevi Teşhir Galerisi, 1 çeşit peynir üretimi, tıbbi bitkileri, trekking aktiviteleri ve aile pansiyonculuğu ile genelde Kars a, özelde ise köy yerleşimine turizm geliri sağlanmakta. Boğatepe Peynirevi Bir asır öncesinde Malakan köyünün yaylası olarak kullanılan yerleşim, İsviçreli bir girişimcinin peynir fabrikası kurmasından sonra köy oluşumuna adım atmış. Giderek önemi artan Boğatepe Köyü, bir zamanlar Ardahan-Göle- Kars arasında ulaşımı ve posta aktarımını sağlayan atlı tramvay (kongo) hattının istasyonlarından biri olmuş. Göle Okçu- Hoştülbent-Kırdamal-Demirkapı-Gülistan Çardaklı Yayla - Kızılmezar üzerinden gelip, Çamurlu - Çakmak güzergahından Kars a ulaşan ve artık kullanılmaz olan bu tarihi demiryolunun rayları, köyün bazı ahırlarının yapımında işe yaramış. Rus toplarının geçiş güzergahını oluşturan Ardahan - Kars - Erzurum arasındaki tarihi Topyolu rotası üzerinde yer alan Boğatepe Köyü, stratejik bir öneme sahip. Ardahan tarafından gelen bu taş döşeli eski yol, Varginis-Üçkilise- Sütlüce- Yaylacık-Akdere-Harambatan-Çığırkan- Susuz Vadisi

Bozkale üzerinden Sarıkamış a inermiş. Topyolu nun tematik bir kültür yolu haline getirilmesi konusundaki çalışmaların devam etmekte olduğunu özellikle belirtelim. Kars il merkezine kilometre mesafedeki Boğatepe, adını yakınındaki tepeye vermiş aynı zamanda. Boğatepe de taze kaşar, eski kaşar, gravyer, lor, çeçil, deri tulum, heriye tulum, Malakan şarap peyniri, Malakan beyaz peyniri, or tulum (kuzu işkembesinden), tel, kelle peyniri, çürük, otlu, çanak gibi birçok peynir çeşidi üretiliyor. Hijyenik bir ortamda üretim yapan mandıraları ziyaret edebilir ve sütün peynir olma sürecine tanıklık edebilirsiniz. Özellikle raf ömrü yılı bulan ve ay gibi uzun bir süreçte üretilen gravyerin yapım aşamalarını fotoğrafiamak keyifii olabilir. Süt süzme, mayalama, teleme kesme, kepçeyle karıştırma, harbiyle pıhtı doğrama, pişirme, çifte çember takma, peyniri kazandan çıkarma, presleme, tuzlu su havuzu ve soğuk olgunlaştırma gibi aşamalarla, neredeyse bir ritüele dönüşen gravyer yapımı mutlaka ilginizi çekecektir. Boğatepe Köyü Boğatepe de ayrıca Türkiye de bir ilk olan ve eski fabrikanın restore edilmesiyle oluşturulan Peynirevi ni gezebilirsiniz. Korumakta oldukları sosyal, kültürel ve ekolojik mirası nesneler ve koleksiyonlar üzerinden değil, insanlar ve yaşadıkları çevre üzerinden ele alan ekomüzecilik anlayışından hareketle kurulan bu ev, köy meydanında yer alıyor. Çevresinde bir kısmı endemik olan 00 e yakın bitki çeşidine ev sahipliği yapan Boğatepe Köyü nün sakinleri, tıbbi bit- 9 Peynir Üretimi

KÜLTÜR TURLARI kiler ve bitki kurutma konusunda da yetkinleşmiş durumda. Şifalı ve aromatik bitkiler toplanarak envai çeşit renk ve kokuyla bezenmiş depolarda kurutulduktan sonra tedavi amaçlı olarak kullanılıyor. Köyün bitkiler konusundaki bu potansiyelinin, yöredeki hayvansal ürünlerin besin kalitesini ve lezzetini arttırdığını da ifade edelim. Trekking, dağ bisikleti, atçılık ve botanik gözlemi gibi ekoturizm faaliyetlerinin de yapıldığı Boğatepe de konaklama olanağı bulabilirsiniz. Gravyer Peyniri 0

Malakan Rotası Rus kökenli olan Malakanlar özellikle savaşa karşı olmalarıyla tanınıyorlar. Kilise ve din adamlarının otoritesine karşı duran ve Hıristiyanlığın ilk ortaya çıktığı dönemlerde olduğu gibi araçsız yaşamaya çalışan bu topluluk, göç etmek zorunda bırakılmışlar geçmiş yıllarda. Birçok ülkenin yanı sıra Kars a da yoğun olarak göç eden Malakanlar, kültürel birikimlerini bu topraklara taşımışlar. Kars ın kırsal kesiminde yaşayan Malakan topluluğunun izlerini birçok köyde görebilmek mümkün. Kent merkezine kilometre uzaklıktaki Çakmak Köyü, eski Malakan evi ve topluluğun geleneksel kültürünü yansıtan süt ikramlarıyla Malakan kültür turunun odak noktası. Kars ı dolaşırken değirmencilik, peynircilik ve tarım alanında ileri Malakan yerleşimlerine rastlayabilirsiniz. İncesu, Çamçavuş, Yolboyu (Zaim), Boğazköy (Meli), Susuz (Cilavuz), Zöhrab, Selim, Dikme ve Paşaçayırı diğer Malakan yerleşimleri arasında öne çıkanlardır. Malakan Evi 1 Çakmak Köyü

Kaz Kurutma

Selim İlçesi - Kars

KÜLTÜR TURLARI Lezzet Rotası Farklı etnik kökenlere ait insanların yaşadığı zengin bir kültürel mozaiğe sahip olan Kars ın bu çok çeşitliliği elbette mutfak kültürüne de yansımış durumda. Kentin sokaklarını ya da ilçeleri gezerken, yöresel lezzetleri sunan ve her bütçeye hitap eden lokanta ve restorantlara rastlayabilirsiniz. Kars mutfağının en önemli öğesi, bir ritüel halinde yaşanan kaz kültürüdür kuşkusuz. Kırsal alanda hemen her yerde karşılaşacağınız kaz sürüleri, Kafkas geleneğinin bir ürünüdür. Coğra i ve iklimsel koşulların dayatması sonucu özellikle soğuk kış mevsimi boyunca kurutularak saklanan kaz, bölge halkı için yüzyıllardır vazgeçilmez bir besin kaynağıdır. Buzdolabının olmadığı za- Alisofu Köyü - Sarıkamış

manlarda kazın kesilmesi için karın yağması beklenir, sonra tuzlanarak saklanır, havalar ısınmadan ilkbahara kadar da tüketilirdi. Özgün bir gelenek olan kaz payı, kesilen kazlardan bir kısmının akraba ve dostlara dağıtılması ritüelinden oluşur. Kaz kurutması başta olmak üzere yörenin diğer lezzetlerini; kuru ısırgan çorbası, üzümlü süzme pilav, nezik, feselli, umaç helvası, evelik aşı, piti kebabı (bozbaş), ekmek aşı, elma dolması, patatesli mercimekli erişte, hörre (un) çorbası, pişi, gatığ aşı (ayran aşı), kuymak, hengel (mantı), haşıl ve su böreği olarak sayabiliriz. Damak tadına düşkün olan gezginler istek ve sorularını Kars Oteller ve Lokantalar Derneği ne (KARSOD) iletebilirler. Yöresel Kahvaltı Sofrası

TREKKİNG AKTİVİTELERİ Borluk Vadisi - Kars

TREKKİNG AKTİVİTELERİ Bahar ve yaz aylarında Kars bölgesinde keyifii yürüyüşler yapabilirsiniz. Özellikle görsel güzellikleriyle öne çıkan derin vadiler ve yeşile doyacağınız sarıçam ormanları, doğaseverlere zengin alternatifier sunuyor. Sarıkamış yürüyüş parkurlarının uluslararası işaretlerle, diğer bölgelerdeki rotaların ise sadece GPS koordinatlarıyla belirlendiğini hatırlatalım. Tüm rotaların GPS verilerine www.sarikamistrekking.com adresinden ulaşılabiliyor. Komdere - Sarıkamış 1- Azat-Ataköy (Borluk Vadisi) ( km) Azat ile Ataköy yerleşimleri arasındaki dere yatağı boyunca uzanan Borluk Vadisi, doğal güzelliğinin yanı sıra kaya yazıtları ve kaya resimleriyle de ilgi çekiyor. Hemen herkesin yürüyebileceği bu rota, özellikle Kars ta yaşayanların hafta sonu kaçamakları için ideal bir alternatif. - Keçili-Doyumlu ( km) Köy merkezindeki okuldan başlayan rota, Eski Keçili üzerinden vadi tabanına iniyor. Bu sırada önünüze vadi içinde kıvrımlar yapan dere ve karşıdaki Kısır Dağı nın manzarası seriliyor. Vadi yatağına inip dere kenarından Doyumlu Köyü ne kadar düz bir hatta yürüyoruz. Sarıçam Ormanları - Sarıkamış

- Keçili-Susuz Vadisi-Eski Keçili-Keçili (9 km) Keçili köy meydanından başlayıp derin bir vadi yatağından Susuz Vadisi ne inen, daha sonra eski köy yerleşiminden geçerek başlangıç noktasına kadar tekrar yükselen orta zorlukta bir parkur. - Keçili-Susuz Şelalesi (1 km) İlk kilometrelik bölümü dar bir dere yatağını izleyen bu rota bir parça zorluk içeriyor. Susuz Vadisi ne indiğinizde yorgunluğunuzu unutturacak görüntülerle baş başa kalacaksınız. Geyik Yatağı, Kaz Gölü ve kaplıca mevkilerinin ardından, rotanın son metrelerinde Susuz Şelalesi nin görkemli manzarası konuklarını karşılayacak. - Gölbaşı Yaylası-Doyumlu Yaylası-Doyumlu Köyü (11 km) Boğatepe Köyü yakınlarındaki bu rotamız, Gölbaşı Yaylası nda başlıyor. Boğatepe Dağı eteklerindeki yürüyüş iki küçük gölü geçerek Doyumlu Yaylası na ulaşıyor. Yayla evlerinin arkasından yürümeye devam ediyoruz. Giderek daralan vadi yatağı iki seçenek sunuyor konuklarına. Dilerseniz vadiye girip, aşağıdaki Susuz Vadisi yatağı üzerinden Doyumlu Köyü ne varabilirsiniz. Daha yumuşak bir yürüyüş yapmak isteyenler ise, sağ taraftaki toprak yola yönelerek manzaralı bir güzergah üzerinden Doyumlu Köyü ne ulaşabilirler. - Doyumlu-Susuz (Susuz Vadisi) (1 km) Doyumlu Köyü nden başlayıp Susuz ilçesinde sona eren ve tüm vadiyi baştan başa kat eden keyifii bir yolculuk. Herhangi bir zorluğu olmayan bu yürüyüşü kondisyonu iyi olan herkes deneyebilir. 9 Kaz Gölü - Susuz

TREKKİNG AKTİVİTELERİ - Sarıkamış Yürüyüş Parkurları Sarıkamış yürüyüş parkurları 1 değişik güzergah üzerinde toplam kilometreye ulaşıyor. Genel olarak Sarıkamış yakınlarındaki sarıçam orman dokusuyla birlikte Keklik, Komdere ve İnkaya vadilerinin kullanıldığı parkurları, her doğasever rahatlıkla yürüyebilir. Benzerleri gibi patikalarda her 0 metrede, toprak yollarda ise her 00 metrede bir kırmızı-beyaz işaretlerle belirlenen güzergahlarda kaybolma riski yok denecek kadar az. Kavşak noktasında yer alan tabelaların kılavuzluk ettiği parkurların GPS koordinatlarını, www.sarikamistrekking.com internet sayfasında bulabilirsiniz. Ayrıca info@sarikamistrekking.com adresine e-posta göndererek edinebileceğiniz rehber kitabın ekindeki ayrıntılı haritalar, etkinliğinizin planlamasına katkı sağlayacaktır. Kısa Parkurlar; 1 : Hamamlı Kızkalesi-Kızlar Kalesi ( km) : Acısu-Turna Gölü-Ana Yol ( km) : Kızılçubuk-Sarıkamış ( km) : Sarıkamış-Katerina Av Köşkü ( km) : Zirve-Oteller ( km) : Oteller-Katerina Av Köşkü (9 km) : Hamamlı-Keklik Vadisi (9 km) : Çamyazı-İnkaya (9 km) 9 : Zirve-Karanlıkdere-Oteller (10 km) 10 : Sarıkamış-Karanlıkdere-Zirve (10 km) 11 : Komdere Vadisi (10 km) 1 : Oteller-Soğuksu-Kızlar Kalesi (10 km) 1 : Hamamlı Şehitliği-Şehitemin Yaylası (10 km) 1 : Kızılçubuk-Şehitlik-Sarıkamış (10 km) 1 : Zirve-Şırşır-Soğuksu-Oteller (1 km) 1 : Zirve-Oteller-Sarıkamış (1 km) 1 : Kızlar Kalesi-Belencik Köprüsü (1 km) 1 : Keklik Vadisi-Aras Nehri (1 km) 19 : Komdere-İmamkomu-Karakurt (1 km) Uzun Parkurlar; 1 : Oteller-Kızlar Kalesi-Keklik Vadisi-Çürüktaş-Hamamlı Köyü- Şehitemin Yaylası ( km) : Av Köşkü-Oteller-Zirve-Şırşır-Kızlar Kalesi-Keklik Vadisi-Belencik Köprüsü ( km) 90

91 Sarıkamış

BİSİKLET ROTALARI 9

9 Kederli Dere - Susuz

BİSİKLET ROTALARI Parkur 1 : Kars Merkez-Çamçavuş (1 km) Kümbet Camisi nin önünden başlayan rotanın tamamı, inişsiz çıkışsız düz bir hatta ilerliyor. Taşköprü yü geçtikten sonra, Kars Çayı sağınızda kalacak şekilde pedal basacak, Boğazköy üzerinden Çamçavuş a ulaşacaksınız. Parkur : Sarıkamış Oteller-Karanlıkdere-Katerina Av Köşkü-Sarıkamış Oteller (1 km) Geniş bir daire çizen bu bisiklet etabı, Katerina Av Köşkü ne kadar orman yollarını izliyor. Daha sonra Sarıkamış kent merkezinin içinden geçen güzergah oteller bölgesine ulaşıyor. Parkurun Oteller-Karanlıkdere ve Karanlıkdere- Katerina Av Köşkü etabının iki bölümünün yokuş olduğunu hatırlatalım. Yokuşların ardından verilen küçük dinlenme molaları motivasyonunuzu arttırabilir. Parkur : Sarıkamış-Oteller-Bayraktepe-Küp Kilise-Katerina Av Köşkü-Sarıkamış ( km) Bol yokuş ve iniş içeren, kaslarınızı epey yoracak bu rota ilçe merkezinden start alıyor. Sarıkamış-Bayraktepe arasını yorucu bir rampa çıkışıyla tamamlayacaksınız. Eğim nedeniyle biraz zorlansanız da hemen ardından ödülü gelecek. Zirve noktasında soluklanıp karşınıza çıkan harika manzaranın fotoğrafını çekebilirsiniz. Daha sonra inişe başlayan tur, orman içi yoldan tarihi mekanları geçerek tekrar Sarıkamış a ulaşıyor. Parkur : Sarıkamış Oteller-Hamamlı Köyü-Şehitlik-Keklik Vadisi-Soğuksu-Sarıkamış Oteller ( km) Günübirlik bu bisiklet aktivitesi, bol oksijenli bir havada sarıçam ormanları içerisinde yol alıyor. Rotanın özellikle Keklik Vadisi ne kadar olan bölümü yoğun ağaç dokusu arasından geçiyor. Etabın başlangıç noktasının ilk bölümü ile Keklik Vadisi-Karayolu arası rampa. Güzergah boyunca yol kenarlarında çeşmelere rastlayabilirsiniz. Pedal basarken bolca sıvı takviyesi yapmanız gerekli. Parkur : Sarıkamış-Katerina Av Köşkü-Komdere-Küp Kilise-İmamkomu-Karakurt (9 km) Çok değil bundan 0-0 yıl öncesine kadar Karakurt beldesinin eski pazar yolu olarak kullanılan bisiklet parkurumuz, keyifii bir yolculuk. Hemen hemen hiç yorucu rampası olmayan, daha çok düzlük ve inişleri içeren bir ortamda pedal basacaksınız. Ormanlık alanda seyreden tur boyunca Küp Kilise, Komdere kaya yerleşimleri ve peri bacaları, rotanın doğal ve tarihi güzelliklerini sergiliyor. Parkur : Sarıkamış Şehitliği-Asboğa Gölü-Çatak-Kızılçubuk-Sarıkamış (1 km) Tarihi ve doğal güzelliklerle harmanlanan bu etabın Sarıkamış-Şehitlik arasındaki kısmı 9

9 Digor

BİSİKLET ROTALARI asfalt yol. Daha sonra Kars-Erzurum yolundan ayrılarak Asboğa Gölü ne ulaşıyoruz. Bu bölümün yağışlı havalarda çamur olabileceğini hatırlatalım. Gölden sonra Çatak Köyü ne inerek toprak yola giriyoruz. Az bir eğimle yükselerek, terk edilmiş Kızılçubuk Köyü ne varıyoruz. Köy sonrası sizi yine terletecek bir rampa bekliyor. Sırt noktasında inişe geçen güzergah Yukarı Sarıkamış mahallesinde noktalanıyor. Parkur : Kars-Çakmak-Çamurlu-Ortalar-Kayadibi-Gölbaşı-Aygır Gölü-Boğatepe Köyü ( km) Aygır Gölü ne kadar toprak olan rota, 100 metrelerden 00 metrelere tırmanıyor. Kısa mesafe olmasına karşın, yüksek irtifada pedal çevireceğinizi ve ekipmanlarınızı ona göre seçmeniz gerektiğini belirtelim. Parkur : Boğatepe Köyü-Aygır Gölü-Kuyucuk Gölü-Ani Ören Yeri ( km) Tamamı asfalt olan parkur, Boğatepe geçidine kadar kısa bir rampa içeriyor. Ardından Susuz ilçesine kadar pedal basmadan inişe geçiyoruz. Kars-Ani kavşağından sola dönüp nispeten düz bir yoldan ilerleyerek etkinliğimizi bitiriyoruz. Parkur 9 : Karakurt-Kağızman ( km) Aras Nehri Vadisi ni kat eden bisiklet turu, meyve bahçeleriyle bezeli köylerden geçiyor. Solunuzdaki nehir yatağının kılavuzluğunda, tamamı düz bir hatta pedal çeviriyorsunuz. Karşılaşacağınız peri bacası oluşumları ve kaya yerleşimleri, bu etabın tarihi mekanları arasında. Parkur 10 : Kars-Azat-Verimli-Esenyazı-Turna Gölü-Şabanköy-Kağızman (9 km) Rotanın ilk bölümü tarlalar içerisinden geçerek Şabanköy e kadar nispeten düz ilerliyor. Bu noktadan sonra Kağızman-Kars asfaltına kadar pedal çevirmeden inip, Aras Nehri kenarındaki Kağızman a ulaşıyorsunuz. Rotanın en güzel sürprizi Turna Gölü. Parkur 11 : Sarıkamış-Handere-Zivin Kalesi-Micingirt Kalesi-Karakurt-Sarıkamış (10 km) Genellikle asfalt köy yollarını takip eden, Sarıkamış ın tarihi ve doğal güzelliklerini keşfedeceğiniz harika bir rota. Bisiklet parkuru çok fazla yokuş içermese de, uzun olması bakımından sadece kendine güvenenlerin denemesini tavsiye ederiz. Asfalt yoldan ulaştığımız Zivin Kalesi ni ziyaret ettikten sonra, geldiğimiz güzergahtan kilometre geri dönüp, Karaurgan dan Altınbulak Köyü ne giriyoruz. Rotanın bu bölümü toprak yoldur. Kars-Erzurum karayolunda yeniden asfalta dönüşen güzergah, oteller bölgesini geçerek Sarıkamış a dönüyor. Parkuru günlük bir etkinlik olarak planlayabilirsiniz. Belki biraz uzun bir bisiklet rotası, ama gördüğünüz güzellikleri düşününce buna değdiğini anlayacaksınız. 9

9 Cıbıltepe - Sarıkamış

JİP SAFARİ-MANZARALI ARAÇ YOLU 9

99 Kağızman

JİP SAFARİ-MANZARALI ARAÇ YOLU Parkur 1 : Sarıkamış-Asboğa Gölü-Çatak-Kızılçubuk-Divik Yayla-Çataldere-Sarıkamış ( km) İlk bölümünde eski Kars yolunu izleyen rota, ekoturizm merkezi olabilecek Asboğa Gölü üzerinden Çatak Köyü ne ulaşıyor. Burada toprak yola dönüşen parkur yaylalara doğru yol alıyor. Divik, Yenigazi, Yolgeçmez, Yağbasan gibi Sarıkamış yaylalarının bir kısmına uğrayan manzaralı araç yolu, Dikenli Tabya Şehitliği yakınlarından geçerek tekrar Sarıkamış a erişiyor. Parkur : Kars-Azat-Verimli-Esenyazı-Turna Gölü-Şabanköy-Çallı Yaylası ( km) Başlangıç noktasından Azat Köyü ne kadar olan yol asfalt. Borluk Vadisi ni geçtikten sonra toprak yola giriliyor. Yüksek bir platoda yer alan Turna Gölü, ideal bir kamp alanı. Şabanköy-Çallı Yaylası parkuru yağmurlu havalarda riskli olabilir. Yaylaya vardığınızda yorgunluğunuza değecek bir manzara karşınıza çıkacak. Bir uçurum kenarından Aras Vadisi, Kağızman, meyve bahçeleri ve karşıda yalçın sıradağları seyredeceksiniz. Parkur : Sarıkamış-Çatak-Kızılçubuk-Divik Yayla-Selim Yaylası- Karahamza Yaylası-Handere Yolu-Sarıkamış ( km) Neredeyse 000 metrelere tırmanan, göller, şehitlikler ve yaylalar arasında uzanan ne is bir güzergah. Rotanın Sarıkamış-Çatak ve Handere Yolu-Sarıkamış bölümleri hariç, tamamı toprak yollardan geçiyor. Sadece yaz ve sonbahar aylarında geçmenizi Selim İlçesi - Kars 100

önereceğimiz bu parkur, yerel kültürün ilginç ayrıntılarından örnekler de sunuyor aynı zamanda. Parkur : Sarıkamış-Hamamlı-Şehitemin-Odalar-Çengilli-Denizgölü- Çiçekli-Kalebaşı-Karakurt ( km) Denizgölü Köyü ne dek hep toprak köy yollarını kullandığımız rotanın, Hamamlı- Şehitemin arasındaki bölümü ormanlık bir bölgede ilerliyor. Daha sonra Aladağ eteklerindeki yayla ve köyleri bir bir geçerek Çengilli Kilisesi ne ulaşıyoruz. Ardından Kağızman-Karakurt yoluna iniyoruz. Akış yönünün tersine Aras Nehri nin yarenliğinde yol alırken, karşınıza çıkan peri bacası oluşumlarını, kaya yerleşimlerini ve kaya kiliselerini fotoğrafiayabilirsiniz. Parkur : Sarıkamış-Handere-Zivin Kalesi-Altınbulak-Micingirt Kalesi-Karakurt-Aras Nehri-Kağızman- Paslı-Selim ( km) Rotanın ilk hede i eski Erzurum yolu üzerindeki Karaurgan beldesi yakınlarında yer alan Zivin Kalesi. Ardından Altınbulak üzerinden Micingirt Kalesi ni ziyaret ediyoruz. Karakurt-Kağızman arasında Aras Nehri ne paralel ilerleyen asfalt yol, hemen her kilometresinde farklı bir güzelliği önümüze seriyor. Bol virajlı güzergahın ardından ulaştığımız meyve deposu Kağızman ilçesinde, Aras Nehri ni geçip kuzeye yöneliyoruz. Keskin virajlarla derin bir vadiyi aşan rota, Paslı beldesinin ardından Selim ilçesinde sona eriyor. 101 Digor

KARS-AĞRI KÜLTÜR VE MACERA ROTASI Bir hafta sürecek bu rotayı özellikle yaz aylarında yapmanızı tavsiye ediyoruz. İlk günü Kars kent merkezine ayırıyoruz. Uzun kent turuyla Kars ın geçmişine yaptığımız yolculuğun ardından,. gün Ani antik kentini ziyaret ediyoruz.. günün mekanı İshak Paşa Sarayı. Son üç günümüzü deneyimli rehberler eşliğinde yapacağımız Ağrı Dağı ekspedisyonuna ayırıyoruz. 1 metreyle Avrupa kıtasının ve Türkiye nin en yüksek doruğu olan Ağrı ya çıkış macerası, yaşamınızın en önemli deneyimlerinden biri olacak. İshak Paşa Sarayı - Ağrı 10

10

KARS-ARDAHAN KÜLTÜR VE DOĞA GEZİSİ Kars kent merkezi ve Ani ören yeri gezisinin ardından Ardahan sınırına girerek önce Çıldır Gölü nü geziyoruz. Kıyıdaki salaş lokantalarda kendimize çekeceğimiz balık ziyafeti, bu turun lezzet durağını oluşturuyor. Sarp bir vadiye bakan Şeytan Kalesi nin ardından Ardahan merkezde yer alan kaleyi ziyaret ediyoruz. Turun sonunda bölgenin en önemli hediyelik eşyası sayılan Damal bebeklerinden almayı unutmayın. Şeytan Kalesi - Ardahan 10

10

KIŞ TURİZMİ Kars ilindeki en önemli kış aktivitesi, Sarıkamış Kayak Merkezi nde yapacağınız kayak faaliyetleri elbette. metrelik Bayraktepe (Cıbıltepe) yamaçlarına konumlanan Sarıkamış Kayak Merkezi, uzun pisti, nitelikli konaklama tesisleri, çığ tehlikesini önleyen doğal sarıçam ormanları ve Alplerin dışında sadece bu bölgede görülen iri taneli kristal kar kalitesiyle kayak severlere hizmet veriyor. Konaklama tesislerinin hemen yakınında yer alan 9 farklı piste ulaşım, saatte 00 kişi taşıma kapasiteli telesiyejlerle sağlanıyor. Her bölümü kişi alan alttan ısıtmalı, bilgisayar donanımlı telesiyejler, iki etapta sarıçam ormanları manzarası eşliğinde yükselerek harika bir manzara seyredeceğiniz Bayraktepe doruk noktasına eriştiriyor konuklarını. Kafeler bazı pistlerde soluklanmak ve sıcak bir şeyler içerek içini ısıtmak isteyenlere hizmet veriyor. Sarıkamış ilçesinin ikinci kayak tesisi, eski Erzurum yolu Çamurlu mevkiindeki Osman Yüce Kayak ve Kamp Eğitim Müdürlüğü. İsmini 19 yılında tra ik kazasında ölen milli kayakçımızdan alan 100 metre rakımdaki tesis, 90 metrelik bir piste ve beş dakikada doruğa ulaşan teleskiye sahip. Kasım ayından itibaren yağmaya başlayan karda kızak, atlı kızak, snowboard, kar raketiyle yürüyüş, buz pateni, dolunay kayağı, gece meşale yürüyüşü ve donan göller üzerinde balık tutma gibi maceralar yaşayabilirsiniz. Ayrıca Ardahan sınırında bulunan Çıldır Gölü nün kış aylarında buz tutan yüzeyinde balık tutma ve atlı kızak gezintisini de popüler aktiviteler arasında sayabiliriz. 10

10 Sarıkamış Kayak Merkezi

NE NEREDE KARS MERKEZ Büyük kent turu, Kars Kalesi, tabyalar, Kümbet Cami, Fethiye Cami, eski Rus binaları, Yağıkesen Kilisesi, Oğuzlu Kilisesi, Boğatepe Ekoturizm Köyü, Çakmak Köyü Malakan Müzesi, Turna Gölü, Çalı Gölü. AKYAKA Ani ören yeri, Tignis Kalesi, Arpaçay Baraj Gölü, Kars Çayı Vadisi. ARPAÇAY Taşköprü Urartu Yazıtı, Çıldır Gölü, Gülyüzü Kilisesi, Doğruyol Kilisesi, Kuyucuk Gölü, Kars Çayı Vadisi. DİGOR Beşkilise, Magazbert Kalesi, Kozluca kiliseleri, Karabağ Mreni Kilisesi, Kilittaşı Kilisesi, Varlı Camii (Kilisesi) 10

KAĞIZMAN Çengilli Kilisesi, Camuşlu kaya resimleri, Tunçkaya-Keçivan Kalesi, Artakers Kalesi, Köroğlu Kalesi, Çukurayva Purut kaya yerleşimi, Deniz Gölü, Aras Nehri Vadisi, Çallı Yaylası. SUSUZ Susuz Şelalesi, Susuz Vadisi, Susuz Kaplıcası, Cilavuz Mağarası, Aygır Gölü, Doyumlu sit alanı. SARIKAMIŞ Katerina nın Av Köşkü, Yanık Kilise, Karakurt Kilisesi, Küp Kilise, Kızlar Kalesi, Micingirt Kalesi, Zivin Kalesi, Sarıkamış şehitlikleri, Sarıçam ormanları, Keklik Vadisi, Komdere Vadisi, İnkaya Vadisi, Asboğa Gölü. 109

NE ALINIR 110 Kars ı ziyaret edenlere hediyelik eşya ve yöresel ürün olarak halı ve kilim dokumaları, obsidiyen ziynet eşyaları, bal ve peynir çeşitlerini önerebiliriz. Bölgede en önemli geçim kaynağının hayvancılık olması, halı ve kilim dokumacılığıyla süt ürünlerinin ön plana çıkmasının temel nedenidir. Kars merkez, Boğatepe ve Sarıkamış taki ev ve kurs tezgahlarında dokunan halı ve kilimlerde, madalyon, bitki, kelebek ve göz boncuğu gibi desenlerin yanı sıra geometrik motifier de göze çarpar. Yüzyıllardır bölgede yaşayan Lezgi, Kazak, Azeri, Gürcü ve Ermeni kültürlerinin birbiriyle etkileşimi sonucu oluşan Kafkas halısı, uluslararası piyasada büyük bir ün kazanmıştır. Geven, zili, sumak, kilim, cecim ve çiği gibi farklı dokuma tekniklerinin kullanıldığı Kars halıları, geleneksel tezgahlarda geçmişten geleceğe kültürel izleri sürdürmeye devam ediyor. Hayvancılık ve yaylacılık geleneğinin yaygın olması, süt ürünlerinde özellikle de peynir çeşitlerinde kendini göstermektedir. Kars çarşılarındaki dükkanlarda birbirinden lezzetli onlarca peynir ve bal çeşidini bulabilirsiniz. Kars ın bir diğer hediyelik eşya ürünü ise Sarıkamış ın Şehitemin Köyü ile Mescitli Köyü arasındaki Keklik Deresi Vadisi nde bulunan maden yataklarından elde edilen obsidiyendir. Doğada yeşil ve siyah renkte bulunan bu değerli maden takı ve süs eşyalarına hayat veriyor.

111

11

11 Çengilli - Kağızman

ULAŞIM Bazı illerin Kars merkeze olan uzaklıkları; İstanbul : 1 km., Ankara : 10 km., İzmir : 1 km., Erzurum : 0 km., Trabzon : km. İlçelerin Kars merkeze olan uzaklıkları; Sarıkamış : km. Ani : 1 km. Akyaka : km. Susuz : km. Arpaçay : 1 km. Kağızman : 1 km. Digor : km. Selim : km. Tren Doğu Ekspresi her gün saat 1.0 da Ankara dan Kars a hareket ediyor. Kars tan Ankara ya dönüş için tren. de. Şehir içinde tren yolculuğunu tercih edenler için, Kars-Akyaka (0.00-1.00), Akyaka-Kars (0.0-1.0) banliyö treni seferleri var. Otobüs Firmaları Doğu Kars : 0 111-1 Serhat Kars : 0 1-19 Turgut Reis : 0 10-19 Hava Ulaşımı Kars Havaalanı il merkezine kilometre mesafede yer alıyor. Çeşitli irmalar her gün İstanbul, Ankara ve haftada iki gün İzmir e karşılıklı uçak seferleri düzenliyorlar. 11

11

KONAKLAMA Merkez Kar s Otel (Özel Belgeli) Tel : 0 111 İnternet Sitesi : www.karsotel.com Simer Hotel ( *) Tel : 0 11 Faks : 0 101 e-posta : kars@simerhotel.com İnternet Sitesi : www.simerhotel.com Grand Ani (*) Tel : 0 00 Faks : 0 e-posta : info@grandani.com.tr İnternet Sitesi : www.grandani.com.tr Hotel Karabağ ( *) Tel : 0 10 190-0-0 Faks : 0 09 e-posta : hotel.karabag@web.de İnternet Sitesi : www.hotel-karabag.com Hotel Güngören Tel : 0 1 Faks : 0 10 e-posta : info@gungorenhotel.com İnternet Sitesi : www.gungorenhotel.com Hotel Temel 1 & Tel : 0 1 Faks : 0 1 e-posta : oteltemel@mynet.com Kafkas Üniversitesi Prof. Dr. Nihat Bayşu Konukevi Tel : 0 Fax : 0 e-posta : konukevi@kafkas.edu.tr Büyük Kale Hotel Tel : 0 1 Faks : 0 1 e-posta : info@buyukkalehotel.com İnternet sitesi : www.buyukkalehotel.com 11

Sarıkamış Kars Öğretmenevi Tel : 0 1009 Fax : 0 11 İnternet sitesi : www.karsogretmenevi.com DSİ Misa irhanesi Tel : 0 10 Ce-mar Sarıkamış Toprak Hotel (*) Tel : 0 1111 Faks : 0 190 e-posta : salessarikamishotel@toprak.com.tr İnternet Sitesi : www.toprakhotels.com Çamkar Otel (*) Tel : 0 19 1 1 Faks : 0 1 e-posta : camkarotel@gmail.com İnternet Sitesi : www.camkarotel.com Kar Otel (*) Tel : 0 11 Faks : 0 101 e-posta : sarikamiskarotel00@hotmail.com İnternet Sitesi : www.sarikamiskarotel.com Sarıkamış Kızılay Oteli (*) Tel : 0 1 Faks : 0 1 e-posta : info@kizilayotel.com İnternet Sitesi : www.kizilayotel.com Bildik Hotel (*) Tel : 0 1 Faks : 0 11 e-posta : info@bildikotel.com İnternet sitesi : www.bildikotel.com Hotel Aras Tel : 0 100 Faks : 0 100 e-posta : info@sarikamishotelaras.com İnternet sitesi : www.sarikamishotelaras.com 11

KONAKLAMA Sarıkamış Anadolu Otelcilik ve Turizm Meslek Lisesi Uygulama Oteli Tel : 0 101 Faks : 0 10 Alpina Apart Konaklama Evleri Tel : 0 1 Faks : 0 1 e-posta : info@alpinakonaklari.com İnternet Sitesi : www.alpinakonaklari.com Akyaka Akyaka Öğretmenevi Tel : 0 11 Arpaçay Arpaçay Öğretmenevi Tel : 0 10 Digor Digor Öğretmenevi Tel : 0 1110 Kağızman Kağızman Öğretmenevi Tel : 0 1 Selim Susuz Selim Celal Aras Öğretmenevi Tel : 0 1 Fax : 0 11 e-posta : selimcelalarasogretmenevi@hotmail.com Susuz. Yıl Öğretmenevi Tel : 0 11 KAMP ALANLARI Boğatepe Köyü, Susuz Vadisi, Keklik Vadisi, Komdere Vadisi, Aygır Gölü, Kuyucuk Gölü, Turna Gölü, Çıldır Gölü, Kars Çayı Belediye Piknik Alanı ve Sarıkamış Soğucak Piknik Alanı, bölgede kamp yapabileceğiniz yerler arasında. 11

ARAÇ KİRALAMA ve ÖNEMLİ TELEFONLAR ARAÇ KİRALAMA Akbulut Oto Kiralama Tel : 0 1 Baran Oto Kiralama Tel : 0 111 Burcum Otomotiv Tel : 0 111 Doğaner Oto Kiralama Tel : 0 101 Eksper Oto Kiralama Tel : 0 100 Hazal Otomotiv Tel : 0 1 www.karsrentacar.com.tr Kars Sefa Oto Kiralama Tel : 0 110 Öz Sema Otomotiv Tel : 0 101 www.semaotomotiv.com semaotomotiv@hotmail.com Toraman Oto Kiralama Tel : 0 10 Yavuz Otomotiv Tel : 0 1 ÖNEMLİ TELEFONLAR Polis :1 Jandarma :1 Acil Servis :11 Orman Yangın :1 İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Tel : 0 119-1 İnternet Sitesi : www.karskulturturizm.gov.tr Turizm Danışma Bürosu Tel : 0 11 Serhat Kalkınma Ajansı Tel : 0 1 00 Faks : 0 10 İnternet Sitesi : www.serka.org.tr 119

BİLGİ ve YEREL REHBERLİK GPS koordinatları ve bilgi : www.sarikamistrekking.com info@sarikamistrekking.com Zakir AKIN (Sarıkamış) : 01 101 zakir-akin@hotmail.com İshak ALASERHAT (Sarıkamış) : 0 9 akademik_olgu@hotmail.com KuzeyDoğa Derneği : www.kuzeydoga.org emrah@kuzeydoga.org Efkan Zariç (Susuz Vadisi) : 00 0 Gökhan Zariç (Susuz Vadisi) : 0 İlhan Koçulu (Boğatepe Köyü) : 0 011 www.peynirmuzesi.org Kars Oteller ve Lokantalar Derneği (KARSOD) : 0 1 www.karsod.org.tr KAYNAKÇA 1- Kars İli Kültür Envanteri, 009 - T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Müdürlüğü, Kars İli Sarıkamış Şehitlikleri, 00 - Kars Kent Rehberi, Kent Konseyi 00 - KuzeyDoğa Derneği Arşivi - T.C. Serhat Kalkınma Ajansı TRA 010-01 Bölge Planı 10

NOTLAR........................................................................... 11

NOTLAR........................................................................... 1